Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1961 3688083 3684173 2026-10-29T05:25:57Z Мағыпар 100137 /* Атырау қаласының көпірлері */ 3688083 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Атырау |сурет = {{Photomontage |photo1a = Урал река.jpg |photo2a = Тенгизшевройл и Марриотт.jpg |photo2b = Ural River Atyrau.JPG |photo3a = Атырау. Иманғали мешіті.jpg |photo3b = 카자흐스탄 아티라우(중앙공원) - panoramio - 우한길(HK Woo).jpg |photo4a = Atyrau filarmonia(dom radio).jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 383 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Coat of arms of Atyrau.svg |ту = Flag of Atyrau, Kazakhstan.svg |елтаңба сипаттамасы = елтаңба |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =7 |lat_sec = |lon_deg =51 |lon_min =53 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(146862)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Данияр Болатұлы Таханов |add1n = Әкімдік мекенжайы |add1 = Атырау қаласы, Әйтеке би көшесі, №77А |құрылған уақыты = 1640 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Усть-Яицкий қалашығы, Нижний Яицкий қалашығы, Чапаев, Гурьев'' |статус алуы = 1885 |жер аумағы = 458 |климаты = қатаң континенталды, қуаң |тұрғыны = 316 449 |санақ жылы = 2023<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 88,95 %<br>[[орыстар]] 7,73 %<br>[[корейлер]] 0,79 %<br>[[татарлар]] 0,50 %<br>[[өзбектер]] 0,38%<br>басқалары 1,65 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = атыраулық |телефон коды = 7122 |пошта индексі = |пошта индекстері = 060001-060011 |ортаққордағы санаты = Atyrau |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-atyrau?lang=kk Атырау қаласының әкімдігі |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = }} {{мағына|Атырау (айрық)}} '''Атырау''' — [[Атырау облысы]]ның әкімшілік орталығы, [[Қазақстан]]ның [[Батыс Қазақстан|батысында]], [[Жайық]] өзенінің бойында орналасқан қала. Қаланың негізі 1640 жылы қаланған. Тұрғыны 316 449 адам (2023). Атырау қаласынан [[Астана]]ға дейінгі қашықтық 1810 км. == Атауы == Қала жеріндегі белгілі тұңғыш тұрақты қоныс — қазіргі «Орбита» стансасы қасындағы [[Алтын Орда]] кезеңіндегі болған ''Лаэти'' асары. [[Ноғай ордасы]] кезеңінде балықшылардың тұрақты ''[[Үйшік]]'' қонысы [[Жайық|Жайық өзені]] [[саға]]сында орналасқан. Казак-орыстар жаулап ала бастағанда [[1640]] ж. ''Яицкий городок'' аталған қалашық салынған. Жайықтың жоғарысында'' Верхний Яицкий городок'' (қазіргі [[Орал]] қаласы) деген қалашық салынғасын, ''Нижний Яицкий городок'' деп аталып кеткен, соңынан ол — ''Усть-Яицкий городок''. [[Ресей империясы|Ресей ханшайымы]] [[Екатерина II]] ''Яик'' өзенін (Жайықтың [[Орыс тілі|орысша]] атауы) ''Урал'' деп атауын жарлығымен бекіткенде, қаланың атауы ''Гурьев городок'', ''Гурьев'' деп өзгертілген. 1920 жж. қысқа уақытқа большевиктер Гурьевті ''Чапаев'' деп қайта атаған. 1992 ж. бері қала атауы — Атырау. == Этимологиясы == «Атырау» -лексикасы көбіне үлкен айдынды көлдің не теңіздің сала-салаға бөлініп, тармақтанып, шығанақтар мен арал, саға, мүйістер пайда болатын жағалауы. Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауын, теңіздің алабын қоса, жергілікті тұрғындар күні бүгінге дейін атырау деп атайды.<ref>{{кітап|авторы=|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақтар|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Атажұрт|орны= Алматы|баспасы=«Білік»|жыл=2003|томы=VIII |беттері=480 |барлық беті=480 |сериясы= |isbn=-5-7667-2054-8|тиражы= }}</ref> == Тарихы == ''Қараңыз:[[ Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы]]'' [[File:Герб гурьев.gif|thumb|left|400px|Гурьев таңбасы]] ХVІ ғасырдың бірінші ширегінен бастап , Жайық-Каспий жағалауына Ресей патшасы өкіметінің саясатына шыдамаған және патша үкіметін мойындағысы келмеген қашқын орыс еріктілері, күнкөріс іздеген крепостной шаруалар, қылмыстық элементтерден тұратын Волга бойы казактары келіп қоныс тебе бастаған. Олар келе сала өз кәсіпшіліктерін ашып,балық аулау, балық тұздау қостарын ұйымдастырып, жатар тұрақ орындарын тұрғызады. Сол уақыттан бастап тұрғызылған тұрақтар «[[Үйшік]]» атанып кеткен. Жайық-Каспий жолы Азия елдерімен басқа да елдерге жол ашатын «әрі қақпа,әрі кілт» болатынына көзі жеткен патша өкіметі,ХVІІ ғасырдың 30-шы жылдарының аяғында Ярославлдық көпес, бай саудагер Гурьевтер әулетіне Жайық бойында балық кәсіпшілігін ашуға және бекініс тұрғызуға рұқсат қағазын береді. 1640 жылы Гурьевтер әулетінің басшысы Гурий Назарьев, балалары Михаил, Иван және Андреймен Жайық бойына келіп қоныстанып, өнеркәсіптерін ашып, [[Жайық]] және [[Ембі]] өзені балықтарын өндірістік және сауда мақсатында пайдалана бастайды. Бой көтерген қала мен балықшылық өндіріс табыстары осы өңірді мекендеуші байырғы қалмақтар мен орыс казактарының қызғаныштарын туғыза бастайды. Ақыры қашанда көршілерімен жауласып-қырқысып отыратын қала, қалмақтардың тонауына ұшырайды. Жайық бойындағы бұл оқиға [[Астрахан]] әскерлері басшылығын елең еткізді. Ағаштан тұрғызылған қорған қамал жаудан және өрттен қорғануға қорғаныс бола алмайтынына көздері жеткен патша үкіметі,теңіз маңы және Жайық бойының қорғанысын күшейту мақсатында, 1645 жылдың 18 ақпанында М.Гурьевке қаланы [[қамал]] етіп тұрғызуға рұқсат береді. Рұқсат қағазында қала қамалын Астрахан қаласының үлгісіндей етіп тұрғызу көрсетіледі. Тас қала-қорғанның құрылысы 1647 жылдың 6 маусымда басталып кетеді. Тұрғызылып жатқан қала 1649 жылы казактар атаманы И.Кондырев бастаған казактар тобының шабуылымен тоналады. Жайық бойындағы тас қала-қамалдың құрылысы 15 жылдан соң 1662 жылы аяқталып, Гурьевтердің үлкен қаржылық шығынына шығады. ХVІІ ғасырдың аяғына таман және ХVІІІ ғасырдың басынан бастап, тас қала-қамалы ірі шекаралық қамалға айналады. *1798 жылдың 11 желтоқсанындағы Патша жарлығымен Гурьев қаласы Орал әскери басшылығының қарауына беріледі. *1865 жылы уездік қала болды. *1917 жылға дейін және одан кейінгі 15 жыл бойы Орал әскери облысының орталығы *1925 жылдан [[Бөкей губерниясы]]ндағы Гурьев уезінің орталығы *1929 жылы [[Гурьев округі]]нің орталығы *1930 жылы аудан орталығы *1938 жылғы қаңтар айының 15-інен облыс орталығы. *1992 жылы ақпан айының 21-і күні ҚР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы Гурьев қаласын Атырау қаласы деп атау жөнінде қаулы қабылдады.<ref>{{cite web|url=https://akimat-atyrau.kz/|title=Атырау қаласының ресми сайты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Климаты == Климаты қатты континенталды, жазда құрғақ ,ыстық, ал қыста ылғал қармен сипатталатын салқындық. Жазы [[жауын-шашын]]сыз, құрғақ, ыстық ұзаққа созылады. Қыс мезгілінде [[қар]] аз жауып, суық болады. {{Қаланың ауа райы | Ені = 70 | Жағдайы = | Жер_ілік = Атырау | Дерекнама = [http://www.pogoda.ru.net/climate/35700.htm Ауа Райы мен Климат] | Қаң_ор =-6.4 | Қаң_ор_ж-ш =14 | Ақп_ор =-6.3 | Ақп_ор_ж-ш =11 | Нау_ор =0.8 | Нау_ор_ж-ш =15 | Сәу_ор =11.2 | Сәу_ор_ж-ш = 16 | Мам_ор =18.4 | Мам_ор_ж-ш =25 | Мау_ор =24.5 | Мау_ор_ж-ш =18 | Шіл_ор =26.8 | Шіл_ор_ж-ш =10 | Там_ор =24.8 | Там_ор_ж-ш = 10 | Қыр_ор =18.0 | Қыр_ор_ж-ш =8 | Қаз_ор =9.7 | Қаз_ор_ж-ш =16 | Қар_ор =1.3 | Қар_ор_ж-ш =18 | Жел_ор =-4.3 | Жел_ор_ж-ш =14 | Жыл_ор =9.9 | Жыл_ор_ж-ш =175 | Қаң_ор_мин =-9.4 | Қаң_ор_макс =-2.8 | Ақп_ор_мин =-9.9 | Ақп_ор_макс =-1.8 | Нау_ор_мин =-3.1 | Нау_ор_макс =5.8 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =17.2 | Мам_ор_мин =12.8 | Мам_ор_макс =24.5 | Мау_ор_мин =18.4 | Мау_ор_макс =30.8 | Шіл_ор_мин =20.5 | Шіл_ор_макс =33.4 | Там_ор_мин =18.5 | Там_ор_макс =31.6 | Қыр_ор_мин =12.3 | Қыр_ор_макс =24.6 | Қаз_ор_мин =5.0 | Қаз_ор_макс =15.3 | Қар_ор_мин =-1.7 | Қар_ор_макс =5.1 | Жел_ор_мин =-7.0 | Жел_ор_макс =-1.1 | Жыл_ор_мин =5.2 | Жыл_ор_макс =15.2 | Қаң_а_мин =-37.9 | Қаң_а_макс =10.5 | Ақп_а_мин =-37.4 | Ақп_а_макс =15.0 | Нау_а_мин =-32.3 | Нау_а_макс =26.3 | Сәу_а_мин = -12.3 | Сәу_а_макс =32.5 | Мам_а_мин =-2.3 | Мам_а_макс =37.6 | Мау_а_мин =2.3 | Мау_а_макс =41.9 | Шіл_а_мин =8.1 | Шіл_а_макс =42.7 | Там_а_мин =4.8 | Там_а_макс =41.6 | Қыр_а_мин =-5.7 | Қыр_а_макс =40.1 | Қаз_а_мин =-15.7 | Қаз_а_макс =29.6 | Қар_а_мин =-29.8 | Қар_а_макс =19.9 | Жел_а_мин =-35.8 | Жел_а_макс =11.8 | Жыл_а_мин =-37.9 | Жыл_а_макс =42.7 }} Атырау қаласы ендігі 47, -07 С., ұзақтығы 51-53 болатын жазы ұзақ, қысы қысқа күндермен сипатталады. Қаңтар айындағы орташа температура -6⁰С-ден бастап -12⁰С-ге дейін, ал шілде айындағы орташа температура +24⁰С-ден бастап +26⁰С-ге дейін. Ең төменгі температура -38⁰С, ең жоғары температура +45⁰С. [[Каспий теңізі]]не құйып, облыс орталығынан өтіп жатқан [[Жайық өзені]]нің арқасында ол жердегі температура судан алыс жердегі аудандардың температурасымен салыстырғанда төмен болып келеді. Жауын-шашын болар-болмас деңгейде, жылына орташа 150 мм, 200 мм шамасында болады. Жел бағыты қаңтар айында оңтүстік-шығыс бағытта болса, ал маусым айында батыс бағытта болады. == Әкімшілік бөлінуі == Атырау қалалық әкiмшiлiгінің құрамында 1 қала, 6 ауылдық округ (Алмалы, Атырау, Дамбы, Еркiнқала, Кеңөзек, Қайыршақты), 15 елдi мекен бар. Қалаға 2013 жылы [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]], 2018 жылы Балықшы, Жұмыскер ауылдық округтеріндегі [[Ақжайық (Атырау қалалық әкімдігі)|Ақжайық]], [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]], [[Көкарна (Атырау қалалық әкімдігі)|Көкарна]], [[Водниково]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]], [[Рембаза]] елді мекендері, 2019 жылы Геолог ауылдық округіндегі [[Геолог (ауыл)|Геолог]], [[Бірлік (Атырау қалалық әкімдігі)|Бірлік]], [[Новокирпичное]], [[Теңдік (Атырау облысы)|Теңдік]], [[Қарабатан]], [[496 разъезд]] елді мекендері қосылды. Қалалық әкімдік аумағына Махамбет ауданынан Алмалы ауылдық округіндегі [[Алмалы (Атырау облысы)|Алмалы]], [[Береке (Атырау облысы)|Береке]] елді мекендері берілді. == Әкімдері == * Нұрпейіс Мақашев 1992-1993 * Бекболат Нарегеев 1993-1995 * Жалғас Тікенбаев 1995-1998 * Арыстанғали Әшімғалиев 1998-1999 * Дүйсенбай Тұрғанов 1999-2002 * Манас Тасыбаев 2002-2006 * [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]] 2006 * [[Сәлімжан Жұмашұлы Нақпаев|Сәлімжан Нақпаев]] 2006-2009 * Мереке Есмұратов 2009-2012 * Асқар Керімов 2012 * Серік Айдарбеков 2012-2014 * Нұрлыбек Ожаев 2014-2016 * [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов|Серік Шәпкенов]] 2016-2018 * Әлимұхаммед Құттымұратұлы 2018-2020 * Қайрат Оразбаев 2020-2022 * Мейірім Қалауи 2022-2023 * Шәкір Кейкін 2023- == Халқы == Тұрғыны 1897 жылы 9,3 мың, 1959 жылы 78,1 мың, 1970 жылы 114,2 мың, 1979 жылы 130,9 мың, 2012 жылы 182,8 мың адам болды.<br />2014 ж. қала әкімшілігі тұрғындарының саны 280,6 мың адам құрады, оның ішінде: * Атырау қаласы — 195,6 мың адам; * [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]] — 17,1 мың адам; * [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер кенті]] — 10,4 мың адам; * Ауылдық тұрғындар -57,5 мың адам; {| class="wikitable" |- ! 1959 !! 1970 !! 1979!! 1989!! 1999 !! 2009 !!2010 !!2011 !!2012 !! 2013!!2014 !!2015 !!2016 <ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=Қазақстан / Qаzаqstаn|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> |- | 78 143 || 114 277 || 130 916 || 149 261 || 142 497 || 165 387 ||171 900 ||176 937 ||182 866 ||189 211 ||195 674 ||217,866 ||226,042 |} Атырау қаласында 84 ұлт өкілдері тұрады. Облыстың 2014 жыл басындағы деректер бойынша жекеленген этностар құрамы төмендегідей:<ref>2014 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны. Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі.</ref> {| class="wikitable" |- ! Барлық ұлттар!! қазақтар !! орыстар !!корейлер!! татарлар !! өзбектер !!украиндар !! немістер!! басқалары |- | 280 600 ||239 905 || 29 616|| 2 945 || 1 952 || 1 055 || 735 || 407 || 3 985 |} 2019 жылғы статистикалық деректер бойынша Атырау қаласында туғандар саны 9 760, ал өлгендер саны 1 920 адамды құрады. Табиғи өсім 7 840 адам. Келген адамдар саны 16 130, кеткен адамдар саны 13 311 болды. Туылым коэффициенті (1000 адамға) 27,9, өлім-жітім коэффициенті (1000 адамға) 5,49 болды.<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.kz/region/252311/dynamic|title=ҚР өңірлерінің статистикасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Экологиясы == Атырау қаласы кәсіпорындардың ортасында қалуда. Ауаны ластаушылардың 80-85 пайызын мұнай тасымалымен және мұнай өңдеумен айналысатын кәсіпорындар құрайды. Атырау қаласындағы өндіріс орындарының ауаға лас қалдықтарды тарату көрсеткіштері артып, ол жылына бір мың тоннадан асып тұр. Ірі кәсіпорындар әлі күнге тазарту құрылғыларымен жабдықталмаған. Сөйтіп зиянды шығарындылар еш сүзгіден өтпестен қала аумағына таралып жатыр.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Ұлттық статистика бюросы, халықаралық экономика.]</ref> [[Қазтрансойл|«ҚазТрансОйл» АҚ Атырау мұнай құбыры басқармасы]] көмірсутегі қоспаларын 68,7 пайыз көлемінде, [[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«Атырау мұнай өңдеу зауыты» ЖШС]] – 22,79, «Атырау жылу электр орталығы» көміртегі тотығын 46,08 пайыз, [[Каспий құбыр желісі консорциумы|«Каспий құбыр консорциумы-Қ» АҚ]] – 19,57, «Атырау жылу электр орталығы» ЖШС азот диоксидін – 73,2, Атырау мұнай өңдеу зауыты күкірт диоксидін 52,54 пайыз мөлшерінде ауаға шығаруда.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты.]</ref> Атырау қаласында атмосфералық ауаның сапасын анықтайтын сегіз стансадан автоматты түрде тәулік бойына ауа құрамын анықтайтын сынама алынады. Соның ішінде «ВестОйл» ЖШС-нің базасы аумағында орналасқан стансадан күкіртті сутегінің шектеулі мөлшері концентрациясынан асып кететіні анықталып отыр.<ref>Атырау газеті, 03.06.2015</ref> Қаланы улап жатқан негізгі 3 ошақ бар. Біріншіcі – мұнай компаниялары. Екіншісі – қаладан шыққан тұр­мыстық қалдықтарды көмуге арналған полигон. Үшіншісі – қаланың екі жақ шетінде орналасқан қалдық суларды төгетін булану алаңы.<ref>«Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газеті, 08.08.2020</ref> ==Кәсіпорындары == {| class="wikitable" |+ Кестеде 1000-нан астам қызметкері бар Атырау қаласының ірі кәсіпорындары көрсетілген<ref>KazDATA: все крупные компании Атырау и Казахстана</ref> |- ! Кәсіпорындар !! Қызмет түрі |- | «АРИАДНА» ЖШС||Инженерлік құрылыстарын салу |- | «СИЧИМ С.П.А., КАЗАХСТАН» бөлімі || Мұнай және газ магистральдық құбырларын салу |- | «АТЫРАУ ЖЫЛУ-ЭЛЕКТР ОРТАЛЫҒЫ» АҚ || Жылу электр станцияларының электр қуатын өндіруі |- | [[Теңізшевройл|«ТЕҢІЗШЕВРОЙЛ» ЖШС]]|| Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | «БОЛАШАҚ-АТЫРАУ» ЖШС|| Өзге де кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет |- | «ФИРКРОФТ ИНЖИНИРИНГ СЕРВИСИЗ ЛИМИТЕД КАЗАХСТАН ЖШС» || Жұмыспен қамту агенттігінің қызметі |- | «НОРТ КАСПИАН ОПЕРЕЙТИНГ КОМПАНИ Н.В.» бөлімі || Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | «ПСН КАЗСТРОЙ» АҚ || Өзге де кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет |- | «CAPITAL COMPLEX CATERING» ЖШС || Мейрамханалар мен тамақ беру қызметі |- |«ЮЛМАР-СЕРВИС» ЖШС || Изоляциялау жұмыстары |- | «КОНСОРЦИУМ «ISKER» ЖШС || Басқа топтамаларға енгізілмеген өзге де инженерлік құрылыстар салу |- | «ДЕНХОЛМ-ЖОЛДАС» || Арнайы мамандықтарды талап ететін өзге де құрылыс жұмыстары |- | «ҚАЗМҰНАЙГАЗ - БҰРҒЫЛАУ" СЕРВИСТІК БҰРҒЫЛАУ КӘСІПОРНЫ» ЖШС || Мұнай және табиғи газ өндірісін техникалық қолдау |- | [[Ембімұнайгаз|«ЕМБІМҰНАЙГАЗ» АҚ]] || Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | [[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«АТЫРАУ МҰНАЙ ӨҢДЕУ ЗАУЫТЫ» ЖШС]] || Мұнай өңдеу өнімдерін өндіру |} {| class="wikitable" |+ Атырау кәсіпорындары |- ! Теңізшевроил кеңсесі !! Атырау «НКОК» кеңсесі !! Атырау мұнай өңдеу зауыты |- | [[Сурет:Атырау. Теңізшевроил кеңсесі.jpg|ортаға|300px]] || [[Сурет:Атырау. НОРТ КАСПИАН ОПЕРЕЙТИНГ КОМПАНИ.jpg|ортаға|300px]]|| [[File:Атырау АМӨЗ.jpg|ортаға|250px]] |} == Көлік және инфрақұрылым == Қазіргі таңда Атырау қаласында көліктің барлық түрлері де дамыған.[[Сурет:Атыраудағы экологиялық таза автобустар.jpg|thumb|right|300px|Атыраудағы экологиялық таза автобустар]] '''Қоғамдық көлік.''' Атырау қаласының [[Автобустың маршруты|маршрут желісі]] күні бүгінге 51 маршрут жұмыс атқаруда. 2013-2015 жылдары аралығында қалаішілік маршрутында қызмет көрсететін «АйсТрансХолдинг» ЖШС-і өз қаражаты есебінен 51 дана [[автобус]] сатып алды. Қоғамдық көліктер [[GPS]] – мониторинг жүйесін қолданады, ол онлайн режимінде қалалық қоғамдық көліктердің маршруттары, аялдамалар және көліктің ағымдағы жағдайы туралы ақпараттарды ұсынады. «Атырау» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясының қатысуымен «Atyrau-Avtopark» автобус паркі құрылып, оған Семей қаласынан 65 жаңа автобус сатып алынды. 2020 жылы «Ақ Жайық Автопарк» ЖШС-і экологиялық тұрғыдан қоршаған ортаға лас шығарынды шығармайтын 160 жаңа автобус алды. 2021 жылдан бастап автобустар санын 140-тан 250-ге дейін көбейтуді жоспарлап отыр. Бұл саптағы 220 автобус мүмкіндігі шектеулі азаматтардың қажеттіліктері үшін толық бейімделген.<ref>{{cite web|url=https://ernur.kz/kazakstan/atyrauda-metanmen-zhuretin-avtobustar-zholgha-shykty|title=Атырауда метанмен жүретін автобустар жолға шықты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> Қалада троллейбус жүйесі 1996 жылдың 09 қыркүйегінде ашылып, 1999 жылдың 29 сәуірінде оның қозғалысы тоқтатылды. Бір ғана маршрутта 5 троллейбус қызмет көрсетті.<ref>{{cite web|url=https://transphoto.org/city/402/|title=Троллейбус компаниялары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Темір жол көлігі.''' Атырау арқылы өтетін темір жол вокзалынан 13 бағыт бойынша 24 поезд кесте бойынша жолаушылар тасымалын қамтиды. Темір жол Атырауды Қазақстанның [[Алматы]], [[Ақтөбе]], [[Астана]] сияқты ірі қалаларымен, сондай — ақ Ресейдің ([[Мәскеу]], [[Саратов]], [[Волгоград]], [[Астрахан]]), Тәжікстанның ([[Куляб]], [[Худжанд]], [[Душанбе]]) қалаларымен және Өзбекстан астанасы-[[Ташкент]]пен байланыстырады.<ref>{{cite web|url=https://atyrau.invest.gov.kz/kz/about/infrastructure/|title=Инфрақұрылым|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Әуе көлігі.''' Атырау әуежайынан келесі бағыттар бойынша рейстер ұшырылады:[[File:Атырау әуежайы.jpg|thumb|right|300px|Атырау халықаралық әуежайы]] {{Airport-dest-list| {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]], {{flagicon|Түркия}} [[Ататүрік атындағы халықаралық әуежай|Ыстамбұл]], {{flagicon|Нидерланд}} [[Схипхол|Амстердам]] | {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтөбе халықаралық әуежайы|Ақтөбе]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Орал халықаралық әуежайы|Орал]] | {{flagicon|Қазақстан}} [[Bek Air]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]]| {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Актау]], {{flagicon|Әзербайжан}} [[Баку әуежайы|Баку]] | {{flagicon|Ресей}} [[Аэрофлот]]|{{flagicon|Ресей}} [[Шереметьево әуежайы|Мәскеу-Шереметьево]]}} Қабылдайтын әуе көлігі түрлері: Ан-12, [[Ан 24|Ан-24]], Ан-26, Ан-28, Ан-30, [[Ан-32]], [[Ан-72]], Ан-74, [[Ан-124]], Ил-62, Ил-76, [[Л-410]], Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, [[Airbus A320|Airbus A319]], [[Airbus A320]], Airbus A321, ATR 42, ATR 72, [[Boeing 707]], [[Boeing 737]], [[Boeing 747]], [[Boeing 757]], Boeing 767, және тағы да басқа 3-4 кластағы ӘК түрлері, барлық типтегі [[тікұшақ]]тар. == Атырау қаласының көпірлері == [[1965 жыл]]ы [[28 тамыз]]да [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір салынып, пайдалануға берілді. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Символикалық рөлі Европа мен Азияны жалғастырады. Қаланың солтүстік бөлігінде [[1985 жыл]]ы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. [[Сурет:Атырау көпірлері.jpg|thumb|right|350px|[[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын жалғайтын автомобиль және жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер]] [[2001 жыл]]ы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген. [[2008 жыл]]ы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. [[2009 жыл]]ы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. Осы жылы қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар.<ref>{{cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/Atyrau_bridge_opening_salary/1784299.html|title=Атырау қаласындағы көпірдің тұсаукесері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[2010 жыл]]ы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Атырауда [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]], [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония]], Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы орналасқан. [[Атырау халық ұлт аспаптар оркестрі|Дина Нұрпейісова атындағы халық ұлт-аспаптар оркестрі]] жұмыс жасайды. [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]], Қазақстандағы мезозой дәуірінен сыр шертетін жалғыз палеонтологиялық мұражайы Атырау қаласында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=cT0rkEH4xWw|title=Палеонтологиялық мұражай жаңғыртылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[Атырау облыстық өнер мұражайы|Ш.Сариев атындағы Атырау облыстық көркемсурет және қолданбалы сәндік өнер мұражайы]], кинотеатрлар, мәдениет және демалыс паркі, қонақ үйлер т.б.жұмыс істейді. «Ғ.Сланов атындағы Атырау облыстық ғылыми әмбебап кітапхана», Атырау облыстық балалар кітапханасы, Облыстық көрмейтін және нашар көретін азаматтар кітапханасы, №1,2,3 Атырау қалалық орталық балалар кітапханалары қала тұрғындарына өз қызметтерін көрсетуде. {| class="wikitable" |- ! [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония|Н.Жантөрин атындағы филармония]] !! [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]] !! Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы !! [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы|Атырау тарихи-өлкетану мұражайы]] |- | [[Сурет:Atyrau filarmonia(dom radio).jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Атырау облыстық драма театры.jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы.jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Атырау тарихи-өлкетану мұражайы.jpg|ортаға|200px]] |} ==Сәулеті және көрікті жерлері== Атырау архитектуралық құрылысы жағынан үшке бөлінеді. Жайықтың оң жағасындағы ескі қалада негізінен ''20 ғасырдың басында'' салынған бір қабатты ағаш және кірпіш үйлер кездеседі. Орталық бөлігінде екі қабатты тас үйлер, ''4 – 5 қабатты тұрғын үйлер'' мен мекеме жайлары бар. Өзеннің сол жағалауында кеңес өкіметі жылдары Ембімұнай кенті мен мұнай айыру зауытының қалашығы пайда болды. [[Жайық]]қа салынған көпір (''1965'') [[Еуропа]] мен [[Азия]] құрлықтарында жатқан қаланың екі бөлігін байланыстырады. Атырау қаласының заманауи сәулетіне Исатай мен Махамбет алаңы, Иманғали мешіті, XIX ғасырда салынған [[Успен соборы|Православ шіркеуі]], (бұл шіркеу Атырау қаласында тұрғызылған алғашқы ғимарат), Marriott қонақ үйі, Алмагүл ықшам ауданы, соңғы үлгіде салынған спорт, мәдениет сарайларын айтуға болады.<ref>{{cite web|url=https://www.nur.kz/leisure/tourist-routes/1721256-dostoprimecatelnosti-atyrau/|title=Атыраудың көрікті жерлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |- ! [[Иманғали мешіті]] !! [[Успен соборы]] !! Marriott қонақ үйі |- | [[Сурет:Атырау. Иманғали мешіті.jpg |ортаға|300px]]|| [[Сурет:Атырау. Успен соборы.jpg|ортаға|300px]] ||[[Сурет:Marriott қонақ үйі.jpg|ортаға|300px]] |} == Саябақтары == Қазір Атырау қаласында 6 саябақ бар. Жеңіс саябағы, «Алмагүл» ықшам ауданындағы саябақ, «Балықшы» ықшам ауданындағы саябақ, ретро паркі, №1 және №2 ықшам ауданындағы, және «Тұрғындар қалашығындағы» саябақтар. Саябақтардың аумағы 10 гектарға жетеді. Олар жасыл желектерден, аллеялардан, абаттандырылған жолдардан, орындықтар мен серуендеу алаңдарынан тұрады. Сонымен қатар танымал тұлғаларға ескерткіштер, субұрқақтар, мүсіндер және т.б. бар.<ref>{{cite web|url=В.Гузиков. Атырау қаласындағы саябақтар жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтар сияқты өсуде|title=Атырау облысының ақпараттық ресурсы 07.08.2019.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''«Жеңіс» саябағы''' — Ұлы Отан соғысы жауынгерлерін еске алуға арналған мәңгілік алау арқылы таныс. Кіре беріс қақпадан кейін әскери техниканың нақты үлгілері қойылған. Мұнда [[Ан-2|ұшақ]], [[Т-34|танк]], зеңбірек, бронетранспортер т.б. көруге болады. Жеңіс саябағындағы "Тағзым Аллеясы" алаңында Ұлы Отан соғысының атыраулық қаһармандарына арналған 14 бюст орнатылған. Парктің орта тұсында аспанға бағытталған найзаның жанында орналасқан Мәңгілік алау бар. Сондай-ақ, парк құрамында «Естелік қабырғасы» бар. Ол бірнеше ондаған ірі гранит плиталардан тұрады, олардың үстінде Екінші дүниежүзілік соғыстан оралмаған Атырау облысы тұрғындарының есімдері жазылған. Саябақта қаза тапқан интернационалист жауынгерлерді, сондай-ақ тәжік-ауған шекарасында қаза тапқан қазақстандық жауынгерлерді еске алуға арналған [[ескерткіш]] орнатылған.<ref>{{cite web|url=https://tumba.kz/putevoditel/48-%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/25303-park_pobedy_atyrau.html|title=Атырау бойынша нұсқаулық: Жеңіс паркі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Ретро Парк саябағы''' — өткен ғасырдың елуінші жылдарындағы [[Неоклассицизм|неоклассикалық]] үлгіде салынған. Оның негізгі аумағын парк аллеялары құрайды. Бұл саябақ [[Жайық]] өзенінің жағалауы мен [[Мұнайшылар қалашығы|«Тұрғындар қалашығының»]] аралығында орналасқан. Саябақта әртүрлі павильондар, амфитеатр, түрлі түсті жарықпен әрленген су бұрқақтары, ретро стиліндегі дәмхана т.б. бар. Орта тұсында жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер, жасанды тоғандар және басқа да сәулет туындылары орналасқан. Саябақта "Дос-Мұқасан" музыкалық ансамбліне орнатылған ескерткіш бар.<ref>{{cite web|url=https://merei-m.kz/ru/2017/12/09/atyraudy-zha-a-retro-sayaba-y/|title=Атыраудың жаңа ретро-саябағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Жастар саябағы''' — Жайық өзенінің Еуропа бөлігіндегі жағасында орналасқан. Саябақта жүгіру, велосипед, жаяу жүргіншілер жолы салынған. Мұнда көлеңкелі конструкциялы жазғы мобильді кафелер, балалар мен ересектерге арналған алаңдар, спорт жабдықтары, аттракциондар бар. Аумағы – 6,5 гектар.<ref>{{cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrau-kalasynda-zhastar-sayabagy-ashyldy_a3701949/|title=Атырау қаласында Жастар саябағы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Жеңіс саябағы !! Ретро парк !! Жастар саябағы |- | [[Сурет:Атырау. Жеңіс саябағы.jpg |орта|320px]] || [[Сурет:Атырау. Ретропарк.jpg|орта|320px]] || [[Сурет:Атырау. Жастар саябағы.jpg|орта|280px]] |} == Атырау қаласының ескерткіштері == {| class="wikitable" |+ Танымал тұлғаларға арналған ескерткіштер |- ! Сұлтан Бейбарыс ескерткіші !!Исатай-Махамбет ескертіші!! Үш биге арналған ескерткіш !! Халел Досмұхамедов ескерткіші |- | [[Сурет:Атырау. памятник Султану Бейбарысу.jpg |орта|250px]] ||[[File:Исатай Махамбет.jpg|орта|200px]] || [[Сурет:Атырау. Үш биге ескерткіш.jpg|орта|250px]] || [[File:Atyrau university.jpg|орта|250px]] |} {| class="wikitable" |+ Ақын-жазушыларға арналған ескерткіштер |- ! Әбу Сарсенбаев ескерткіші!! Хамит Ерғалиев ескерткіші !! Фариза Оңғарсынова ескерткіші !! Жұмекен Нәжімеденовке ескерткіш |- | [[Сурет:Атырау. Абу Сарсенбаев.jpeg|орта|250px]]|| [[Сурет:Атырау. Х.Ерғалиевқа ескерткіш.jpg|орта|250px]]|| [[Сурет:Ф.Оңғарсынова ескерткіші.jpg |орта|200px]] ||[[Сурет:Атырау. Ж.Нәжімеденов ескерткіші.jpg|орта|200px]] |} {| class="wikitable" |+ Күйшілер мен әншілерге арналған ескерткіштер |- ! Құрманғазы Сағырбаев ескерткіші !! Дина Нұрпейсова ескерткіші !! Қаршыға Ахмедияров ескерткіші !!Атырау. Дос Мұқасанға ескерткіш |- | [[Сурет:Атырау. Құрманғазы ескерткіші.jpg|орта|200px]]|| [[Сурет:Атырау. Дина Нурпейсова ескерткіші.jpg|орта|250px]] || [[Сурет:Атырау. Қаршыға Ахмедияров ескерткіші.jpg|орта|200px]] || [[Сурет:Атырау. Дос Мұқасан.jpg|орта|200px]] |} {| class="wikitable" |+ Соғыс ардагерлеріне арналған ескерткіштер |- ! Қаза болған ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш !!Қайырғали Смағұлов ескерткіші !! Хиуаз Доспановаға ескерткіш !!Соғыстан оралмаған боздақтарға арналған ескерткіш аллея |- | [[Сурет:Атырау. Қаза болған ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш.jpg|орта|280px]]||[[Сурет:Атырау. Қайырғали Смағұлов ескерткіші.jpg |орта|150px]] || [[Сурет:Атырау. Хиуаз Доспановаға ескерткіш.jpg|орта|200px]]||[[Сурет:Атырау. Соғыстан оралмаған боздақтарға арналған ескерткіш.jpg|орта|250px]] |} {| class="wikitable" |+Әртүрлі ескерткіштер |- ! Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш !! Молекула ескерткіші !! Бекіре балығына ескерткіш !! Әлші (асық) ескерткіші |- | [[File:Атырау. Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш.jpg|орта|220px]]|| [[Сурет:Атырау. Молекула ескерткіші.jpg|орта|250px]] || [[Сурет:Атырау. Бекіре балығына ескерткіш.jpg|орта|150px]]|| [[Сурет:Атырау. Әлші (асық) ескерткіші.jpg|орта|220px]] |} == Спорты == Атыраудан Токиодағы Олимпиадаға елдің құрама командасында ескек есу бойынша спорт шебері А.Круглов қатысты. Боксшы Б.Теміров Олимпиадалық ойындарға, әлемдік, еуропалық сайыстарға қатысып, үш дүркін КСРО чемпионы болды. Атырау ескекшілері Д.Савин, А.Сафарян, С.Сергеев Қазақстанның бірнеше дүркін чемпиондары. [[Арман Константинұлы Шылманов|Арман Чилманов]] 84 кг салмақты таэквондодан 2008 жылғы Олимпиялық ойындардың қола медалі иегері. [[Сәния Махамбетова]] самбо және дэюдо күрестері бойынша халықаралық және республикалық сайыстарда бірнеше рет жеңістерге жетті. '''[[Атырау (футбол клубы)|«Атырау» футбол командасы]]''' республика чемпионатының 2 дүркін қола жүлдегері (2001 және 2002 жылдар), 2009 жылы Қазақстан кубогының иегері. Қазақстан кубогының иегері.<ref>{{cite web|url=https://qfl.kz/ru/team/1/|title=OLIMPBET Премер лигасы Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> ''' [[Бейбарыс (шайбалы хоккей)|«Бейбарыс» хоккей клубы]] ''' 4 дүркін Қазақстан чемпионы (2010/2011, 2011/2012, 2015/2016 және 2018/2019).<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81|title=«Бейбарыс» хоккей клубы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''«Атырау» волейбол командасы ''' 2003 және 2006 жылғы еліміздің чемпионы, 4 рет Қазақстан кубогының иегері -2000, 2009, 2010, 2015 '''«Атырау Барыстары»''' баскетбол командасы Қазақстан біріншілігінің 2-рет алтын (2010/2011, 2015-2016), 7-дүркін күміс жүлдегері. (011/2012, 2012/2013, 2013/2014, 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020.<ref>http: //www. bcbarsyatyrau.kz/</ref> Спорт нысандарынан Атырау қаласының орталық [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионы]] бар. Қасында спорт комплексі және жүзу бассейні орналасқан. Денешынықтыру және сауықтыру орталығында (ФОК) әртүрлі спорт секциялары жұмыс жасайды. [[Атырау мұз айдыны]] сарайында хоккейден еліміздің біріншілігінің ойындары өтеді. Теннис орталығында үлкен теннис ойнауға арналған 4 ашық және 4 жабық алаң бар.<ref>{{cite web|url=https://24.kz/kz/archive/zha-aly-tar/t-uelsizdikke-25-zhyl/item/154229-khaly-araly-talap-a-saj-tennis-ortaly-y-ashyldy|title=Атырауда халықаралық талапқа сай теннис орталығы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |+ Спорт нысандары |- ! [[Атырау мұз айдыны|Мұз айдыны сарайы]] !! Атырау Теннис орталығы !! [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионы]] !! Байдарка және каноэ спорты |- | [[Сурет:Атырау. Мұз айдыны сарайы.jpg|ортаға|200px]]|| [[File:Атырау Теннис орталығы.jpg|ортаға|250px]] || [[File:Munaishy stadium.jpg|ортаға|200px]] || [[File:Атыраудағы байдарка және каноэ спорты.jpg|ортаға|200px]] |} == Білім жүйесі == === Мектепке дейінгі мекемелер === Мектепке дейінгі мекемелердің құрамына мектепке дейінгі жастардағы балалардың күндізгі уақытта және тәулік бойы болатын жалпы типтегі (бала бақшалар, балалар яслиі, балалар үйі, мектепке дейінгі балалар үйі) мекемелері, ақыл-ой және дене бітімі дамуында ауытқулары бар арнайы мектепке дейінгі мекемелер, аурушаң балаларды салауаттандыруға арналған жазғы демалыс орындары кіреді. Атырау қаласы бойынша 46 балабақшада 13 863 бүлдіршіндер тәрбиеленуде.<ref>{{cite web|url=http://goroo-atyrau.kz/balabakshalar.html|title=Атырау қаласының білім бөлімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Мектептегі білім === Атырау қаласының 61 мектебінде, оның ішінде Атырау облыстық дарынды балаларға араналған казақ-түрік лицейі, Атырау облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты, Ағышын тілін терең оқытатын техникалық гимназия, Атырау қалалық білім бөлімінің қалалық лицейі, Облыстық дарынды балаларға арналған мектеп-интернат, Үш тілде оқытатын дарынды балаларға арналған мамандандырылған №30 мектеп-гимназия, Облыстық ұлттық гимназия, №34 лингвистикалық мектеп-гимназия, Н.Тілендиев атындағы облыстық "Кіші өнер академиясы". Назарбаев Зияткерлік мектебі сияқты білім ордаларында 73 690 оқушы білім алуда.<ref>{{cite web|url=https://biznesinfo.kz/usefullinks/page/shkoly-atyrau-i-atyrauskoy-oblasti--adres--telefon|title=Атырау қалалық білім бөлімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Жоғары оқу орындары === [[Сурет:Atyrau university.jpg|нобай|оңға|200px|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] '''[[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]''' —Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде өзіндік тарихы мен тәжірибесі бар халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілетті мамандар даярлайтын жоғары оқу орындарының бірі. Университет 1950 жылы 14 маусымда мұғалімдер институты ретінде ашылды. 1955 жылы мұғалімдер институты педагогикалық институтқа айналды. 1994 жылы педагогика институты Атырау университеті болып құрылды.<ref>{{cite web|url=https://asu.edu.kz/university/|title=Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Атырау мұнай және газ университеті|Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті]]''' —еліміздің мұнай-газ саласы мен Батыс Қазақстан облысының экономикасын, білімі мен ғылымын жетілдіруге үлкен үлес қосуда. Атырау Мұнай және газ университеті Батыс Қазақстанның Білім және ғылым орталығына айналуда және Қазақстанның мұнай-газ саласындағы шығармашыл жастар мен өнеркәсіптік кәсіпорындар ұжымдары арасында лайықты құрметке ие болды. Атырау Мұнай және газ университеті еліміздің мұнай-газ саласы үшін жоғары білікті мамандарды даярлау бойынша Қазақстан Республикасының жалғыз мамандандырылған жоғары оқу орны болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://aogu.edu.kz/|title=Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]]''' —2001 жылы құрылып, білім және ғылым министрлігі берген лицензия негізінде еңбек нарығында табысты жұмыс істейді. Институт -күндізгі және сырттай оқыту формалары бойынша қазақ және орыс тілдерінде 16 мамандық бойынша жоғары-кәсіптік мамандар (бакалавриат) даярлайтын жоғары оқу орны. Институт жоғары білікті кадрларды даярлау бойынша маңызды ғылыми және оқу орталығы болып саналады. Институт инновациялық бағдарламаларды сәтті іске асырағаны үшін 2004 жылы Еуропа кәсіпкер қауымдастығының «INSAM» алтын медалімен (Женева, 2005 ж), Халықаралық «Алтын Құйма» (CBS Consult, Мәскеу, 2007) марапатталды. <ref>{{cite web|url=https://aigi.kz/language/kk/|title=Атырау инженерлік-гуманитарлық институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті|Губкин атындағы мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы]]''' – 2022 жылдан бастап Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университетінің базасында ашылған.<ref>{{cite web|url=https://minobrnauki.gov.ru/press-center/news/nauka-i-obrazovanie/57365/|title=Қазақстанда Ресей мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Колледждері === *[[Атырау аграрлы-техникалық колледжі]] *Атырау балық өнеркәсібі колледжі<ref>{{cite web|url=https://edu-kz.com/kz/kolledzhder/atyraudagy-balyq-sharuashylygy-kolledzhi|title=Атырау балық өнеркәсібі колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[Сурет:Атырау. Қазақстан-Канада жоғарғы мұнай колледжі (APEC ).jpg|thumb|оңға|450px|Атырау. Жоғары мұнай колледжі<ref>{{cite web|url=https://ticketon.kz/kz/place/vysshij-kolledzh-apec-petrotechnic|title=Жоғары мұнай колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>]] *Атырау бизнес және құқық колледжі<ref>{{cite web|url=https://2gis.kz/atyrau/firm/70000001034596018|title=Атырау бизнес және құқық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау жоғарғы медицина колледжі<ref>{{cite web|url=https://2gis.kz/atyrau/firm/70000001034595563|title=Атырау жоғарғы медицина колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау инженерлік-гуманитарлық колледжі<ref>{{cite web|url=https://college.aigi.kz/|title=Атырау инженерлік-гуманитарлық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау индустриалды колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/15|title=Атырау индустриалды колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау сервис колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/ru/college/view/5|title=Атырау сервис колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау энергетика және құрылыс колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/1|title=Атырау энергетика және құрылыс колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *С.Мұқашев атындағы Атырау политехникалық колледжі<ref>{{cite web|url=https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/atyrauskiy-politekhnicheskiy-kolledzh-im-salamata-mukasheva|title=С.Мұқашев атындағы Атырау политехникалық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Д.Нұрпейсова атындағы музыка колледжі (академиясы)<ref>{{cite web|url=https://musiccollege.kz/|title=Д.Нұрпейсова атындағы музыка колледжі (академиясы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Каспий маңының қазіргі заманғы колледжі (ПСК)<ref>{{cite web|url=https://psvk.edu.kz/%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B/|title=Каспий маңының қазіргі заманғы колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Жоғарғы мұнай колледжі (APEC)<ref>{{cite web|url=https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/vysshiy-kolledzh-apec-petrotechnic?ysclid=m3gzy0xxfx185332536|title=APEC PetroTechnic жоғары колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Қ.Дүтбаева атындағы гуманитарлық колледж<ref>{{cite web|url=https://gumcollege.edu.kz/|title=.Дүтбаева атындағы гуманитарлық колледж|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Мұнай және газ технологиялық колледжі<ref>{{cite web|url=https://www.inatyrau.kz/catalog/index/237772/atyrauskij-tehnologiceskij-kolledz-nefti-i-gaza|title=Мұнай және газ технологиялық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *«Болашақ» кәсіби-гуманитарлық колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/18|title=Атырау Жоғары көпсалалы «Болашақ» колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау ісі == Гурьевте тұрған әскери бөлімде алғаш рет 15 орындық [[аурухана]] ашылған. 1901 жылы осы ауруханаға арналған 2 үй салынып, оның біреуі хирургиялық, біреуі басқа ауруларды емдеу орны боп белгіленген және 1 дәрігер, 2 фельдшер жұмыс жасаған. [[Сурет:Атырау. №2 қалалық емхана.jpg|thumb|right|300px|Атырау.1951 жылы салынған мұнайшылар ауруханасы]]Ұлы Отан соғысы жылдарында Атырау қаласына 2 [[госпиталь]] орналастырылды. 1967 жыл мен 1987 жылдың аралығында облыстық аурухананың, балалар ауруханасының, перзентхананың, облыстық онкологиялық және туберкулезді емдеу диспансерінің жаңа үйлері іске қосылды.<ref>{{кітап|авторы=Ғарифолла Шәңгереев, Өнербай Жанбала|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау медицинасының шежіресі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Арыс"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=308|сериясы= |isbn=978-601-291-007-0|тиражы=1000 }}</ref> Қазіргі кезде Атырау облыстық ауруханасы, балалар ауруханасы, №2 Атырау облыстық ауруханасы (Облыстық жұқпалы аурулар ауруханасы), Атырау қалалық медициналық жедел жәрдем станциясы, қалалық перзентхана, ЖИТС алдын алу және онымен күресу орталғы, балалар стоматологиясы, өкпе аурулар санаториясы, кардиология орталығы, көз аурулар ауруханасы, қан орталы, наркологиялық диспансері, онкологиялық диспансері, патологоанатомия бюросы, перинаталдық орталық, психиатриялық жүйке аурулар ауруханасы (Психикалық сауықтыру орталығы), тері-венерология диспансері, туберкулезге қарсы күрес диспансері, теміржол ауруханасы, орталық нерв жүйесі зақымдалған балаларға арналған сәбилер үйі т.б. дәрігерлік ұйымдар жұмыс жасайды. == БАҚ == === Газет-журналдары === [[File:Атырау газеті.jpg|оңға|200px]]'''[[Атырау (газет)|«Атырау» газеті]]''' —Қазақстанның батыс өлкесіндегі алғашқы ұлттық басылымдардың бірі. Оның негізін қалап, материалдық базасын жасақтап, алғашқы нөмірлерін шығарған 1923 ж. Гурьев уездік партия комитетінің бірінші хатшысы болған Төлепкерей Өтеулиев. Алғашқы саны «Ерік» деген атаумен 1923 жылы сәуір айында шықты. «Атырау» аймақтың тыныс-тіршілігін қалың оқырманға жеткізіп келе жатқан облыстық газет.<ref>Егемен Қазақстан. 02.11.2018</ref> [[File:Прикаспийская коммуна.jpg|оңға|200px]] '''[[Прикаспийская коммуна|Прикаспийская коммуна газеті]]''' —орыс тілінде шығатын облыстық қоғамдық-саяси газет. Газет 1920 жылдың 26 ақпан айынан бастап «Трудовая Правда» атымен шықты. Газет облыстың өзекті мәселелері туралы, нарықтық қатынастар, халық шаруашылығын дамыту тұрақты көрініс табуда.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000</ref> '''[[Ақ Жайық (газет)|«Ақ жайық» газеті]]''' —Атырау облысындағы кең тараған әрі тұңғыш тәуелсіз апталық басылым. Алғашқыда «Компаньон» (1991), кейін «Местное обозрение» (1992) аталып, шағын көлемде жарық көрген газет 1993 жылы мамыр айынан «Ақ жайық» аталды. Бұл - нарық жағдайына бейімделген, облыс, республика көлемінде өзін-өзі қаржыландыруға толық көшкен алғашқы газеттердің бірі.[[File:Ақ Жайық.jpg|оңға|200px]] Сонымен қатар "Мегаполис Атырау", "Мұнайлы Астана", "Алтын сақа", "Алтын аймақ" апталық газеттері және "Мерейлі мекен" журналы шығады. === Телеарналары === Атырау облыстық телерадиокомпаниясының хабар тарату саясаты [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК АҚ]] жүргізіп отырған саясатына толық сәйкес келеді. Ол ақпараттық және білім беру функцияларын орындай отырып, мемлекет пен қоғам арасындағы қатынастарды [[Сурет:Атырау телемұнарасы.jpg|thumb|оңға|300px|Атырау телемұнарасы]] үйлестіруге бағытталған. Телеарнаның басты міндеті - аймақтық деңгейде мемлекеттік саясатты жүргізу. Телеарнаның жалпы апталық көрсетілімі 119 сағатты құрайды. Оның ішінде мемлекеттік тілде - 80,30 сағат, немесе жалпы хабардың 68%. Меншікті бағдарламалар 45 сағатты құрайды немесе жалпы эфирдің 38% құрайды. "Atyray" телеарнасының хабар тарату антеннасы 180 метрлік мұнараның 153-і метрінде орналасқан. Жетістіктері: *Телевизияның «АПТА» ақпараттық-талдау бағдарламасы (авторы және жүргізушісі Н. Қосшиев) Халықаралық «Шабыт» фестивалінің арнайы дипломымен марапатталды; *Теледидарда алғаш рет «Өзен өз арнасыммен ағады» атты 7-сериялық телехикая түсірілді; *Ұлы Отан соғысының 60 жылдығына орай "Тағдыр-Судьба" телефильмі түсіріліп, ол [[Волгоград]] қаласында өткен ІV-Халықаралық "Мәңгілік алау" фестивалінде "Үздік авторлық жұмыс" номинациясында ІІ орын алды; *[[Астрахан]] қаласында өткен Халықаралық "Адам және теңіз" байқауында "белсенді азаматтық ұстанымы үшін" номинациясында "Каспий экологиясы: мәселелерді шешу жолдары" фильмі жеңіске жетті; *«Туған өлкем – Атырау» бағдарламасы республикалық "Шаңырақ" шығармашылық байқауында жеңіске жетті /Астана қ./; *«Аманат» циклдік бағдарламасы "Ең үздік тарихи-мәдени бағдарлама" номинациясы бойынша Қазақстан РТРК АҚ ұйымдастырған байқауда ІІ орын алды /Астана қ./ Сонымен қатар [[КТК (телеарна)|КТК]], НТВ, [[Хабар (телеарна)|Хабар]], [[24KZ]], [[EL ARNA (телеарна)|Ел арна]], [[Qazsport]], Мир, [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]], 1-канал "Евразия", СТВ, [[Astana TV]], [[НТК (телеарна)|НТК]], 31 канал, Абай ТВ, [[Жетінші арна]], ТВЦ т.б.арналар жұмыс жасайды. === Радио === '''«Atyraý radiosy»'''—ның тарихы 1938 жылы Гурьев облысының құрылуынан бастау алады. 1938 жылдың 2-ші наурызында алғаш рет радио хабары [[Сурет:Атырау радиосы.jpg|оңға|200px]] эфирге шықты. Қазір ол 102.0 FM жиілігінде тәулігіне 17 сағат хабар таратып отыр. 80 жыл бұрын сол кездегі Гурьев халқына алғашқы жаңалық таратқан бұл медиа-мекеме бүгінде заман сұранысына сай жаңа технологиямен жабдықталған. Елдегі саяси-экономикалық, төтенше жағдайлар кезінде дереу үн қосып, халыққа жедел ақпарат таратып, қоғамда оң пікір қалыптасуына ықпал етіп отыр. Қазір кеңейтілген диапазонды 1000 киловаттық жаңа радиотаратқыш іске қосылып радиотолқынның таралу аймағы 60 шақырымға дейін кеңейді.<ref>{{cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrauda-zhana-radiostudiya-men-zhana-radiotaratkysh-iske-kosyldy_a3542003/|title=Атырауда жаңа радиостудия мен жаңа радиотаратқыш іске қосылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> Сонымен қатар 101,0 [[Қазақ радиосы]], 101,6 Радио Дача, 102,8 [[Шалқар (радио)|Шалқар радиосы]], 103,6 [[Тандем радиосы]], 104,4 NS радиосы, 104,8 Lux FM, 105,2 Русское радио Азия, 105,7 Восток FM, 106,2 Дала FM, 106,8 Европа+ Казахстан, 107,2 [[Жұлдыз FM]], 107,7 Авторадио Казахстан т.б. жұмыс жасайды.<ref>{{cite web|url=https://vcfm.ru/vc/Asia/guryev.htm|title=Радиостанциялар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> ==Қаланың назар аударарлық орындары== *[[Иманғали мешіті]] *[[Успен соборы|Успен шіркеуі]] *[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] ескерткіші *[[Сұлтан Бейбарыс]] ескерткіші *[[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]] *[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова|Хиуаз Доспанова]] ескерткіші *[[Исатай]]-[[Махамбет]] ескерткіші == Атырау қаласының суреттері == <gallery> Сурет:Atyrau street.jpg|Атыраудың көшелері Сурет:Atyrau rivers.jpg|[[Жайық өзені]] Сурет:New buildings of Atyrau.jpeg|Атыраудағы БТА банкінің ғимараты Сурет:Hotel Kazakhstan in Atyrau.jpg|«Қазақстан» қонақ үйі Сурет:Атырау қаласы Жаңа құрылыстар.jpg|Жаңа кварталдар </gallery> == Белгілі тұлғалар == * [[Болат Жамитұлы Өтемұратов]] - Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқарушысы * [[Темір Нұрбақытұлы Бекмамбетoв|Тимур Нұрбақытұлы Бекмамбетoв]] - кинорежиссер, клипмейкер , продюсер * [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов]]- Қазақстан патриоттары партиясының төрағасы * [[Аркадий Юрьевич Волож]] - Яндекс компаниясының бас директоры * [[Фариза Оңғарсынова]] - ақын, халық жазушысы, журналист == Бауырлас қалалары == * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Ақтау]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Орал]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Ақтөбе]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Russia}} [[Астрахан]], [[Ресей]] * {{flagicon|Russia}} [[Сыктывкар]], [[Ресей]] * {{flagicon|Israel}} [[Ашдод]], [[Израиль]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[Абердин]], [[Құрама Патшалық]] == Тағы қараңыз == * [[Атырау облысы]] * [[Атырау аграрлы техникалық колледжі]] * [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]] * [[Атырау мұнай және газ университеті]] * [[Атырау университеті]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Atyrau}} * [http://atyrau.gov.kz/index.php/kz/ Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007025035/http://atyrau.gov.kz/index.php/kz/ |date=2014-10-07 }} * [http://www.atyrau-city.kz/Kaz/index_k.php Atyrau City ақпараттық-танымдық торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824051746/http://www.atyrau-city.kz/Kaz/index_k.php |date=2006-08-24 }} * [http://www.atr.kz Облыстық "Атырау" газеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302044452/http://www.atr.kz/ |date=2015-03-02 }} {{Қазақстан қалалары}} {{Атырау облысы}} {{Атырау қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Жайық өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Атырау]] [[Санат:Каспий теңізі кемежайлары]] [[Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері]] e3yep37qhe7oc189vtddo818lvkl4ls 3688185 3688083 2026-10-29T07:04:15Z Мағыпар 100137 /* Атырау қаласының көпірлері */ 3688185 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Атырау |сурет = {{Photomontage |photo1a = Урал река.jpg |photo2a = Тенгизшевройл и Марриотт.jpg |photo2b = Ural River Atyrau.JPG |photo3a = Атырау. Иманғали мешіті.jpg |photo3b = 카자흐스탄 아티라우(중앙공원) - panoramio - 우한길(HK Woo).jpg |photo4a = Atyrau filarmonia(dom radio).jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 383 |foot_montage = }} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Coat of arms of Atyrau.svg |ту = Flag of Atyrau, Kazakhstan.svg |елтаңба сипаттамасы = елтаңба |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =7 |lat_sec = |lon_deg =51 |lon_min =53 |lon_sec = |CoordAddon = type:city(146862)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Данияр Болатұлы Таханов |add1n = Әкімдік мекенжайы |add1 = Атырау қаласы, Әйтеке би көшесі, №77А |құрылған уақыты = 1640 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = ''Усть-Яицкий қалашығы, Нижний Яицкий қалашығы, Чапаев, Гурьев'' |статус алуы = 1885 |жер аумағы = 458 |климаты = қатаң континенталды, қуаң |тұрғыны = 316 449 |санақ жылы = 2023<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 88,95 %<br>[[орыстар]] 7,73 %<br>[[корейлер]] 0,79 %<br>[[татарлар]] 0,50 %<br>[[өзбектер]] 0,38%<br>басқалары 1,65 %<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = атыраулық |телефон коды = 7122 |пошта индексі = |пошта индекстері = 060001-060011 |ортаққордағы санаты = Atyrau |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-atyrau?lang=kk Атырау қаласының әкімдігі |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |сайт тілі 3 = }} {{мағына|Атырау (айрық)}} '''Атырау''' — [[Атырау облысы]]ның әкімшілік орталығы, [[Қазақстан]]ның [[Батыс Қазақстан|батысында]], [[Жайық]] өзенінің бойында орналасқан қала. Қаланың негізі 1640 жылы қаланған. Тұрғыны 316 449 адам (2023). Атырау қаласынан [[Астана]]ға дейінгі қашықтық 1810 км. == Атауы == Қала жеріндегі белгілі тұңғыш тұрақты қоныс — қазіргі «Орбита» стансасы қасындағы [[Алтын Орда]] кезеңіндегі болған ''Лаэти'' асары. [[Ноғай ордасы]] кезеңінде балықшылардың тұрақты ''[[Үйшік]]'' қонысы [[Жайық|Жайық өзені]] [[саға]]сында орналасқан. Казак-орыстар жаулап ала бастағанда [[1640]] ж. ''Яицкий городок'' аталған қалашық салынған. Жайықтың жоғарысында'' Верхний Яицкий городок'' (қазіргі [[Орал]] қаласы) деген қалашық салынғасын, ''Нижний Яицкий городок'' деп аталып кеткен, соңынан ол — ''Усть-Яицкий городок''. [[Ресей империясы|Ресей ханшайымы]] [[Екатерина II]] ''Яик'' өзенін (Жайықтың [[Орыс тілі|орысша]] атауы) ''Урал'' деп атауын жарлығымен бекіткенде, қаланың атауы ''Гурьев городок'', ''Гурьев'' деп өзгертілген. 1920 жж. қысқа уақытқа большевиктер Гурьевті ''Чапаев'' деп қайта атаған. 1992 ж. бері қала атауы — Атырау. == Этимологиясы == «Атырау» -лексикасы көбіне үлкен айдынды көлдің не теңіздің сала-салаға бөлініп, тармақтанып, шығанақтар мен арал, саға, мүйістер пайда болатын жағалауы. Каспий теңізінің солтүстік-шығыс жағалауын, теңіздің алабын қоса, жергілікті тұрғындар күні бүгінге дейін атырау деп атайды.<ref>{{кітап|авторы=|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақтар|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Атажұрт|орны= Алматы|баспасы=«Білік»|жыл=2003|томы=VIII |беттері=480 |барлық беті=480 |сериясы= |isbn=-5-7667-2054-8|тиражы= }}</ref> == Тарихы == ''Қараңыз:[[ Ресей империясы кезіндегі Гурьев қаласы]]'' [[File:Герб гурьев.gif|thumb|left|400px|Гурьев таңбасы]] ХVІ ғасырдың бірінші ширегінен бастап , Жайық-Каспий жағалауына Ресей патшасы өкіметінің саясатына шыдамаған және патша үкіметін мойындағысы келмеген қашқын орыс еріктілері, күнкөріс іздеген крепостной шаруалар, қылмыстық элементтерден тұратын Волга бойы казактары келіп қоныс тебе бастаған. Олар келе сала өз кәсіпшіліктерін ашып,балық аулау, балық тұздау қостарын ұйымдастырып, жатар тұрақ орындарын тұрғызады. Сол уақыттан бастап тұрғызылған тұрақтар «[[Үйшік]]» атанып кеткен. Жайық-Каспий жолы Азия елдерімен басқа да елдерге жол ашатын «әрі қақпа,әрі кілт» болатынына көзі жеткен патша өкіметі,ХVІІ ғасырдың 30-шы жылдарының аяғында Ярославлдық көпес, бай саудагер Гурьевтер әулетіне Жайық бойында балық кәсіпшілігін ашуға және бекініс тұрғызуға рұқсат қағазын береді. 1640 жылы Гурьевтер әулетінің басшысы Гурий Назарьев, балалары Михаил, Иван және Андреймен Жайық бойына келіп қоныстанып, өнеркәсіптерін ашып, [[Жайық]] және [[Ембі]] өзені балықтарын өндірістік және сауда мақсатында пайдалана бастайды. Бой көтерген қала мен балықшылық өндіріс табыстары осы өңірді мекендеуші байырғы қалмақтар мен орыс казактарының қызғаныштарын туғыза бастайды. Ақыры қашанда көршілерімен жауласып-қырқысып отыратын қала, қалмақтардың тонауына ұшырайды. Жайық бойындағы бұл оқиға [[Астрахан]] әскерлері басшылығын елең еткізді. Ағаштан тұрғызылған қорған қамал жаудан және өрттен қорғануға қорғаныс бола алмайтынына көздері жеткен патша үкіметі,теңіз маңы және Жайық бойының қорғанысын күшейту мақсатында, 1645 жылдың 18 ақпанында М.Гурьевке қаланы [[қамал]] етіп тұрғызуға рұқсат береді. Рұқсат қағазында қала қамалын Астрахан қаласының үлгісіндей етіп тұрғызу көрсетіледі. Тас қала-қорғанның құрылысы 1647 жылдың 6 маусымда басталып кетеді. Тұрғызылып жатқан қала 1649 жылы казактар атаманы И.Кондырев бастаған казактар тобының шабуылымен тоналады. Жайық бойындағы тас қала-қамалдың құрылысы 15 жылдан соң 1662 жылы аяқталып, Гурьевтердің үлкен қаржылық шығынына шығады. ХVІІ ғасырдың аяғына таман және ХVІІІ ғасырдың басынан бастап, тас қала-қамалы ірі шекаралық қамалға айналады. *1798 жылдың 11 желтоқсанындағы Патша жарлығымен Гурьев қаласы Орал әскери басшылығының қарауына беріледі. *1865 жылы уездік қала болды. *1917 жылға дейін және одан кейінгі 15 жыл бойы Орал әскери облысының орталығы *1925 жылдан [[Бөкей губерниясы]]ндағы Гурьев уезінің орталығы *1929 жылы [[Гурьев округі]]нің орталығы *1930 жылы аудан орталығы *1938 жылғы қаңтар айының 15-інен облыс орталығы. *1992 жылы ақпан айының 21-і күні ҚР Жоғарғы Кеңесінің Төралқасы Гурьев қаласын Атырау қаласы деп атау жөнінде қаулы қабылдады.<ref>{{cite web|url=https://akimat-atyrau.kz/|title=Атырау қаласының ресми сайты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Климаты == Климаты қатты континенталды, жазда құрғақ ,ыстық, ал қыста ылғал қармен сипатталатын салқындық. Жазы [[жауын-шашын]]сыз, құрғақ, ыстық ұзаққа созылады. Қыс мезгілінде [[қар]] аз жауып, суық болады. {{Қаланың ауа райы | Ені = 70 | Жағдайы = | Жер_ілік = Атырау | Дерекнама = [http://www.pogoda.ru.net/climate/35700.htm Ауа Райы мен Климат] | Қаң_ор =-6.4 | Қаң_ор_ж-ш =14 | Ақп_ор =-6.3 | Ақп_ор_ж-ш =11 | Нау_ор =0.8 | Нау_ор_ж-ш =15 | Сәу_ор =11.2 | Сәу_ор_ж-ш = 16 | Мам_ор =18.4 | Мам_ор_ж-ш =25 | Мау_ор =24.5 | Мау_ор_ж-ш =18 | Шіл_ор =26.8 | Шіл_ор_ж-ш =10 | Там_ор =24.8 | Там_ор_ж-ш = 10 | Қыр_ор =18.0 | Қыр_ор_ж-ш =8 | Қаз_ор =9.7 | Қаз_ор_ж-ш =16 | Қар_ор =1.3 | Қар_ор_ж-ш =18 | Жел_ор =-4.3 | Жел_ор_ж-ш =14 | Жыл_ор =9.9 | Жыл_ор_ж-ш =175 | Қаң_ор_мин =-9.4 | Қаң_ор_макс =-2.8 | Ақп_ор_мин =-9.9 | Ақп_ор_макс =-1.8 | Нау_ор_мин =-3.1 | Нау_ор_макс =5.8 | Сәу_ор_мин =6.1 | Сәу_ор_макс =17.2 | Мам_ор_мин =12.8 | Мам_ор_макс =24.5 | Мау_ор_мин =18.4 | Мау_ор_макс =30.8 | Шіл_ор_мин =20.5 | Шіл_ор_макс =33.4 | Там_ор_мин =18.5 | Там_ор_макс =31.6 | Қыр_ор_мин =12.3 | Қыр_ор_макс =24.6 | Қаз_ор_мин =5.0 | Қаз_ор_макс =15.3 | Қар_ор_мин =-1.7 | Қар_ор_макс =5.1 | Жел_ор_мин =-7.0 | Жел_ор_макс =-1.1 | Жыл_ор_мин =5.2 | Жыл_ор_макс =15.2 | Қаң_а_мин =-37.9 | Қаң_а_макс =10.5 | Ақп_а_мин =-37.4 | Ақп_а_макс =15.0 | Нау_а_мин =-32.3 | Нау_а_макс =26.3 | Сәу_а_мин = -12.3 | Сәу_а_макс =32.5 | Мам_а_мин =-2.3 | Мам_а_макс =37.6 | Мау_а_мин =2.3 | Мау_а_макс =41.9 | Шіл_а_мин =8.1 | Шіл_а_макс =42.7 | Там_а_мин =4.8 | Там_а_макс =41.6 | Қыр_а_мин =-5.7 | Қыр_а_макс =40.1 | Қаз_а_мин =-15.7 | Қаз_а_макс =29.6 | Қар_а_мин =-29.8 | Қар_а_макс =19.9 | Жел_а_мин =-35.8 | Жел_а_макс =11.8 | Жыл_а_мин =-37.9 | Жыл_а_макс =42.7 }} Атырау қаласы ендігі 47, -07 С., ұзақтығы 51-53 болатын жазы ұзақ, қысы қысқа күндермен сипатталады. Қаңтар айындағы орташа температура -6⁰С-ден бастап -12⁰С-ге дейін, ал шілде айындағы орташа температура +24⁰С-ден бастап +26⁰С-ге дейін. Ең төменгі температура -38⁰С, ең жоғары температура +45⁰С. [[Каспий теңізі]]не құйып, облыс орталығынан өтіп жатқан [[Жайық өзені]]нің арқасында ол жердегі температура судан алыс жердегі аудандардың температурасымен салыстырғанда төмен болып келеді. Жауын-шашын болар-болмас деңгейде, жылына орташа 150 мм, 200 мм шамасында болады. Жел бағыты қаңтар айында оңтүстік-шығыс бағытта болса, ал маусым айында батыс бағытта болады. == Әкімшілік бөлінуі == Атырау қалалық әкiмшiлiгінің құрамында 1 қала, 6 ауылдық округ (Алмалы, Атырау, Дамбы, Еркiнқала, Кеңөзек, Қайыршақты), 15 елдi мекен бар. Қалаға 2013 жылы [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]], 2018 жылы Балықшы, Жұмыскер ауылдық округтеріндегі [[Ақжайық (Атырау қалалық әкімдігі)|Ақжайық]], [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]], [[Көкарна (Атырау қалалық әкімдігі)|Көкарна]], [[Водниково]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]], [[Рембаза]] елді мекендері, 2019 жылы Геолог ауылдық округіндегі [[Геолог (ауыл)|Геолог]], [[Бірлік (Атырау қалалық әкімдігі)|Бірлік]], [[Новокирпичное]], [[Теңдік (Атырау облысы)|Теңдік]], [[Қарабатан]], [[496 разъезд]] елді мекендері қосылды. Қалалық әкімдік аумағына Махамбет ауданынан Алмалы ауылдық округіндегі [[Алмалы (Атырау облысы)|Алмалы]], [[Береке (Атырау облысы)|Береке]] елді мекендері берілді. == Әкімдері == * Нұрпейіс Мақашев 1992-1993 * Бекболат Нарегеев 1993-1995 * Жалғас Тікенбаев 1995-1998 * Арыстанғали Әшімғалиев 1998-1999 * Дүйсенбай Тұрғанов 1999-2002 * Манас Тасыбаев 2002-2006 * [[Бергей Сәулебайұлы Рысқалиев|Бергей Рысқалиев]] 2006 * [[Сәлімжан Жұмашұлы Нақпаев|Сәлімжан Нақпаев]] 2006-2009 * Мереке Есмұратов 2009-2012 * Асқар Керімов 2012 * Серік Айдарбеков 2012-2014 * Нұрлыбек Ожаев 2014-2016 * [[Серік Жамбылұлы Шәпкенов|Серік Шәпкенов]] 2016-2018 * Әлимұхаммед Құттымұратұлы 2018-2020 * Қайрат Оразбаев 2020-2022 * Мейірім Қалауи 2022-2023 * Шәкір Кейкін 2023- == Халқы == Тұрғыны 1897 жылы 9,3 мың, 1959 жылы 78,1 мың, 1970 жылы 114,2 мың, 1979 жылы 130,9 мың, 2012 жылы 182,8 мың адам болды.<br />2014 ж. қала әкімшілігі тұрғындарының саны 280,6 мың адам құрады, оның ішінде: * Атырау қаласы — 195,6 мың адам; * [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы кенті]] — 17,1 мың адам; * [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер кенті]] — 10,4 мың адам; * Ауылдық тұрғындар -57,5 мың адам; {| class="wikitable" |- ! 1959 !! 1970 !! 1979!! 1989!! 1999 !! 2009 !!2010 !!2011 !!2012 !! 2013!!2014 !!2015 !!2016 <ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=Қазақстан / Qаzаqstаn|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> |- | 78 143 || 114 277 || 130 916 || 149 261 || 142 497 || 165 387 ||171 900 ||176 937 ||182 866 ||189 211 ||195 674 ||217,866 ||226,042 |} Атырау қаласында 84 ұлт өкілдері тұрады. Облыстың 2014 жыл басындағы деректер бойынша жекеленген этностар құрамы төмендегідей:<ref>2014 жыл басына Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны. Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі.</ref> {| class="wikitable" |- ! Барлық ұлттар!! қазақтар !! орыстар !!корейлер!! татарлар !! өзбектер !!украиндар !! немістер!! басқалары |- | 280 600 ||239 905 || 29 616|| 2 945 || 1 952 || 1 055 || 735 || 407 || 3 985 |} 2019 жылғы статистикалық деректер бойынша Атырау қаласында туғандар саны 9 760, ал өлгендер саны 1 920 адамды құрады. Табиғи өсім 7 840 адам. Келген адамдар саны 16 130, кеткен адамдар саны 13 311 болды. Туылым коэффициенті (1000 адамға) 27,9, өлім-жітім коэффициенті (1000 адамға) 5,49 болды.<ref>{{cite web|url=https://stat.gov.kz/region/252311/dynamic|title=ҚР өңірлерінің статистикасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Экологиясы == Атырау қаласы кәсіпорындардың ортасында қалуда. Ауаны ластаушылардың 80-85 пайызын мұнай тасымалымен және мұнай өңдеумен айналысатын кәсіпорындар құрайды. Атырау қаласындағы өндіріс орындарының ауаға лас қалдықтарды тарату көрсеткіштері артып, ол жылына бір мың тоннадан асып тұр. Ірі кәсіпорындар әлі күнге тазарту құрылғыларымен жабдықталмаған. Сөйтіп зиянды шығарындылар еш сүзгіден өтпестен қала аумағына таралып жатыр.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Ұлттық статистика бюросы, халықаралық экономика.]</ref> [[Қазтрансойл|«ҚазТрансОйл» АҚ Атырау мұнай құбыры басқармасы]] көмірсутегі қоспаларын 68,7 пайыз көлемінде, [[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«Атырау мұнай өңдеу зауыты» ЖШС]] – 22,79, «Атырау жылу электр орталығы» көміртегі тотығын 46,08 пайыз, [[Каспий құбыр желісі консорциумы|«Каспий құбыр консорциумы-Қ» АҚ]] – 19,57, «Атырау жылу электр орталығы» ЖШС азот диоксидін – 73,2, Атырау мұнай өңдеу зауыты күкірт диоксидін 52,54 пайыз мөлшерінде ауаға шығаруда.<ref>[https://stat.gov.kz/region/atyrau/ Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты.]</ref> Атырау қаласында атмосфералық ауаның сапасын анықтайтын сегіз стансадан автоматты түрде тәулік бойына ауа құрамын анықтайтын сынама алынады. Соның ішінде «ВестОйл» ЖШС-нің базасы аумағында орналасқан стансадан күкіртті сутегінің шектеулі мөлшері концентрациясынан асып кететіні анықталып отыр.<ref>Атырау газеті, 03.06.2015</ref> Қаланы улап жатқан негізгі 3 ошақ бар. Біріншіcі – мұнай компаниялары. Екіншісі – қаладан шыққан тұр­мыстық қалдықтарды көмуге арналған полигон. Үшіншісі – қаланың екі жақ шетінде орналасқан қалдық суларды төгетін булану алаңы.<ref>«Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газеті, 08.08.2020</ref> ==Кәсіпорындары == {| class="wikitable" |+ Кестеде 1000-нан астам қызметкері бар Атырау қаласының ірі кәсіпорындары көрсетілген<ref>KazDATA: все крупные компании Атырау и Казахстана</ref> |- ! Кәсіпорындар !! Қызмет түрі |- | «АРИАДНА» ЖШС||Инженерлік құрылыстарын салу |- | «СИЧИМ С.П.А., КАЗАХСТАН» бөлімі || Мұнай және газ магистральдық құбырларын салу |- | «АТЫРАУ ЖЫЛУ-ЭЛЕКТР ОРТАЛЫҒЫ» АҚ || Жылу электр станцияларының электр қуатын өндіруі |- | [[Теңізшевройл|«ТЕҢІЗШЕВРОЙЛ» ЖШС]]|| Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | «БОЛАШАҚ-АТЫРАУ» ЖШС|| Өзге де кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет |- | «ФИРКРОФТ ИНЖИНИРИНГ СЕРВИСИЗ ЛИМИТЕД КАЗАХСТАН ЖШС» || Жұмыспен қамту агенттігінің қызметі |- | «НОРТ КАСПИАН ОПЕРЕЙТИНГ КОМПАНИ Н.В.» бөлімі || Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | «ПСН КАЗСТРОЙ» АҚ || Өзге де кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет |- | «CAPITAL COMPLEX CATERING» ЖШС || Мейрамханалар мен тамақ беру қызметі |- |«ЮЛМАР-СЕРВИС» ЖШС || Изоляциялау жұмыстары |- | «КОНСОРЦИУМ «ISKER» ЖШС || Басқа топтамаларға енгізілмеген өзге де инженерлік құрылыстар салу |- | «ДЕНХОЛМ-ЖОЛДАС» || Арнайы мамандықтарды талап ететін өзге де құрылыс жұмыстары |- | «ҚАЗМҰНАЙГАЗ - БҰРҒЫЛАУ" СЕРВИСТІК БҰРҒЫЛАУ КӘСІПОРНЫ» ЖШС || Мұнай және табиғи газ өндірісін техникалық қолдау |- | [[Ембімұнайгаз|«ЕМБІМҰНАЙГАЗ» АҚ]] || Шикі мұнай мен ілеспе газды өндіру |- | [[Атырау мұнай өңдеу зауыты|«АТЫРАУ МҰНАЙ ӨҢДЕУ ЗАУЫТЫ» ЖШС]] || Мұнай өңдеу өнімдерін өндіру |} {| class="wikitable" |+ Атырау кәсіпорындары |- ! Теңізшевроил кеңсесі !! Атырау «НКОК» кеңсесі !! Атырау мұнай өңдеу зауыты |- | [[Сурет:Атырау. Теңізшевроил кеңсесі.jpg|ортаға|300px]] || [[Сурет:Атырау. НОРТ КАСПИАН ОПЕРЕЙТИНГ КОМПАНИ.jpg|ортаға|300px]]|| [[File:Атырау АМӨЗ.jpg|ортаға|250px]] |} == Көлік және инфрақұрылым == Қазіргі таңда Атырау қаласында көліктің барлық түрлері де дамыған.[[Сурет:Атыраудағы экологиялық таза автобустар.jpg|thumb|right|300px|Атыраудағы экологиялық таза автобустар]] '''Қоғамдық көлік.''' Атырау қаласының [[Автобустың маршруты|маршрут желісі]] күні бүгінге 51 маршрут жұмыс атқаруда. 2013-2015 жылдары аралығында қалаішілік маршрутында қызмет көрсететін «АйсТрансХолдинг» ЖШС-і өз қаражаты есебінен 51 дана [[автобус]] сатып алды. Қоғамдық көліктер [[GPS]] – мониторинг жүйесін қолданады, ол онлайн режимінде қалалық қоғамдық көліктердің маршруттары, аялдамалар және көліктің ағымдағы жағдайы туралы ақпараттарды ұсынады. «Атырау» әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясының қатысуымен «Atyrau-Avtopark» автобус паркі құрылып, оған Семей қаласынан 65 жаңа автобус сатып алынды. 2020 жылы «Ақ Жайық Автопарк» ЖШС-і экологиялық тұрғыдан қоршаған ортаға лас шығарынды шығармайтын 160 жаңа автобус алды. 2021 жылдан бастап автобустар санын 140-тан 250-ге дейін көбейтуді жоспарлап отыр. Бұл саптағы 220 автобус мүмкіндігі шектеулі азаматтардың қажеттіліктері үшін толық бейімделген.<ref>{{cite web|url=https://ernur.kz/kazakstan/atyrauda-metanmen-zhuretin-avtobustar-zholgha-shykty|title=Атырауда метанмен жүретін автобустар жолға шықты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> Қалада троллейбус жүйесі 1996 жылдың 09 қыркүйегінде ашылып, 1999 жылдың 29 сәуірінде оның қозғалысы тоқтатылды. Бір ғана маршрутта 5 троллейбус қызмет көрсетті.<ref>{{cite web|url=https://transphoto.org/city/402/|title=Троллейбус компаниялары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Темір жол көлігі.''' Атырау арқылы өтетін темір жол вокзалынан 13 бағыт бойынша 24 поезд кесте бойынша жолаушылар тасымалын қамтиды. Темір жол Атырауды Қазақстанның [[Алматы]], [[Ақтөбе]], [[Астана]] сияқты ірі қалаларымен, сондай — ақ Ресейдің ([[Мәскеу]], [[Саратов]], [[Волгоград]], [[Астрахан]]), Тәжікстанның ([[Куляб]], [[Худжанд]], [[Душанбе]]) қалаларымен және Өзбекстан астанасы-[[Ташкент]]пен байланыстырады.<ref>{{cite web|url=https://atyrau.invest.gov.kz/kz/about/infrastructure/|title=Инфрақұрылым|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Әуе көлігі.''' Атырау әуежайынан келесі бағыттар бойынша рейстер ұшырылады:[[File:Атырау әуежайы.jpg|thumb|right|300px|Атырау халықаралық әуежайы]] {{Airport-dest-list| {{flagicon|Қазақстан}} [[Air Astana]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]], {{flagicon|Түркия}} [[Ататүрік атындағы халықаралық әуежай|Ыстамбұл]], {{flagicon|Нидерланд}} [[Схипхол|Амстердам]] | {{flagicon|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтөбе халықаралық әуежайы|Ақтөбе]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Орал халықаралық әуежайы|Орал]] | {{flagicon|Қазақстан}} [[Bek Air]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]]| {{flagicon|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{flagicon|Қазақстан}} [[Астана Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Актау]], {{flagicon|Әзербайжан}} [[Баку әуежайы|Баку]] | {{flagicon|Ресей}} [[Аэрофлот]]|{{flagicon|Ресей}} [[Шереметьево әуежайы|Мәскеу-Шереметьево]]}} Қабылдайтын әуе көлігі түрлері: Ан-12, [[Ан 24|Ан-24]], Ан-26, Ан-28, Ан-30, [[Ан-32]], [[Ан-72]], Ан-74, [[Ан-124]], Ил-62, Ил-76, [[Л-410]], Ту-134, Ту-154, Як-40, Як-42, [[Airbus A320|Airbus A319]], [[Airbus A320]], Airbus A321, ATR 42, ATR 72, [[Boeing 707]], [[Boeing 737]], [[Boeing 747]], [[Boeing 757]], Boeing 767, және тағы да басқа 3-4 кластағы ӘК түрлері, барлық типтегі [[тікұшақ]]тар. == Атырау қаласының көпірлері == [[1965 жыл]]ы [[28 тамыз]]да [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір салынып, пайдалануға берілді. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Символикалық рөлі Европа мен Азияны жалғастырады. Қаланың солтүстік бөлігінде [[1985 жыл]]ы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. [[Сурет:Атырау көпірлері.jpg|thumb|right|350px|[[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын жалғайтын автомобиль және жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер]] [[2001 жыл]]ы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген. [[2008 жыл]]ы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. [[2009 жыл]]ы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар.<ref>{{cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/Atyrau_bridge_opening_salary/1784299.html|title=Атырау қаласындағы көпірдің тұсаукесері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[2010 жыл]]ы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Мәдениеті == Атырауда [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]], [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония]], Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы орналасқан. [[Атырау халық ұлт аспаптар оркестрі|Дина Нұрпейісова атындағы халық ұлт-аспаптар оркестрі]] жұмыс жасайды. [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]], Қазақстандағы мезозой дәуірінен сыр шертетін жалғыз палеонтологиялық мұражайы Атырау қаласында орналасқан.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=cT0rkEH4xWw|title=Палеонтологиялық мұражай жаңғыртылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[Атырау облыстық өнер мұражайы|Ш.Сариев атындағы Атырау облыстық көркемсурет және қолданбалы сәндік өнер мұражайы]], кинотеатрлар, мәдениет және демалыс паркі, қонақ үйлер т.б.жұмыс істейді. «Ғ.Сланов атындағы Атырау облыстық ғылыми әмбебап кітапхана», Атырау облыстық балалар кітапханасы, Облыстық көрмейтін және нашар көретін азаматтар кітапханасы, №1,2,3 Атырау қалалық орталық балалар кітапханалары қала тұрғындарына өз қызметтерін көрсетуде. {| class="wikitable" |- ! [[Нұрмұхан Жантөрин атындағы филармония|Н.Жантөрин атындағы филармония]] !! [[Махамбет Өтемісұлы атындағы Атырау облыстық академиялық драма театры]] !! Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы !! [[Атырау облыстық өлкетану мұражайы|Атырау тарихи-өлкетану мұражайы]] |- | [[Сурет:Atyrau filarmonia(dom radio).jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Атырау облыстық драма театры.jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Құрманғазы атындағы мәдениет сарайы.jpg|ортаға|200px]] || [[Сурет:Атырау тарихи-өлкетану мұражайы.jpg|ортаға|200px]] |} ==Сәулеті және көрікті жерлері== Атырау архитектуралық құрылысы жағынан үшке бөлінеді. Жайықтың оң жағасындағы ескі қалада негізінен ''20 ғасырдың басында'' салынған бір қабатты ағаш және кірпіш үйлер кездеседі. Орталық бөлігінде екі қабатты тас үйлер, ''4 – 5 қабатты тұрғын үйлер'' мен мекеме жайлары бар. Өзеннің сол жағалауында кеңес өкіметі жылдары Ембімұнай кенті мен мұнай айыру зауытының қалашығы пайда болды. [[Жайық]]қа салынған көпір (''1965'') [[Еуропа]] мен [[Азия]] құрлықтарында жатқан қаланың екі бөлігін байланыстырады. Атырау қаласының заманауи сәулетіне Исатай мен Махамбет алаңы, Иманғали мешіті, XIX ғасырда салынған [[Успен соборы|Православ шіркеуі]], (бұл шіркеу Атырау қаласында тұрғызылған алғашқы ғимарат), Marriott қонақ үйі, Алмагүл ықшам ауданы, соңғы үлгіде салынған спорт, мәдениет сарайларын айтуға болады.<ref>{{cite web|url=https://www.nur.kz/leisure/tourist-routes/1721256-dostoprimecatelnosti-atyrau/|title=Атыраудың көрікті жерлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |- ! [[Иманғали мешіті]] !! [[Успен соборы]] !! Marriott қонақ үйі |- | [[Сурет:Атырау. Иманғали мешіті.jpg |ортаға|300px]]|| [[Сурет:Атырау. Успен соборы.jpg|ортаға|300px]] ||[[Сурет:Marriott қонақ үйі.jpg|ортаға|300px]] |} == Саябақтары == Қазір Атырау қаласында 6 саябақ бар. Жеңіс саябағы, «Алмагүл» ықшам ауданындағы саябақ, «Балықшы» ықшам ауданындағы саябақ, ретро паркі, №1 және №2 ықшам ауданындағы, және «Тұрғындар қалашығындағы» саябақтар. Саябақтардың аумағы 10 гектарға жетеді. Олар жасыл желектерден, аллеялардан, абаттандырылған жолдардан, орындықтар мен серуендеу алаңдарынан тұрады. Сонымен қатар танымал тұлғаларға ескерткіштер, субұрқақтар, мүсіндер және т.б. бар.<ref>{{cite web|url=В.Гузиков. Атырау қаласындағы саябақтар жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтар сияқты өсуде|title=Атырау облысының ақпараттық ресурсы 07.08.2019.|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''«Жеңіс» саябағы''' — Ұлы Отан соғысы жауынгерлерін еске алуға арналған мәңгілік алау арқылы таныс. Кіре беріс қақпадан кейін әскери техниканың нақты үлгілері қойылған. Мұнда [[Ан-2|ұшақ]], [[Т-34|танк]], зеңбірек, бронетранспортер т.б. көруге болады. Жеңіс саябағындағы "Тағзым Аллеясы" алаңында Ұлы Отан соғысының атыраулық қаһармандарына арналған 14 бюст орнатылған. Парктің орта тұсында аспанға бағытталған найзаның жанында орналасқан Мәңгілік алау бар. Сондай-ақ, парк құрамында «Естелік қабырғасы» бар. Ол бірнеше ондаған ірі гранит плиталардан тұрады, олардың үстінде Екінші дүниежүзілік соғыстан оралмаған Атырау облысы тұрғындарының есімдері жазылған. Саябақта қаза тапқан интернационалист жауынгерлерді, сондай-ақ тәжік-ауған шекарасында қаза тапқан қазақстандық жауынгерлерді еске алуға арналған [[ескерткіш]] орнатылған.<ref>{{cite web|url=https://tumba.kz/putevoditel/48-%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C/25303-park_pobedy_atyrau.html|title=Атырау бойынша нұсқаулық: Жеңіс паркі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Ретро Парк саябағы''' — өткен ғасырдың елуінші жылдарындағы [[Неоклассицизм|неоклассикалық]] үлгіде салынған. Оның негізгі аумағын парк аллеялары құрайды. Бұл саябақ [[Жайық]] өзенінің жағалауы мен [[Мұнайшылар қалашығы|«Тұрғындар қалашығының»]] аралығында орналасқан. Саябақта әртүрлі павильондар, амфитеатр, түрлі түсті жарықпен әрленген су бұрқақтары, ретро стиліндегі дәмхана т.б. бар. Орта тұсында жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер, жасанды тоғандар және басқа да сәулет туындылары орналасқан. Саябақта "Дос-Мұқасан" музыкалық ансамбліне орнатылған ескерткіш бар.<ref>{{cite web|url=https://merei-m.kz/ru/2017/12/09/atyraudy-zha-a-retro-sayaba-y/|title=Атыраудың жаңа ретро-саябағы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''Жастар саябағы''' — Жайық өзенінің Еуропа бөлігіндегі жағасында орналасқан. Саябақта жүгіру, велосипед, жаяу жүргіншілер жолы салынған. Мұнда көлеңкелі конструкциялы жазғы мобильді кафелер, балалар мен ересектерге арналған алаңдар, спорт жабдықтары, аттракциондар бар. Аумағы – 6,5 гектар.<ref>{{cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrau-kalasynda-zhastar-sayabagy-ashyldy_a3701949/|title=Атырау қаласында Жастар саябағы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Жеңіс саябағы !! Ретро парк !! Жастар саябағы |- | [[Сурет:Атырау. Жеңіс саябағы.jpg |орта|320px]] || [[Сурет:Атырау. Ретропарк.jpg|орта|320px]] || [[Сурет:Атырау. Жастар саябағы.jpg|орта|280px]] |} == Атырау қаласының ескерткіштері == {| class="wikitable" |+ Танымал тұлғаларға арналған ескерткіштер |- ! Сұлтан Бейбарыс ескерткіші !!Исатай-Махамбет ескертіші!! Үш биге арналған ескерткіш !! Халел Досмұхамедов ескерткіші |- | [[Сурет:Атырау. памятник Султану Бейбарысу.jpg |орта|250px]] ||[[File:Исатай Махамбет.jpg|орта|200px]] || [[Сурет:Атырау. Үш биге ескерткіш.jpg|орта|250px]] || [[File:Atyrau university.jpg|орта|250px]] |} {| class="wikitable" |+ Ақын-жазушыларға арналған ескерткіштер |- ! Әбу Сарсенбаев ескерткіші!! Хамит Ерғалиев ескерткіші !! Фариза Оңғарсынова ескерткіші !! Жұмекен Нәжімеденовке ескерткіш |- | [[Сурет:Атырау. Абу Сарсенбаев.jpeg|орта|250px]]|| [[Сурет:Атырау. Х.Ерғалиевқа ескерткіш.jpg|орта|250px]]|| [[Сурет:Ф.Оңғарсынова ескерткіші.jpg |орта|200px]] ||[[Сурет:Атырау. Ж.Нәжімеденов ескерткіші.jpg|орта|200px]] |} {| class="wikitable" |+ Күйшілер мен әншілерге арналған ескерткіштер |- ! Құрманғазы Сағырбаев ескерткіші !! Дина Нұрпейсова ескерткіші !! Қаршыға Ахмедияров ескерткіші !!Атырау. Дос Мұқасанға ескерткіш |- | [[Сурет:Атырау. Құрманғазы ескерткіші.jpg|орта|200px]]|| [[Сурет:Атырау. Дина Нурпейсова ескерткіші.jpg|орта|250px]] || [[Сурет:Атырау. Қаршыға Ахмедияров ескерткіші.jpg|орта|200px]] || [[Сурет:Атырау. Дос Мұқасан.jpg|орта|200px]] |} {| class="wikitable" |+ Соғыс ардагерлеріне арналған ескерткіштер |- ! Қаза болған ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш !!Қайырғали Смағұлов ескерткіші !! Хиуаз Доспановаға ескерткіш !!Соғыстан оралмаған боздақтарға арналған ескерткіш аллея |- | [[Сурет:Атырау. Қаза болған ауған жауынгерлеріне арналған ескерткіш.jpg|орта|280px]]||[[Сурет:Атырау. Қайырғали Смағұлов ескерткіші.jpg |орта|150px]] || [[Сурет:Атырау. Хиуаз Доспановаға ескерткіш.jpg|орта|200px]]||[[Сурет:Атырау. Соғыстан оралмаған боздақтарға арналған ескерткіш.jpg|орта|250px]] |} {| class="wikitable" |+Әртүрлі ескерткіштер |- ! Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш !! Молекула ескерткіші !! Бекіре балығына ескерткіш !! Әлші (асық) ескерткіші |- | [[File:Атырау. Құмаршық өсімдігіне арналған ескерткіш.jpg|орта|220px]]|| [[Сурет:Атырау. Молекула ескерткіші.jpg|орта|250px]] || [[Сурет:Атырау. Бекіре балығына ескерткіш.jpg|орта|150px]]|| [[Сурет:Атырау. Әлші (асық) ескерткіші.jpg|орта|220px]] |} == Спорты == Атыраудан Токиодағы Олимпиадаға елдің құрама командасында ескек есу бойынша спорт шебері А.Круглов қатысты. Боксшы Б.Теміров Олимпиадалық ойындарға, әлемдік, еуропалық сайыстарға қатысып, үш дүркін КСРО чемпионы болды. Атырау ескекшілері Д.Савин, А.Сафарян, С.Сергеев Қазақстанның бірнеше дүркін чемпиондары. [[Арман Константинұлы Шылманов|Арман Чилманов]] 84 кг салмақты таэквондодан 2008 жылғы Олимпиялық ойындардың қола медалі иегері. [[Сәния Махамбетова]] самбо және дэюдо күрестері бойынша халықаралық және республикалық сайыстарда бірнеше рет жеңістерге жетті. '''[[Атырау (футбол клубы)|«Атырау» футбол командасы]]''' республика чемпионатының 2 дүркін қола жүлдегері (2001 және 2002 жылдар), 2009 жылы Қазақстан кубогының иегері. Қазақстан кубогының иегері.<ref>{{cite web|url=https://qfl.kz/ru/team/1/|title=OLIMPBET Премер лигасы Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> ''' [[Бейбарыс (шайбалы хоккей)|«Бейбарыс» хоккей клубы]] ''' 4 дүркін Қазақстан чемпионы (2010/2011, 2011/2012, 2015/2016 және 2018/2019).<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81|title=«Бейбарыс» хоккей клубы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''«Атырау» волейбол командасы ''' 2003 және 2006 жылғы еліміздің чемпионы, 4 рет Қазақстан кубогының иегері -2000, 2009, 2010, 2015 '''«Атырау Барыстары»''' баскетбол командасы Қазақстан біріншілігінің 2-рет алтын (2010/2011, 2015-2016), 7-дүркін күміс жүлдегері. (011/2012, 2012/2013, 2013/2014, 2016/2017, 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020.<ref>http: //www. bcbarsyatyrau.kz/</ref> Спорт нысандарынан Атырау қаласының орталық [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионы]] бар. Қасында спорт комплексі және жүзу бассейні орналасқан. Денешынықтыру және сауықтыру орталығында (ФОК) әртүрлі спорт секциялары жұмыс жасайды. [[Атырау мұз айдыны]] сарайында хоккейден еліміздің біріншілігінің ойындары өтеді. Теннис орталығында үлкен теннис ойнауға арналған 4 ашық және 4 жабық алаң бар.<ref>{{cite web|url=https://24.kz/kz/archive/zha-aly-tar/t-uelsizdikke-25-zhyl/item/154229-khaly-araly-talap-a-saj-tennis-ortaly-y-ashyldy|title=Атырауда халықаралық талапқа сай теннис орталығы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> {| class="wikitable" |+ Спорт нысандары |- ! [[Атырау мұз айдыны|Мұз айдыны сарайы]] !! Атырау Теннис орталығы !! [[Мұнайшы (стадион)|«Мұнайшы» стадионы]] !! Байдарка және каноэ спорты |- | [[Сурет:Атырау. Мұз айдыны сарайы.jpg|ортаға|200px]]|| [[File:Атырау Теннис орталығы.jpg|ортаға|250px]] || [[File:Munaishy stadium.jpg|ортаға|200px]] || [[File:Атыраудағы байдарка және каноэ спорты.jpg|ортаға|200px]] |} == Білім жүйесі == === Мектепке дейінгі мекемелер === Мектепке дейінгі мекемелердің құрамына мектепке дейінгі жастардағы балалардың күндізгі уақытта және тәулік бойы болатын жалпы типтегі (бала бақшалар, балалар яслиі, балалар үйі, мектепке дейінгі балалар үйі) мекемелері, ақыл-ой және дене бітімі дамуында ауытқулары бар арнайы мектепке дейінгі мекемелер, аурушаң балаларды салауаттандыруға арналған жазғы демалыс орындары кіреді. Атырау қаласы бойынша 46 балабақшада 13 863 бүлдіршіндер тәрбиеленуде.<ref>{{cite web|url=http://goroo-atyrau.kz/balabakshalar.html|title=Атырау қаласының білім бөлімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Мектептегі білім === Атырау қаласының 61 мектебінде, оның ішінде Атырау облыстық дарынды балаларға араналған казақ-түрік лицейі, Атырау облыстық дарынды балаларға арналған мамандандырылған мектеп-лицей-интернаты, Ағышын тілін терең оқытатын техникалық гимназия, Атырау қалалық білім бөлімінің қалалық лицейі, Облыстық дарынды балаларға арналған мектеп-интернат, Үш тілде оқытатын дарынды балаларға арналған мамандандырылған №30 мектеп-гимназия, Облыстық ұлттық гимназия, №34 лингвистикалық мектеп-гимназия, Н.Тілендиев атындағы облыстық "Кіші өнер академиясы". Назарбаев Зияткерлік мектебі сияқты білім ордаларында 73 690 оқушы білім алуда.<ref>{{cite web|url=https://biznesinfo.kz/usefullinks/page/shkoly-atyrau-i-atyrauskoy-oblasti--adres--telefon|title=Атырау қалалық білім бөлімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Жоғары оқу орындары === [[Сурет:Atyrau university.jpg|нобай|оңға|200px|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]] '''[[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті]]''' —Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде өзіндік тарихы мен тәжірибесі бар халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілетті мамандар даярлайтын жоғары оқу орындарының бірі. Университет 1950 жылы 14 маусымда мұғалімдер институты ретінде ашылды. 1955 жылы мұғалімдер институты педагогикалық институтқа айналды. 1994 жылы педагогика институты Атырау университеті болып құрылды.<ref>{{cite web|url=https://asu.edu.kz/university/|title=Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Атырау мұнай және газ университеті|Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті]]''' —еліміздің мұнай-газ саласы мен Батыс Қазақстан облысының экономикасын, білімі мен ғылымын жетілдіруге үлкен үлес қосуда. Атырау Мұнай және газ университеті Батыс Қазақстанның Білім және ғылым орталығына айналуда және Қазақстанның мұнай-газ саласындағы шығармашыл жастар мен өнеркәсіптік кәсіпорындар ұжымдары арасында лайықты құрметке ие болды. Атырау Мұнай және газ университеті еліміздің мұнай-газ саласы үшін жоғары білікті мамандарды даярлау бойынша Қазақстан Республикасының жалғыз мамандандырылған жоғары оқу орны болып табылады.<ref>{{cite web|url=https://aogu.edu.kz/|title=Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]]''' —2001 жылы құрылып, білім және ғылым министрлігі берген лицензия негізінде еңбек нарығында табысты жұмыс істейді. Институт -күндізгі және сырттай оқыту формалары бойынша қазақ және орыс тілдерінде 16 мамандық бойынша жоғары-кәсіптік мамандар (бакалавриат) даярлайтын жоғары оқу орны. Институт жоғары білікті кадрларды даярлау бойынша маңызды ғылыми және оқу орталығы болып саналады. Институт инновациялық бағдарламаларды сәтті іске асырағаны үшін 2004 жылы Еуропа кәсіпкер қауымдастығының «INSAM» алтын медалімен (Женева, 2005 ж), Халықаралық «Алтын Құйма» (CBS Consult, Мәскеу, 2007) марапатталды. <ref>{{cite web|url=https://aigi.kz/language/kk/|title=Атырау инженерлік-гуманитарлық институты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> '''[[Ресей мемлекеттік мұнай және газ университеті|Губкин атындағы мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы]]''' – 2022 жылдан бастап Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университетінің базасында ашылған.<ref>{{cite web|url=https://minobrnauki.gov.ru/press-center/news/nauka-i-obrazovanie/57365/|title=Қазақстанда Ресей мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы ашылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> === Колледждері === *[[Атырау аграрлы-техникалық колледжі]] *Атырау балық өнеркәсібі колледжі<ref>{{cite web|url=https://edu-kz.com/kz/kolledzhder/atyraudagy-balyq-sharuashylygy-kolledzhi|title=Атырау балық өнеркәсібі колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> [[Сурет:Атырау. Қазақстан-Канада жоғарғы мұнай колледжі (APEC ).jpg|thumb|оңға|450px|Атырау. Жоғары мұнай колледжі<ref>{{cite web|url=https://ticketon.kz/kz/place/vysshij-kolledzh-apec-petrotechnic|title=Жоғары мұнай колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref>]] *Атырау бизнес және құқық колледжі<ref>{{cite web|url=https://2gis.kz/atyrau/firm/70000001034596018|title=Атырау бизнес және құқық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау жоғарғы медицина колледжі<ref>{{cite web|url=https://2gis.kz/atyrau/firm/70000001034595563|title=Атырау жоғарғы медицина колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау инженерлік-гуманитарлық колледжі<ref>{{cite web|url=https://college.aigi.kz/|title=Атырау инженерлік-гуманитарлық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау индустриалды колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/15|title=Атырау индустриалды колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау сервис колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/ru/college/view/5|title=Атырау сервис колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Атырау энергетика және құрылыс колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/1|title=Атырау энергетика және құрылыс колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *С.Мұқашев атындағы Атырау политехникалық колледжі<ref>{{cite web|url=https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/atyrauskiy-politekhnicheskiy-kolledzh-im-salamata-mukasheva|title=С.Мұқашев атындағы Атырау политехникалық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Д.Нұрпейсова атындағы музыка колледжі (академиясы)<ref>{{cite web|url=https://musiccollege.kz/|title=Д.Нұрпейсова атындағы музыка колледжі (академиясы)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Каспий маңының қазіргі заманғы колледжі (ПСК)<ref>{{cite web|url=https://psvk.edu.kz/%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B/|title=Каспий маңының қазіргі заманғы колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Жоғарғы мұнай колледжі (APEC)<ref>{{cite web|url=https://vipusknik.kz/kz/institutions/college/vysshiy-kolledzh-apec-petrotechnic?ysclid=m3gzy0xxfx185332536|title=APEC PetroTechnic жоғары колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Қ.Дүтбаева атындағы гуманитарлық колледж<ref>{{cite web|url=https://gumcollege.edu.kz/|title=.Дүтбаева атындағы гуманитарлық колледж|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *Мұнай және газ технологиялық колледжі<ref>{{cite web|url=https://www.inatyrau.kz/catalog/index/237772/atyrauskij-tehnologiceskij-kolledz-nefti-i-gaza|title=Мұнай және газ технологиялық колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> *«Болашақ» кәсіби-гуманитарлық колледжі<ref>{{cite web|url=https://azamat-atyrau-region.e-orda.kz/kz/college/view/18|title=Атырау Жоғары көпсалалы «Болашақ» колледжі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> == Денсаулық сақтау ісі == Гурьевте тұрған әскери бөлімде алғаш рет 15 орындық [[аурухана]] ашылған. 1901 жылы осы ауруханаға арналған 2 үй салынып, оның біреуі хирургиялық, біреуі басқа ауруларды емдеу орны боп белгіленген және 1 дәрігер, 2 фельдшер жұмыс жасаған. [[Сурет:Атырау. №2 қалалық емхана.jpg|thumb|right|300px|Атырау.1951 жылы салынған мұнайшылар ауруханасы]]Ұлы Отан соғысы жылдарында Атырау қаласына 2 [[госпиталь]] орналастырылды. 1967 жыл мен 1987 жылдың аралығында облыстық аурухананың, балалар ауруханасының, перзентхананың, облыстық онкологиялық және туберкулезді емдеу диспансерінің жаңа үйлері іске қосылды.<ref>{{кітап|авторы=Ғарифолла Шәңгереев, Өнербай Жанбала|бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Атырау медицинасының шежіресі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы|баспасы="Арыс"|жыл=2010|томы= |беттері=|барлық беті=308|сериясы= |isbn=978-601-291-007-0|тиражы=1000 }}</ref> Қазіргі кезде Атырау облыстық ауруханасы, балалар ауруханасы, №2 Атырау облыстық ауруханасы (Облыстық жұқпалы аурулар ауруханасы), Атырау қалалық медициналық жедел жәрдем станциясы, қалалық перзентхана, ЖИТС алдын алу және онымен күресу орталғы, балалар стоматологиясы, өкпе аурулар санаториясы, кардиология орталығы, көз аурулар ауруханасы, қан орталы, наркологиялық диспансері, онкологиялық диспансері, патологоанатомия бюросы, перинаталдық орталық, психиатриялық жүйке аурулар ауруханасы (Психикалық сауықтыру орталығы), тері-венерология диспансері, туберкулезге қарсы күрес диспансері, теміржол ауруханасы, орталық нерв жүйесі зақымдалған балаларға арналған сәбилер үйі т.б. дәрігерлік ұйымдар жұмыс жасайды. == БАҚ == === Газет-журналдары === [[File:Атырау газеті.jpg|оңға|200px]]'''[[Атырау (газет)|«Атырау» газеті]]''' —Қазақстанның батыс өлкесіндегі алғашқы ұлттық басылымдардың бірі. Оның негізін қалап, материалдық базасын жасақтап, алғашқы нөмірлерін шығарған 1923 ж. Гурьев уездік партия комитетінің бірінші хатшысы болған Төлепкерей Өтеулиев. Алғашқы саны «Ерік» деген атаумен 1923 жылы сәуір айында шықты. «Атырау» аймақтың тыныс-тіршілігін қалың оқырманға жеткізіп келе жатқан облыстық газет.<ref>Егемен Қазақстан. 02.11.2018</ref> [[File:Прикаспийская коммуна.jpg|оңға|200px]] '''[[Прикаспийская коммуна|Прикаспийская коммуна газеті]]''' —орыс тілінде шығатын облыстық қоғамдық-саяси газет. Газет 1920 жылдың 26 ақпан айынан бастап «Трудовая Правда» атымен шықты. Газет облыстың өзекті мәселелері туралы, нарықтық қатынастар, халық шаруашылығын дамыту тұрақты көрініс табуда.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000</ref> '''[[Ақ Жайық (газет)|«Ақ жайық» газеті]]''' —Атырау облысындағы кең тараған әрі тұңғыш тәуелсіз апталық басылым. Алғашқыда «Компаньон» (1991), кейін «Местное обозрение» (1992) аталып, шағын көлемде жарық көрген газет 1993 жылы мамыр айынан «Ақ жайық» аталды. Бұл - нарық жағдайына бейімделген, облыс, республика көлемінде өзін-өзі қаржыландыруға толық көшкен алғашқы газеттердің бірі.[[File:Ақ Жайық.jpg|оңға|200px]] Сонымен қатар "Мегаполис Атырау", "Мұнайлы Астана", "Алтын сақа", "Алтын аймақ" апталық газеттері және "Мерейлі мекен" журналы шығады. === Телеарналары === Атырау облыстық телерадиокомпаниясының хабар тарату саясаты [[Қазақстан (корпорация)|«Қазақстан» РТРК АҚ]] жүргізіп отырған саясатына толық сәйкес келеді. Ол ақпараттық және білім беру функцияларын орындай отырып, мемлекет пен қоғам арасындағы қатынастарды [[Сурет:Атырау телемұнарасы.jpg|thumb|оңға|300px|Атырау телемұнарасы]] үйлестіруге бағытталған. Телеарнаның басты міндеті - аймақтық деңгейде мемлекеттік саясатты жүргізу. Телеарнаның жалпы апталық көрсетілімі 119 сағатты құрайды. Оның ішінде мемлекеттік тілде - 80,30 сағат, немесе жалпы хабардың 68%. Меншікті бағдарламалар 45 сағатты құрайды немесе жалпы эфирдің 38% құрайды. "Atyray" телеарнасының хабар тарату антеннасы 180 метрлік мұнараның 153-і метрінде орналасқан. Жетістіктері: *Телевизияның «АПТА» ақпараттық-талдау бағдарламасы (авторы және жүргізушісі Н. Қосшиев) Халықаралық «Шабыт» фестивалінің арнайы дипломымен марапатталды; *Теледидарда алғаш рет «Өзен өз арнасыммен ағады» атты 7-сериялық телехикая түсірілді; *Ұлы Отан соғысының 60 жылдығына орай "Тағдыр-Судьба" телефильмі түсіріліп, ол [[Волгоград]] қаласында өткен ІV-Халықаралық "Мәңгілік алау" фестивалінде "Үздік авторлық жұмыс" номинациясында ІІ орын алды; *[[Астрахан]] қаласында өткен Халықаралық "Адам және теңіз" байқауында "белсенді азаматтық ұстанымы үшін" номинациясында "Каспий экологиясы: мәселелерді шешу жолдары" фильмі жеңіске жетті; *«Туған өлкем – Атырау» бағдарламасы республикалық "Шаңырақ" шығармашылық байқауында жеңіске жетті /Астана қ./; *«Аманат» циклдік бағдарламасы "Ең үздік тарихи-мәдени бағдарлама" номинациясы бойынша Қазақстан РТРК АҚ ұйымдастырған байқауда ІІ орын алды /Астана қ./ Сонымен қатар [[КТК (телеарна)|КТК]], НТВ, [[Хабар (телеарна)|Хабар]], [[24KZ]], [[EL ARNA (телеарна)|Ел арна]], [[Qazsport]], Мир, [[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]], 1-канал "Евразия", СТВ, [[Astana TV]], [[НТК (телеарна)|НТК]], 31 канал, Абай ТВ, [[Жетінші арна]], ТВЦ т.б.арналар жұмыс жасайды. === Радио === '''«Atyraý radiosy»'''—ның тарихы 1938 жылы Гурьев облысының құрылуынан бастау алады. 1938 жылдың 2-ші наурызында алғаш рет радио хабары [[Сурет:Атырау радиосы.jpg|оңға|200px]] эфирге шықты. Қазір ол 102.0 FM жиілігінде тәулігіне 17 сағат хабар таратып отыр. 80 жыл бұрын сол кездегі Гурьев халқына алғашқы жаңалық таратқан бұл медиа-мекеме бүгінде заман сұранысына сай жаңа технологиямен жабдықталған. Елдегі саяси-экономикалық, төтенше жағдайлар кезінде дереу үн қосып, халыққа жедел ақпарат таратып, қоғамда оң пікір қалыптасуына ықпал етіп отыр. Қазір кеңейтілген диапазонды 1000 киловаттық жаңа радиотаратқыш іске қосылып радиотолқынның таралу аймағы 60 шақырымға дейін кеңейді.<ref>{{cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/atyrauda-zhana-radiostudiya-men-zhana-radiotaratkysh-iske-kosyldy_a3542003/|title=Атырауда жаңа радиостудия мен жаңа радиотаратқыш іске қосылды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> Сонымен қатар 101,0 [[Қазақ радиосы]], 101,6 Радио Дача, 102,8 [[Шалқар (радио)|Шалқар радиосы]], 103,6 [[Тандем радиосы]], 104,4 NS радиосы, 104,8 Lux FM, 105,2 Русское радио Азия, 105,7 Восток FM, 106,2 Дала FM, 106,8 Европа+ Казахстан, 107,2 [[Жұлдыз FM]], 107,7 Авторадио Казахстан т.б. жұмыс жасайды.<ref>{{cite web|url=https://vcfm.ru/vc/Asia/guryev.htm|title=Радиостанциялар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-14|lang=}}</ref> ==Қаланың назар аударарлық орындары== *[[Иманғали мешіті]] *[[Успен соборы|Успен шіркеуі]] *[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] ескерткіші *[[Сұлтан Бейбарыс]] ескерткіші *[[Атырау облыстық өлкетану мұражайы]] *[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова|Хиуаз Доспанова]] ескерткіші *[[Исатай]]-[[Махамбет]] ескерткіші == Атырау қаласының суреттері == <gallery> Сурет:Atyrau street.jpg|Атыраудың көшелері Сурет:Atyrau rivers.jpg|[[Жайық өзені]] Сурет:New buildings of Atyrau.jpeg|Атыраудағы БТА банкінің ғимараты Сурет:Hotel Kazakhstan in Atyrau.jpg|«Қазақстан» қонақ үйі Сурет:Атырау қаласы Жаңа құрылыстар.jpg|Жаңа кварталдар </gallery> == Белгілі тұлғалар == * [[Болат Жамитұлы Өтемұратов]] - Қазақстан Республикасы Президентінің Іс басқарушысы * [[Темір Нұрбақытұлы Бекмамбетoв|Тимур Нұрбақытұлы Бекмамбетoв]] - кинорежиссер, клипмейкер , продюсер * [[Ғани Есенкелдіұлы Қасымов]]- Қазақстан патриоттары партиясының төрағасы * [[Аркадий Юрьевич Волож]] - Яндекс компаниясының бас директоры * [[Фариза Оңғарсынова]] - ақын, халық жазушысы, журналист == Бауырлас қалалары == * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Ақтау]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Орал]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Kazakhstan}} [[Ақтөбе]], [[Қазақстан]] * {{flagicon|Russia}} [[Астрахан]], [[Ресей]] * {{flagicon|Russia}} [[Сыктывкар]], [[Ресей]] * {{flagicon|Israel}} [[Ашдод]], [[Израиль]] * {{flagicon|United Kingdom}} [[Абердин]], [[Құрама Патшалық]] == Тағы қараңыз == * [[Атырау облысы]] * [[Атырау аграрлы техникалық колледжі]] * [[Атырау инженерлік-гуманитарлық институты]] * [[Атырау мұнай және газ университеті]] * [[Атырау университеті]] == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Atyrau}} * [http://atyrau.gov.kz/index.php/kz/ Атырау облысы әкімдігінің ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007025035/http://atyrau.gov.kz/index.php/kz/ |date=2014-10-07 }} * [http://www.atyrau-city.kz/Kaz/index_k.php Atyrau City ақпараттық-танымдық торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060824051746/http://www.atyrau-city.kz/Kaz/index_k.php |date=2006-08-24 }} * [http://www.atr.kz Облыстық "Атырау" газеті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150302044452/http://www.atr.kz/ |date=2015-03-02 }} {{Қазақстан қалалары}} {{Атырау облысы}} {{Атырау қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Жайық өзені бойындағы елді мекендер}} [[Санат:Атырау]] [[Санат:Каспий теңізі кемежайлары]] [[Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері]] cga7vw0xd1ujlwcet39afh0id7lgy3x 0 5097 3687791 3684157 2026-10-28T13:27:49Z Мағыпар 100137 толықтыру 3687791 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] drstscnsa3jc92avi7f8m0h77tr1ta0 3687792 3687791 2026-10-28T13:33:12Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ толықтыру 3687792 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр. == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] kzyls3s1eqdici6dblnbdijsn893str 3687793 3687792 2026-10-28T13:37:43Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ 3687793 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] 3jgm9sslyca45a4bw365x742sdcn4dz 3687799 3687793 2026-10-28T14:32:57Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ толықтыру 3687799 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. Мухаммад Ибн аль Бакир қолжазбасында «Бекет-Ата» өмірінде қиындықтарды көп көрген, ол адам таңғаларлық кереметтер көрсете алатын үлкен қасиет иесі, сұпылықтағы ең жоғарғы мәртебесі — «машайық» дәрежесіне жеткен жан» деп жазылған. == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] oqefriykms7s5witq7ue0s8inkw981w 3687800 3687799 2026-10-28T14:35:43Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ 3687800 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. Мухаммад Ибн аль Бакир қолжазбасында «Бекет-Ата» өмірінде қиындықтарды көп көрген, ол адам таңғаларлық кереметтер көрсете алатын үлкен қасиет иесі, сұпылықтағы ең жоғарғы мәртебесі — «машайық» дәрежесіне жеткен жан» деп жазылған.<br /> Өзбек зерттеушісі Ешмуратов өз еңбектерінде 1812 жылы жазылған Мухаммед Мехригуннын «Рисолаи Хилфати Суфихо" еңбегінде Бекет 1764 жылы Маңғыстауда өмірге келіп, 1776 жылы Хиуадағы Шерғазы ханның медресесінде Бокиржон Бабаның шәкірті болғанын көрсетеді. 1788 жылдарға дейін осы медреседе білім алған. == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] lt5qkzpaao46m8k4ncwpnlk8sj1um3s 3687802 3687800 2026-10-28T14:38:46Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ толықтыру 3687802 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. Мухаммад Ибн аль Бакир қолжазбасында «Бекет-Ата» өмірінде қиындықтарды көп көрген, ол адам таңғаларлық кереметтер көрсете алатын үлкен қасиет иесі, сұпылықтағы ең жоғарғы мәртебесі — «машайық» дәрежесіне жеткен жан» деп жазылған.<br /> Өзбек зерттеушісі Ешмуратов өз еңбектерінде 1812 жылы жазылған Мухаммед Мехригуннын «Рисолаи Хилфати Суфихо" еңбегінде Бекет 1764 жылы Маңғыстауда өмірге келіп, 1776 жылы Хиуадағы Шерғазы ханның медресесінде Бокиржон Бабаның шәкірті болғанын көрсетеді. 1788 жылдарға дейін осы медреседе білім алған.<br /> Орыс жазбаларындағы деректерді ғалымдар Бейімбет Ирмұканов, Кереева-Қанафиева, Фетисов өз зерттеулерінде пайдаланып, ғылыми бағалады. == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] i538ggvzqgkh03fztvutsrtdk3afjy4 3687803 3687802 2026-10-28T14:47:16Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ толықтыру 3687803 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. Мухаммад Ибн аль Бакир қолжазбасында «Бекет-Ата» өмірінде қиындықтарды көп көрген, ол адам таңғаларлық кереметтер көрсете алатын үлкен қасиет иесі, сұпылықтағы ең жоғарғы мәртебесі — «машайық» дәрежесіне жеткен жан» деп жазылған.<br /> Өзбек зерттеушісі Ешмуратов өз еңбектерінде 1812 жылы жазылған Мухаммед Мехригуннын «Рисолаи Хилфати Суфихо" еңбегінде Бекет 1764 жылы Маңғыстауда өмірге келіп, 1776 жылы Хиуадағы Шерғазы ханның медресесінде Бокиржон Бабаның шәкірті болғанын көрсетеді. 1788 жылдарға дейін осы медреседе білім алған.<br /> Орыс жазбаларындағы деректерді ғалымдар Бейімбет Ирмұканов, Кереева-Қанафиева, Фетисов өз зерттеулерінде пайдаланып, ғылыми бағалады.<br /> 1809 жылы башқұрт топырағында дүниеге келіп, біраз ғұмырын Үстірт бойында өткізіп, оның картасын жасақтап, өте құнды мәліметтер жинақтаған орыс офицері П.Алексеев өз еңбегінде Бекет Атаның аталған мешітінің бірінші бөмесінің суретін жариялап, оның Бейнеудегі мешіті жайлы: «Үстірттің солтүстік шетіндегі Манашы сайының саға тұсынан шығыста 25 шақырым жерде… жыра бойындағы бор төбені үңгіп жасаған үлкен үңгір. Ол қазіргі кездегі Үстірттен жаз жайлауға Жемге көшетін қазақтардың жиналатын орны. Жергілікті халық бұл үлкен қауымды да Ақмешіт деп атайды және қасиетті әулиелі жер санайды. Басындағы сырық ағашқа мата қиындылары, садақаға сойылған малдың сүйектері байланған. Жақын жердегі молалардың басына ескерткіштер қойылған…», - деген дерек қалдырыпты. == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] ex5b95o1j25nfzsx1c70iwsr4yhqor1 3687804 3687803 2026-10-28T14:49:24Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ 3687804 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. Мухаммад Ибн аль Бакир қолжазбасында «Бекет-Ата» өмірінде қиындықтарды көп көрген, ол адам таңғаларлық кереметтер көрсете алатын үлкен қасиет иесі, сұпылықтағы ең жоғарғы мәртебесі — «машайық» дәрежесіне жеткен жан» деп жазылған.<br /> Өзбек зерттеушісі Ешмуратов өз еңбектерінде 1812 жылы жазылған Мухаммед Мехригуннын «Рисолаи Хилфати Суфихо" еңбегінде Бекет 1764 жылы Маңғыстауда өмірге келіп, 1776 жылы Хиуадағы Шерғазы ханның медресесінде Бокиржон Бабаның шәкірті болғанын көрсетеді. 1788 жылдарға дейін осы медреседе білім алған.<br /> Орыс жазбаларындағы деректерді ғалымдар Бейімбет Ирмұканов, Кереева-Қанафиева, Фетисов өз зерттеулерінде пайдаланып, ғылыми бағалады.<br /> 1809 жылы башқұрт топырағында дүниеге келіп, біраз ғұмырын Үстірт бойында өткізіп, оның картасын жасақтап, өте құнды мәліметтер жинақтаған орыс офицері П.Алексеев өз еңбегінде Бекет Атаның аталған мешітінің бірінші бөмесінің суретін жариялап, оның Бейнеудегі мешіті жайлы: {{Quote|«Үстірттің солтүстік шетіндегі Манашы сайының саға тұсынан шығыста 25 шақырым жерде… жыра бойындағы бор төбені үңгіп жасаған үлкен үңгір. Ол қазіргі кездегі Үстірттен жаз жайлауға Жемге көшетін қазақтардың жиналатын орны. Жергілікті халық бұл үлкен қауымды да Ақмешіт деп атайды және қасиетті әулиелі жер санайды. Басындағы сырық ағашқа мата қиындылары, садақаға сойылған малдың сүйектері байланған. Жақын жердегі молалардың басына ескерткіштер қойылған…»}} - деген дерек қалдырыпты. == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] 5ujttfkxiwml4ui6rclw86c56d8sfka 3687805 3687804 2026-10-28T14:52:32Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ толықтыру 3687805 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. Мухаммад Ибн аль Бакир қолжазбасында «Бекет-Ата» өмірінде қиындықтарды көп көрген, ол адам таңғаларлық кереметтер көрсете алатын үлкен қасиет иесі, сұпылықтағы ең жоғарғы мәртебесі — «машайық» дәрежесіне жеткен жан» деп жазылған.<br /> Өзбек зерттеушісі Ешмуратов өз еңбектерінде 1812 жылы жазылған Мухаммед Мехригуннын «Рисолаи Хилфати Суфихо" еңбегінде Бекет 1764 жылы Маңғыстауда өмірге келіп, 1776 жылы Хиуадағы Шерғазы ханның медресесінде Бокиржон Бабаның шәкірті болғанын көрсетеді. 1788 жылдарға дейін осы медреседе білім алған.<br /> Орыс жазбаларындағы деректерді ғалымдар Бейімбет Ирмұканов, Кереева-Қанафиева, Фетисов өз зерттеулерінде пайдаланып, ғылыми бағалады.<br /> 1809 жылы башқұрт топырағында дүниеге келіп, біраз ғұмырын Үстірт бойында өткізіп, оның картасын жасақтап, өте құнды мәліметтер жинақтаған орыс офицері П.Алексеев өз еңбегінде Бекет Атаның аталған мешітінің бірінші бөмесінің суретін жариялап, оның Бейнеудегі мешіті жайлы: {{Quote|«Үстірттің солтүстік шетіндегі Манашы сайының саға тұсынан шығыста 25 шақырым жерде… жыра бойындағы бор төбені үңгіп жасаған үлкен үңгір. Ол қазіргі кездегі Үстірттен жаз жайлауға Жемге көшетін қазақтардың жиналатын орны. Жергілікті халық бұл үлкен қауымды да Ақмешіт деп атайды және қасиетті әулиелі жер санайды. Басындағы сырық ағашқа мата қиындылары, садақаға сойылған малдың сүйектері байланған. Жақын жердегі молалардың басына ескерткіштер қойылған…»}} - деген дерек қалдырыпты. Белгілі қазақ ғалымы, филология ғылымдарының кандидаты Қабиболла Сыдиықұлы 1885 жылғы «Русский архивте» жарияланған А.Дюгамельдің жазбаларында: "Ақбор төбенің бетіндегі қасқырдың үңгіріндей тесікке бір адам зорға сиып, үш құлаштай үңгірмен жүргенде ені екіжарым құлаш, биіктігі кісі бойындай дөңгелек киіз үй пішініндегі сағана тамға кіреді. Сыртта құдық бар. Оның оң қапталында тағы бір бөлме. Осылардың арасында сырық тұр. Жемдегі Ақмешітті бұдан елу жыл бұрын салған… Бекет өлген соң Оғыландыға қойылған», - делінгенін айтады. == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] 261uze8ghycddmfqrmks20dpr9y7ic5 3687807 3687805 2026-10-28T15:06:33Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ 3687807 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. Мухаммад Ибн аль Бакир қолжазбасында «Бекет-Ата» өмірінде қиындықтарды көп көрген, ол адам таңғаларлық кереметтер көрсете алатын үлкен қасиет иесі, сұпылықтағы ең жоғарғы мәртебесі — «машайық» дәрежесіне жеткен жан» деп жазылған.<br /> Өзбек зерттеушісі Ешмуратов өз еңбектерінде 1812 жылы жазылған Мухаммед Мехригуннын «Рисолаи Хилфати Суфихо" еңбегінде Бекет 1764 жылы Маңғыстауда өмірге келіп, 1776 жылы Хиуадағы Шерғазы ханның медресесінде Бокиржон Бабаның шәкірті болғанын көрсетеді. 1788 жылдарға дейін осы медреседе білім алған.<br /> Орыс жазбаларындағы деректерді ғалымдар Бейімбет Ирмұканов, Кереева-Қанафиева, Фетисов өз зерттеулерінде пайдаланып, ғылыми бағалады.<br /> 1809 жылы башқұрт топырағында дүниеге келіп, біраз ғұмырын Үстірт бойында өткізіп, оның картасын жасақтап, өте құнды мәліметтер жинақтаған орыс офицері П.Алексеев өз еңбегінде Бекет Атаның аталған мешітінің бірінші бөмесінің суретін жариялап, оның Бейнеудегі мешіті жайлы: {{Quote|«Үстірттің солтүстік шетіндегі Манашы сайының саға тұсынан шығыста 25 шақырым жерде… жыра бойындағы бор төбені үңгіп жасаған үлкен үңгір. Ол қазіргі кездегі Үстірттен жаз жайлауға Жемге көшетін қазақтардың жиналатын орны. Жергілікті халық бұл үлкен қауымды да Ақмешіт деп атайды және қасиетті әулиелі жер санайды. Басындағы сырық ағашқа мата қиындылары, садақаға сойылған малдың сүйектері байланған. Жақын жердегі молалардың басына ескерткіштер қойылған…»}} - деген дерек қалдырыпты. Белгілі қазақ ғалымы, филология ғылымдарының кандидаты Қабиболла Сыдиықұлы 1885 жылғы «Русский архивте» жарияланған А.Дюгамельдің жазбаларында: "Ақбор төбенің бетіндегі қасқырдың үңгіріндей тесікке бір адам зорға сиып, үш құлаштай үңгірмен жүргенде ені екіжарым құлаш, биіктігі кісі бойындай дөңгелек киіз үй пішініндегі сағана тамға кіреді. Сыртта құдық бар. Оның оң қапталында тағы бір бөлме. Осылардың арасында сырық тұр. Жемдегі Ақмешітті бұдан елу жыл бұрын салған… Бекет өлген соң Оғыландыға қойылған», - делінгенін айтады.<br /> Жылойлық Жолдасқали Сүйесінон Бекет Ата жайлы мәліметтің 1820 жылдары Бөкей Ордасында болған неміс саяхатшысы Шульцтін жазбаларында да бар екенін сез етеді. Ол сонымен бірге: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «Еділ қалмақтарымен болған соғыста Бекет Ата жиырмадағы жігіт болса керек. Қалмақ әскерлеріне қарсы Бекеттің жалғыз өзі ту көтеріп шыққанда жау быт-шыт болып, жан-жаққа қашады… Осы жеңісі үшін ханның әйелі Бопай Бекеттің бетінен сүйеді…»</blockquote> деп көрсетілген == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] kgipbq3vft6yy1hgkvykk899qt6wnhb 3687809 3687807 2026-10-28T15:08:39Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ толықтыру 3687809 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. Мухаммад Ибн аль Бакир қолжазбасында «Бекет-Ата» өмірінде қиындықтарды көп көрген, ол адам таңғаларлық кереметтер көрсете алатын үлкен қасиет иесі, сұпылықтағы ең жоғарғы мәртебесі — «машайық» дәрежесіне жеткен жан» деп жазылған.<br /> Өзбек зерттеушісі Ешмуратов өз еңбектерінде 1812 жылы жазылған Мухаммед Мехригуннын «Рисолаи Хилфати Суфихо" еңбегінде Бекет 1764 жылы Маңғыстауда өмірге келіп, 1776 жылы Хиуадағы Шерғазы ханның медресесінде Бокиржон Бабаның шәкірті болғанын көрсетеді. 1788 жылдарға дейін осы медреседе білім алған.<br /> Орыс жазбаларындағы деректерді ғалымдар Бейімбет Ирмұканов, Кереева-Қанафиева, Фетисов өз зерттеулерінде пайдаланып, ғылыми бағалады.<br /> 1809 жылы башқұрт топырағында дүниеге келіп, біраз ғұмырын Үстірт бойында өткізіп, оның картасын жасақтап, өте құнды мәліметтер жинақтаған орыс офицері П.Алексеев өз еңбегінде Бекет Атаның аталған мешітінің бірінші бөмесінің суретін жариялап, оның Бейнеудегі мешіті жайлы: {{Quote|«Үстірттің солтүстік шетіндегі Манашы сайының саға тұсынан шығыста 25 шақырым жерде… жыра бойындағы бор төбені үңгіп жасаған үлкен үңгір. Ол қазіргі кездегі Үстірттен жаз жайлауға Жемге көшетін қазақтардың жиналатын орны. Жергілікті халық бұл үлкен қауымды да Ақмешіт деп атайды және қасиетті әулиелі жер санайды. Басындағы сырық ағашқа мата қиындылары, садақаға сойылған малдың сүйектері байланған. Жақын жердегі молалардың басына ескерткіштер қойылған…»}} - деген дерек қалдырыпты. Белгілі қазақ ғалымы, филология ғылымдарының кандидаты Қабиболла Сыдиықұлы 1885 жылғы «Русский архивте» жарияланған А.Дюгамельдің жазбаларында: "Ақбор төбенің бетіндегі қасқырдың үңгіріндей тесікке бір адам зорға сиып, үш құлаштай үңгірмен жүргенде ені екіжарым құлаш, биіктігі кісі бойындай дөңгелек киіз үй пішініндегі сағана тамға кіреді. Сыртта құдық бар. Оның оң қапталында тағы бір бөлме. Осылардың арасында сырық тұр. Жемдегі Ақмешітті бұдан елу жыл бұрын салған… Бекет өлген соң Оғыландыға қойылған», - делінгенін айтады.<br /> Жылойлық Жолдасқали Сүйесінон Бекет Ата жайлы мәліметтің 1820 жылдары Бөкей Ордасында болған неміс саяхатшысы Шульцтін жазбаларында да бар екенін сез етеді. Ол сонымен бірге: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «Еділ қалмақтарымен болған соғыста Бекет Ата жиырмадағы жігіт болса керек. Қалмақ әскерлеріне қарсы Бекеттің жалғыз өзі ту көтеріп шыққанда жау быт-шыт болып, жан-жаққа қашады… Осы жеңісі үшін ханның әйелі Бопай Бекеттің бетінен сүйеді…»</blockquote> деп көрсетілген. Бұл,1771 жылдын басында Еділ жағалауынан Жоңғарияға қарай үдере көшкен Убаши бастаған 30909 үй қалмақ пен жергілікті қазақтардың арасындағы атышулы айқас болса керек. Сол жылы Бекет Ата, 20-21 жас шамасында болған. 1771 жылдың қысындағы Айшуақ сұлтанның басшылығымен Сағыз өзені бойындағы, Әбілқайырдың Бопай ханымнан туған ұлы Нұралы ханның бастауымен Ойыл мен Мұғаджар маңындағы қалмақтар мен қазақтар арасындағы қиян-кескі ұрыстар жайлы А.Левшин жазбаларында да деректер кездеседі. == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] jp7tqqg4edxkgaedbculxo2j1bxs93h 3687810 3687809 2026-10-28T15:10:54Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ 3687810 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. Мухаммад Ибн аль Бакир қолжазбасында «Бекет-Ата» өмірінде қиындықтарды көп көрген, ол адам таңғаларлық кереметтер көрсете алатын үлкен қасиет иесі, сұпылықтағы ең жоғарғы мәртебесі — «машайық» дәрежесіне жеткен жан» деп жазылған.<br /> Өзбек зерттеушісі Ешмуратов өз еңбектерінде 1812 жылы жазылған Мухаммед Мехригуннын «Рисолаи Хилфати Суфихо" еңбегінде Бекет 1764 жылы Маңғыстауда өмірге келіп, 1776 жылы Хиуадағы Шерғазы ханның медресесінде Бокиржон Бабаның шәкірті болғанын көрсетеді. 1788 жылдарға дейін осы медреседе білім алған.<br /> Орыс жазбаларындағы деректерді ғалымдар Бейімбет Ирмұканов, Кереева-Қанафиева, Фетисов өз зерттеулерінде пайдаланып, ғылыми бағалады.<br /> 1809 жылы башқұрт топырағында дүниеге келіп, біраз ғұмырын Үстірт бойында өткізіп, оның картасын жасақтап, өте құнды мәліметтер жинақтаған орыс офицері П.Алексеев өз еңбегінде Бекет Атаның аталған мешітінің бірінші бөмесінің суретін жариялап, оның Бейнеудегі мешіті жайлы: {{Quote|«Үстірттің солтүстік шетіндегі Манашы сайының саға тұсынан шығыста 25 шақырым жерде… жыра бойындағы бор төбені үңгіп жасаған үлкен үңгір. Ол қазіргі кездегі Үстірттен жаз жайлауға Жемге көшетін қазақтардың жиналатын орны. Жергілікті халық бұл үлкен қауымды да Ақмешіт деп атайды және қасиетті әулиелі жер санайды. Басындағы сырық ағашқа мата қиындылары, садақаға сойылған малдың сүйектері байланған. Жақын жердегі молалардың басына ескерткіштер қойылған…»}} - деген дерек қалдырыпты. Белгілі қазақ ғалымы, филология ғылымдарының кандидаты Қабиболла Сыдиықұлы 1885 жылғы «Русский архивте» жарияланған А.Дюгамельдің жазбаларында: "Ақбор төбенің бетіндегі қасқырдың үңгіріндей тесікке бір адам зорға сиып, үш құлаштай үңгірмен жүргенде ені екіжарым құлаш, биіктігі кісі бойындай дөңгелек киіз үй пішініндегі сағана тамға кіреді. Сыртта құдық бар. Оның оң қапталында тағы бір бөлме. Осылардың арасында сырық тұр. Жемдегі Ақмешітті бұдан елу жыл бұрын салған… Бекет өлген соң Оғыландыға қойылған», - делінгенін айтады.<br /> Жылойлық Жолдасқали Сүйесінон Бекет Ата жайлы мәліметтің 1820 жылдары Бөкей Ордасында болған неміс саяхатшысы Шульцтін жазбаларында да бар екенін сез етеді. Ол сонымен бірге: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «Еділ қалмақтарымен болған соғыста Бекет Ата жиырмадағы жігіт болса керек. Қалмақ әскерлеріне қарсы Бекеттің жалғыз өзі ту көтеріп шыққанда жау быт-шыт болып, жан-жаққа қашады… Осы жеңісі үшін ханның әйелі Бопай Бекеттің бетінен сүйеді…»</blockquote> деп көрсетілген. Бұл,1771 жылдын басында Еділ жағалауынан Жоңғарияға қарай үдере көшкен Убаши бастаған 30909 үй қалмақ пен жергілікті қазақтардың арасындағы атышулы айқас болса керек. Сол жылы Бекет Ата, 20-21 жас шамасында болған. 1771 жылдың қысындағы Айшуақ сұлтанның басшылығымен Сағыз өзені бойындағы, Әбілқайырдың Бопай ханымнан туған ұлы Нұралы ханның бастауымен Ойыл мен Мұғаджар маңындағы қалмақтар мен қазақтар арасындағы қиян-кескі ұрыстар жайлы А.Левшин жазбаларында да деректер кездеседі. Халқымыздың ауызша тарих айту дәстүріндегі деректерде де Бекет Ата туралы мол мағлұматтар бар. Түмен Балтабасұлы, Нұрым Шыршығұлұлы, Бала Ораз Өтебайұлы, Насихат Сүгірұлы Бекет Ата туралы жыр толғаған. == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] 1jxupyt6dd36sgydg3umb58mkkim9b8 3687823 3687810 2026-10-28T16:21:04Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ толықтыру 3687823 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. Мухаммад Ибн аль Бакир қолжазбасында «Бекет-Ата» өмірінде қиындықтарды көп көрген, ол адам таңғаларлық кереметтер көрсете алатын үлкен қасиет иесі, сұпылықтағы ең жоғарғы мәртебесі — «машайық» дәрежесіне жеткен жан» деп жазылған.<br /> Өзбек зерттеушісі Ешмуратов өз еңбектерінде 1812 жылы жазылған Мухаммед Мехригуннын «Рисолаи Хилфати Суфихо" еңбегінде Бекет 1764 жылы Маңғыстауда өмірге келіп, 1776 жылы Хиуадағы Шерғазы ханның медресесінде Бокиржон Бабаның шәкірті болғанын көрсетеді. 1788 жылдарға дейін осы медреседе білім алған.<br /> Орыс жазбаларындағы деректерді ғалымдар Бейімбет Ирмұканов, Кереева-Қанафиева, Фетисов өз зерттеулерінде пайдаланып, ғылыми бағалады.<br /> 1809 жылы башқұрт топырағында дүниеге келіп, біраз ғұмырын Үстірт бойында өткізіп, оның картасын жасақтап, өте құнды мәліметтер жинақтаған орыс офицері П.Алексеев өз еңбегінде Бекет Атаның аталған мешітінің бірінші бөмесінің суретін жариялап, оның Бейнеудегі мешіті жайлы: {{Quote|«Үстірттің солтүстік шетіндегі Манашы сайының саға тұсынан шығыста 25 шақырым жерде… жыра бойындағы бор төбені үңгіп жасаған үлкен үңгір. Ол қазіргі кездегі Үстірттен жаз жайлауға Жемге көшетін қазақтардың жиналатын орны. Жергілікті халық бұл үлкен қауымды да Ақмешіт деп атайды және қасиетті әулиелі жер санайды. Басындағы сырық ағашқа мата қиындылары, садақаға сойылған малдың сүйектері байланған. Жақын жердегі молалардың басына ескерткіштер қойылған…»}} - деген дерек қалдырыпты. Белгілі қазақ ғалымы, филология ғылымдарының кандидаты Қабиболла Сыдиықұлы 1885 жылғы «Русский архивте» жарияланған А.Дюгамельдің жазбаларында: "Ақбор төбенің бетіндегі қасқырдың үңгіріндей тесікке бір адам зорға сиып, үш құлаштай үңгірмен жүргенде ені екіжарым құлаш, биіктігі кісі бойындай дөңгелек киіз үй пішініндегі сағана тамға кіреді. Сыртта құдық бар. Оның оң қапталында тағы бір бөлме. Осылардың арасында сырық тұр. Жемдегі Ақмешітті бұдан елу жыл бұрын салған… Бекет өлген соң Оғыландыға қойылған», - делінгенін айтады.<br /> Жылойлық Жолдасқали Сүйесінон Бекет Ата жайлы мәліметтің 1820 жылдары Бөкей Ордасында болған неміс саяхатшысы Шульцтін жазбаларында да бар екенін сез етеді. Ол сонымен бірге: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «Еділ қалмақтарымен болған соғыста Бекет Ата жиырмадағы жігіт болса керек. Қалмақ әскерлеріне қарсы Бекеттің жалғыз өзі ту көтеріп шыққанда жау быт-шыт болып, жан-жаққа қашады… Осы жеңісі үшін ханның әйелі Бопай Бекеттің бетінен сүйеді…»</blockquote> деп көрсетілген. Бұл,1771 жылдын басында Еділ жағалауынан Жоңғарияға қарай үдере көшкен Убаши бастаған 30909 үй қалмақ пен жергілікті қазақтардың арасындағы атышулы айқас болса керек. Сол жылы Бекет Ата, 20-21 жас шамасында болған. 1771 жылдың қысындағы Айшуақ сұлтанның басшылығымен Сағыз өзені бойындағы, Әбілқайырдың Бопай ханымнан туған ұлы Нұралы ханның бастауымен Ойыл мен Мұғаджар маңындағы қалмақтар мен қазақтар арасындағы қиян-кескі ұрыстар жайлы А.Левшин жазбаларында да деректер кездеседі. Халқымыздың ауызша тарих айту дәстүріндегі деректерде де Бекет Ата туралы мол мағлұматтар бар. Түмен Балтабасұлы, Нұрым Шыршығұлұлы, Бала Ораз Өтебайұлы, Насихат Сүгірұлы Бекет Ата туралы жыр толғаған. 1885-1957 жылдары өмір сүрген Түмен Балтабасұлы «Құдіреті күшті кең Алла» жырында Бекет ата туралы сөз етеді. == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] kn7a2qf2qfdwzf43y45syfhy85ojxjl 3687826 3687823 2026-10-28T16:25:42Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ толықтыру 3687826 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. Мухаммад Ибн аль Бакир қолжазбасында «Бекет-Ата» өмірінде қиындықтарды көп көрген, ол адам таңғаларлық кереметтер көрсете алатын үлкен қасиет иесі, сұпылықтағы ең жоғарғы мәртебесі — «машайық» дәрежесіне жеткен жан» деп жазылған.<br /> Өзбек зерттеушісі Ешмуратов өз еңбектерінде 1812 жылы жазылған Мухаммед Мехригуннын «Рисолаи Хилфати Суфихо" еңбегінде Бекет 1764 жылы Маңғыстауда өмірге келіп, 1776 жылы Хиуадағы Шерғазы ханның медресесінде Бокиржон Бабаның шәкірті болғанын көрсетеді. 1788 жылдарға дейін осы медреседе білім алған.<br /> Орыс жазбаларындағы деректерді ғалымдар Бейімбет Ирмұканов, Кереева-Қанафиева, Фетисов өз зерттеулерінде пайдаланып, ғылыми бағалады.<br /> 1809 жылы башқұрт топырағында дүниеге келіп, біраз ғұмырын Үстірт бойында өткізіп, оның картасын жасақтап, өте құнды мәліметтер жинақтаған орыс офицері П.Алексеев өз еңбегінде Бекет Атаның аталған мешітінің бірінші бөмесінің суретін жариялап, оның Бейнеудегі мешіті жайлы: {{Quote|«Үстірттің солтүстік шетіндегі Манашы сайының саға тұсынан шығыста 25 шақырым жерде… жыра бойындағы бор төбені үңгіп жасаған үлкен үңгір. Ол қазіргі кездегі Үстірттен жаз жайлауға Жемге көшетін қазақтардың жиналатын орны. Жергілікті халық бұл үлкен қауымды да Ақмешіт деп атайды және қасиетті әулиелі жер санайды. Басындағы сырық ағашқа мата қиындылары, садақаға сойылған малдың сүйектері байланған. Жақын жердегі молалардың басына ескерткіштер қойылған…»}} - деген дерек қалдырыпты. Белгілі қазақ ғалымы, филология ғылымдарының кандидаты Қабиболла Сыдиықұлы 1885 жылғы «Русский архивте» жарияланған А.Дюгамельдің жазбаларында: "Ақбор төбенің бетіндегі қасқырдың үңгіріндей тесікке бір адам зорға сиып, үш құлаштай үңгірмен жүргенде ені екіжарым құлаш, биіктігі кісі бойындай дөңгелек киіз үй пішініндегі сағана тамға кіреді. Сыртта құдық бар. Оның оң қапталында тағы бір бөлме. Осылардың арасында сырық тұр. Жемдегі Ақмешітті бұдан елу жыл бұрын салған… Бекет өлген соң Оғыландыға қойылған», - делінгенін айтады.<br /> Жылойлық Жолдасқали Сүйесінон Бекет Ата жайлы мәліметтің 1820 жылдары Бөкей Ордасында болған неміс саяхатшысы Шульцтін жазбаларында да бар екенін сез етеді. Ол сонымен бірге: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «Еділ қалмақтарымен болған соғыста Бекет Ата жиырмадағы жігіт болса керек. Қалмақ әскерлеріне қарсы Бекеттің жалғыз өзі ту көтеріп шыққанда жау быт-шыт болып, жан-жаққа қашады… Осы жеңісі үшін ханның әйелі Бопай Бекеттің бетінен сүйеді…»</blockquote> деп көрсетілген. Бұл,1771 жылдын басында Еділ жағалауынан Жоңғарияға қарай үдере көшкен Убаши бастаған 30909 үй қалмақ пен жергілікті қазақтардың арасындағы атышулы айқас болса керек. Сол жылы Бекет Ата, 20-21 жас шамасында болған. 1771 жылдың қысындағы Айшуақ сұлтанның басшылығымен Сағыз өзені бойындағы, Әбілқайырдың Бопай ханымнан туған ұлы Нұралы ханның бастауымен Ойыл мен Мұғаджар маңындағы қалмақтар мен қазақтар арасындағы қиян-кескі ұрыстар жайлы А.Левшин жазбаларында да деректер кездеседі. Халқымыздың ауызша тарих айту дәстүріндегі деректерде де Бекет Ата туралы мол мағлұматтар бар. Түмен Балтабасұлы, Нұрым Шыршығұлұлы, Бала Ораз Өтебайұлы, Насихат Сүгірұлы Бекет Ата туралы жыр толғаған. 1885-1957 жылдары өмір сүрген Түмен Балтабасұлы «Құдіреті күшті кең Алла» жырында Бекет ата туралы сөз етеді. Қазақ елі тәуелсіздікке қолы жеткелі бері де Бекет Ата жайлы сүбелі-сүбелі еңбектер жарық көрді. Олар: 400-ге тарта естелік әңгімелерді жинақтап «Бекет Ата» деген атпен баспадан шығарған Мырзабекұлы Ислам қажы (1993), ғалым Қабиболла Сыдиықұлының зерттеу кітабы (1994), Маңдайлы Қосымбаеваның «Бекет Ата - 250. Ас шежіресі», Ғафу Қайырбековтың Бекет Ата туралы толғауы, Фариза Оңғарсынованың «Оғыланды», Рахмет Аяпбергенұлының «Бекет Ата» атты поэмалары, == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] 9rzsf5tih334pc3ickhg5m7rwb7anns 3687832 3687826 2026-10-28T16:28:34Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ толықтыру 3687832 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. Мухаммад Ибн аль Бакир қолжазбасында «Бекет-Ата» өмірінде қиындықтарды көп көрген, ол адам таңғаларлық кереметтер көрсете алатын үлкен қасиет иесі, сұпылықтағы ең жоғарғы мәртебесі — «машайық» дәрежесіне жеткен жан» деп жазылған.<br /> Өзбек зерттеушісі Ешмуратов өз еңбектерінде 1812 жылы жазылған Мухаммед Мехригуннын «Рисолаи Хилфати Суфихо" еңбегінде Бекет 1764 жылы Маңғыстауда өмірге келіп, 1776 жылы Хиуадағы Шерғазы ханның медресесінде Бокиржон Бабаның шәкірті болғанын көрсетеді. 1788 жылдарға дейін осы медреседе білім алған.<br /> Орыс жазбаларындағы деректерді ғалымдар Бейімбет Ирмұканов, Кереева-Қанафиева, Фетисов өз зерттеулерінде пайдаланып, ғылыми бағалады.<br /> 1809 жылы башқұрт топырағында дүниеге келіп, біраз ғұмырын Үстірт бойында өткізіп, оның картасын жасақтап, өте құнды мәліметтер жинақтаған орыс офицері П.Алексеев өз еңбегінде Бекет Атаның аталған мешітінің бірінші бөмесінің суретін жариялап, оның Бейнеудегі мешіті жайлы: {{Quote|«Үстірттің солтүстік шетіндегі Манашы сайының саға тұсынан шығыста 25 шақырым жерде… жыра бойындағы бор төбені үңгіп жасаған үлкен үңгір. Ол қазіргі кездегі Үстірттен жаз жайлауға Жемге көшетін қазақтардың жиналатын орны. Жергілікті халық бұл үлкен қауымды да Ақмешіт деп атайды және қасиетті әулиелі жер санайды. Басындағы сырық ағашқа мата қиындылары, садақаға сойылған малдың сүйектері байланған. Жақын жердегі молалардың басына ескерткіштер қойылған…»}} - деген дерек қалдырыпты. Белгілі қазақ ғалымы, филология ғылымдарының кандидаты Қабиболла Сыдиықұлы 1885 жылғы «Русский архивте» жарияланған А.Дюгамельдің жазбаларында: "Ақбор төбенің бетіндегі қасқырдың үңгіріндей тесікке бір адам зорға сиып, үш құлаштай үңгірмен жүргенде ені екіжарым құлаш, биіктігі кісі бойындай дөңгелек киіз үй пішініндегі сағана тамға кіреді. Сыртта құдық бар. Оның оң қапталында тағы бір бөлме. Осылардың арасында сырық тұр. Жемдегі Ақмешітті бұдан елу жыл бұрын салған… Бекет өлген соң Оғыландыға қойылған», - делінгенін айтады.<br /> Жылойлық Жолдасқали Сүйесінон Бекет Ата жайлы мәліметтің 1820 жылдары Бөкей Ордасында болған неміс саяхатшысы Шульцтін жазбаларында да бар екенін сез етеді. Ол сонымен бірге: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «Еділ қалмақтарымен болған соғыста Бекет Ата жиырмадағы жігіт болса керек. Қалмақ әскерлеріне қарсы Бекеттің жалғыз өзі ту көтеріп шыққанда жау быт-шыт болып, жан-жаққа қашады… Осы жеңісі үшін ханның әйелі Бопай Бекеттің бетінен сүйеді…»</blockquote> деп көрсетілген. Бұл,1771 жылдын басында Еділ жағалауынан Жоңғарияға қарай үдере көшкен Убаши бастаған 30909 үй қалмақ пен жергілікті қазақтардың арасындағы атышулы айқас болса керек. Сол жылы Бекет Ата, 20-21 жас шамасында болған. 1771 жылдың қысындағы Айшуақ сұлтанның басшылығымен Сағыз өзені бойындағы, Әбілқайырдың Бопай ханымнан туған ұлы Нұралы ханның бастауымен Ойыл мен Мұғаджар маңындағы қалмақтар мен қазақтар арасындағы қиян-кескі ұрыстар жайлы А.Левшин жазбаларында да деректер кездеседі. Халқымыздың ауызша тарих айту дәстүріндегі деректерде де Бекет Ата туралы мол мағлұматтар бар. Түмен Балтабасұлы, Нұрым Шыршығұлұлы, Бала Ораз Өтебайұлы, Насихат Сүгірұлы Бекет Ата туралы жыр толғаған. 1885-1957 жылдары өмір сүрген Түмен Балтабасұлы «Құдіреті күшті кең Алла» жырында Бекет ата туралы сөз етеді. Қазақ елі тәуелсіздікке қолы жеткелі бері де Бекет Ата жайлы сүбелі-сүбелі еңбектер жарық көрді. Олар: 400-ге тарта естелік әңгімелерді жинақтап «Бекет Ата» деген атпен баспадан шығарған Мырзабекұлы Ислам қажы (1993), ғалым Қабиболла Сыдиықұлының зерттеу кітабы (1994), Маңдайлы Қосымбаеваның «Бекет Ата - 250. Ас шежіресі», Ғафу Қайырбековтың Бекет Ата туралы толғауы, Фариза Оңғарсынованың «Оғыланды», Рахмет Аяпбергенұлының «Бекет Ата» атты поэмалары, солармен қатар Есенғали Раушанов, Сабыр Адай, Мэлс Қосымбаев, Сайын Назарбеков, Әзірбайжан Қонарбаев, Сақып Керелбаев, Әбілқайыр Спан, Рахат Қосбармақ, Ғалым Әріп, Өмірзақ Озғанбай, Әбдірахман Базарбаев, Ырза Оңаарбай, Светқали Нұржан, C.Бөлекұлы, Л.Сисекенов, A.Ершуов, Қ.Жұмашев, Р.Зейноллақызы, Ж.Абижановтар сияқты басқа да көптеген қаламгерлердің кітаптары, жырлары, мақалалары, ғалымдардың еңбектері жарық көрді. == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] 657b9dp3ntftxd7z76ghem50k62mylx 3687838 3687832 2026-10-28T16:35:20Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ дереккөз 3687838 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. Мухаммад Ибн аль Бакир қолжазбасында «Бекет-Ата» өмірінде қиындықтарды көп көрген, ол адам таңғаларлық кереметтер көрсете алатын үлкен қасиет иесі, сұпылықтағы ең жоғарғы мәртебесі — «машайық» дәрежесіне жеткен жан» деп жазылған.<br /> Өзбек зерттеушісі Ешмуратов өз еңбектерінде 1812 жылы жазылған Мухаммед Мехригуннын «Рисолаи Хилфати Суфихо" еңбегінде Бекет 1764 жылы Маңғыстауда өмірге келіп, 1776 жылы Хиуадағы Шерғазы ханның медресесінде Бокиржон Бабаның шәкірті болғанын көрсетеді. 1788 жылдарға дейін осы медреседе білім алған.<br /> Орыс жазбаларындағы деректерді ғалымдар Бейімбет Ирмұканов, Кереева-Қанафиева, Фетисов өз зерттеулерінде пайдаланып, ғылыми бағалады.<br /> 1809 жылы башқұрт топырағында дүниеге келіп, біраз ғұмырын Үстірт бойында өткізіп, оның картасын жасақтап, өте құнды мәліметтер жинақтаған орыс офицері П.Алексеев өз еңбегінде Бекет Атаның аталған мешітінің бірінші бөмесінің суретін жариялап, оның Бейнеудегі мешіті жайлы: {{Quote|«Үстірттің солтүстік шетіндегі Манашы сайының саға тұсынан шығыста 25 шақырым жерде… жыра бойындағы бор төбені үңгіп жасаған үлкен үңгір. Ол қазіргі кездегі Үстірттен жаз жайлауға Жемге көшетін қазақтардың жиналатын орны. Жергілікті халық бұл үлкен қауымды да Ақмешіт деп атайды және қасиетті әулиелі жер санайды. Басындағы сырық ағашқа мата қиындылары, садақаға сойылған малдың сүйектері байланған. Жақын жердегі молалардың басына ескерткіштер қойылған…»}} - деген дерек қалдырыпты. Белгілі қазақ ғалымы, филология ғылымдарының кандидаты Қабиболла Сыдиықұлы 1885 жылғы «Русский архивте» жарияланған А.Дюгамельдің жазбаларында: "Ақбор төбенің бетіндегі қасқырдың үңгіріндей тесікке бір адам зорға сиып, үш құлаштай үңгірмен жүргенде ені екіжарым құлаш, биіктігі кісі бойындай дөңгелек киіз үй пішініндегі сағана тамға кіреді. Сыртта құдық бар. Оның оң қапталында тағы бір бөлме. Осылардың арасында сырық тұр. Жемдегі Ақмешітті бұдан елу жыл бұрын салған… Бекет өлген соң Оғыландыға қойылған», - делінгенін айтады.<br /> Жылойлық Жолдасқали Сүйесінон Бекет Ата жайлы мәліметтің 1820 жылдары Бөкей Ордасында болған неміс саяхатшысы Шульцтін жазбаларында да бар екенін сез етеді. Ол сонымен бірге: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «Еділ қалмақтарымен болған соғыста Бекет Ата жиырмадағы жігіт болса керек. Қалмақ әскерлеріне қарсы Бекеттің жалғыз өзі ту көтеріп шыққанда жау быт-шыт болып, жан-жаққа қашады… Осы жеңісі үшін ханның әйелі Бопай Бекеттің бетінен сүйеді…»</blockquote> деп көрсетілген. Бұл,1771 жылдын басында Еділ жағалауынан Жоңғарияға қарай үдере көшкен Убаши бастаған 30909 үй қалмақ пен жергілікті қазақтардың арасындағы атышулы айқас болса керек. Сол жылы Бекет Ата, 20-21 жас шамасында болған. 1771 жылдың қысындағы Айшуақ сұлтанның басшылығымен Сағыз өзені бойындағы, Әбілқайырдың Бопай ханымнан туған ұлы Нұралы ханның бастауымен Ойыл мен Мұғаджар маңындағы қалмақтар мен қазақтар арасындағы қиян-кескі ұрыстар жайлы А.Левшин жазбаларында да деректер кездеседі. Халқымыздың ауызша тарих айту дәстүріндегі деректерде де Бекет Ата туралы мол мағлұматтар бар. Түмен Балтабасұлы, Нұрым Шыршығұлұлы, Бала Ораз Өтебайұлы, Насихат Сүгірұлы Бекет Ата туралы жыр толғаған. 1885-1957 жылдары өмір сүрген Түмен Балтабасұлы «Құдіреті күшті кең Алла» жырында Бекет ата туралы сөз етеді. Қазақ елі тәуелсіздікке қолы жеткелі бері де Бекет Ата жайлы сүбелі-сүбелі еңбектер жарық көрді. Олар: 400-ге тарта естелік әңгімелерді жинақтап «Бекет Ата» деген атпен баспадан шығарған Мырзабекұлы Ислам қажы (1993), ғалым Қабиболла Сыдиықұлының зерттеу кітабы (1994), Маңдайлы Қосымбаеваның «Бекет Ата - 250. Ас шежіресі», Ғафу Қайырбековтың Бекет Ата туралы толғауы, Фариза Оңғарсынованың «Оғыланды», Рахмет Аяпбергенұлының «Бекет Ата» атты поэмалары, солармен қатар [[Есенғали Әбдіжаппарұлы Раушанов|Есенғали Раушанов]], [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай|Сабыр Адай]], [[Мэлс Азыйұлы Қосымбаев|Мэлс Қосымбаев]], [[Сайын Назарбекұлы]], [[Әзірбайжан Кемелұлы Қонарбаев|Әзірбайжан Қонарбаев]], Сақып Керелбаев, [[Әбілқайыр Бақытұлы Спан|Әбілқайыр Спан]], [[Рахат Құсайынұлы Қосбармақ|Рахат Қосбармақ]], Ғалым Әріп, Өмірзақ Озғанбай, Әбдірахман Базарбаев, Ырза Оңаарбай, Светқали Нұржан, C.Бөлекұлы, Л.Сисекенов, A.Ершуов, Қ.Жұмашев, Р.Зейноллақызы, Ж.Абижановтар сияқты басқа да көптеген қаламгерлердің кітаптары, жырлары, мақалалары, ғалымдардың еңбектері жарық көрді. == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] fj8r9hpbye8fg6kf42h27xzlkea2u9o 3687839 3687838 2026-10-28T16:39:16Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ дереккөз 3687839 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. Мухаммад Ибн аль Бакир қолжазбасында «Бекет-Ата» өмірінде қиындықтарды көп көрген, ол адам таңғаларлық кереметтер көрсете алатын үлкен қасиет иесі, сұпылықтағы ең жоғарғы мәртебесі — «машайық» дәрежесіне жеткен жан» деп жазылған.<br /> Өзбек зерттеушісі Ешмуратов өз еңбектерінде 1812 жылы жазылған Мухаммед Мехригуннын «Рисолаи Хилфати Суфихо" еңбегінде Бекет 1764 жылы Маңғыстауда өмірге келіп, 1776 жылы Хиуадағы Шерғазы ханның медресесінде Бокиржон Бабаның шәкірті болғанын көрсетеді. 1788 жылдарға дейін осы медреседе білім алған.<br /> Орыс жазбаларындағы деректерді ғалымдар Бейімбет Ирмұканов, Кереева-Қанафиева, Фетисов өз зерттеулерінде пайдаланып, ғылыми бағалады.<br /> 1809 жылы башқұрт топырағында дүниеге келіп, біраз ғұмырын Үстірт бойында өткізіп, оның картасын жасақтап, өте құнды мәліметтер жинақтаған орыс офицері П.Алексеев өз еңбегінде Бекет Атаның аталған мешітінің бірінші бөмесінің суретін жариялап, оның Бейнеудегі мешіті жайлы: {{Quote|«Үстірттің солтүстік шетіндегі Манашы сайының саға тұсынан шығыста 25 шақырым жерде… жыра бойындағы бор төбені үңгіп жасаған үлкен үңгір. Ол қазіргі кездегі Үстірттен жаз жайлауға Жемге көшетін қазақтардың жиналатын орны. Жергілікті халық бұл үлкен қауымды да Ақмешіт деп атайды және қасиетті әулиелі жер санайды. Басындағы сырық ағашқа мата қиындылары, садақаға сойылған малдың сүйектері байланған. Жақын жердегі молалардың басына ескерткіштер қойылған…»}} - деген дерек қалдырыпты. Белгілі қазақ ғалымы, филология ғылымдарының кандидаты Қабиболла Сыдиықұлы 1885 жылғы «Русский архивте» жарияланған А.Дюгамельдің жазбаларында: "Ақбор төбенің бетіндегі қасқырдың үңгіріндей тесікке бір адам зорға сиып, үш құлаштай үңгірмен жүргенде ені екіжарым құлаш, биіктігі кісі бойындай дөңгелек киіз үй пішініндегі сағана тамға кіреді. Сыртта құдық бар. Оның оң қапталында тағы бір бөлме. Осылардың арасында сырық тұр. Жемдегі Ақмешітті бұдан елу жыл бұрын салған… Бекет өлген соң Оғыландыға қойылған», - делінгенін айтады.<br /> Жылойлық Жолдасқали Сүйесінон Бекет Ата жайлы мәліметтің 1820 жылдары Бөкей Ордасында болған неміс саяхатшысы Шульцтін жазбаларында да бар екенін сез етеді. Ол сонымен бірге: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «Еділ қалмақтарымен болған соғыста Бекет Ата жиырмадағы жігіт болса керек. Қалмақ әскерлеріне қарсы Бекеттің жалғыз өзі ту көтеріп шыққанда жау быт-шыт болып, жан-жаққа қашады… Осы жеңісі үшін ханның әйелі Бопай Бекеттің бетінен сүйеді…»</blockquote> деп көрсетілген. Бұл,1771 жылдын басында Еділ жағалауынан Жоңғарияға қарай үдере көшкен Убаши бастаған 30909 үй қалмақ пен жергілікті қазақтардың арасындағы атышулы айқас болса керек. Сол жылы Бекет Ата, 20-21 жас шамасында болған. 1771 жылдың қысындағы Айшуақ сұлтанның басшылығымен Сағыз өзені бойындағы, Әбілқайырдың Бопай ханымнан туған ұлы Нұралы ханның бастауымен Ойыл мен Мұғаджар маңындағы қалмақтар мен қазақтар арасындағы қиян-кескі ұрыстар жайлы А.Левшин жазбаларында да деректер кездеседі. Халқымыздың ауызша тарих айту дәстүріндегі деректерде де Бекет Ата туралы мол мағлұматтар бар. Түмен Балтабасұлы, Нұрым Шыршығұлұлы, Бала Ораз Өтебайұлы, Насихат Сүгірұлы Бекет Ата туралы жыр толғаған. 1885-1957 жылдары өмір сүрген Түмен Балтабасұлы «Құдіреті күшті кең Алла» жырында Бекет ата туралы сөз етеді. Қазақ елі тәуелсіздікке қолы жеткелі бері де Бекет Ата жайлы сүбелі-сүбелі еңбектер жарық көрді. Олар: 400-ге тарта естелік әңгімелерді жинақтап «Бекет Ата» деген атпен баспадан шығарған Мырзабекұлы Ислам қажы (1993), ғалым Қабиболла Сыдиықұлының зерттеу кітабы (1994), Маңдайлы Қосымбаеваның «Бекет Ата - 250. Ас шежіресі», Ғафу Қайырбековтың Бекет Ата туралы толғауы, Фариза Оңғарсынованың «Оғыланды», Рахмет Аяпбергенұлының «Бекет Ата» атты поэмалары, солармен қатар [[Есенғали Әбдіжаппарұлы Раушанов|Есенғали Раушанов]], [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай|Сабыр Адай]], [[Мэлс Азыйұлы Қосымбаев|Мэлс Қосымбаев]], [[Сайын Назарбекұлы]], [[Әзірбайжан Кемелұлы Қонарбаев|Әзірбайжан Қонарбаев]], Сақып Керелбаев, [[Әбілқайыр Бақытұлы Спан|Әбілқайыр Спан]], [[Рахат Құсайынұлы Қосбармақ|Рахат Қосбармақ]], [[Ғалым Бисембіұлы Әріп|Ғалым Әріп]], [[Өмірзақ Озғанбайұлы Озғанбаев|Өмірзақ Озғанбай]], Әбдірахман Базарбаев, Ырза Оңғарбай, [[Светқали Нұржан|Светқали Нұржан]], C.Бөлекұлы, Л.Сисекенов, A.Ершуов, Қ.Жұмашев, Р.Зейноллақызы, Ж.Абижановтар сияқты басқа да көптеген қаламгерлердің кітаптары, жырлары, мақалалары, ғалымдардың еңбектері жарық көрді. == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] jqqavyvdyn4zgyisn7ats84flp1ou4c 3687857 3687839 2026-10-28T16:59:37Z Мағыпар 100137 /* Бекет ата туралы тарихи деректер */ дереккөз 3687857 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Бекет ата |Шынайы есімі = Бекет Мырзағұлұлы |Сурет = Бекет ата.jpg |Сурет ені = 200px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 1750 |Туған жері = {{туғанжері|Құлсары|Құлсарыда}}, [[Атырау облысы]] |Мансабы = [[батыр]], [[ағартушы]], [[сәулетші]], [[әулие]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 1813 |Қайтыс болған жері = [[Оғыланды]], {{қайтысболғанжері|Қарақия ауданы|Қарақия ауданында}}, [[Маңғыстау облысы]] |Әкесі = Мырзағұл |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Бекет Мырзағұлұлы''' (''Бекет ата'') ([[1750]], [[Құлсары]] – [[1813]], [[Оғыланды]]) — [[Байұлы]] тайпасы [[Адай]] руының [[Қосқұлақ руы|Қосқұлақ]] бөлімінен шыққан қазақтың әйгілі батыры, қолбасшы, ағартушысы, ойшылы, сәулетшісі. Халық әулие тұтқан. Өзі тұрғызған Оғыланды мешітіне жерленген.<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref> == Өмірбаяны == [[Хиуа]]дағы Бақыржан (Пақыржан) қажыдан оқып, діни білім алған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Хиуадағы Шерғазы хан медіресесін тәмамдаған соң Бекет 21 жасында туған жеріне оралып, Жем бойындағы Ақмешітті тұрғызып, бала оқытқан дейді шежіреші қарттар. Ал 24 жасында Бейнеуде жерасты мешітін салады. Ұлы ұстаз Бақыржан Қожаның таңдауы Бекетке түсіп, сүйікті шәкіртіне батасын беріп, өзі сол жылы мәңгілік сапарға аттаныпты. Сөйтіп, Бекет ата 40 жасында ұстазы Мұхаммад Бақыржан Әзизден бата алып, ислам әлеміне танымал “сопылық жолдың” Пірі болады. Сопы мәртебесіне иеленіп, балаларды сауаттылыққа үйретіп, жерасты құрылымдар салуды бастаған.<ref name=":1" /> Бекет жастайынан білмекке құмар болып, [[алғырлық]] [[Зеректік|зеректігімен]] көзге түскен. Ол ат жалын тартып мінген, оң-солын тани бастаған кездің жаугершілігі мол болған. Содан да ел қамы, халық тағдырына қатысты істерге ерте араласып, парасат-пайымымен, ерлік-табандылығымен жұрт көзіне ертерек түскен. Ол, әсіресе, медресе-мешіттер салдыртып, халықты [[имандылық|имандылыққа]], кісілікке, ауызбірлікке баулуға айрықша көңіл бөлген. [[Бекет ата мешіттері|Бекет ата салдыртқан мешіттер]] күні бүгінге дейін біршама тәуір сақталған. Әсіресе, өзінің сүйегі қойылған [[Үстірт]]тің Маңғыстау жақ ойысындағы Оғыланды мешіті үш бөлме етіп ойылған қалпы әлі тұр. Бекеттің немересі Мұрынның мүрдесі де осында.<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref> == Қызметі == Көзінің тірісінде оның қабілетін, қызметі мен жеке басына тән жаратылысын сипаттайтын ерекше төрт қасиеті болған: * ''Біріншісі'' — халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан [[батыр]]. * ''Екінші'' — ғылымның қиын жолымен жүріп өтіп, балаларды білім нәрімен сусындатқан [[ағартушы]]. * ''Үшінші'' — ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған [[сәулетші]]. * ''Төртінші'' — [[мүсәпір|мүсәпірлер]] мен ауруларға қол үшін берген ерекше дарынды, атпал [[азамат]] және аса маңызды оқиғаларды болжай білген [[сәуегей]]. Бекет атаның бұл қасиеттері көзінің тірісінде-ақ ел арасында аңызға айналғаны сонша, "''[[Медине]]де — [[Мұхаммед пайғамбар|Мүхаммед]], [[Түркістан]]да — [[Қожа Ахмет Иасауи|Қожа Ахмет]], [[Маңғыстау]]да — [[Бекет ата|Пір Бекет]]''" деген сөз сол кезде шықса керек. Сондықтан да оның ел алдында мәртебесі биік болған, сәуегей ретінде құрметтеп, пір тұтатын. Халық мұндай асыл азаматқа деген сүйіспеншілігі мен құрметін ұрпақтан-ұрпаққа аңыз арқылы жеткізген. Әрине, аңызға ақиқат ретінде қарауға болмайды, дегенмен, Бекет атаның атына байланысты жазылған әңгімелер оның өмірінен алынған. Қалың жауға қарсы қол бастап, қарсы шапқан қаһармандығымен Бекет батыр атанған. Шайқастарда Бекетке оның мейрімділік, әділдік сияқты адал қасиеттерінен туындаған бейбітшілікке деген сүйіспеншілігі сүйеу болған. Адам баласына көмектесуді және оларға білім беру, жақсылық жасауды Бекет ата Алланың бұйрығы деп санаған. Бекет ата Маңғыстауда, Оғыландыдағы өз мешітінде жерленген. Көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, қабіріне түнейді. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э.Эверсман, А.Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған. Кеңес кезінде М. Меңдіқұлов, Ә. Кекілбаев, Е. [[Есбол Өмірбаев|Өмірбаев]], Қ. Сыдиықов т. б. зерттеушілер жазған. == Мешіті == Бекет-Ата жер асты мешіті [[Үстірт|Үстіртте]] [[Оғыланды]] манында орналасқан. Мешіт бұталармен толтырылған терең құдықты төменге бағытталған үлкен тастың ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жер астындағы мешіттің кіреберісінде шағын алаң бар. Алғашқы бөлмеде жарық күмбезді төбеге оралған тесіктен жарық түседі. Осы бөлмеден шығыс оңтүстік қабырғасында михраб орналасқан намаз залына, сондай-ақ, оның біреуінде Бекет-ата жерленген екі оңтүстік-шығыс бөлмелерге апарады. Мешіт - [[Қазақстан|Қазақстандағы]] қажылықтың белгілі орындарының бірі. Мешіттің жанында Бекет-атаның бұлақтары мен құдықтары бар. Бекет ата ескерткіштері — Маңғыстау, Үстірт, Жем бойындағы Бекет ата есімімен байланысты жерасты ғимараттарының ортақ атауы. Олар туралы халық жадында сан алуан аңыздар сақталған. XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Эдуард Эверсман, Александр Дюгамель ғалымдар сол аңыз-әңгімелердің негізінде жинаған деректерін жазып қалдырған.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/2291 |title=БЕКЕТ АТА МЫРЗАҒҰЛҰЛЫ |lang=kk |website=adebiportal.kz }}</ref> {{Quote|Эверсман: «''Үстірттегі таудан үңгіп жасаған мешіттер араб, парсы жазуларымен безендірілген. Мұндай ескерткішті Бекет төрт жерде жасаған. Оның бірі Маңғыстаудан қашық емес, Оғыландыда, екіншісі Бейнеуде, үшіншісі Жем бойында, төртіншісі Арал жағасындағы Баялыда''»}} - деген. Бекет ата бұл мешіт-медреселерде құдайға құлшылық еткен, бала оқытқан. Ел жадында қалған әңгімелерде Жем бойындағы Ақмешітте Бекет ата бала кезін, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізген.<ref name=":0" /> == Отбасы == Адай атаның алтыншы ұрпағы саналатын Мырзағұл еңбекқорлы­ғымен елінің сыйына бөленген, ал анасы Жәния ақылдылығымен ауыл-аймағының арасында қадірі асқан жандар болыпты. Атасы Жаналы да әділдігімен аты шыққан, қоныстас руларға танымал, беделді ақсақал болған көрінеді. Жаналы мен Мырзағұл да әулие кісілер болған, жалпы Қосқұлақ әулеті зайырлы тұқым деп есептеледі.<ref name=":1">{{Cite web |url=https://abai.kz/post/17982 |title=Маңғыстауда Пір Бекет |lang=kk |website=abai.kz }}</ref> Бекет ата төрт ағайынды: Бекет, Алдаберген, Алдоңғар, Меңдіқұл. Бес баласы болған: Бәйтелі, Жайлау, Тоғай, Байнияз, Қодар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref><ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Бекет ата туралы тарихи деректер == Шежіре бойынша шығу тегі: Адай - Келімберді - Мұңал - Жаулы - Қосқұлақ - Жаналы. Жаналыдан бес бала: 1. Атағұл, 2. Өтеғұл, 3. Еділбай, 4. Жарылғап, 5. Мырзағұл. Бекет-атаның әкесі — Мырзағұл, анасы — Жәния. Бекет-атаның анасы қасиетті Назар қожаның қызы. Кәрі нағашысы, жетіру тама Есет Көкіұлы (1667-1766) қалмаққа қарсы соғыстарда елге танылып, батыр.<br /> Бекет Мырзағұлұлы туралы алғашқы тарихи деректерді парсы араб жазбалары құрайды, Бұл бағытта қазақстандық деректанушы ғалымдар Болат Көмеков, Меруерт Әбусейітова, Жұлдыз Төлебаеваның тұжырымды ғылыми зерттеулері бар. Мухаммад Ибн аль Бакир қолжазбасында «Бекет-Ата» өмірінде қиындықтарды көп көрген, ол адам таңғаларлық кереметтер көрсете алатын үлкен қасиет иесі, сұпылықтағы ең жоғарғы мәртебесі — «машайық» дәрежесіне жеткен жан» деп жазылған.<br /> Өзбек зерттеушісі Ешмуратов өз еңбектерінде 1812 жылы жазылған Мухаммед Мехригуннын «Рисолаи Хилфати Суфихо" еңбегінде Бекет 1764 жылы Маңғыстауда өмірге келіп, 1776 жылы Хиуадағы Шерғазы ханның медресесінде Бокиржон Бабаның шәкірті болғанын көрсетеді. 1788 жылдарға дейін осы медреседе білім алған.<br /> Орыс жазбаларындағы деректерді ғалымдар Бейімбет Ирмұканов, Кереева-Қанафиева, Фетисов өз зерттеулерінде пайдаланып, ғылыми бағалады.<br /> 1809 жылы башқұрт топырағында дүниеге келіп, біраз ғұмырын Үстірт бойында өткізіп, оның картасын жасақтап, өте құнды мәліметтер жинақтаған орыс офицері П.Алексеев өз еңбегінде Бекет Атаның аталған мешітінің бірінші бөмесінің суретін жариялап, оның Бейнеудегі мешіті жайлы: {{Quote|«Үстірттің солтүстік шетіндегі Манашы сайының саға тұсынан шығыста 25 шақырым жерде… жыра бойындағы бор төбені үңгіп жасаған үлкен үңгір. Ол қазіргі кездегі Үстірттен жаз жайлауға Жемге көшетін қазақтардың жиналатын орны. Жергілікті халық бұл үлкен қауымды да Ақмешіт деп атайды және қасиетті әулиелі жер санайды. Басындағы сырық ағашқа мата қиындылары, садақаға сойылған малдың сүйектері байланған. Жақын жердегі молалардың басына ескерткіштер қойылған…»}} - деген дерек қалдырыпты. Белгілі қазақ ғалымы, филология ғылымдарының кандидаты Қабиболла Сыдиықұлы 1885 жылғы «Русский архивте» жарияланған А.Дюгамельдің жазбаларында: "Ақбор төбенің бетіндегі қасқырдың үңгіріндей тесікке бір адам зорға сиып, үш құлаштай үңгірмен жүргенде ені екіжарым құлаш, биіктігі кісі бойындай дөңгелек киіз үй пішініндегі сағана тамға кіреді. Сыртта құдық бар. Оның оң қапталында тағы бір бөлме. Осылардың арасында сырық тұр. Жемдегі Ақмешітті бұдан елу жыл бұрын салған… Бекет өлген соң Оғыландыға қойылған», - делінгенін айтады.<br /> Жылойлық Жолдасқали Сүйесінон Бекет Ата жайлы мәліметтің 1820 жылдары Бөкей Ордасында болған неміс саяхатшысы Шульцтін жазбаларында да бар екенін сез етеді. Ол сонымен бірге: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;"> «Еділ қалмақтарымен болған соғыста Бекет Ата жиырмадағы жігіт болса керек. Қалмақ әскерлеріне қарсы Бекеттің жалғыз өзі ту көтеріп шыққанда жау быт-шыт болып, жан-жаққа қашады… Осы жеңісі үшін ханның әйелі Бопай Бекеттің бетінен сүйеді…»</blockquote> деп көрсетілген. Бұл,1771 жылдын басында Еділ жағалауынан Жоңғарияға қарай үдере көшкен Убаши бастаған 30909 үй қалмақ пен жергілікті қазақтардың арасындағы атышулы айқас болса керек. Сол жылы Бекет Ата, 20-21 жас шамасында болған. 1771 жылдың қысындағы Айшуақ сұлтанның басшылығымен Сағыз өзені бойындағы, Әбілқайырдың Бопай ханымнан туған ұлы Нұралы ханның бастауымен Ойыл мен Мұғаджар маңындағы қалмақтар мен қазақтар арасындағы қиян-кескі ұрыстар жайлы А.Левшин жазбаларында да деректер кездеседі. Халқымыздың ауызша тарих айту дәстүріндегі деректерде де Бекет Ата туралы мол мағлұматтар бар. Түмен Балтабасұлы, Нұрым Шыршығұлұлы, Бала Ораз Өтебайұлы, Насихат Сүгірұлы Бекет Ата туралы жыр толғаған. 1885-1957 жылдары өмір сүрген Түмен Балтабасұлы «Құдіреті күшті кең Алла» жырында Бекет ата туралы сөз етеді. Қазақ елі тәуелсіздікке қолы жеткелі бері де Бекет Ата жайлы сүбелі-сүбелі еңбектер жарық көрді. Олар: 400-ге тарта естелік әңгімелерді жинақтап «Бекет Ата» деген атпен баспадан шығарған Мырзабекұлы Ислам қажы (1993), ғалым Қабиболла Сыдиықұлының зерттеу кітабы (1994), Маңдайлы Қосымбаеваның «Бекет Ата - 250. Ас шежіресі», Ғафу Қайырбековтың Бекет Ата туралы толғауы, Фариза Оңғарсынованың «Оғыланды», Рахмет Аяпбергенұлының «Бекет Ата» атты поэмалары, солармен қатар [[Есенғали Әбдіжаппарұлы Раушанов|Есенғали Раушанов]], [[Сабыр Шеркешбайұлы Адай|Сабыр Адай]], [[Мэлс Азыйұлы Қосымбаев|Мэлс Қосымбаев]], [[Сайын Назарбекұлы]], [[Әзірбайжан Кемелұлы Қонарбаев|Әзірбайжан Қонарбаев]], Сақып Керелбаев, [[Әбілқайыр Бақытұлы Спан|Әбілқайыр Спан]], [[Рахат Құсайынұлы Қосбармақ|Рахат Қосбармақ]], [[Ғалым Бисембіұлы Әріп|Ғалым Әріп]], [[Өмірзақ Озғанбайұлы Озғанбаев|Өмірзақ Озғанбай]], Әбдірахман Базарбаев, Ырза Оңғарбай, [[Светқали Нұржан|Светқали Нұржан]], C.Бөлекұлы, Л.Сисекенов, A.Ершуов, Қ.Жұмашев, Р.Зейноллақызы, Ж.Абижановтар сияқты басқа да көптеген қаламгерлердің кітаптары, жырлары, мақалалары, ғалымдардың еңбектері жарық көрді.<ref>{{кітап|авторы=Бердіғожин Л.Б. |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Х.Б. Табылдиев атындағы Каспий өңірінің тарихы, археологиясы және этнологиясы» директоры, тарих ғылымдарының докторы, профессор Сапанов Сайпулла Жұмабайұлының 60 жас мерей тойына арналған «Тәуелсіз Қазақстанның сыртқы саясаты: даму тарихы және басымдықтары» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары 12 қазан, 2022 ж|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2022|томы= |беттері=42-46|барлық беті=|сериясы= |isbn=978-601-262-487-8|тиражы= }}</ref> == Есеттің Бекетке айтқаны == Тоқсаннан асқан шағында Есет батыр он екі жасар жиені Бекетке: <blockquote>Үстіңнен дүбір кетпесін,<br> Құлағыңнан сыбыр кетпесін.<br> Ақ пен қараны айырар,<br> Жауды кері қайырар,<br> Атыңда айтып тұрғандай дүр боларсың.<br> Елге шуақ шашып нұр боларсың,<br> Үш жүзге танымал Пір боларсың..</blockquote> - деп бата берген екен.<ref name=":1" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақ батырлары]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] t20gqdq0h5kb0iq9ardxya7hpyqj193 0 7735 3687772 3648850 2026-10-28T12:15:39Z Nurken 111493 3687772 wikitext text/x-wiki {{Мемлекет |Қазақша атауы = Федеративтік Демократиялық Непал Республикасы |Шынайы атауы = संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल<br /><small>Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl</small> |Атау септігі = Непал |Елтаңба = |Байрақ = Flag of Nepal.svg|90px |Ұраны = Анам мен Отан аспан патшалығынан қымбаттырақ |Әнұранның аты = सयौं थुँगा फूलका |Аудио = |lat_dir = N |lat_deg = 28 |lat_min = 4 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 84 |lon_min = 17 |lon_sec = 0 |region = NP |CoordScale = 4000000 |Картада = Nepal (orthographic projection).svg |карта тақырыбы = |Картада2 = |Үкімет түрі = [[Федерация|Федеративті]] [[парламенттік республика]] |Құрылды = [[1768 жыл]] |Тәуелсіздік күні = [[1 қаңтар]] [[1923 жыл]] |Тәуелсіздігін алды = [[Британ империясы|Ұлыбританиядан]] |Тілі = [[Непал тілі]] |Мемлекеттік діні = |Астанасы = [[Катманду]] |Ірі қалалары = Катманду |Басшы қызметі = [[Непал президенттерінің тізімі|Президенті]]<br />[[Непал вице-президенттерінің тізімі|Вице-президенті]]<br />[[Непал премьер-министрлердің тізімі|Премьер-министрі]] |Басшылары = [[Рам Чандра Паудел]]<br />[[Рам Сахая Ядав]]<br />[[Бален Шах]] |Жер аумағы = 147 181 |Жер аумағы бойынша орны = 93 |Судың үлесі = 2,8 |Этнохороним = Непалдық |Жұрты = 28 982 771 |Халық саны бойынша орны = 48 |Сарап жылы = 2016 |Санақ бойынша халық саны = 26 494 504<ref name=pre-cen>{{cite web |title=National Population and Housing Census 2011 (National Report) |url=http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/National%20Report.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics (Nepal) |accessdate=26 November 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130418041642/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/National%20Report.pdf |archivedate=18 April 2013}}</ref> |Санақ жылы = 2011 |Халық тығыздығы = 180 |Тығыздық бойынша орны = 62 |ЖІӨ = |ЖІӨ сараптаған жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ (АҚТ) = 84 млрд.<ref name=imf2 /> |ЖІӨ (АҚТ) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (АҚТ) орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) = 2,842<ref name=imf2 /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны = |ЖІӨ (номинал) = 7 млрд.<ref name=imf2>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&pr.y=12&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=558&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Nepal |publisher=International Monetary Fund |accessdate=12 March 2016}}</ref> |ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы = 2018 |ЖІӨ (номинал) бойынша орны = |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) = 919<ref name=imf2 /> |Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны = |АДИ = {{өсім}} 0,574<ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf// |title=Human Development Report |date=2017 |accessdate=22 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322153238/http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |archivedate=22 March 2017 }}</ref> |АДИ жылдық есебі = 2017 |АДИ бойынша орны = 149 |АДИ деңгейі = <span style="color:#fc0;">'''орташа'''</span> |Әуе компаниясы = |Валютасы = [[Непалдық рупия]] |Интернет үйшігі = [[.np]] |ISO = NP |Телефон коды = 977 |Уақыт белдеуі = +5:45&nbsp;<ref>Елде непал уақыт болып тұр.</ref> }} '''Непал''' ({{lang-ne|नेपाल}} {{IPA|[neˈpaːl]}}), ресми атауы — '''Федеративтік Демократиялық Непал Республикасы''' – Оңтүстік Азиядағы [[Гималай]] тауының орталық бөлігінде орналасқан мемлекет. Жер аумағы 147,2 мың км². Халқы 29,4 млн. Негізгі тұрғындары – непалдықтар. Ресми тілі – непали. Халқының 86%-ы индуизм, қалғандары будда, ислам діндерін ұстанады. Астанасы – [[Катманду]] қаласы Әкімшілік жағынан 14 аймаққа бөлінеді. Конституция бойынша мемлекет басшысы – король. Жоғары заң шығарушы органы – 2 палаталы парламент (Өкілдер палатасы және Ұлттық ассамблея). Ұлттық мерекесі 28 желтоқсан ([[1945]]) – корольдің туған күні. Ақша бірлігі – непал рупиясы. == Географиялық мәліметтер == [[Сурет:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|alt=A.|Эверест-әлемдегі ең биік шың.]] Непал жері таулы келеді. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2 қатар тау жотасы созылып жатыр, аралықтарында үлкен аңғарлар мен қазаншұңқырлар бар. Непалдың солтүстік және шығыс шекараларында әлемдегі ең биік шыңдар [[Джомолунгма]] (Эверест, 8848 м) және [[Канченджанга]] (8585 м) тұр. Климаты негізінен субэкваторлық, муссондық, биіктік белдеулерде – таулық. Оңт-те шілдедегі орташа температура 30°С, таулы аймақтарда –0 – 20°С; қаңтарда 15°С, таулы өңірлерде –0 – 10°С-қа дейін жетеді. Жылдық жауын-шашын мөлш. 2000 мм, қазаншұңқырларда 1500 мм. Өзендерінің (Ганг алабы) ағыны қатты, су құламалары көп. Ірі өзендері: Карнали, Гандак, Коси, Багхмати. Гималай етектері мен тау беткейлерінде муссондық қалың орман өскен. Ылғалды жерін батпақты өңір мен джунгли алып жатыр. Тау беткейлерінде мәңгі жасыл жалпақ жапырақты орман және одан жоғары белдеулерде қылқан жапырақты орман қалыптасқан. == Тарихы == Ежелгі заманда Үнді-Ганг жазықтығымен іргелес жатқан ну ормандарды видех, шакья, малла, личхав тайпалары мекендеді. Б.з. бас кезінде Непал алқабында ([[Катманду алқабы]]) Невар мемлекеті пайда болды. Ол 8 ғ-да ұсақ ұлыстарға бөлінді. 13 ғ-да Малл әулеті елді қайта біріктірді. 15 ғ-да бұл мемлекет те бөлшектеніп, Карнали өзеннің алабында 22 князьдік (Джумла, Джаджаркот, тағы басқа) және Гандок өз. алабында 24 князьдік (Палпа, Танахун, тағы басқа) өмір сүрді. Дегенмен 1769 ж. қазіргі билеуші король әулетінің негізін қалаушы Притхви Нараян Шах бытыраңқы князьдіктерді қайта біріктірді. [[1814]] – [[1815]] ж. ағылшындармен соғыста Непал бірқатар жерінен айырылды. [[1846]] ж. ағылшындардың көмегіне сүйенген рана әулеті билікке келді. [[1951]] жылғы төңкеріс нәтижесінде Рана әулеті билікті бұрынғы король әулетіне беруге мәжбүр болды. [[1960]] – [[1980]] ж. елде король әулетінің шексіз билігі орнады. Бірақ экономика жағынан артта қалған Непал үкіметі сыртқы күштердің және ел ішіндегі бұқаралық қозғалыстардың қысымымен [[1990]] ж. саяси реформалар жүргізуге мәжбүр болып, жаңа конституция қабылдады. == Діні == Ресми мәліметтерге сәйкес, халықтың 80,6 пайызы индуизмді ұстанатындар. Тәуелсіз бағалаулар бойынша, индуизмді ұстанатындардың нақты саны небәрі 70%, тіпті одан да аз. Бұл сәйкессіздік ресми түрде индуизмге жататынын жариялағанымен, шын мәнінде анимизм немесе буддизмді ұстанатын көптеген ұлттардың болуына байланысты. Көбінесе нақты сызық сызу қиын, сондықтан бағалаулардың дәлдігі туралы айту мүмкін емес. Бірақ, қалай болғанда да, индуизм Непалдағы басым дін болып табылады. Халықтың шамамен 10,7%, әсіресе Мустанг Корольдігінде өзін буддистер деп санайды. Сондай-ақ ислам дінін ұстанатын азшылықтар, Кирант (Кирант Мандхам – кират халқының ежелгі нанымы) және жекелеген анимистік нанымдарға жататын азшылықтар бар. == Шаруашылығы == Непал – аграрлы ел. Негізгі ауыл шаруашылық дақылдары – күріш, бидай, жүгері, картоп, шай, темекі, мақта. Мал шаруашылығы елдің солтүстік бөлігінде басым дамыған. Өнеркәсібінде ауыл шаруашылығы шикізатын қайта өңдеу басты орын алады. Туризм мен альпинизм дамыған. Экспортқа кілемдер, қарақұмық, қағаз-мақта бұйымдары, майлы дақылдар мен тері шикізаттарын шығарып, сырттан мұнай өнімдерін, машина, құрал-жабдықтар, тұтыну тауарларын алады. Негізгі сауда серіктестері: [[Тайланд]], [[Үндістан]], [[Германия]], [[Қытай]]. <br><gallery class=center caption="Непал"> Kathmandu-Basantapur Chowk-16-Palast-2013-gje.jpg|Kathmandu Pashupatinath-Votivstupas-44-Lingam und Yoni-2013-gje.jpg|Pashupatinath Bhaktapur-Yaksheshvara-124-erotische Schnitzerei-gje.jpg|Bhaktapur Changu Narayan-Garuda Narayana-02-nordost-2013-gje.jpg|Changu Narayan Patan-Palastplatz-58-Degutale-2014-gje.jpg|Patan Gokyo surroundings-22-Gletscher und Berge-2007-gje.jpg|Himalaya Cho La Tsho-10-2007-gje.jpg|Himalaya Mustang-Ghami to Lo Gekar-28-2015-gje.jpg|Mustang Mustang-Tsarang-Lo Manthang-90-2015-gje.jpg|Mustang </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Навигациялық блок |тақырып = Непал |тақырып_стиль = background:{{түс|{{PAGENAME}}}}; |state = collapsed |Азия елдері |Оңтүстік Азия |SAARC |Шанхай ынтымақтастық ұйымы }} [[Санат:Непал|*]] [[Санат:БҰҰ мүше мемлекеттері]] {{stub}} 3qoqpciyabyd83r2ozeahvqzfvnuk6n 0 14537 3688209 2674406 2026-10-29T07:35:43Z Арыс Тілдер 187336 3688209 wikitext text/x-wiki '''Бекен Әбдіразақов''' ([[1936 жыл]] [[Түркістан облысы]], [[Арыс қалалық әкімдігі|Арыс қаласы]] -- ақын. * Қазақ Мемлекеттік университетінің филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген. * «Лениншіл жас» газетінде * «Жетісу» газеттерінде жұмыс істеген * «Жұлдыз» журналында жауапты хатшы * «Жазушы» баспасының редакторы қызметтерін атқарған. Бірнеше жыр жинақтарының авторы. Аударма және сын салаларында да еңбек сіңірген.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Шығармалары== Тұңғыш өлеңдер жинағы 1963 жылы жарық көрген. Отыз шақты жыр кітабы шыққан. * «Сағыныш» (1965) * «Күн толқыны» (1965) * «Жігіт дәурен», (1967) * Таңдамалы (1976) * «Жырлайды жүрек» (1993) * «Көгілдір кеш» (1993) * «Өмір мен көңіл» (1993) Аударма саласында [[Өзбек тілі|өзбек]], [[Қырғыз тілі|қырғыз]], [[Түрікмен тілі|түрікмен]] әдебиетінің шығармаларынан жасаған тәржімалары мол орын алады. Ол сондай-ақ [[Лермонтов Михаил Юрьевич|М.Лермонтов]], [[Нова|С.Нова]], [[Чуковский|К.Чуковский]] өлеңдерін қазақшалаған.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> ==Жетістіктері== * Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. ==Сыртқы сілтемелер== * [http://kalamger.kz.iatp.net/index.php?id=281&section=writers&subsection=members Бекен Әбдіразақов] ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1936 жылы туғандар]] [[Санат:Арыста туғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] pkjswnnsb9i9y9nn86uo95sjplllek2 0 16118 3688276 3147771 2026-10-29T09:50:06Z 1nter pares 146705 3688276 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Appelboomgaard.jpg|thumb|150px| alt=A.]] [[Сурет:Apple orchard.jpg|thumb|150px|left| alt=A.]] '''Бақ''' – [[жеміс-жидек]]ті қолдан өсіретін [[орын]]. Оған орын таңдау, жерді тегістеу, белгіленген орынның топырағын құнарландыру, отырғызылатын дақылды, сортты, бұламаны анықтау, оларды ретімен орналастыру, отырғызу сұлбасын белгілеу, қоректік заттардың мөлшерін, уақытын, суару тәсілдерін белгілеу сияқты дайындық шаралары жүргізіледі. Әдетте '''бақ''' өсіретін шаршының пішіні ''тік бұрышты'', ұзын жағы желдің өтіне қарағаны, ені ұзынынан бір жарым – екі есе қысқа болғаны [[дұрыс]]. Оның қолайлы аумағы '''400/200 м; 500/200 м; 600/300 м''' болады. Таулы аудандарда шаршыларды жер бедеріне қарай ұйымдастырады және оған бір дақылды 2 – [[үш|3]] сортын кезектестіріп орналастырады, сонда [[жеміс]] ағаштары жақсы тозаңданады. <ref>Балалар Энциклопедиясы, II- том</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Бағбаншылық]] ht4qn21wpu91pidwtcs0bmau1912pzc 0 17305 3688208 3624355 2026-10-29T07:27:34Z Арыс Тілдер 187336 /* Шығармашылығы */ 3688208 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Дулат Исабеков |Шынайы есімі = |Суреті = Дулат Исабеков.png |Ені = 200px |Суреттің аты = Исабеков, 1989 жыл |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 20.12.1942 |Туған жері = «Ленин жолы» ауылы, {{туғанжері|Арыс|Арыста}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ КСР]], [[КСРО]] |Қайтыс болған күні = 21.2.2025 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{KAZ}}<br>{{USSR}} (1942–1991) |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[жазушы]], [[редактор]] |Шығармашылық жылдары = 1963–2025 |Бағыты = [[драматургия]], [[проза]] |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақ]] |Дебюті = |Марапаттары = {{Қатар |{{Қазақстанның Еңбек Ері}} }} {{Қатар |{{Отан ордені}} |{{Назарбаев ордені}} }} {{Қатар |{{Достық ордені}} |{{Құрмет ордені}} }} {{Қатар |{{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}} }} |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Дулат Исабеков''' ([[20 желтоқсан]] [[1942 жыл]], [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысы]] – [[21 ақпан]] [[2025 жыл]], [[Алматы]]) — кеңестік және қазақстандық жазушы, драматург, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері (1992), [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек Ері]]<ref name=":0" /> (2022). == Өмірбаяны == Дулат Исабеков 1942 жылғы 20 желтоқсанда, [[Арыс ауданы]]ның Ленин жолы ауылында дүниеге келген. Шыққан руы — [[қоңырат]] тайпасының [[Құлшығаш]] руы.<ref name=":0">http://akikat.kazgazeta.kz/?p=7781{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Мектепті бітірген соң [[Ташкент]]тегі институтқа екі рет тапсырып, түсе алмаған. 1966 жылы Исабеков [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университеті]]н бітірген. 1967–1968 жылдары ол Қазақстан Республикасы Телевизия және радио хабарын тарату жөніндегі мемлекеттік комитетте аға редактор еді. 1968 жылдан 1970 жылға дейін ол [[Қазақ Совет энциклопедиясы]] бас редакциясында аға ғылыми редактор болса, 1971–1976 жылдары «Жұлдыз» журналында бөлім меңгерушісі қызметін атқарған. 1976–1980 жылдары «Жалын» баспасында редакция меңгерушісі болған Исабеков 1980 және 1988 жылдар аралығында Қазақстан Республикасы Мәдениет министр репертуарлық-редакциялық коллегияның бас редакторы еді. 1988 жылдан 1997 жылға дейін ол Қазақ теледидарының бас редакторы, «Жазушы» баспасының директоры, Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы лауазымдарына ие болған. 1997 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Мәдениеттану ғылым зерттеу институтының директоры. 2025 жылғы 21 ақпанда Дулат Исабеков [[Алматы]]да қайтыс болды. == Шығармашылығы == Алғашқы әңгімесі «Жолда», «Замандастар» атты жинақта 1963 жылы жарияланды. «Бекет» (1966), «Ащы бал» (1969), «Мазасыз күндер» (1970), «Қара шаңырақ» (1973), «Тіршілік» (1975) повестер мен әңгімелер жинақтары, «Қарғын» (1980) романы басылды. Тандаулы повестері «Екі жиырма» (1983) деген атпен жарық көрді. Бір-қатар шығармалары орыс тіліне аударылып, «Полынь» (1978), «Отчий дом» (1979), «Смятение» (1986), «Новоселье в старом доме» (1986) деген атпен басылды. Жекелеген туындылары [[Мажар тілі|мажар]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Поляк тілі|поляк]], [[Чех тілі|чех]] тілдерінде жарияланды. Исабековтің «Ректордың қабылдау күндері» (1975), «Әпке» (1977), «Ертеңгі күту» (1979), «Мұрагерлер» (1982), «Алыстан келген ананас» (1984), «Кішкентай ауыл» (1986), т.б. пьесалары республика, облысы театр сахналарында қойылды. Тандаулы пьесалары «Жеті желкен» 1987 жылы жарық көрді. Жекелеген туындылары бойынша «Гауһар тас» (режиссер Ш.Бейсембаев, 1975), «Дермене» (режиссер [[Асанәлі Әшімов]], 1986) көркем фильмдері түсірілді. "Әпке" атты пьесасының негізінде телесериал түсірілген. «Мұрагерлер» пьесасы үшін оған Қазақстан Жазушылар одағында Мұхтар Әуезов атындағы сыйлығы берілген (1985).<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Отбасы == Дулат Исабеков филолог Нұрғайша Исабековаға үйленген еді. Олардың үлкен ұлы заңгер Естияр және егіз қызы мұғалім Айман мен фармацевт Шолпан бар еді. 2016 жылғы мәлімет бойынша Дулат Исабековтің екі немересі бар болған.<ref>[http://juldyz.kz/2016/12/20/dulat-isabekov/ Дулат Исабеков]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Исабеков, Дулат}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары]] 86moo3hx09lig4xopeg2pxki8qiy74j 10 18349 3688269 3557016 2026-10-29T09:44:05Z Unikalinho 46280 3688269 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Олимпиада |тақырып = [[Олимпиада ойындары]] |тақырып_стиль = background: #D5E6FF |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |бөлім_стиль = background: #D5E6FF |бөлім1 = Жазғы Олимпиада ойындары |тізім1 = [[1896 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Афина 1896]]{{•}} [[1900 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Париж 1900]]{{•}} [[1904 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Сэнт-Луис 1904]]{{•}} [[1908 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондон 1908]]{{•}} [[1912 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Стокгольм 1912]]{{•}} [[1920 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Антверпен 1920]]{{•}} [[1924 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Париж 1924]]{{•}} [[1928 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Амстердам 1928]]{{•}} [[1932 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лос-Анджелес 1932]]{{•}} [[1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Берлин 1936]]{{•}} [[1948 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондон 1948]]{{•}} [[1952 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Хельсинки 1952]]{{•}} [[1956 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Мельбурн 1956]]{{•}} [[1960 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Рим 1960]]{{•}} [[1964 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Токио 1964]]{{•}} [[1968 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Мехико 1968]]{{•}} [[1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Мюнхен 1972]]{{•}} [[1976 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Монреаль 1976]]{{•}} [[1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Мәскеу 1980]]{{•}} [[1984 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лос-Анджелес 1984]]{{•}} [[1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Сеул 1988]]{{•}} [[1992 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Барселона 1992]]{{•}} [[1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Атланта 1996]]{{•}} [[2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Сидней 2000]]{{•}} [[2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Афины 2004]]{{•}} [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Бейжің 2008]]{{•}} [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондон 2012]]{{•}} [[2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Рио-де-Жанейро 2016]]{{•}} [[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Токио 2020]]{{•}} [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Париж 2024]]{{•}} ''[[2028 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лос-Анджелес 2028]]''{{•}} ''[[2032 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Брисбен 2032]]'' |бөлім2 = Қысқы Олимпиада ойындары |тізім2 = [[1924 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Шамони 1924]]{{•}} [[1928 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Санкт-Мориц 1928]]{{•}} [[1932 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Лэйк-Плэсид 1932]]{{•}} [[1936 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Гармиш-Партенкирхен 1936]]{{•}} [[1948 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Санкт-Мориц 1948]]{{•}} [[1952 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Осло 1952]]{{•}} [[1956 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Кортина д'Ампеццо 1956]]{{•}} [[1960 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Скво-Велли 1960]]{{•}} [[1964 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Инсбрук 1964]]{{•}} [[1968 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Гренобль 1968]]{{•}} [[1972 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Саппоро 1972]]{{•}} [[1976 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Инсбрук 1976]]{{•}} [[1980 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Лэйк-Плэсид 1980]]{{•}} [[1984 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Сараево 1984]]{{•}} [[1988 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Калгари 1988]]{{•}} [[1998 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Альбервиль 1992]]{{•}} [[1994 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Лиллехаммер 1994]]{{•}} [[1998 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Нагано 1998]]{{•}} [[2002 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Солт-Лейк-Сити 2002]]{{•}} [[2006 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Турин 2006]]{{•}} [[2010 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Ванкувер 2010]]{{•}} [[2014 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Сочи 2014]]{{•}} [[2018 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Пхёнчхан 2018]]{{•}} [[2022 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Бейжің 2022]]{{•}} [[2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары|Милан / Кортина-д’Ампеццо 2026]] |бөлім3 = Жазғы жасөспірімдер<br/>Олимпиада ойындары |тізім3 = [[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2010|Сингапур 2010]]{{•}} [[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2014|Нанкин 2014]]{{•}} [[2018 жылғы жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар|Буэнос-Айрес 2018]]{{•}} [[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2026|Дакар 2026]] |бөлім4 = Қысқы жасөспірімдер<br/>Олимпиада ойындары |тізім4 = [[Қысқы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2012|Инсбрук 2012]]{{•}} [[Қысқы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2016|Лиллехаммер 2016]]{{•}} [[Қысқы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2020|Лозанна 2020]] {{•}} [[Қысқы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2024|Каңвондо-2024]] |асты_стиль = background: #D5E6FF |асты = [[Сурет:Olympic Rings.svg|1|30px]] [[Портал:Олимпиада ойындары| Олимпиада порталы]] [[Сурет:Olympic Rings.svg|1|30px]] }}<noinclude>[[Санат:Навигациялық үлгілер:Олимпиада ойындары]] [[Санат:Үлгілер:Олимпиада ойындары]]</noinclude> 7jh5ekwb9eggbfco2rj8j19av0o2bmo 0 18999 3688070 3659134 2026-10-29T05:10:00Z Арыс Тілдер 187336 3688070 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Арыс |сурет = Арыс. Общий вид.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Арыс герб.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =26|lat_sec = |lon_deg =68 |lon_min =48|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Түркістан облысы |кестедегі облыс = Түркістан облысы{{!}}Түркістан |ауданы = Арыс қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Қайсар Маңқараев |құрылған уақыты =1900 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы =1954 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қазақ |тұрғыны = 51 997<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы =[[қазақтар]] (96,92%)<br>[[орыстар]] (1,98%)<br>[[татарлар]] (0,29%)<br>[[өзбектер]] (0,21%)<br>[[әзербайжандар]] (0,2%)<br>басқалары (0,4%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды =72540 |пошта индексі =160100 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Туркестанская область |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-arys?lang=kk Арыс қаласының әкімдігі |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |автомобиль коды=13}} {{мағына|Арыс (айрық)}} '''Арыс''' — [[Түркістан облысы]]ндағы қала. Жергілікті атқарушы орган - Арыс қаласының әкімдігі. Қала әкімдігіне қарасты 13 атқарушы орган өз қызметін жүзеге асырады. Арыс қаласының әкімдігіне Арыс қаласы мен 6 ауылдық округ кіреді. Ауылдық округтер: [[Ақдала ауылдық округі (Түркістан облысы)|Ақдала]], [[Байырқұм ауылдық округі|Байырқұм]], [[Дермене ауылдық округі|Дермене]], [[Қожатоғай ауылдық округі|Қожатоғай]], [[Жиделі ауылдық округі (Түркістан облысы)|Жиделі]], [[Монтайтас ауылдық округі|Монтайтас]]. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||38425 ||{{өсім}}50370 ||131,1 ||19200 ||{{өсім}}25566 ||133,2 ||19225 ||{{өсім}}24804 ||129 |} == Оқ-дәрі қоймасындағы жарылыстар == {{Толық мақала|Арыс трагедиясы}} 24 маусым 2019 жылы [[Арыс трагедиясы|Арыс қаласының маңындағы әскери бөлімде жарылыс]] болды. Арыс қаласы төтенше жағдай орын алу салдарынан (Әскери бөлімше де жарылыс) қала эвакуациялық жабық болды. Барлық тұрғындар мен зардап шеккендер қауіпсіз орындарға көшірілді. Қаланың көп тұрғындары Шымкентке эвакуацияланды. 3 адам қайтыс болған, 89 адам ауруханаға жатқызылған. 40 мыңнан аса адам эвакуацияланған.<ref>https://lenta.ru/news/2019/06/24/aris_out/</ref> Жарылыстардың пайда болу себептері анықталуда.<ref>https://www.azattyq.org/a/30020855.html</ref> ==Арыс қаласы құрылуының хролоногиялық тәртібі== -[[1905]] жылы теміржол құрылысы басталды; -[[1907]] жылы Арыс станциясы салынды; -[[1928]] жыл 17 қаңтарда Арыс ауданы құрылды; -[[1932]] жыл 11 наурызда Арысқа «Жұмысшы поселкісі» мәртебесі берілді; -[[1956]] жыл 31 шілдеде Арыс аудандық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды; -[[1965]] жыл 10 желтоқсанда Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Арыс қаласы Бөген ауданы Шымкент облысының облыстық бағыныстағы қала болып атанды; -[[1988]] жыл 25 шілдеде Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Арыс қаласы мен Бөген ауданы біріктіріліп, орталығы Арыс [[қала]]сы болды; -[[1989]] жыл 13 қарашада Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Бөген ауданындағы Монтайтас ауылдық кеңесі мен Чардара ауданының Тахыркөл ауылдық кеңесі Арыс қаласына өтті; -[[1992]] жылы Арыс қаласы ауылдық аймақтары бар қала болып кұрылып, қаланы басқару Арыс қаласының әкіміне өтті. ==Тарихы== Арыс өңірі ертеде [[Қазақ]] қырған, ал [[Арыс (өзен)|Арыс]] өзені Үржі деп аталыпты деген деректер де бар. Арыс ұғымы мен атауының ерте замандардан бері қарай ру мен жер-су атауларын құрап келгенін аңғартады.<ref>https://qazir.kz/Arys_qalasy{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Арыс қаласының алып өлкесінің көне тарихы, тарих қойнауыңының тереңінде жатыр. Археологтардың қазба жұмыстарына сүйенсек, біздің [[дәуір]]імізге дейінгі ІV-ІІІ ғасырларда Арыс өзенінінің сағасында [[оғыз]], [[қыпшақ]], [[қаңлы]], [[дулат]], [[найман]], [[қоңырат]] және басқа да [[тайпа]]лар мекендеген. Олар мал өсірумен қатар, үйлестірілген суландыру жүйелерін жасап, диқаншылықпен, жер өңдеумен, қолөнермен, сауда-саттықпен де айналысқан. Өлкенің бай тарихына сүйенетін болсақ, аумақта 3000-ға жуық қорғандар орналасқан. Біздің эрамыздағы І-VІІІ [[ғасыр]]ларда жергілікті жерлерде қалалар мен қалышықтар салынған, шапқыншылық кезінде қалашықтар бұзылып қайта жаңғыртып салынып отырған. Қазіргі таңда қалашықтардың қалдығы археологтардың жүргізген қазба жұмыстарына сәйкес тарихи архитектуралық ескерткіштер ретінде қаралады. Қазақ даласының халқы ұзақ жылдар бойы жоңғар шапқыншылығынан азап шекті. [[Шапқыншылық]]тың кесірінен қазақ халқының ханы [[Абылай]] орыстың патшасынан көмек сұрауға мәжбүр болды. ХVІІІ ғасырдың аяғында қазақ даласында [[Ресей]] патшасының өкілдері келе бастады, олардың мақсаты жоңғар шапқыншылығанан қорғау еді. Осы жағдай Ресеймен экономикалық, сауда-саттық қатынасты жақсартып, одан әрі қарай теміржол құрылыс жұмыстарының басталуына үлкен себеп болды. Кең байтақ қазақ жерінің әр өңірі мен елді мекендерінің өз тарихы, халқының тұрмыс тіршілігінің өсу, өрлеу кезеңдері алмасып отырады. Қазақстан аймақтарында темір жол құрылыстары [[ХІХ ғасыр]]дың ақыры мен [[ХХ ғасыр]]дың басында салына бастады. Арыс өңірінің тарихи бет-бейнесін ашуда, қаламыздың бой көрсетуіне себепші болған темір жол торабын айтуға болады. [[1900]]-[[1906]] жылдары Арыста әкімшілік-қоғамдық орталық құрылды. Оның құрамында вокзал, темір жол, әкімшілік, аурухана ғимараты, қызметкерлер үшін тұрғын үйлер болды. Өңірдегі тұратын халықтар жол бойында, әр түрлі құрылыс орындарында істеп осындағы жұмысшылармен қоян-қолтық араласа бастады. Өткен ғасырдың басында (1900 ж.) Орынбор-Ташкент теміржолы жүргізілді. Ал, [[1904 жыл]]ы Арыс стансасы салынды. Арыс стансасында жұмыс істейтін жұмысшылардың балалары білім алуы үшін [[1922 жыл]]ы алғашқы мектеп ашылды. Сол жылдары [[Түрксіб]] құрылысы мен қатар, Арыс қаласында үлкен болашағы зор өзгерістер қолға алынды. Алғаш рет [[17 қаңтар]] [[1928 жылы]] Арыс ауылына жақын ауылдар мен осы ауыл халқының базасында Арыс ауданы құрылды.<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] I том</ref> Қазақ халқы қаншама қиындықты бастан өткізіп, енді-енді тыныстап келе жатқанда [[Ұлы Отан соғысы]] басталды. Арыс аймағынан Отан қорғауға аттанған жауынгерлер, ерліктің қайталанбас сәттерін көрсетіп, көбі ордендермен, медалдармен марапатталып, Кеңес Одағының батырлары атанды. Арыс қаласындағы балалар үйінің тәрбиеленушісі [[Бейсен Сейтенұлы Онтаев]], [[Берген Исаханов]], [[Садық Исмайлов]], [[Иван Журба]], [[Нағи Ілиясов|Нағи Илиясовтар]] Кеңес Одағының батыры. «Тоғыз жолдың торабы», «Орта Азия қақпасы» атанған Арыс жерінен темір жол саласындағы ерен еңбектері үшін Социолистік Еңбек ері атағымен [[Әуезхан Салықбаев]], [[Әбдуәлі Балғынбаев]], [[Сырлыбек Байжанов]], [[Көпжан Мұхамеджанов]], Задария совхозының өсіп өркендеуіне Республикамызда айрықша танылуына еңбек еткен [[Боранбек Шүкірбеков]] аталарымыз баршамыздың мақтанышымыз. Одаққа белгілі болған, экономикасы өркендеген, халқының әл-ауқаты өскен Арыс ауданына Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің шешімімен [[1956 жыл]]дың [[31 шілде]]сінде Арыс облыстық бағыныштағы қала статусына ие болды. ==Экономикасы== ===Қаржы саласы=== Соңғы нақтыланған жалпы бюджет көлемі 9.101 млн. теңгені құрап, бекітілген бюджеттен 1.826 млн. теңгеге артты. Жергілікті кірістер жоспары 2.571 млн. теңге болса, нақты 2.981 млн. теңге түсіп, жоспар 116,0% орындалды, 2014 жылмен салыстырғанда 1.749 млн. теңгеге немесе 2,4 есеге артқан. ===Өнеркәсіп саласы=== 2015 жылы 7.279 млн. теңгенің өнеркәсіп өнімдері өндіріліп, 2014 жылмен салыстырғанда нақты көлем индексі 105,8% құрады. Негізгі қорға бағытталған инвестиция көлемі 5,489 млн теңгені құрады. ===Кәсіпкерлік саласы=== [[2015]] жылы тіркелген шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің (ШОК) саны 3484 бірлікке жетті. Оның ішінде: 524 бірлік заңды тұлға, 1069 шаруа қожалығы және 1891 бірлік жеке кәсіпкерлер. 2015 жылы ШОК өндірілген өнім көлемі және ұсынылған қызметтер көлемі 17.182,5 млн. теңгеге жетіп, өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 103,5% артты немесе 587,2 млн. теңгеге артық өнім алынды. 2015 жылы ШОК саласында жұмыспен қамтылғандар саны 7615 адамды құрап, өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 103,4% немесе 253 адамға артқан. 2015 жылы бөлшек сауда көлемі 1.224,5 млн. теңгені құрап, өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 100,6% артқан. Қаржы ұйымдары арқылы 2015 жылы 3496 бірлік бизнес субьектілеріне және жеке тұлғаларға барлығы 1.472 млн. теңге көлемінде несие берілді. Индустрияландыру картасы аясында жұмыс жасап жатқан «Қазына жер ЛТД» ЖШС-нің 2015 жылғы жобалық қуаттылығы жоспары 2400 тоннаны құраса, ағымдағы жылы нақты орындалғаны 2.657 тоннаны құрап 111,0% орындалды. «Ордабасы құс» ЖШС-нің құны 2,5 млрд теңге құрайтын жылына 1.817 мың бас асыл тұқымды жұмыртқа шығаратын фабрикасы жобасы мақұлданды. Жобаның іске асырылу мерзімі 2016-2018 жылдар аралығы, қазіргі таңда жобалық құжаттары дайындалып, топографиялық және геодезиялық жұмыстар жүргізілуде. «KAZ GREEN TEK SOLAR» ЖШС –нің баламалы электр энергиясын өндіру жобасы Арыс қаласы Қожатоғай ауылдық округі аумағындағы қаланың арнайы жер қорынан күн сәулелік электростанция құрылысын салу үшін аумағы 30 га жер телімі берілді. Жоба құны 6.090 млн. теңгені құрайды. Геодезиялық және топографиялық жұмыстар басталады. Өндірілетін электр қуаты 12 мВт. Жаңадан 30 адам жұмыспен қамтылатын болады. Индустрияландыру картасы аясында аймақтық үйлестіру кеңесінде мақұлданған жобалар: Арыс қаласынан индустрияландыру картасына жобаларды енгізу мақсатында құны 164,0 млн. теңгені құрайтын «ЖК Б.Сарбасов» жаңа ұн диірмені кешенін ашу жобасы. Жобалық құны 100,0 теңгені құрайтын «ЭСЕД» ӨК-і ет өнімдерін өндіру цехының жобасы. Жобалық құны 200,0 теңгені құрайтын «MEGA-AGAT-АГРО» ЖШС-нің сүт өнімдерін өндіретін зауыты. «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы аясында 7 жобаны іске асыру жоспарланған: 2015 жылы бағдарлама аясында 7 жобаға қолдау көрсетілді. Оның ішінде: 3 жобаға «Жылдық пайыздық мөлшерін субсидиялау», 3 жобаға «Кепілдік беру» және гранттық 1 жобаға қолдау көрсетілді. ===Ауыл шаруашылығы және жер қатынастары саласы=== Есепті кезеңде 9.012 млн. теңгенің ауыл шаруашылығы өнімдері өндіріліп, 2014 жылмен салыстырғанда нақты көлем индексі 106,2% құрады. Мал басы және одан алынатын мал өнімдері 2014 жылмен салыстырғанда барлық түрінен артты. 2014 жылы 20,1 мың га жерге егіс егіліп, 12 мың га суармалы жер игерілсе, 2015 жылы 22,5 мың га жерге егіс егіліп, 14,3 мың га суармалы жерлер игеріліп, жалпы егіс көлемі 2,4 мың га-ға, суармалы жерлер 2,2 мың га-ға артты. Тамшылатып суғару әдісімен ағымдағы жылы 939 га жерге егіс егілді. Жаңадан 36 дана ауылшаруашылығы техникалары алынып, жылдық тапсырма толық орындалды. Қала дихандары өткен жылғы ауа райының қолайсыз болуына қарамастан егіншілік талаптарын сақтап, 6344 тонна астық, 11665,5 тонна жүгері, 1777 тонна мақта, 100475,4 тонна бақша, 10616,3 тонна көкөніс және 1332 тонна картоп өнімдерін өндірді. Сонымен қатар 5,73 мың тн ет, 14,85 мың тн сүт, 6,46 млн дана жұмыртқа өндірді. Қала халқының сұранысы толығымен қамтамасыз етілді. «Сыбаға» бағдарламасы бойынша тапсырма 1200 бас, алынғаны 1703 бас, немесе 142% орындалды. «Алтын асық» бағдарламасы бойынша 900 бас қой алу межесі берілсе, нақты алынғаны 1962 бас немесе, 218,0% орындалды. «Құлан» бағдарламасы бойынша межеленген 160 бас жылқы орнына 165 басқа орындалып тапсырма 103,0% орындалды. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге түгендеу жұмыстары жүргізіліп, анықталғаны 28402 га оның ішінде суармалысы 1257 га, тәлімі егістік 3397,0 га жайылым 23471 га. Осы пайдаланбай жатқан жер иелерінің тізімдері жинақталып жерді қайтару мақсатында сотқа талап арыз берілді. Қалада 2014-2016 жылдары мал шаруашылығын дамыту бағдарламасы аясында тапсырма 124 ірі қара мал бордақылау алаңдарын ашу керек болса, ашылғаны 136 бірлік, немесе 109,6% орындалды. Шағын жанұялық сүт фермасын құру тапсырмасы 27 бірлік, орындалғаны 31 бірлік, немесе 114,8% орындалды. Құс фермасын құру тапсырмасы 1 бірлік, орындалғаны 2 бірлік, немесе 200%. Сүт қабылдау бекетін құру тапсырмасы 2 бірлік, орындалғаны 2 бірлік немесе 100%-ға орындалды. ===Табиғатты пайдалану және қорғау саласы=== «Жасыл аймақ» іс-шарасы бойынша 183,6 га жерге 77,13 мың түп егілді. ===Құрылыс саласы=== Құрылыс жұмыстарының көлемі 3.823 млн теңгені құрап, нақты көлем индексі 100,4% орындалған. 2015 жылы 493,5 млн. теңгеге 19576 шаршы метр тұрғын үй іске қосылып 2014 жылмен салыстырғанда 150,9 % құрады. [[Аққала]] елді мекеніндегі 200 оқушыға арналған мектеп құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Арыс қалалық мәдениет үйі ғимараты қайта жаңғыртудан өтіп пайдалануға берілді. Арыс қаласындағы дене шынықтыру – сауықтыру кешенінің құрылысы толық аяқталып, пайдалануға берілді. Арыс қаласы «Көктем-2» тұрғын ауданындағы көпқабатты 60, 90 пәтерлі тұрғын үйлердің құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Бизнестің әлеуметтік жауапкершілі аясында [[Монтайтас]] ауылында 150 қалада 240 орындық бала бақша құрылысы аяқталып пайдалануға берілді. Кәсіпкерлерге қызмет көрсету орталығы ғимаратының құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Төрт орта мектептің, бір бала бақшаның және дендросаябақтың құрылыс жұмыстары жүргізілуде. ==Коммуналдық шаруашылық және көлік саласы== 2015 жылы қаланың 13 көшесін орташа жөндеу жұмыстары аяқталып, пайдалануға берілді. Сонымен қатар, қалалық бюджеттен қаланың 7 көшесіне орташа жөндеу жұмыстарын жүргізіліп, аяқ жолдар төселіп, суағарлар орнатылды, көшелер мен аяқжолдар жарықтандырылды. Стадион шағын ауданындағы Қабылсай сайынан өтетін жаяу жүргіншілер көпірінің құрылысына қалалық бюджет есебінен қаржы қаралып, құрылыс жұмыстары жүргізілуде. «Көктем-2» тұрғын ауданындағы қазандықтың құрылысы жүргізіліп, пайдалануға берілді. «Көктем — 2» тұрғын ауданында канализациялық насос стансасының және канализация жүйесінің құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Қалаға жақын елді мекендерді сумен қамтамасыз ету жүйесінің 2014-2015 жылдарға арналған, қайта құру және жаңарту нысандарының құрылысы жүргізіліп, пайдалануға берілді. Қаладағы орталық жылу қазандығының күрделі жөндеу жұмыстары аяқталып, қаладағы көпқабатты тұрғын үйлер сапалы жылумен қамтамасыз етілді. Жөндеуді қажет ететін ауыз су, кәріз және жылу жүйелері толық ағымдағы жөндеуден өткізілді. Қаладағы 4 скверлерге абаттандыру жұмыстары жұргізілді. [[Дермене]], [[Монтайтас]], [[Сырдария]], [[Жиделі]] және [[Байырқұм]] елді мекендеріндегі саябақтарды қоршау жұмыстары жүргізілді. Арыс қаласының Ақынбеков көшесіндегі №127 және Әл-Фараби көшесіндегі №7 үйдің қасбеттеріне светодиотты шамдармен көріктендіру, жарықтандыру жұмыстары жүргізілді. Тұрғындар саны 5000 адамға дейінгі елді мекендердің бас жоспарының оңтайландырылған нұсқасын дайындаудың кестесі жасалып, 6 елді мекеннің бас жоспарының оңтайландырылған нұсқалары дайындалып, барлық елді мекендер бас жоспарының оңтайландырылған нұсқаларымен 100% қамтылды. ==Ішкі саясат, діни ахуал және жастар саясаты саласы== Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына арнаған «Нұрлы жол болашаққа бастар жол» атты Жолдауын насихаттау және түсіндіру мақсатында құрамында 25 мүшесі бар, 4 ақпараттық-насихаттық топ құрылып, 154 кездесу өтіп, 13521 адам қамтылды. Жолдауды БАҚ арқылы халыққа түсіндіру және насихаттау мақсатында арнайы айдарлар ашылып, телеарнадан 36 сюжет, басылымдарда 48 мақала шықты. Сонымен қатар 50 билборд орнатылды. Діни экстремизм, кереғар діни ағымдар мен секталардың іс-әрекеттерінің алдын алу мақсатында қала әкімдігі мен қалалық білім бөлімі жанынан құрылған ақпараттық-насихаттық топ құрылып, арнайы іс-шаралар бекітіліп, жұмыстар атқарылуда. ==Білім беру саласы== 2015 жылы ұлттық бірыңғай тесттің орташа көрсеткіші 80,9 балды құрап, 2014 жылмен салыстырғанда 2,9 балға артты. 10 білім беру нысандарын (9 мектеп, 1 бала бақша) күрделі жөндеуге республикалық, облыстық және қалалық бюджеттерден барлығы 918,3 млн. теңге қаржы бөлініп, күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді. Балаларды бала бақшамен қамту 80,2% құрап, өткен жылмен салыстырғанда 3,6% артқан. Т.Тәжібаев атындағы №1 балалар үйіне облыстық бюджеттен 81,0 млн. теңге қаржы бөлініп, күрделі жөндеуден өткізілді. Қала сыртындағы лагермен жалпы оқушылардың 12,5% қамтылды. Инклюзивті білім беруді дамыту 29,2% құрады. Білім қоры 2,0% -ды құрады. ==Денсаулық сақтау саласы== Қала бойынша есепті кезеңде 1832 сәби дүниеге келіп, табиғи өсім 20,3% құрады. 2015 жылы туберкулез ауруымен алғаш рет 37 науқас тіркелген, алғашқы аурушаңдық 2014 жылмен салыстырғанда 19,5%. кеміген. [[Ақдала]] ауылында дәрігерлік амбулаториясына күрделі жөндеу жұмыстарына облыстық бюджеттен қаржы бөлініп, жұмыстар толық аяқталды. Қалалық түберкулезге қарсы диспансердің сыртқы қоршауы жүргізіліп, толық аяқталды. ==Мәдениет және спорт салалары== Қалада мәдениет және спорт салаларында белгіленген тақырыптық және бекітілген кестеге сәйкес іс-шаралар өткізілуде. [[Байырқұм]] ауылдық клубы күрделі жөндеуден өткізілді. ==Әлеуметтік қамсыздандыру саласы== 2015 жылы 1442 азамат өтініш жасап, 1081 азамат тұрақты жұмысқа орналасып, 535 ақылы қоғамдық жұмыстарға жолданды. 2015 жылы 18 жасқа дейінгі 6673 балаларға 124,0 млн. теңге жәрдемақы төленді. Тұрғын-үй көмегіне 2015 жылы 348 отбасына 13,5 млн. теңге төленді. 2015 жылы 12 отбасындағы 66 адамға 610,0 мың теңгеге атаулы әлеуметтік көмек тағайындалып, толығымен төленді. 2015 жылдың шілде айынан бастап «Өрлеу» пилоттық жобасына 38 отбасы қатысып, оларға жергілікті бюджеттен 6,5 млн. теңге шартты ақшалай көмек төленді. Бизнестің әлеуметтік жауапкершілігін арттыру аясында әлеуметтік жобаларды арттыру мақсатында 2015 жылы 24 мекемемен меморандум түзіліп, 4 млн. теңгенің жұмыстары атқарылды. ==Тағы қараңыз== [[Арыс қалалық әкімдігі]] == Галерея == <gallery> Станц. Арыс-2.jpg |Арыс-2 стансасы Арыс.jpg|Арыс Арыс. Общий вид.jpg |Арыс Арыс. Привокзальная площадь.jpg|Арыс </gallery> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.uko.kz/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=69&Itemid=82&lang=ru Арысь на сайте Южно-Казахской области]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.arysmaslihat.kz Арыс қаласы мәслихатының ресми сайты]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Түркістан облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Арыс]] [[Санат:1907 жылы құрылған елді мекендер]] [[Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері]] o1p5ifftpxrbkp8yv4bckg5mpvbjhw4 3688071 3688070 2026-10-29T05:12:13Z Арыс Тілдер 187336 3688071 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Арыс |сурет = Арыс. Общий вид.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Арыс герб.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =26|lat_sec = |lon_deg =68 |lon_min =48|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Түркістан облысы |кестедегі облыс = Түркістан облысы{{!}}Түркістан |ауданы = Арыс қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Қайсар Маңқараев |құрылған уақыты =1900 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы =1954 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қазақ |тұрғыны = 51 997<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы =[[қазақтар]] (96,92%)<br>[[орыстар]] (1,98%)<br>[[татарлар]] (0,29%)<br>[[өзбектер]] (0,21%)<br>[[әзербайжандар]] (0,2%)<br>басқалары (0,4%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды =72540 |пошта индексі =160100 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Туркестанская область |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-arys?lang=kk Арыс қаласының әкімдігі |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |автомобиль коды=13}} {{мағына|Арыс (айрық)}} '''Арыс''' — [[Түркістан облысы]]ндағы қала. Жергілікті атқарушы орган - Арыс қаласының әкімдігі. Қала әкімдігіне қарасты 13 атқарушы орган өз қызметін жүзеге асырады.Арыс қаласының әкімдігіне Арыс қаласы мен 6 ауылдық округ кіреді. Ауылдық округтер: [[Ақдала ауылдық округі (Түркістан облысы)|Ақдала]], [[Байырқұм ауылдық округі|Байырқұм]], [[Дермене ауылдық округі|Дермене]], [[Қожатоғай ауылдық округі|Қожатоғай]], [[Жиделі ауылдық округі (Түркістан облысы)|Жиделі]], [[Монтайтас ауылдық округі|Монтайтас]]. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||38425 ||{{өсім}}50370 ||131,1 ||19200 ||{{өсім}}25566 ||133,2 ||19225 ||{{өсім}}24804 ||129 |} == Оқ-дәрі қоймасындағы жарылыстар == {{Толық мақала|Арыс трагедиясы}} 24 маусым 2019 жылы [[Арыс трагедиясы|Арыс қаласының маңындағы әскери бөлімде жарылыс]] болды. Арыс қаласы төтенше жағдай орын алу салдарынан (Әскери бөлімше де жарылыс) қала эвакуациялық жабық болды. Барлық тұрғындар мен зардап шеккендер қауіпсіз орындарға көшірілді. Қаланың көп тұрғындары Шымкентке эвакуацияланды. 3 адам қайтыс болған, 89 адам ауруханаға жатқызылған. 40 мыңнан аса адам эвакуацияланған.<ref>https://lenta.ru/news/2019/06/24/aris_out/</ref> Жарылыстардың пайда болу себептері анықталуда.<ref>https://www.azattyq.org/a/30020855.html</ref> ==Арыс қаласы құрылуының хролоногиялық тәртібі== -[[1905]] жылы теміржол құрылысы басталды; -[[1907]] жылы Арыс станциясы салынды; -[[1928]] жыл 17 қаңтарда Арыс ауданы құрылды; -[[1932]] жыл 11 наурызда Арысқа «Жұмысшы поселкісі» мәртебесі берілді; -[[1956]] жыл 31 шілдеде Арыс аудандық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды; -[[1965]] жыл 10 желтоқсанда Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Арыс қаласы Бөген ауданы Шымкент облысының облыстық бағыныстағы қала болып атанды; -[[1988]] жыл 25 шілдеде Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Арыс қаласы мен Бөген ауданы біріктіріліп, орталығы Арыс [[қала]]сы болды; -[[1989]] жыл 13 қарашада Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Бөген ауданындағы Монтайтас ауылдық кеңесі мен Чардара ауданының Тахыркөл ауылдық кеңесі Арыс қаласына өтті; -[[1992]] жылы Арыс қаласы ауылдық аймақтары бар қала болып кұрылып, қаланы басқару Арыс қаласының әкіміне өтті. ==Тарихы== Арыс өңірі ертеде [[Қазақ]] қырған, ал [[Арыс (өзен)|Арыс]] өзені Үржі деп аталыпты деген деректер де бар. Арыс ұғымы мен атауының ерте замандардан бері қарай ру мен жер-су атауларын құрап келгенін аңғартады.<ref>https://qazir.kz/Arys_qalasy{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Арыс қаласының алып өлкесінің көне тарихы, тарих қойнауыңының тереңінде жатыр. Археологтардың қазба жұмыстарына сүйенсек, біздің [[дәуір]]імізге дейінгі ІV-ІІІ ғасырларда Арыс өзенінінің сағасында [[оғыз]], [[қыпшақ]], [[қаңлы]], [[дулат]], [[найман]], [[қоңырат]] және басқа да [[тайпа]]лар мекендеген. Олар мал өсірумен қатар, үйлестірілген суландыру жүйелерін жасап, диқаншылықпен, жер өңдеумен, қолөнермен, сауда-саттықпен де айналысқан. Өлкенің бай тарихына сүйенетін болсақ, аумақта 3000-ға жуық қорғандар орналасқан. Біздің эрамыздағы І-VІІІ [[ғасыр]]ларда жергілікті жерлерде қалалар мен қалышықтар салынған, шапқыншылық кезінде қалашықтар бұзылып қайта жаңғыртып салынып отырған. Қазіргі таңда қалашықтардың қалдығы археологтардың жүргізген қазба жұмыстарына сәйкес тарихи архитектуралық ескерткіштер ретінде қаралады. Қазақ даласының халқы ұзақ жылдар бойы жоңғар шапқыншылығынан азап шекті. [[Шапқыншылық]]тың кесірінен қазақ халқының ханы [[Абылай]] орыстың патшасынан көмек сұрауға мәжбүр болды. ХVІІІ ғасырдың аяғында қазақ даласында [[Ресей]] патшасының өкілдері келе бастады, олардың мақсаты жоңғар шапқыншылығанан қорғау еді. Осы жағдай Ресеймен экономикалық, сауда-саттық қатынасты жақсартып, одан әрі қарай теміржол құрылыс жұмыстарының басталуына үлкен себеп болды. Кең байтақ қазақ жерінің әр өңірі мен елді мекендерінің өз тарихы, халқының тұрмыс тіршілігінің өсу, өрлеу кезеңдері алмасып отырады. Қазақстан аймақтарында темір жол құрылыстары [[ХІХ ғасыр]]дың ақыры мен [[ХХ ғасыр]]дың басында салына бастады. Арыс өңірінің тарихи бет-бейнесін ашуда, қаламыздың бой көрсетуіне себепші болған темір жол торабын айтуға болады. [[1900]]-[[1906]] жылдары Арыста әкімшілік-қоғамдық орталық құрылды. Оның құрамында вокзал, темір жол, әкімшілік, аурухана ғимараты, қызметкерлер үшін тұрғын үйлер болды. Өңірдегі тұратын халықтар жол бойында, әр түрлі құрылыс орындарында істеп осындағы жұмысшылармен қоян-қолтық араласа бастады. Өткен ғасырдың басында (1900 ж.) Орынбор-Ташкент теміржолы жүргізілді. Ал, [[1904 жыл]]ы Арыс стансасы салынды. Арыс стансасында жұмыс істейтін жұмысшылардың балалары білім алуы үшін [[1922 жыл]]ы алғашқы мектеп ашылды. Сол жылдары [[Түрксіб]] құрылысы мен қатар, Арыс қаласында үлкен болашағы зор өзгерістер қолға алынды. Алғаш рет [[17 қаңтар]] [[1928 жылы]] Арыс ауылына жақын ауылдар мен осы ауыл халқының базасында Арыс ауданы құрылды.<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] I том</ref> Қазақ халқы қаншама қиындықты бастан өткізіп, енді-енді тыныстап келе жатқанда [[Ұлы Отан соғысы]] басталды. Арыс аймағынан Отан қорғауға аттанған жауынгерлер, ерліктің қайталанбас сәттерін көрсетіп, көбі ордендермен, медалдармен марапатталып, Кеңес Одағының батырлары атанды. Арыс қаласындағы балалар үйінің тәрбиеленушісі [[Бейсен Сейтенұлы Онтаев]], [[Берген Исаханов]], [[Садық Исмайлов]], [[Иван Журба]], [[Нағи Ілиясов|Нағи Илиясовтар]] Кеңес Одағының батыры. «Тоғыз жолдың торабы», «Орта Азия қақпасы» атанған Арыс жерінен темір жол саласындағы ерен еңбектері үшін Социолистік Еңбек ері атағымен [[Әуезхан Салықбаев]], [[Әбдуәлі Балғынбаев]], [[Сырлыбек Байжанов]], [[Көпжан Мұхамеджанов]], Задария совхозының өсіп өркендеуіне Республикамызда айрықша танылуына еңбек еткен [[Боранбек Шүкірбеков]] аталарымыз баршамыздың мақтанышымыз. Одаққа белгілі болған, экономикасы өркендеген, халқының әл-ауқаты өскен Арыс ауданына Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің шешімімен [[1956 жыл]]дың [[31 шілде]]сінде Арыс облыстық бағыныштағы қала статусына ие болды. ==Экономикасы== ===Қаржы саласы=== Соңғы нақтыланған жалпы бюджет көлемі 9.101 млн. теңгені құрап, бекітілген бюджеттен 1.826 млн. теңгеге артты. Жергілікті кірістер жоспары 2.571 млн. теңге болса, нақты 2.981 млн. теңге түсіп, жоспар 116,0% орындалды, 2014 жылмен салыстырғанда 1.749 млн. теңгеге немесе 2,4 есеге артқан. ===Өнеркәсіп саласы=== 2015 жылы 7.279 млн. теңгенің өнеркәсіп өнімдері өндіріліп, 2014 жылмен салыстырғанда нақты көлем индексі 105,8% құрады. Негізгі қорға бағытталған инвестиция көлемі 5,489 млн теңгені құрады. ===Кәсіпкерлік саласы=== [[2015]] жылы тіркелген шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің (ШОК) саны 3484 бірлікке жетті. Оның ішінде: 524 бірлік заңды тұлға, 1069 шаруа қожалығы және 1891 бірлік жеке кәсіпкерлер. 2015 жылы ШОК өндірілген өнім көлемі және ұсынылған қызметтер көлемі 17.182,5 млн. теңгеге жетіп, өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 103,5% артты немесе 587,2 млн. теңгеге артық өнім алынды. 2015 жылы ШОК саласында жұмыспен қамтылғандар саны 7615 адамды құрап, өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 103,4% немесе 253 адамға артқан. 2015 жылы бөлшек сауда көлемі 1.224,5 млн. теңгені құрап, өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 100,6% артқан. Қаржы ұйымдары арқылы 2015 жылы 3496 бірлік бизнес субьектілеріне және жеке тұлғаларға барлығы 1.472 млн. теңге көлемінде несие берілді. Индустрияландыру картасы аясында жұмыс жасап жатқан «Қазына жер ЛТД» ЖШС-нің 2015 жылғы жобалық қуаттылығы жоспары 2400 тоннаны құраса, ағымдағы жылы нақты орындалғаны 2.657 тоннаны құрап 111,0% орындалды. «Ордабасы құс» ЖШС-нің құны 2,5 млрд теңге құрайтын жылына 1.817 мың бас асыл тұқымды жұмыртқа шығаратын фабрикасы жобасы мақұлданды. Жобаның іске асырылу мерзімі 2016-2018 жылдар аралығы, қазіргі таңда жобалық құжаттары дайындалып, топографиялық және геодезиялық жұмыстар жүргізілуде. «KAZ GREEN TEK SOLAR» ЖШС –нің баламалы электр энергиясын өндіру жобасы Арыс қаласы Қожатоғай ауылдық округі аумағындағы қаланың арнайы жер қорынан күн сәулелік электростанция құрылысын салу үшін аумағы 30 га жер телімі берілді. Жоба құны 6.090 млн. теңгені құрайды. Геодезиялық және топографиялық жұмыстар басталады. Өндірілетін электр қуаты 12 мВт. Жаңадан 30 адам жұмыспен қамтылатын болады. Индустрияландыру картасы аясында аймақтық үйлестіру кеңесінде мақұлданған жобалар: Арыс қаласынан индустрияландыру картасына жобаларды енгізу мақсатында құны 164,0 млн. теңгені құрайтын «ЖК Б.Сарбасов» жаңа ұн диірмені кешенін ашу жобасы. Жобалық құны 100,0 теңгені құрайтын «ЭСЕД» ӨК-і ет өнімдерін өндіру цехының жобасы. Жобалық құны 200,0 теңгені құрайтын «MEGA-AGAT-АГРО» ЖШС-нің сүт өнімдерін өндіретін зауыты. «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы аясында 7 жобаны іске асыру жоспарланған: 2015 жылы бағдарлама аясында 7 жобаға қолдау көрсетілді. Оның ішінде: 3 жобаға «Жылдық пайыздық мөлшерін субсидиялау», 3 жобаға «Кепілдік беру» және гранттық 1 жобаға қолдау көрсетілді. ===Ауыл шаруашылығы және жер қатынастары саласы=== Есепті кезеңде 9.012 млн. теңгенің ауыл шаруашылығы өнімдері өндіріліп, 2014 жылмен салыстырғанда нақты көлем индексі 106,2% құрады. Мал басы және одан алынатын мал өнімдері 2014 жылмен салыстырғанда барлық түрінен артты. 2014 жылы 20,1 мың га жерге егіс егіліп, 12 мың га суармалы жер игерілсе, 2015 жылы 22,5 мың га жерге егіс егіліп, 14,3 мың га суармалы жерлер игеріліп, жалпы егіс көлемі 2,4 мың га-ға, суармалы жерлер 2,2 мың га-ға артты. Тамшылатып суғару әдісімен ағымдағы жылы 939 га жерге егіс егілді. Жаңадан 36 дана ауылшаруашылығы техникалары алынып, жылдық тапсырма толық орындалды. Қала дихандары өткен жылғы ауа райының қолайсыз болуына қарамастан егіншілік талаптарын сақтап, 6344 тонна астық, 11665,5 тонна жүгері, 1777 тонна мақта, 100475,4 тонна бақша, 10616,3 тонна көкөніс және 1332 тонна картоп өнімдерін өндірді. Сонымен қатар 5,73 мың тн ет, 14,85 мың тн сүт, 6,46 млн дана жұмыртқа өндірді. Қала халқының сұранысы толығымен қамтамасыз етілді. «Сыбаға» бағдарламасы бойынша тапсырма 1200 бас, алынғаны 1703 бас, немесе 142% орындалды. «Алтын асық» бағдарламасы бойынша 900 бас қой алу межесі берілсе, нақты алынғаны 1962 бас немесе, 218,0% орындалды. «Құлан» бағдарламасы бойынша межеленген 160 бас жылқы орнына 165 басқа орындалып тапсырма 103,0% орындалды. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге түгендеу жұмыстары жүргізіліп, анықталғаны 28402 га оның ішінде суармалысы 1257 га, тәлімі егістік 3397,0 га жайылым 23471 га. Осы пайдаланбай жатқан жер иелерінің тізімдері жинақталып жерді қайтару мақсатында сотқа талап арыз берілді. Қалада 2014-2016 жылдары мал шаруашылығын дамыту бағдарламасы аясында тапсырма 124 ірі қара мал бордақылау алаңдарын ашу керек болса, ашылғаны 136 бірлік, немесе 109,6% орындалды. Шағын жанұялық сүт фермасын құру тапсырмасы 27 бірлік, орындалғаны 31 бірлік, немесе 114,8% орындалды. Құс фермасын құру тапсырмасы 1 бірлік, орындалғаны 2 бірлік, немесе 200%. Сүт қабылдау бекетін құру тапсырмасы 2 бірлік, орындалғаны 2 бірлік немесе 100%-ға орындалды. ===Табиғатты пайдалану және қорғау саласы=== «Жасыл аймақ» іс-шарасы бойынша 183,6 га жерге 77,13 мың түп егілді. ===Құрылыс саласы=== Құрылыс жұмыстарының көлемі 3.823 млн теңгені құрап, нақты көлем индексі 100,4% орындалған. 2015 жылы 493,5 млн. теңгеге 19576 шаршы метр тұрғын үй іске қосылып 2014 жылмен салыстырғанда 150,9 % құрады. [[Аққала]] елді мекеніндегі 200 оқушыға арналған мектеп құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Арыс қалалық мәдениет үйі ғимараты қайта жаңғыртудан өтіп пайдалануға берілді. Арыс қаласындағы дене шынықтыру – сауықтыру кешенінің құрылысы толық аяқталып, пайдалануға берілді. Арыс қаласы «Көктем-2» тұрғын ауданындағы көпқабатты 60, 90 пәтерлі тұрғын үйлердің құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Бизнестің әлеуметтік жауапкершілі аясында [[Монтайтас]] ауылында 150 қалада 240 орындық бала бақша құрылысы аяқталып пайдалануға берілді. Кәсіпкерлерге қызмет көрсету орталығы ғимаратының құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Төрт орта мектептің, бір бала бақшаның және дендросаябақтың құрылыс жұмыстары жүргізілуде. ==Коммуналдық шаруашылық және көлік саласы== 2015 жылы қаланың 13 көшесін орташа жөндеу жұмыстары аяқталып, пайдалануға берілді. Сонымен қатар, қалалық бюджеттен қаланың 7 көшесіне орташа жөндеу жұмыстарын жүргізіліп, аяқ жолдар төселіп, суағарлар орнатылды, көшелер мен аяқжолдар жарықтандырылды. Стадион шағын ауданындағы Қабылсай сайынан өтетін жаяу жүргіншілер көпірінің құрылысына қалалық бюджет есебінен қаржы қаралып, құрылыс жұмыстары жүргізілуде. «Көктем-2» тұрғын ауданындағы қазандықтың құрылысы жүргізіліп, пайдалануға берілді. «Көктем — 2» тұрғын ауданында канализациялық насос стансасының және канализация жүйесінің құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Қалаға жақын елді мекендерді сумен қамтамасыз ету жүйесінің 2014-2015 жылдарға арналған, қайта құру және жаңарту нысандарының құрылысы жүргізіліп, пайдалануға берілді. Қаладағы орталық жылу қазандығының күрделі жөндеу жұмыстары аяқталып, қаладағы көпқабатты тұрғын үйлер сапалы жылумен қамтамасыз етілді. Жөндеуді қажет ететін ауыз су, кәріз және жылу жүйелері толық ағымдағы жөндеуден өткізілді. Қаладағы 4 скверлерге абаттандыру жұмыстары жұргізілді. [[Дермене]], [[Монтайтас]], [[Сырдария]], [[Жиделі]] және [[Байырқұм]] елді мекендеріндегі саябақтарды қоршау жұмыстары жүргізілді. Арыс қаласының Ақынбеков көшесіндегі №127 және Әл-Фараби көшесіндегі №7 үйдің қасбеттеріне светодиотты шамдармен көріктендіру, жарықтандыру жұмыстары жүргізілді. Тұрғындар саны 5000 адамға дейінгі елді мекендердің бас жоспарының оңтайландырылған нұсқасын дайындаудың кестесі жасалып, 6 елді мекеннің бас жоспарының оңтайландырылған нұсқалары дайындалып, барлық елді мекендер бас жоспарының оңтайландырылған нұсқаларымен 100% қамтылды. ==Ішкі саясат, діни ахуал және жастар саясаты саласы== Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына арнаған «Нұрлы жол болашаққа бастар жол» атты Жолдауын насихаттау және түсіндіру мақсатында құрамында 25 мүшесі бар, 4 ақпараттық-насихаттық топ құрылып, 154 кездесу өтіп, 13521 адам қамтылды. Жолдауды БАҚ арқылы халыққа түсіндіру және насихаттау мақсатында арнайы айдарлар ашылып, телеарнадан 36 сюжет, басылымдарда 48 мақала шықты. Сонымен қатар 50 билборд орнатылды. Діни экстремизм, кереғар діни ағымдар мен секталардың іс-әрекеттерінің алдын алу мақсатында қала әкімдігі мен қалалық білім бөлімі жанынан құрылған ақпараттық-насихаттық топ құрылып, арнайы іс-шаралар бекітіліп, жұмыстар атқарылуда. ==Білім беру саласы== 2015 жылы ұлттық бірыңғай тесттің орташа көрсеткіші 80,9 балды құрап, 2014 жылмен салыстырғанда 2,9 балға артты. 10 білім беру нысандарын (9 мектеп, 1 бала бақша) күрделі жөндеуге республикалық, облыстық және қалалық бюджеттерден барлығы 918,3 млн. теңге қаржы бөлініп, күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді. Балаларды бала бақшамен қамту 80,2% құрап, өткен жылмен салыстырғанда 3,6% артқан. Т.Тәжібаев атындағы №1 балалар үйіне облыстық бюджеттен 81,0 млн. теңге қаржы бөлініп, күрделі жөндеуден өткізілді. Қала сыртындағы лагермен жалпы оқушылардың 12,5% қамтылды. Инклюзивті білім беруді дамыту 29,2% құрады. Білім қоры 2,0% -ды құрады. ==Денсаулық сақтау саласы== Қала бойынша есепті кезеңде 1832 сәби дүниеге келіп, табиғи өсім 20,3% құрады. 2015 жылы туберкулез ауруымен алғаш рет 37 науқас тіркелген, алғашқы аурушаңдық 2014 жылмен салыстырғанда 19,5%. кеміген. [[Ақдала]] ауылында дәрігерлік амбулаториясына күрделі жөндеу жұмыстарына облыстық бюджеттен қаржы бөлініп, жұмыстар толық аяқталды. Қалалық түберкулезге қарсы диспансердің сыртқы қоршауы жүргізіліп, толық аяқталды. ==Мәдениет және спорт салалары== Қалада мәдениет және спорт салаларында белгіленген тақырыптық және бекітілген кестеге сәйкес іс-шаралар өткізілуде. [[Байырқұм]] ауылдық клубы күрделі жөндеуден өткізілді. ==Әлеуметтік қамсыздандыру саласы== 2015 жылы 1442 азамат өтініш жасап, 1081 азамат тұрақты жұмысқа орналасып, 535 ақылы қоғамдық жұмыстарға жолданды. 2015 жылы 18 жасқа дейінгі 6673 балаларға 124,0 млн. теңге жәрдемақы төленді. Тұрғын-үй көмегіне 2015 жылы 348 отбасына 13,5 млн. теңге төленді. 2015 жылы 12 отбасындағы 66 адамға 610,0 мың теңгеге атаулы әлеуметтік көмек тағайындалып, толығымен төленді. 2015 жылдың шілде айынан бастап «Өрлеу» пилоттық жобасына 38 отбасы қатысып, оларға жергілікті бюджеттен 6,5 млн. теңге шартты ақшалай көмек төленді. Бизнестің әлеуметтік жауапкершілігін арттыру аясында әлеуметтік жобаларды арттыру мақсатында 2015 жылы 24 мекемемен меморандум түзіліп, 4 млн. теңгенің жұмыстары атқарылды. ==Тағы қараңыз== [[Арыс қалалық әкімдігі]] == Галерея == <gallery> Станц. Арыс-2.jpg |Арыс-2 стансасы Арыс.jpg|Арыс Арыс. Общий вид.jpg |Арыс Арыс. Привокзальная площадь.jpg|Арыс </gallery> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.uko.kz/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=69&Itemid=82&lang=ru Арысь на сайте Южно-Казахской области]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.arysmaslihat.kz Арыс қаласы мәслихатының ресми сайты]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Түркістан облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Арыс]] [[Санат:1907 жылы құрылған елді мекендер]] [[Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері]] s3e4gglgnktx0nckj521m9kn11pw28h 3688089 3688071 2026-10-29T05:32:01Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арыс Тілдер|Арыс Тілдер]] ([[User talk:Арыс Тілдер|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3620632 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Арыс |сурет = Арыс. Общий вид.jpg |әкімшілік күйі = |елтаңба = Арыс герб.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =42 |lat_min =26|lat_sec = |lon_deg =68 |lon_min =48|lon_sec = |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Түркістан облысы |кестедегі облыс = Түркістан облысы{{!}}Түркістан |ауданы = Арыс қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = Қайсар Маңқараев |құрылған уақыты =1900 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы =1954 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = қазақ |тұрғыны = 51 997<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы =[[қазақтар]] (96,92%)<br>[[орыстар]] (1,98%)<br>[[татарлар]] (0,29%)<br>[[өзбектер]] (0,21%)<br>[[әзербайжандар]] (0,2%)<br>басқалары (0,4%)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды =72540 |пошта индексі =160100 |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Туркестанская область |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/turkestan-arys?lang=kk Арыс қаласының әкімдігі |сайт тілі = |сайт тілі 2 = |автомобиль коды=13}} {{мағына|Арыс (айрық)}} '''Арыс''' — [[Түркістан облысы]]ндағы қала. Жергілікті атқарушы орган - Арыс қаласының әкімдігі. Қала әкімдігіне қарасты 13 атқарушы орган өз қызметін жүзеге асырады. Арыс қаласының әкімдігіне Арыс қаласы мен 6 ауылдық округ кіреді. Ауылдық округтер: [[Ақдала ауылдық округі (Түркістан облысы)|Ақдала]], [[Байырқұм ауылдық округі|Байырқұм]], [[Дермене ауылдық округі|Дермене]], [[Қожатоғай ауылдық округі|Қожатоғай]], [[Жиделі ауылдық округі (Түркістан облысы)|Жиделі]], [[Монтайтас ауылдық округі|Монтайтас]]. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||38425 ||{{өсім}}50370 ||131,1 ||19200 ||{{өсім}}25566 ||133,2 ||19225 ||{{өсім}}24804 ||129 |} == Оқ-дәрі қоймасындағы жарылыстар == {{Толық мақала|Арыс трагедиясы}} 24 маусым 2019 жылы [[Арыс трагедиясы|Арыс қаласының маңындағы әскери бөлімде жарылыс]] болды. Арыс қаласы төтенше жағдай орын алу салдарынан (Әскери бөлімше де жарылыс) қала эвакуациялық жабық болды. Барлық тұрғындар мен зардап шеккендер қауіпсіз орындарға көшірілді. Қаланың көп тұрғындары Шымкентке эвакуацияланды. 3 адам қайтыс болған, 89 адам ауруханаға жатқызылған. 40 мыңнан аса адам эвакуацияланған.<ref>https://lenta.ru/news/2019/06/24/aris_out/</ref> Жарылыстардың пайда болу себептері анықталуда.<ref>https://www.azattyq.org/a/30020855.html</ref> ==Арыс қаласы құрылуының хролоногиялық тәртібі== -[[1905]] жылы теміржол құрылысы басталды; -[[1907]] жылы Арыс станциясы салынды; -[[1928]] жыл 17 қаңтарда Арыс ауданы құрылды; -[[1932]] жыл 11 наурызда Арысқа «Жұмысшы поселкісі» мәртебесі берілді; -[[1956]] жыл 31 шілдеде Арыс аудандық бағыныстағы қала мәртебесіне ие болды; -[[1965]] жыл 10 желтоқсанда Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Арыс қаласы Бөген ауданы Шымкент облысының облыстық бағыныстағы қала болып атанды; -[[1988]] жыл 25 шілдеде Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Арыс қаласы мен Бөген ауданы біріктіріліп, орталығы Арыс [[қала]]сы болды; -[[1989]] жыл 13 қарашада Қазақ КСР-нің Жоғарғы Кеңес Президиумының Жарлығымен Бөген ауданындағы Монтайтас ауылдық кеңесі мен Чардара ауданының Тахыркөл ауылдық кеңесі Арыс қаласына өтті; -[[1992]] жылы Арыс қаласы ауылдық аймақтары бар қала болып кұрылып, қаланы басқару Арыс қаласының әкіміне өтті. ==Тарихы== Арыс өңірі ертеде [[Қазақ]] қырған, ал [[Арыс (өзен)|Арыс]] өзені Үржі деп аталыпты деген деректер де бар. Арыс ұғымы мен атауының ерте замандардан бері қарай ру мен жер-су атауларын құрап келгенін аңғартады.<ref>https://qazir.kz/Arys_qalasy{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Арыс қаласының алып өлкесінің көне тарихы, тарих қойнауыңының тереңінде жатыр. Археологтардың қазба жұмыстарына сүйенсек, біздің [[дәуір]]імізге дейінгі ІV-ІІІ ғасырларда Арыс өзенінінің сағасында [[оғыз]], [[қыпшақ]], [[қаңлы]], [[дулат]], [[найман]], [[қоңырат]] және басқа да [[тайпа]]лар мекендеген. Олар мал өсірумен қатар, үйлестірілген суландыру жүйелерін жасап, диқаншылықпен, жер өңдеумен, қолөнермен, сауда-саттықпен де айналысқан. Өлкенің бай тарихына сүйенетін болсақ, аумақта 3000-ға жуық қорғандар орналасқан. Біздің эрамыздағы І-VІІІ [[ғасыр]]ларда жергілікті жерлерде қалалар мен қалышықтар салынған, шапқыншылық кезінде қалашықтар бұзылып қайта жаңғыртып салынып отырған. Қазіргі таңда қалашықтардың қалдығы археологтардың жүргізген қазба жұмыстарына сәйкес тарихи архитектуралық ескерткіштер ретінде қаралады. Қазақ даласының халқы ұзақ жылдар бойы жоңғар шапқыншылығынан азап шекті. [[Шапқыншылық]]тың кесірінен қазақ халқының ханы [[Абылай]] орыстың патшасынан көмек сұрауға мәжбүр болды. ХVІІІ ғасырдың аяғында қазақ даласында [[Ресей]] патшасының өкілдері келе бастады, олардың мақсаты жоңғар шапқыншылығанан қорғау еді. Осы жағдай Ресеймен экономикалық, сауда-саттық қатынасты жақсартып, одан әрі қарай теміржол құрылыс жұмыстарының басталуына үлкен себеп болды. Кең байтақ қазақ жерінің әр өңірі мен елді мекендерінің өз тарихы, халқының тұрмыс тіршілігінің өсу, өрлеу кезеңдері алмасып отырады. Қазақстан аймақтарында темір жол құрылыстары [[ХІХ ғасыр]]дың ақыры мен [[ХХ ғасыр]]дың басында салына бастады. Арыс өңірінің тарихи бет-бейнесін ашуда, қаламыздың бой көрсетуіне себепші болған темір жол торабын айтуға болады. [[1900]]-[[1906]] жылдары Арыста әкімшілік-қоғамдық орталық құрылды. Оның құрамында вокзал, темір жол, әкімшілік, аурухана ғимараты, қызметкерлер үшін тұрғын үйлер болды. Өңірдегі тұратын халықтар жол бойында, әр түрлі құрылыс орындарында істеп осындағы жұмысшылармен қоян-қолтық араласа бастады. Өткен ғасырдың басында (1900 ж.) Орынбор-Ташкент теміржолы жүргізілді. Ал, [[1904 жыл]]ы Арыс стансасы салынды. Арыс стансасында жұмыс істейтін жұмысшылардың балалары білім алуы үшін [[1922 жыл]]ы алғашқы мектеп ашылды. Сол жылдары [[Түрксіб]] құрылысы мен қатар, Арыс қаласында үлкен болашағы зор өзгерістер қолға алынды. Алғаш рет [[17 қаңтар]] [[1928 жыл]]ы Арыс ауылына жақын ауылдар мен осы ауыл халқының базасында Арыс ауданы құрылды.<ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] I том</ref> Қазақ халқы қаншама қиындықты бастан өткізіп, енді-енді тыныстап келе жатқанда [[Ұлы Отан соғысы]] басталды. Арыс аймағынан отан қорғауға аттанған жауынгерлер, ерліктің қайталанбас сәттерін көрсетіп, көбі ордендермен, медалдармен марапатталып, Кеңес Одағының батырлары атанды. Арыс қаласындағы балалар үйінің тәрбиеленушісі [[Бейсен Сейтенұлы Онтаев]], [[Берген Исаханов]], [[Садық Исмайлов]], [[Иван Журба]], [[Нағи Ілиясов|Нағи Илиясовтар]] Кеңес Одағының батыры. «Тоғыз жолдың торабы», «Орта Азия қақпасы» атанған Арыс жерінен темір жол саласындағы ерен еңбектері үшін Социолистік Еңбек ері атағымен [[Әуезхан Салықбаев]], [[Әбдуәлі Балғынбаев]], [[Сырлыбек Байжанов]], [[Көпжан Мұхамеджанов]], Задария совхозының өсіп өркендеуіне Республикамызда айрықша танылуына еңбек еткен [[Боранбек Шүкірбеков]] аталарымыз баршамыздың мақтанышымыз. Одаққа белгілі болған, экономикасы өркендеген, халқының әл-ауқаты өскен Арыс ауданына Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің шешімімен [[1956 жыл]]дың [[31 шілде]]сінде Арыс облыстық бағыныштағы қала статусына ие болды. ==Экономикасы== ===Қаржы саласы=== Соңғы нақтыланған жалпы бюджет көлемі 9.101 млн. теңгені құрап, бекітілген бюджеттен 1.826 млн. теңгеге артты. Жергілікті кірістер жоспары 2.571 млн. теңге болса, нақты 2.981 млн. теңге түсіп, жоспар 116,0% орындалды, 2014 жылмен салыстырғанда 1.749 млн. теңгеге немесе 2,4 есеге артқан. ===Өнеркәсіп саласы=== 2015 жылы 7.279 млн. теңгенің өнеркәсіп өнімдері өндіріліп, 2014 жылмен салыстырғанда нақты көлем индексі 105,8% құрады. Негізгі қорға бағытталған инвестиция көлемі 5,489 млн теңгені құрады. ===Кәсіпкерлік саласы=== [[2015]] жылы тіркелген шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің (ШОК) саны 3484 бірлікке жетті. Оның ішінде: 524 бірлік заңды тұлға, 1069 шаруа қожалығы және 1891 бірлік жеке кәсіпкерлер. 2015 жылы ШОК өндірілген өнім көлемі және ұсынылған қызметтер көлемі 17.182,5 млн. теңгеге жетіп, өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 103,5% артты немесе 587,2 млн. теңгеге артық өнім алынды. 2015 жылы ШОК саласында жұмыспен қамтылғандар саны 7615 адамды құрап, өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 103,4% немесе 253 адамға артқан. 2015 жылы бөлшек сауда көлемі 1.224,5 млн. теңгені құрап, өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 100,6% артқан. Қаржы ұйымдары арқылы 2015 жылы 3496 бірлік бизнес субьектілеріне және жеке тұлғаларға барлығы 1.472 млн. теңге көлемінде несие берілді. Индустрияландыру картасы аясында жұмыс жасап жатқан «Қазына жер ЛТД» ЖШС-нің 2015 жылғы жобалық қуаттылығы жоспары 2400 тоннаны құраса, ағымдағы жылы нақты орындалғаны 2.657 тоннаны құрап 111,0% орындалды. «Ордабасы құс» ЖШС-нің құны 2,5 млрд теңге құрайтын жылына 1.817 мың бас асыл тұқымды жұмыртқа шығаратын фабрикасы жобасы мақұлданды. Жобаның іске асырылу мерзімі 2016-2018 жылдар аралығы, қазіргі таңда жобалық құжаттары дайындалып, топографиялық және геодезиялық жұмыстар жүргізілуде. «KAZ GREEN TEK SOLAR» ЖШС –нің баламалы электр энергиясын өндіру жобасы Арыс қаласы Қожатоғай ауылдық округі аумағындағы қаланың арнайы жер қорынан күн сәулелік электростанция құрылысын салу үшін аумағы 30 га жер телімі берілді. Жоба құны 6.090 млн. теңгені құрайды. Геодезиялық және топографиялық жұмыстар басталады. Өндірілетін электр қуаты 12 мВт. Жаңадан 30 адам жұмыспен қамтылатын болады. Индустрияландыру картасы аясында аймақтық үйлестіру кеңесінде мақұлданған жобалар: Арыс қаласынан индустрияландыру картасына жобаларды енгізу мақсатында құны 164,0 млн. теңгені құрайтын «ЖК Б.Сарбасов» жаңа ұн диірмені кешенін ашу жобасы. Жобалық құны 100,0 теңгені құрайтын «ЭСЕД» ӨК-і ет өнімдерін өндіру цехының жобасы. Жобалық құны 200,0 теңгені құрайтын «MEGA-AGAT-АГРО» ЖШС-нің сүт өнімдерін өндіретін зауыты. «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы аясында 7 жобаны іске асыру жоспарланған: 2015 жылы бағдарлама аясында 7 жобаға қолдау көрсетілді. Оның ішінде: 3 жобаға «Жылдық пайыздық мөлшерін субсидиялау», 3 жобаға «Кепілдік беру» және гранттық 1 жобаға қолдау көрсетілді. ===Ауыл шаруашылығы және жер қатынастары саласы=== Есепті кезеңде 9.012 млн. теңгенің ауыл шаруашылығы өнімдері өндіріліп, 2014 жылмен салыстырғанда нақты көлем индексі 106,2% құрады. Мал басы және одан алынатын мал өнімдері 2014 жылмен салыстырғанда барлық түрінен артты. 2014 жылы 20,1 мың га жерге егіс егіліп, 12 мың га суармалы жер игерілсе, 2015 жылы 22,5 мың га жерге егіс егіліп, 14,3 мың га суармалы жерлер игеріліп, жалпы егіс көлемі 2,4 мың га-ға, суармалы жерлер 2,2 мың га-ға артты. Тамшылатып суғару әдісімен ағымдағы жылы 939 га жерге егіс егілді. Жаңадан 36 дана ауылшаруашылығы техникалары алынып, жылдық тапсырма толық орындалды. Қала дихандары өткен жылғы ауа райының қолайсыз болуына қарамастан егіншілік талаптарын сақтап, 6344 тонна астық, 11665,5 тонна жүгері, 1777 тонна мақта, 100475,4 тонна бақша, 10616,3 тонна көкөніс және 1332 тонна картоп өнімдерін өндірді. Сонымен қатар 5,73 мың тн ет, 14,85 мың тн сүт, 6,46 млн дана жұмыртқа өндірді. Қала халқының сұранысы толығымен қамтамасыз етілді. «Сыбаға» бағдарламасы бойынша тапсырма 1200 бас, алынғаны 1703 бас, немесе 142% орындалды. «Алтын асық» бағдарламасы бойынша 900 бас қой алу межесі берілсе, нақты алынғаны 1962 бас немесе, 218,0% орындалды. «Құлан» бағдарламасы бойынша межеленген 160 бас жылқы орнына 165 басқа орындалып тапсырма 103,0% орындалды. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге түгендеу жұмыстары жүргізіліп, анықталғаны 28402 га оның ішінде суармалысы 1257 га, тәлімі егістік 3397,0 га жайылым 23471 га. Осы пайдаланбай жатқан жер иелерінің тізімдері жинақталып жерді қайтару мақсатында сотқа талап арыз берілді. Қалада 2014-2016 жылдары мал шаруашылығын дамыту бағдарламасы аясында тапсырма 124 ірі қара мал бордақылау алаңдарын ашу керек болса, ашылғаны 136 бірлік, немесе 109,6% орындалды. Шағын жанұялық сүт фермасын құру тапсырмасы 27 бірлік, орындалғаны 31 бірлік, немесе 114,8% орындалды. Құс фермасын құру тапсырмасы 1 бірлік, орындалғаны 2 бірлік, немесе 200%. Сүт қабылдау бекетін құру тапсырмасы 2 бірлік, орындалғаны 2 бірлік немесе 100%-ға орындалды. ===Табиғатты пайдалану және қорғау саласы=== «Жасыл аймақ» іс-шарасы бойынша 183,6 га жерге 77,13 мың түп егілді. ===Құрылыс саласы=== Құрылыс жұмыстарының көлемі 3.823 млн теңгені құрап, нақты көлем индексі 100,4% орындалған. 2015 жылы 493,5 млн. теңгеге 19576 шаршы метр тұрғын үй іске қосылып 2014 жылмен салыстырғанда 150,9 % құрады. [[Аққала]] елді мекеніндегі 200 оқушыға арналған мектеп құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Арыс қалалық мәдениет үйі ғимараты қайта жаңғыртудан өтіп пайдалануға берілді. Арыс қаласындағы дене шынықтыру – сауықтыру кешенінің құрылысы толық аяқталып, пайдалануға берілді. Арыс қаласы «Көктем-2» тұрғын ауданындағы көпқабатты 60, 90 пәтерлі тұрғын үйлердің құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Бизнестің әлеуметтік жауапкершілі аясында [[Монтайтас]] ауылында 150 қалада 240 орындық бала бақша құрылысы аяқталып пайдалануға берілді. Кәсіпкерлерге қызмет көрсету орталығы ғимаратының құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Төрт орта мектептің, бір бала бақшаның және дендросаябақтың құрылыс жұмыстары жүргізілуде. ==Коммуналдық шаруашылық және көлік саласы== 2015 жылы қаланың 13 көшесін орташа жөндеу жұмыстары аяқталып, пайдалануға берілді. Сонымен қатар, қалалық бюджеттен қаланың 7 көшесіне орташа жөндеу жұмыстарын жүргізіліп, аяқ жолдар төселіп, суағарлар орнатылды, көшелер мен аяқжолдар жарықтандырылды. Стадион шағын ауданындағы Қабылсай сайынан өтетін жаяу жүргіншілер көпірінің құрылысына қалалық бюджет есебінен қаржы қаралып, құрылыс жұмыстары жүргізілуде. «Көктем-2» тұрғын ауданындағы қазандықтың құрылысы жүргізіліп, пайдалануға берілді. «Көктем — 2» тұрғын ауданында канализациялық насос стансасының және канализация жүйесінің құрылысы аяқталып, пайдалануға берілді. Қалаға жақын елді мекендерді сумен қамтамасыз ету жүйесінің 2014-2015 жылдарға арналған, қайта құру және жаңарту нысандарының құрылысы жүргізіліп, пайдалануға берілді. Қаладағы орталық жылу қазандығының күрделі жөндеу жұмыстары аяқталып, қаладағы көпқабатты тұрғын үйлер сапалы жылумен қамтамасыз етілді. Жөндеуді қажет ететін ауыз су, кәріз және жылу жүйелері толық ағымдағы жөндеуден өткізілді. Қаладағы 4 скверлерге абаттандыру жұмыстары жұргізілді. [[Дермене]], [[Монтайтас]], [[Сырдария]], [[Жиделі]] және [[Байырқұм]] елді мекендеріндегі саябақтарды қоршау жұмыстары жүргізілді. Арыс қаласының Ақынбеков көшесіндегі №127 және Әл-Фараби көшесіндегі №7 үйдің қасбеттеріне светодиотты шамдармен көріктендіру, жарықтандыру жұмыстары жүргізілді. Тұрғындар саны 5000 адамға дейінгі елді мекендердің бас жоспарының оңтайландырылған нұсқасын дайындаудың кестесі жасалып, 6 елді мекеннің бас жоспарының оңтайландырылған нұсқалары дайындалып, барлық елді мекендер бас жоспарының оңтайландырылған нұсқаларымен 100% қамтылды. ==Ішкі саясат, діни ахуал және жастар саясаты саласы== Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына арнаған «Нұрлы жол болашаққа бастар жол» атты Жолдауын насихаттау және түсіндіру мақсатында құрамында 25 мүшесі бар, 4 ақпараттық-насихаттық топ құрылып, 154 кездесу өтіп, 13521 адам қамтылды. Жолдауды БАҚ арқылы халыққа түсіндіру және насихаттау мақсатында арнайы айдарлар ашылып, телеарнадан 36 сюжет, басылымдарда 48 мақала шықты. Сонымен қатар 50 билборд орнатылды. Діни экстремизм, кереғар діни ағымдар мен секталардың іс-әрекеттерінің алдын алу мақсатында қала әкімдігі мен қалалық білім бөлімі жанынан құрылған ақпараттық-насихаттық топ құрылып, арнайы іс-шаралар бекітіліп, жұмыстар атқарылуда. ==Білім беру саласы== 2015 жылы ұлттық бірыңғай тесттің орташа көрсеткіші 80,9 балды құрап, 2014 жылмен салыстырғанда 2,9 балға артты. 10 білім беру нысандарын (9 мектеп, 1 бала бақша) күрделі жөндеуге республикалық, облыстық және қалалық бюджеттерден барлығы 918,3 млн. теңге қаржы бөлініп, күрделі жөндеу жұмыстары жүргізілді. Балаларды бала бақшамен қамту 80,2% құрап, өткен жылмен салыстырғанда 3,6% артқан. Т.Тәжібаев атындағы №1 балалар үйіне облыстық бюджеттен 81,0 млн. теңге қаржы бөлініп, күрделі жөндеуден өткізілді. Қала сыртындағы лагермен жалпы оқушылардың 12,5% қамтылды. Инклюзивті білім беруді дамыту 29,2% құрады. Білім қоры 2,0% -ды құрады. ==Денсаулық сақтау саласы== Қала бойынша есепті кезеңде 1832 сәби дүниеге келіп, табиғи өсім 20,3% құрады. 2015 жылы туберкулез ауруымен алғаш рет 37 науқас тіркелген, алғашқы аурушаңдық 2014 жылмен салыстырғанда 19,5%. кеміген. [[Ақдала]] ауылында дәрігерлік амбулаториясына күрделі жөндеу жұмыстарына облыстық бюджеттен қаржы бөлініп, жұмыстар толық аяқталды. Қалалық түберкулезге қарсы диспансердің сыртқы қоршауы жүргізіліп, толық аяқталды. ==Мәдениет және спорт салалары== Қалада мәдениет және спорт салаларында белгіленген тақырыптық және бекітілген кестеге сәйкес іс-шаралар өткізілуде. [[Байырқұм]] ауылдық клубы күрделі жөндеуден өткізілді. ==Әлеуметтік қамсыздандыру саласы== 2015 жылы 1442 азамат өтініш жасап, 1081 азамат тұрақты жұмысқа орналасып, 535 ақылы қоғамдық жұмыстарға жолданды. 2015 жылы 18 жасқа дейінгі 6673 балаларға 124,0 млн. теңге жәрдемақы төленді. Тұрғын-үй көмегіне 2015 жылы 348 отбасына 13,5 млн. теңге төленді. 2015 жылы 12 отбасындағы 66 адамға 610,0 мың теңгеге атаулы әлеуметтік көмек тағайындалып, толығымен төленді. 2015 жылдың шілде айынан бастап «Өрлеу» пилоттық жобасына 38 отбасы қатысып, оларға жергілікті бюджеттен 6,5 млн. теңге шартты ақшалай көмек төленді. Бизнестің әлеуметтік жауапкершілігін арттыру аясында әлеуметтік жобаларды арттыру мақсатында 2015 жылы 24 мекемемен меморандум түзіліп, 4 млн. теңгенің жұмыстары атқарылды. ==Тағы қараңыз== [[Арыс қалалық әкімдігі]] == Галерея == <gallery> Станц. Арыс-2.jpg |Арыс-2 стансасы Арыс.jpg|Арыс Арыс. Общий вид.jpg |Арыс Арыс. Привокзальная площадь.jpg|Арыс </gallery> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.uko.kz/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=69&Itemid=82&lang=ru Арысь на сайте Южно-Казахской области]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.arysmaslihat.kz Арыс қаласы мәслихатының ресми сайты]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Түркістан облысы}} {{Қазақстан қалалары}} {{Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Арыс]] [[Санат:1907 жылы құрылған елді мекендер]] [[Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері]] 4c6dx5azzy7p1l9utukufxa43ytmhdd 0 19010 3688116 3624902 2026-10-29T05:49:32Z MuratbekErkebulan 162992 /* Халқы */ 3688116 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Алтай |сурет = Алтай 2025.09 — Радий Мантов.jpg |әкімшілік күйі = Аудан орталығы |елтаңба = Coat_of_arms_of_Zyryanovsk.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =49 |lat_min =43|lat_sec = 59 |lon_deg =84 |lon_min =16|lon_sec = 56 |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Шығыс Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Шығыс Қазақстан облысы{{!}}Шығыс Қазақстан |ауданы = Алтай ауданы |кестедегі аудан = Алтай ауданы{{!}}Алтай ауданы |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Қалалық әкімдігі |мекені = Алтай қалалық әкімдігі{{!}}Алтай қалалық әкімдігі |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Лариса Александровна Гречушникова|Лариса Гречушникова]] |құрылған уақыты = 1791 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1941 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{құлдырау}}36 360<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 723 35 |пошта индексі = F42**** |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Altai (Kazakhstan) |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = }} '''Алтай''' (2018 жылдың 28 желтоқсанына дейін – '''Зырян''') — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның солтүстік шығысында орналасқан қала, [[Алтай ауданы]]ның және [[Алтай қалалық әкімдігі]]нің әкімшілік орталығы. Қала халқы [[2023 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ына алғанда 36,118 адамды құрады. Қала негізі [[1791 жыл]]ы салынған, қазіргі бар шекарасы [[1941 жыл]]ы құрылған. Қала экономикасының негізін құрайтын — өнеркәсіп.<ref name="qazaq">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> [[Өскемен]] қаласынан шығысқа қарай 150 км жерде, [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]] өзенінің сол жағалаулық аңғарында орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1939, 1959, 1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1939!!1959||1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||16156||{{өсім}}54119||{{құлдырау}}43894||{{құлдырау}}39320 ||{{құлдырау}}36360 ||92,5 ||17872 ||{{құлдырау}}16506 ||92,4 ||21448 ||{{құлдырау}}19854 ||92,6 |} ==Тарихы== === Құрылуы === [[Сурет:Зырян-2.JPG|thumb|right]] Қала іргесінің қалануы [[1791 жыл]]ы инженер [[Герасим Григорьевич Зырянов|Герасим Зырянов]]тың осы өңірден қорғасын кенін ашу тарихымен тығыз байланысты. [[1795 жыл]]дан бастап қорғасын кені игеріле бастады. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары Зырянов майдан үшін өте қажет қорғасын, мыс, т.б. өнімдерді көптеп жіберді. === Ленин ескерткіші жайлы дау === 1962 жылы қалада [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]]нің ескерткіші орналастырылған еді. Қазір бұл — [[Шығыс Қазақстан]]дағы Лениннің жалғыз ескерткіші.<ref name="Azattıq1" /> [[2018 жыл]]ы қала тұрғындары оны жою ұсынысын жасаған еді.<ref>{{Cite web|url=https://m.yk-news.kz/news/%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8C-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83-%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D1%82%D0%B0%D0%BC-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BD|title=Жители Зыряновска предлагают убрать памятник Ленину и соорудить там фонтан|lang=ru|date=2018-08-09|accessdate=2023-05-16|author=БОЛАТҰЛЫ, Тасқын}}</ref> [[2023 жыл]]дың [[16 мамыр]]ында Алтай қаласы мәслихатының ескерткішті жөңдеу үшін 1,449 миллион теңге ұйымдастырғаны белгілі болды. Осы үшін мәслихат сынға алынды. Аудандық мәслихат төрайымы Лариса Гречушникова: «Бұл жерде ешқандай саяси астар жоқ. Ескерткіш «Қазмырыш» кәсіпорнының жанында және адам көп жиналатын жерде орналасқан. Ал оны нашар жағдайда қалдыруға болмайды», — деді.<ref name="Azattıq1">{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/32413766.html|title=Маслихат города Алтая одобрил выделение 1,5 миллиона тенге на ремонт памятника Ленину|lang=ru|date=2023-05-16|accessdate=2023-05-16|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=БОЛАТҰЛЫ, Тасқын}}</ref> == Өнеркәсібі == Мұндағы пайдалы қазбалар өнеркәсіптің салалық бағытын айқындайды. Базалық саласы — кен өндіру. Қаланы құрып тұрған кәсіпорын «[[Қазмырыш]]<nowiki></nowiki>» ЖШС Зырян кен байыту кешені. Қалада 7 өнеркәсіптік, 5 құрылыс кәсіпорындары, 1611 орта және шағын бизнес субъектілері қызмет етеді. Қала тіршілігін екі мемлекеттік кәсіпорын «Су Арнасы» мен «Жылу орталығы» қамтамасыз етеді. Орта және шағын бизнес кәсіорындары тамақ өнімдерін, тігін өнімдерін дайындаумен, сауда қызметін көрсетумен және т.б. айналысады. == Транспорты == Қала автобустық жолдар, темір жол арқылы жақын жатқан елді мекендермен және облыс орталығымен қатынасады. Негізгі жүк тасымалдау қызметін жолаушылар тасымалдау саласында «Дилер Восток», жүк тасымалдау саласында «Казцинк-Транс» ЖШС, «Колор» ЖШС атқарады. Көліктік қамтамасыз етумен «Эксперимент» ӨК, жеке кәсіпкерлер айналысады. == Білім беруі == Қалада 5 жалпы білім беру мектебі, 2 бастауыш мектеп, 2 мектеп-интернат, 2 балабақша, Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің студенттер мен оқушыларды жалпытехникалық және жоғарғы оқу орындарына дейін дайындайтын орталық, №10 кәсіптік мектеп, Қ.Нұрғалиев атындағы колледж филиалы, «Гиппократ» медициналық колледжі, Аграрлық техникалық колледж, құрылыс және транспорт колледжі, «Тілдерді оқыту орталығы» КМҚК бар.<ref name="qazaq" /> == Денсаулық сақтауы == Қаладағы денсаулық сақтауда 11 мекеме бар. Соның ішінде Шығыс Қазақстан облысының Денсаулық сақтау департаменті» ММ «Орталық аудандық-қалалық аурухана» КМҚК, «Зырян қаласының медициналық орталығы» КМҚК, 3 алғашқы медикалық-санитарлық көмек орталығы бар.<ref name="qazaq" /> == Мәдениеті == Қала халқы мен қонақтарына мәдени қызметті «Мәдениет орталығы», «Алтай ауданы — Алтай қаласының орталықтандырылған кітапханалық жүйесі» ММ, «Бос уақыт» КМҚК жүзеге асырады, спорт және музыка мектептері бар.<ref name="qazaq" /> == Әкімшілігі == {{Толық мақала|Алтай қалалық әкімдігі}} Алтай қаласында өкімет және атқарушылық биліктің аудандық органдары бар: мәслихат және [[Алтай қалалық әкімдігі|Алтай ауданы әкімінің аппараты]], [[Шығыс Қазақстан облысы|облыс]]тық билік органдарының аудандық бөлімдері, қызметтері, аумақтық құрылымдары.<ref name="qazaq" /> == Кәсіпорындары және мәкемелері == Қазіргі Зырянов – республикамыздағы түсті металлургия орталықтарының бірі. Қалада және оған қарасты әкімшілік аумақта “[[Қазмырыш]]” акционерлік қоғамының кен байыту комбинаты, “Полиметал кендерін өндіру және байыту” акционерлік қоғамы, Бұқтырма гидроэнергетикалық торабы, “Бұқтырма цемент компаниясы” акционерлік қоғамы, шұжық жасайтын “Зырянов – Ет” серіктестігі, “Зырянов сыра зауыты”, “Зырянов қалалық сүт зауыты”, бояу өндіретін “Колер” серіктестігі, т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалада Шығыс Қазақстан техникалық университетінің филиалы, 14 жалпы білім беретін мектеп, музыкалық және кәсіптік-техникалық мектеп, кеншілердің мәдениет сарайы, кітапханалар (3), стадион, 3 аурухана, 2 емхана, санэпидстанса, 5 фельдшерлік-акушерлік пункт, диагностикалық орталық бар. Тұрғындары облыс орталығы – Өскемен қаласымен темір жол және автомобиль жолы арқылы қатынасады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== *[http://www.arhiv.vko.gov.kz/kaz/33_02_07.htm ШҚО-ның мемл. мұрағат филиалдары. Зырян филиалы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.akimzyrian.gov.kz/okr_zyr_kz.htm Зырян]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Қазақстан қалалары}} {{Алтай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Алтай ауданы елді мекендері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы қалалары]] bnd0xiakt26hu44t6074u1jia2s6agg 3688120 3688116 2026-10-29T05:51:26Z MuratbekErkebulan 162992 /* Транспорты */ 3688120 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Алтай |сурет = Алтай 2025.09 — Радий Мантов.jpg |әкімшілік күйі = Аудан орталығы |елтаңба = Coat_of_arms_of_Zyryanovsk.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =49 |lat_min =43|lat_sec = 59 |lon_deg =84 |lon_min =16|lon_sec = 56 |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Шығыс Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Шығыс Қазақстан облысы{{!}}Шығыс Қазақстан |ауданы = Алтай ауданы |кестедегі аудан = Алтай ауданы{{!}}Алтай ауданы |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Қалалық әкімдігі |мекені = Алтай қалалық әкімдігі{{!}}Алтай қалалық әкімдігі |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Лариса Александровна Гречушникова|Лариса Гречушникова]] |құрылған уақыты = 1791 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1941 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{құлдырау}}36 360<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 723 35 |пошта индексі = F42**** |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Altai (Kazakhstan) |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = }} '''Алтай''' (2018 жылдың 28 желтоқсанына дейін – '''Зырян''') — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның солтүстік шығысында орналасқан қала, [[Алтай ауданы]]ның және [[Алтай қалалық әкімдігі]]нің әкімшілік орталығы. Қала халқы [[2023 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ына алғанда 36,118 адамды құрады. Қала негізі [[1791 жыл]]ы салынған, қазіргі бар шекарасы [[1941 жыл]]ы құрылған. Қала экономикасының негізін құрайтын — өнеркәсіп.<ref name="qazaq">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> [[Өскемен]] қаласынан шығысқа қарай 150 км жерде, [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]] өзенінің сол жағалаулық аңғарында орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1939, 1959, 1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1939!!1959||1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||16156||{{өсім}}54119||{{құлдырау}}43894||{{құлдырау}}39320 ||{{құлдырау}}36360 ||92,5 ||17872 ||{{құлдырау}}16506 ||92,4 ||21448 ||{{құлдырау}}19854 ||92,6 |} ==Тарихы== === Құрылуы === [[Сурет:Зырян-2.JPG|thumb|right]] Қала іргесінің қалануы [[1791 жыл]]ы инженер [[Герасим Григорьевич Зырянов|Герасим Зырянов]]тың осы өңірден қорғасын кенін ашу тарихымен тығыз байланысты. [[1795 жыл]]дан бастап қорғасын кені игеріле бастады. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары Зырянов майдан үшін өте қажет қорғасын, мыс, т.б. өнімдерді көптеп жіберді. === Ленин ескерткіші жайлы дау === 1962 жылы қалада [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]]нің ескерткіші орналастырылған еді. Қазір бұл — [[Шығыс Қазақстан]]дағы Лениннің жалғыз ескерткіші.<ref name="Azattıq1" /> [[2018 жыл]]ы қала тұрғындары оны жою ұсынысын жасаған еді.<ref>{{Cite web|url=https://m.yk-news.kz/news/%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8C-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83-%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D1%82%D0%B0%D0%BC-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BD|title=Жители Зыряновска предлагают убрать памятник Ленину и соорудить там фонтан|lang=ru|date=2018-08-09|accessdate=2023-05-16|author=БОЛАТҰЛЫ, Тасқын}}</ref> [[2023 жыл]]дың [[16 мамыр]]ында Алтай қаласы мәслихатының ескерткішті жөңдеу үшін 1,449 миллион теңге ұйымдастырғаны белгілі болды. Осы үшін мәслихат сынға алынды. Аудандық мәслихат төрайымы Лариса Гречушникова: «Бұл жерде ешқандай саяси астар жоқ. Ескерткіш «Қазмырыш» кәсіпорнының жанында және адам көп жиналатын жерде орналасқан. Ал оны нашар жағдайда қалдыруға болмайды», — деді.<ref name="Azattıq1">{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/32413766.html|title=Маслихат города Алтая одобрил выделение 1,5 миллиона тенге на ремонт памятника Ленину|lang=ru|date=2023-05-16|accessdate=2023-05-16|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=БОЛАТҰЛЫ, Тасқын}}</ref> == Өнеркәсібі == Мұндағы пайдалы қазбалар өнеркәсіптің салалық бағытын айқындайды. Базалық саласы — кен өндіру. Қаланы құрып тұрған кәсіпорын «[[Қазмырыш]]<nowiki></nowiki>» ЖШС Зырян кен байыту кешені. Қалада 7 өнеркәсіптік, 5 құрылыс кәсіпорындары, 1611 орта және шағын бизнес субъектілері қызмет етеді. Қала тіршілігін екі мемлекеттік кәсіпорын «Су Арнасы» мен «Жылу орталығы» қамтамасыз етеді. Орта және шағын бизнес кәсіорындары тамақ өнімдерін, тігін өнімдерін дайындаумен, сауда қызметін көрсетумен және т.б. айналысады. == Транспорты == Қала автобустық жолдар, темір жол арқылы жақын жатқан елді мекендермен және облыс орталығымен қатынасады. Негізгі жүк тасымалдау қызметін жолаушылар тасымалдау саласында «Дилер Восток», жүк тасымалдау саласында «Казцинк-Транс» ЖШС, «Колор» ЖШС атқарады. Көліктік қамтамасыз етумен «Эксперимент» ӨК, жеке кәсіпкерлер айналысады. Авиация бойынша қалада [[Алтай әуежайы]] болған. Алайда [[КСРО]]-ның ыдырауынан әуежай жұмысын тоқтатты. == Білім беруі == Қалада 5 жалпы білім беру мектебі, 2 бастауыш мектеп, 2 мектеп-интернат, 2 балабақша, Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің студенттер мен оқушыларды жалпытехникалық және жоғарғы оқу орындарына дейін дайындайтын орталық, №10 кәсіптік мектеп, Қ.Нұрғалиев атындағы колледж филиалы, «Гиппократ» медициналық колледжі, Аграрлық техникалық колледж, құрылыс және транспорт колледжі, «Тілдерді оқыту орталығы» КМҚК бар.<ref name="qazaq" /> == Денсаулық сақтауы == Қаладағы денсаулық сақтауда 11 мекеме бар. Соның ішінде Шығыс Қазақстан облысының Денсаулық сақтау департаменті» ММ «Орталық аудандық-қалалық аурухана» КМҚК, «Зырян қаласының медициналық орталығы» КМҚК, 3 алғашқы медикалық-санитарлық көмек орталығы бар.<ref name="qazaq" /> == Мәдениеті == Қала халқы мен қонақтарына мәдени қызметті «Мәдениет орталығы», «Алтай ауданы — Алтай қаласының орталықтандырылған кітапханалық жүйесі» ММ, «Бос уақыт» КМҚК жүзеге асырады, спорт және музыка мектептері бар.<ref name="qazaq" /> == Әкімшілігі == {{Толық мақала|Алтай қалалық әкімдігі}} Алтай қаласында өкімет және атқарушылық биліктің аудандық органдары бар: мәслихат және [[Алтай қалалық әкімдігі|Алтай ауданы әкімінің аппараты]], [[Шығыс Қазақстан облысы|облыс]]тық билік органдарының аудандық бөлімдері, қызметтері, аумақтық құрылымдары.<ref name="qazaq" /> == Кәсіпорындары және мәкемелері == Қазіргі Зырянов – республикамыздағы түсті металлургия орталықтарының бірі. Қалада және оған қарасты әкімшілік аумақта “[[Қазмырыш]]” акционерлік қоғамының кен байыту комбинаты, “Полиметал кендерін өндіру және байыту” акционерлік қоғамы, Бұқтырма гидроэнергетикалық торабы, “Бұқтырма цемент компаниясы” акционерлік қоғамы, шұжық жасайтын “Зырянов – Ет” серіктестігі, “Зырянов сыра зауыты”, “Зырянов қалалық сүт зауыты”, бояу өндіретін “Колер” серіктестігі, т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалада Шығыс Қазақстан техникалық университетінің филиалы, 14 жалпы білім беретін мектеп, музыкалық және кәсіптік-техникалық мектеп, кеншілердің мәдениет сарайы, кітапханалар (3), стадион, 3 аурухана, 2 емхана, санэпидстанса, 5 фельдшерлік-акушерлік пункт, диагностикалық орталық бар. Тұрғындары облыс орталығы – Өскемен қаласымен темір жол және автомобиль жолы арқылы қатынасады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== *[http://www.arhiv.vko.gov.kz/kaz/33_02_07.htm ШҚО-ның мемл. мұрағат филиалдары. Зырян филиалы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.akimzyrian.gov.kz/okr_zyr_kz.htm Зырян]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Қазақстан қалалары}} {{Алтай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Алтай ауданы елді мекендері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы қалалары]] bs6whec0udvgre9f7b1oq0te3yomryp 3688152 3688120 2026-10-29T06:16:29Z MuratbekErkebulan 162992 /* Транспорты */ 3688152 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = қала |атауы = Алтай |сурет = Алтай 2025.09 — Радий Мантов.jpg |әкімшілік күйі = Аудан орталығы |елтаңба = Coat_of_arms_of_Zyryanovsk.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =49 |lat_min =43|lat_sec = 59 |lon_deg =84 |lon_min =16|lon_sec = 56 |CoordAddon=type:city(154500)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Шығыс Қазақстан облысы |кестедегі облыс = Шығыс Қазақстан облысы{{!}}Шығыс Қазақстан |ауданы = Алтай ауданы |кестедегі аудан = Алтай ауданы{{!}}Алтай ауданы |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Қалалық әкімдігі |мекені = Алтай қалалық әкімдігі{{!}}Алтай қалалық әкімдігі |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Лариса Александровна Гречушникова|Лариса Гречушникова]] |құрылған уақыты = 1791 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1941 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = {{құлдырау}}36 360<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = 723 35 |пошта индексі = F42**** |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Altai (Kazakhstan) |сайты = |сайт тілі = |сайт тілі 2 = }} '''Алтай''' (2018 жылдың 28 желтоқсанына дейін – '''Зырян''') — [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның солтүстік шығысында орналасқан қала, [[Алтай ауданы]]ның және [[Алтай қалалық әкімдігі]]нің әкімшілік орталығы. Қала халқы [[2023 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ына алғанда 36,118 адамды құрады. Қала негізі [[1791 жыл]]ы салынған, қазіргі бар шекарасы [[1941 жыл]]ы құрылған. Қала экономикасының негізін құрайтын — өнеркәсіп.<ref name="qazaq">[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref> [[Өскемен]] қаласынан шығысқа қарай 150 км жерде, [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]] өзенінің сол жағалаулық аңғарында орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1939, 1959, 1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1939!!1959||1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||16156||{{өсім}}54119||{{құлдырау}}43894||{{құлдырау}}39320 ||{{құлдырау}}36360 ||92,5 ||17872 ||{{құлдырау}}16506 ||92,4 ||21448 ||{{құлдырау}}19854 ||92,6 |} ==Тарихы== === Құрылуы === [[Сурет:Зырян-2.JPG|thumb|right]] Қала іргесінің қалануы [[1791 жыл]]ы инженер [[Герасим Григорьевич Зырянов|Герасим Зырянов]]тың осы өңірден қорғасын кенін ашу тарихымен тығыз байланысты. [[1795 жыл]]дан бастап қорғасын кені игеріле бастады. [[Ұлы Отан соғысы]] жылдары Зырянов майдан үшін өте қажет қорғасын, мыс, т.б. өнімдерді көптеп жіберді. === Ленин ескерткіші жайлы дау === 1962 жылы қалада [[Владимир Ильич Ленин|Владимир Ленин]]нің ескерткіші орналастырылған еді. Қазір бұл — [[Шығыс Қазақстан]]дағы Лениннің жалғыз ескерткіші.<ref name="Azattıq1" /> [[2018 жыл]]ы қала тұрғындары оны жою ұсынысын жасаған еді.<ref>{{Cite web|url=https://m.yk-news.kz/news/%D0%B6%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B7%D1%8B%D1%80%D1%8F%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8C-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83-%D0%B8-%D1%81%D0%BE%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D1%82%D0%B0%D0%BC-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BD|title=Жители Зыряновска предлагают убрать памятник Ленину и соорудить там фонтан|lang=ru|date=2018-08-09|accessdate=2023-05-16|author=БОЛАТҰЛЫ, Тасқын}}</ref> [[2023 жыл]]дың [[16 мамыр]]ында Алтай қаласы мәслихатының ескерткішті жөңдеу үшін 1,449 миллион теңге ұйымдастырғаны белгілі болды. Осы үшін мәслихат сынға алынды. Аудандық мәслихат төрайымы Лариса Гречушникова: «Бұл жерде ешқандай саяси астар жоқ. Ескерткіш «Қазмырыш» кәсіпорнының жанында және адам көп жиналатын жерде орналасқан. Ал оны нашар жағдайда қалдыруға болмайды», — деді.<ref name="Azattıq1">{{Cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/32413766.html|title=Маслихат города Алтая одобрил выделение 1,5 миллиона тенге на ремонт памятника Ленину|lang=ru|date=2023-05-16|accessdate=2023-05-16|publisher=[[Азаттық радиосы]]|author=БОЛАТҰЛЫ, Тасқын}}</ref> == Өнеркәсібі == Мұндағы пайдалы қазбалар өнеркәсіптің салалық бағытын айқындайды. Базалық саласы — кен өндіру. Қаланы құрып тұрған кәсіпорын «[[Қазмырыш]]<nowiki></nowiki>» ЖШС Зырян кен байыту кешені. Қалада 7 өнеркәсіптік, 5 құрылыс кәсіпорындары, 1611 орта және шағын бизнес субъектілері қызмет етеді. Қала тіршілігін екі мемлекеттік кәсіпорын «Су Арнасы» мен «Жылу орталығы» қамтамасыз етеді. Орта және шағын бизнес кәсіорындары тамақ өнімдерін, тігін өнімдерін дайындаумен, сауда қызметін көрсетумен және т.б. айналысады. == Транспорты == Қала автобустық жолдар, темір жол арқылы жақын жатқан елді мекендермен және облыс орталығымен қатынасады. Негізгі жүк тасымалдау қызметін жолаушылар тасымалдау саласында «Дилер Восток», жүк тасымалдау саласында «Казцинк-Транс» ЖШС, «Колор» ЖШС атқарады. Көліктік қамтамасыз етумен «Эксперимент» ӨК, жеке кәсіпкерлер айналысады. Авиация бойынша қалада [[Алтай әуежайы (Қазақстан)|Алтай әужайы]] болған. Алайда [[КСРО]]-ның ыдырауынан әуежай жұмысын тоқтатты. == Білім беруі == Қалада 5 жалпы білім беру мектебі, 2 бастауыш мектеп, 2 мектеп-интернат, 2 балабақша, Д. Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің студенттер мен оқушыларды жалпытехникалық және жоғарғы оқу орындарына дейін дайындайтын орталық, №10 кәсіптік мектеп, Қ.Нұрғалиев атындағы колледж филиалы, «Гиппократ» медициналық колледжі, Аграрлық техникалық колледж, құрылыс және транспорт колледжі, «Тілдерді оқыту орталығы» КМҚК бар.<ref name="qazaq" /> == Денсаулық сақтауы == Қаладағы денсаулық сақтауда 11 мекеме бар. Соның ішінде Шығыс Қазақстан облысының Денсаулық сақтау департаменті» ММ «Орталық аудандық-қалалық аурухана» КМҚК, «Зырян қаласының медициналық орталығы» КМҚК, 3 алғашқы медикалық-санитарлық көмек орталығы бар.<ref name="qazaq" /> == Мәдениеті == Қала халқы мен қонақтарына мәдени қызметті «Мәдениет орталығы», «Алтай ауданы — Алтай қаласының орталықтандырылған кітапханалық жүйесі» ММ, «Бос уақыт» КМҚК жүзеге асырады, спорт және музыка мектептері бар.<ref name="qazaq" /> == Әкімшілігі == {{Толық мақала|Алтай қалалық әкімдігі}} Алтай қаласында өкімет және атқарушылық биліктің аудандық органдары бар: мәслихат және [[Алтай қалалық әкімдігі|Алтай ауданы әкімінің аппараты]], [[Шығыс Қазақстан облысы|облыс]]тық билік органдарының аудандық бөлімдері, қызметтері, аумақтық құрылымдары.<ref name="qazaq" /> == Кәсіпорындары және мәкемелері == Қазіргі Зырянов – республикамыздағы түсті металлургия орталықтарының бірі. Қалада және оған қарасты әкімшілік аумақта “[[Қазмырыш]]” акционерлік қоғамының кен байыту комбинаты, “Полиметал кендерін өндіру және байыту” акционерлік қоғамы, Бұқтырма гидроэнергетикалық торабы, “Бұқтырма цемент компаниясы” акционерлік қоғамы, шұжық жасайтын “Зырянов – Ет” серіктестігі, “Зырянов сыра зауыты”, “Зырянов қалалық сүт зауыты”, бояу өндіретін “Колер” серіктестігі, т.б. кәсіпорындар жұмыс істейді. Қалада Шығыс Қазақстан техникалық университетінің филиалы, 14 жалпы білім беретін мектеп, музыкалық және кәсіптік-техникалық мектеп, кеншілердің мәдениет сарайы, кітапханалар (3), стадион, 3 аурухана, 2 емхана, санэпидстанса, 5 фельдшерлік-акушерлік пункт, диагностикалық орталық бар. Тұрғындары облыс орталығы – Өскемен қаласымен темір жол және автомобиль жолы арқылы қатынасады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== *[http://www.arhiv.vko.gov.kz/kaz/33_02_07.htm ШҚО-ның мемл. мұрағат филиалдары. Зырян филиалы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.akimzyrian.gov.kz/okr_zyr_kz.htm Зырян]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Қазақстан қалалары}} {{Алтай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Алтай ауданы елді мекендері]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы қалалары]] aiu8ww0y91wfgk3ktoww7wbrg10zhqr 0 20607 3688177 3576043 2026-10-29T06:47:07Z Сіргелі 129834 /* Тұлғалар */ 3688177 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} Қазақ шежіресінде Сіргелі Ұлы жүздің құрамындағы ежелгі тайпалардың бірі. Қазақ хандығының іргесін қалаушылардан болады. Мәселен, біз келтіріп отырған ата-тегінің таралуына қарағанда (1-қосымша), Сіргелі Бақтиярдың немересі, Үйсінге бауыр болып келетін Ойсылдың ұлы. Сөйтіп, қазақтың шығу тарихы сіргелілерді үйсін дәуіріне дейін апарады. Алайда, зерттеушілер көне деректерден Сіргелі туралы мәлімет тапқан жоқ. Кеңес кезеңінде бір топ зерттеушілер Н. А. Баскаков пен С. К. Ибрагимов XVXVI ғасырға жататын Рузбехан еңбектерінен Сіргелі руы туралы мәліметтер тапты. Рузбеханның көрсетуінше, қазақтар жазда Еділ бойын жайлап, қыста Сырдария жағасына, Түркістан төңірегіне қарай көшіп кетіп жүрген. Қазақстанның батыс аудандары бір кезде Ноғай ордасына қарады. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін олардың бір бөлігі солтүстік Кавказға кетіп, басым көпшілігі жаңа құрылған қазақ хандығының құрамына енді. Бұл туралы қазақ ру-тайпаларының көбісінің (наймандар, қыпшақтар, қоңыраттар, үйсіндер, ергенекті, ашамайлы, телеу), сонымен қатар солтүстік Кавказда ноғайлар ішінде сіргелілердің үштаңбалы руларының болуы көп жайды аңғартады. В. Востров бұл мәліметтерді өз еңбегінде келтіре отырып, «бұл екі ру мен аталардың тек жай ұқсастығы емес, сөз жоқ, ноғай ордасы ыдырағаннан кейін екі туысқан халықтың құрамындағы сол ру мен тайпа» деген қорытынды жасайды. Сөйтіп, сіргелілер Батыс Қазақстаннан Сырдария мен Түркістанға, Талас пен Шу бойына Жәнібек және Керей сұлтандармен бірге келген рулар құрамында осы маңда қалып кетуі де ғажап емес. Қалай дегенде де XVXVI ғасырларда Сіргелі руларының аталары Талас пен Түркістан төңірегін мекендеді. Әдеби деректерде Сіргелі руының ата-тегі туралы деректер азын-аулақ. Мәселен, орыс шығыстанушысы Н. Аристов өз еңбегінде Сіргелі руы сегіз ата: Байжігіт, Қарабатыр, Батырлар, Үштаңбалы, Айтбозым, Елібай, Төрттаңбалы, Жаңабайға бөлінетінін тұңғыш рет айтады. Оған іле шала М. Тынышбаев та Сіргелі руы (манат) төменгідей болып жіктелетінін дәлелдейді: Төрттаңбалы, Үштаңбалы, Батырлар, Қарабатыр, Жанай, Бөдене. Біздің ғасырдың 20-жылдарының басында Шымкент уезінде жүргізген зерттеуіпің нәтижесінде Э. А. Шмидт Байұлы мен Үштаңбалыға бөлінетін Сіргелі руының ататегінің толық таралуын көрсетеді. Байұлы өз кезегінде Елібай, Айтбөзым, Шақабай, Шалдар (Қойсой, Шоман, Қөңыр), Жайдақ (Алпар, Тұрсынай, Итемген), Батыр (Құдаиберді, Бердібай) болып келеді. Үштаңбалы болса: Ақкеңірдек (Шеңгелді, Маңдай, Үшқара, Қожамберді, Құдыс), Тутамғалы (тамға - таңба, Қасым Аманжоловтың "Қазақстан тарихы" кітабында келтірілгендей тамға сөзі көнерген сөзге жатады. Мағанасы қазіргі таңба сөзімен тең), Қайшылыға бөлінеді. Бұл мәліметтер тек қана Шымкент уезіндегі Сіргелілер тегі туралы ғана сипаттама беретіндіктен, Әулиеатадағы бұл аталар жайында ешнәрсе жоқ. Сондықтан оны түгел емес деп есептейді. Үлы жүздің тегін қарастыратын В. Востров өз еңбегінде Сіргелілер туралы тек қана Н. Аристов деректерімен шектеледі, сол себепті оның зерттеулері Н. Аристов мәліметтерімен дәл келетіндей. Бұл әдеби мағлұматтарды аз болса да өз байқап-түйгенімізбен салыстыра отырып, Сіргелінің ата-тегін жасауға тырыстық (10-қосымшаны қараңыз). Сіргелі шежіресі бойынша, біз біраз мәлімет берушілерден құнды мағлұмат жинап алдық. Олар: Шымкент облысы, Созақ ауданы Жуантөбе қеңшарының тұрғыны 1893 жылы туған (Тама) Әбдуәлі Қондыбаев; сол облыстың Бабаата ауылының тұрғыны, 1892 жылы туған (Дулат) Жұматай Тоқбаев; Шымкент облысы, Алғабас ауданы, Майбұлақ кеңшарының тұрғыны, 1888 жылы туған (Байжігіт) Тәжібай Бердібаев пен Төрткүл ауылының тұрғыны, 1888 жылы туған (Қарақойлы) Қожатай Төлековтер еді. Олардың ішінде Сіргелі ата-тегі туралы ең білгірлер бізге бұл рудың этнонимі жайында қызық аңыз айтып берген Бердібаев пен Төлеков. Мәселен, Тәжібай Бердібаевтың айтуынша, Жәнібек ханның замандасы, бақуатты Бақтиярдың ұлы Ойсылдың бірнеше әйелі және 30 ұлы болыпты. Олардың арасында ақылмандары да, көрікті еркетотайлары мен іскерлері де бар екен. Солардың бірі Жәнібек ханның сұлу қызына ғашық болып, ол қыз екіқабат болып қалады. Бұны білген хан ашулапып, Ойсылдың барша ұлдары мен келіндерін қонаққа шақырып, бәрін қырып тастапты. Тек қана Ойсылдың қырда жылқы бағып жүрген ұлы Өтеп пен оның Ізбике атты екіқабат әйелі Ошақтыда төркіндеп жүріп, аман қалып, Манат атты ұл туыпты. Ол ес жиып, ат жалын тартып мінуге жараған кезде оған сіргелі тай мінгізіп, еліне шығарып салыпты. Ол ата-жұртына жеткенде көкпардың үстінен шығып, бұл додада өзінің епті әрі күшті екенін танытып, тайының да тұлпар тектес топжарғандығын көрсетіп, жиналған ел-жұртты таң қалдырыпты. Оны енді байқап, бір-бірінен сұрастырып, «сіргелі тай мінген мына мықты бала кім?» дегенге келеді. Тойдан кейін әкесі Өтептің ағасымен көрісіп табысады, ол әмеңгерлік жолмен Ізбикеге үйленіпті. Өтептің ағасынан Тутамғалы мен Қайшылыны табады; ал ханның еқіқабат қызы егіз Ақкеңірдек пен Қаракеңірдекке босанғаннан кейін, оларды Өтеп пен Ізбике асырап алыпты. Ал Манат есімі ел ішінде ұмьгтылып, «Сіргелі» атымен этноним тұрақталып, бүкіл кейінгі әулетке көшіпті. Бұлардың төңірегінде тікелей ұрпақтары ғана емес, басқа да туысқандары, тіпті кірмелер де топтасыпты. Аңыз бойынша Сіргелі дәулетті кісі болып, бірнеше әйел алып, көптеген бала-шаға өрбітіпті. Мәлімет беруші Тәжібай Бердібаевтың айтуынша, Сіргеліден Байұлы тарайды, одан Айтбозым, Жаңабай, Елібай, Батыр, Қарабатыр, Жайдақ, Құлшығаш, Шалдар. Өтептің ағасының балалары Тутамғалы, Қайшылы, Ақкеңірдек, Қаракеңірдек те кейіннен Сіргелінің құрамына кіреді. Қожатай Төлековтен жазып алған аңызда Сіргелінің әкесі өте дәулетті кісі болып, бірнеше әйел алып, ешкімге де, тіпті ханның өзіне де бағынбайтын 30 ұлы бар екен деседі. Олардың қаңлы мен қатағанның ханы Тұрсынмен жұлдызы қарсы болыпты. Бірде Тұрсын хан Ойсылдың балаларының бәрін үй-ішімен шақырып, өлтіріп тынады. Одан әрі оқиға алғашқы аңызбен сәйкес келеді. Бұдан көрінгендей, алғашында тарихи тұлға Жәнібек бейнесі айтылса, кейінгі аңызда Тұрсын ханның тұлғасы алға тартылады. Аңыз айырмашылығы да осында. Аңыз түрлері уақытқа байланысты айрықша болып көрінеді. Аңыз бойынша Жәнібек хан XV пен XVI ғасыр аралығында өмір сүрсе, Тұрсын хан Жәнібектің немересі, Есім ханның тұрғыласы. Есім хан ңұба қалмаққа қарсы жорықта жүргенде Ташкентте отырған Тұрсын хан елін шапқаны үшін, оны өлтіріп жібергені тарихтан мәлім. Бұдан басқа біз Қажытай Төлековтен Сіргелі руының ата-тегі туралы мол мағлұмат алдық. Оның дерегі бойынша, Сіргелінің 6 әйелі болып, әрқайсысынан бірнеше бала көріп, олардан бірнеше ата тарайды, ал олардан бертініректе оның мәліметі болмай шықты. Бірінші әйелінен - Батыр мен Байжігіт, екінші әйелінен Қарабатыр, Байіуған, Шоқай, Ақпан, Қаракемпір, Шыбыт, Дәушауқар, Есім мен Досшабақ; үшінші әйелінен Сәмен, Шақаман, Өтеу, Бекбау, Ізбасар, Қоттақбай, Мамыр мен Ботбай; төртінші әйелінен Жаңабай мен Айтбозым, бесінші әйелінен Қаракеңірдек, Ақкеңірдек, Шалдар; алтыншы әйелінен Тутамғалы мен Қайшылы. Әрине, бұл ата-тектің тізімі түгел емес, әсіресе онда бізге басқа деректерден мәлім ірірулар ұшыраспайды. Бұлардан басқа біздің мәлімет берушілеріміз жеткізгендей 2 және 3- әйелден тараған рулар Алғабас ауданында тұрып, бір-бірімен қыз алыспайды. Демек, олар өзара әлі жеті атаға жетпеген болып есептеледі. Қазақтар арасында бұл салт бүгінге дейін бұзылмай келгендіктен, олар деректерде кейінгі ұрпақ болып саналады. Төлекөвтың мағлұматтарын басқа деректермен салыстырғанда, Сіргеліні 1, 4, 5 жәпе 6-әйелінен тарағандар бірінші, екінші ата, ең әрі кеткенде үшінші атадан келіп қосылады. Әдеби деректер мен біздің шежірені зерттеуімізді салыстыра талдағанда, Сіргелі руы: Батыр, Құлшығаш, Қарабатыр, Айтбозым, Үштаңбалы, Жайдақ, Елібай, Жаңабай, Қаракеңірдек, Ақкеңірдек, Шалдар, Ақсирақ, Қарасирақ, Тутамғалы, Қайшылы, Торттаңбалы, Жанай, Бөдене болып келеді. Сіргелінің бұл аталары ел ішінде руға бөлініп, өзара қыз алыса беруіне рұқсат етіледі. Бұл, демек, олардың әрқайсысы әкзогамдық кедергіден өтті. Осынау 18 ру алғашқы ата болып есептелмейтін шығар, алайда Сіргеліден бастап екінші, тіпті үшінші буын болғанмен, олар коп ұрпақты рулар болып саналады. Бұл аталардың әрқайсысы туралы тыңғылықты тектаиу құрастырмасаң та, кейбірі жайында толық мәлімет беруге тырысамыз. Мәселен, Құлшығаштан Байжігіт атасы, одан Амалдық, Оразымбет, Келімбет, Көшімбет, соңғыдан Сары, одан Сайдуалы, одан Шақан, одан Байдәулет, одан Таңсық, Желкен, Дербісәлі, соңғыдан Бәсібек пен Бердібай, Бердібайдан Тәжібай (мәлімет беруші, 1888 жылы туған). Шежіре бойынша Сіргеліден Тәжібайға дейін 11 ата. Батыр екі ата: Құдайберді мен Бердібайға ажырайды. Шалдар руы үш ата: Қойсой, Шоман, Қоңыр. Жандақ руы үш ата: Алпар, Тұрсынай, Итемген. Аңкеңірдектен бес ата тарайды: Шеңгелді, Маңдай, Үшқара, Қожамберді мен Құдыс. Бөдене екі ата: Жәлмәмбет пен Қарқыи, соңғыдан Кошек, Артық. Артыңтан Меңдіқожа, Меңай. Бұдан тыс біздің зерттеуімізде Шымкент облысы, Алғабас ауданында өз дамуында әлі әкзогамдың кедергіні өтпеген бірнеше ата тұрып жатыр. Оған Байтуған, Шоқай, Ақпан, Қаракемпір, Шыбыт, Дәушауңар, Есім, Досшабақ, Сәмен, Шақаман, Өтеу, Бекбау, Ізбасар, Қонаңбай, Мамыр, Ботбай, Шақабай жатады. Олар Сіргелінің анық қай атасына жататыны туралы мәлімет болмады. Сіргелі руының жауынгерлік ұраны «Бақтияр», ал кейбір аталардың өз ішінде басқа да ұраны бар. Мәселен, Елібайдың ұраны «Елібай», Айтбозым «Байтемір», «Жаңабайда «Жаңабай», Шалдарда «Тоғанас», Жайдақта «Даубай», Батырда «Есболат», Ақкеңірдекте «Тайлақ», Тутамғалыда «Ақшабдар», Қайшылыда «Ақшабдар» болып жалғасады. Әдетте қазақ рулары мен тайпаларының ұраны түп атасының немесе ұлт тарихында маңызды орын алатын батырлар мен билердің атымен аталады. Кейде сирек болса да ұранға арғымақтардың аты айтылады. Бұл жерде Тутамғалы руының ұраны «Ақшабдар» мысал бола алады. Сіргелі руларының таңба белгісінің әдеби деректерде бірнеше түрі келтіріледі. Гродеков, Аристов, Тынышбаев, Шмидт, Аманжолов пен Востров бойынша Бәлкім, халық арасында басқа да түрлері бар шығар. Бұл таңбалардың алғашқы екеуі бұзау мен құлын енесін ембеу үшін тұмсығына кигізетін «сіргені» елестетсе, соңғы екеуі сол күйі «қурай таңба» аталады. Соңғы Шмидт бойынша, үштаңбалы руының белгісі. Сіргелі руы мен аталарының таңбасын Н. Аристов та, одан кейін В. Востров та өзге қазақ руларының таңбасымен ұқсас, немесе кейбір шығу тегінің нышандары дәл келетінін мойындауға бейім. Рулар мен тайпалардың әтногенезін анықтау шындыққа жиі келе бермейді. Кейде таңбаларды сол күйі көшіре салуға болмайды, сондықтан алыс аталарды бір-бірімен туыс деу жаңсақ секілді. Мысалы, Ұлы жүзде Сіргелі руының, Орта жүзде ерейдің,. Кіші жүзде Телеудің таңбалары +х бірдей, сәйкес келеді, алайда олардың тегінің туыстығы ешқаидай ежелгі деректерде айтылмайды. Біздің зерттеуімізде аңыз түрінда болса да олардың туыстығы туралы мағлұмат жоқ. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Сырдария уәлаятының Шымкент, Ташкент және Әулиеата уездерінде тұратын Сіргелілер 7000 үйден астам болды. Олардың 4871 үйі Шымкент уезінде (Гродековтың көрсетуінше), 1410 үй Ташкент (Макшеев), ал басқалары (Смирнов) шағын топпен Әулиеата уезінде қоныс тепті. М. Тынышбаев өз еңбегінде 1917 жылы Сырдария уәлаяты Шымкент уезіндегі Сіргелілер 70 мың жан деп жалпы санын көрсетсе, Әулиеата бойынша ешбір мәлімет бермейді. Сіргелілердің ат төбеліндей тобы Шу өзенінің орта ағысының оң жағында Ақмола мен Қарқаралы уездерінің түйіскен жерінде қоныстанды. Олардың Шу өзеніндегі қыстаулары Жалайыр руы қонысының батыс жағын алып жатты. Шу өзенінің сол жағасындағы Сіргелілер қыстауының қарсысында Шапыраштылар көшіп жүрді. Сіргелілердің көктеуі мен күзеуі Шудың шалғай солтүстігіндегі Бетпақдалаға кірігіп жатты. Жарлы-жақыбайлар қыстаулардан алыс ұзамай, жаз бойы суармалы жерде егіс егіп, күзеу мен көктеуді төңіректеп, малдылары Бетпақдалаға ендей еніп, өзі үшін де, төрт түлік үшін де құрақтарды пайдаланды. XIX ғасыр мен XX ғасырдың тоғысында Сіргелілердің басым көпшілігі Сырдария өблысы, Шымкент уезінде отырықшыланып қалды. Олардың қыстаулары Бөген, Шаян мен Боралдай өзендерінің бойында орналасты. Тұрақты тұрмыс кешіп, жартылай көшіп-қонып жүрді. Егін суғарып, сүдігерді де іске асырды. Онда бидай мен арпа егіп, өзендер аңғарындағы суармалы алқаптарда тары, жүгері мен бақша өнімдерін өсірді. Диқандардың құралы қарапайым болатын (жерағаш, уа, пал, ағаш тырмалар мен орақ). Егіншілікпен тек қолы қысқалар ғана айналысты. Олар күнкөріс қамы үшін байлармен ортақтасып, олардан тұқым, сауынға сиыр мен түйе алып, күш көлігі үшін өнімнің жартысын беріп отырды. Сіргелілердің жатақтарында тігерге тұяқ аз болды. Олар төрт түлік өсіріп, әсіресе қой мен түйені ұстады. Қысқа қарай жем-шөп дайындады. 100 басқа дейін малы бар қожайындар малдарын қорада ұстады. Ал, байлар әдетте Мойынқұм қойнауын қыстады. Сіргелілер ішінде отбасылық ұсталардың әр түрлі кәсібі өркендеді, әсіресе, ағаш, сүйектен, темірден зергерлік бұйымдар жасалды. Бұған өзбек ағайындармен қоныс қону да недәуір әсер етті. Мәселен, XIX ғасырдың екінші жартысында Шаян өзенін мекендейтін Сіргелі руының Байжігіт атасынан ағаш пен темірден түйін түйіп, «бес ұста» аталған шеберлер шықты. XIX ғасырдың 60-жылдарында Қаратау күнгейіндегі диқан Сырымбеттің Құлжан, Батырқұл, Байлар, Айдарқұл, Құрманқұл атты бес баласы болды. Көп ұзамай әкесі өліп, шешесі іпиеттей бала-шағасымен Қазығұрт тауының баурайына көшіп барып, балалар ағаш пен темірді өңдейтін кәсіп үйренеді. Ағайындылар недәуір шеберленіп алған соң еліне оралып, үйінде отырып, тұтас жасау-жићаздар жасап, көрік басып, зергерлікпен айналысыпты. Олар бірге өмір сүріп, ерінбей еңбек етіпті, әлгілерді өнері үшін «бес ұста» деп атайды. Олар дайындаған жасау-жићазға, киіз үйдің әшекейлі есігі, сандық, жүкаяқ, піспек, төсағаш, кебеже мен адалбақан кіретін болған. Олардың бүйымдары әдемі өрнек пен нәзік нақыштармен ерекшеленетін. «Бес ұстаның» заттары Шымкент пен Әулиеата уездеріне кеңінен тарады. Сіргелілер қыстауда жертөле қазып, бір бөлмелі үйлер тұрғызып, қора-қопсы салды. Жазда киіз үйде өмір сүрді. == Тұлғалар == # [[Тоғанас батыр]] # [[Елшібек батыр]] # [[Сіргелі Жабай батыр]] # [[Сіргелі Қара Тілеуке]] # [[Сіргелі Шоңай батыр]] # [[Есіркеп Жаманқараұлы]] # [[Қарақозы Әбдәлиев]] # [[Қарсыбай Сыпатаев]] # [[Жұман Есіркепов]] (Есіркеев) # [[Рәтбек Нысанбайұлы]] # [[Серікбай Сатыбалдыұлы Ораз]] # [[Алдабек Мангелдин]] # [[ Әділ Сасбұқаев]] # [[Марс Фазылұлы Үркімбаев]] # [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] # [[Алтай Сейдірұлы Көлгінов]] # [[Тамара Босымбекқызы Дүйсенова]] # [[Жанар Сейітахметқызы Айтжан]] # [[Орынбай Рахманбердиев]] # [[ Ғабидолла Рахматоллаұлы Әбдірахымов]] # [[Анарбек Оңғарұлы Орман]] # [[Көпбай Әлімбетұлы]] # [[Айнабек Нысанұлы]] # [[Манат қыз]] # [[Ақмарал Леубаева]] # [[Біржан Байтуов]] # [[Қалдыбек Құрманәлі]] # [[Жарылқасын Дәулет]] # [[Медеу Уәлиханұлы Арынбаев]] # [[Санжар Ташкенбай]] # [[Бейбіт Әмірханұлы Шүменов]] # [[Еркебұлан Тоқтар]] # [[Нұрхан Сүлейменов]] # [[Сұлтан Сүйіндікұлы Зауырбек]] # [[Бекман Сойлыбаев]] # [[Шамсат Исабеков]] {{Қазақ рулары}} 3peu5lyqecksbt06azco33flpofrn4i 0 21337 3688141 3168029 2026-10-29T06:06:06Z Арыс Тілдер 187336 "Өмір мейрамы" (1949) тұңғыш өлең жинағы 3688141 wikitext text/x-wiki '''Садықбек Адамбеков''' ([[15 қараша]] [[1922 жыл]], [[Түркістан облысы]] [[Арыс ауданы]] [[Қараспан]] ауылы) — [[ақын]], драматург, [[сықақшы]]. [[Қоңырат]] тайпасының [[Құлшығаш]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://aqmyrza.kz/wp-content/plugins/pdfjs-viewer-shortcode/pdfjs/web/viewer.php?file=https://aqmyrza.kz/wp-content/uploads/2020/10/%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B52020.pdf&attachment_id=&dButton=false&pButton=false&oButton=false&sButton=true#zoom=auto&pagemode=none&_wpnonce=37d502b32c АҚМЫРЗА ƏУЛЕТІ, Алматы қаласы, 2020 ж. ISBN 978-601-80797-7-4|title=PDF.js viewer|website=aqmyrza.kz|access-date=2023-04-17}}</ref> * Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі Қорқыт ата атындағы мемллекеттік университетін бітірген. * 1945 — 68 [[Оңтүстік Қазақстан (газет)|“Оңтүстік Қазақстан”]], “[[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиеті]]” газеттерінде және “[[Жұлдыз журналы|Жұлдыз]]”, “Ара-Шмель” журналдарында [[қызмет]] атқарған. == Шығармалары == Адамбековтің қазақ сатирасында өзіндік орны бар. * "Өмір мейрамы" (1949) тұңғыш өлең жинағы * “[[Қожанасыр]] қақпасы” (1959) * “Көсенің көзі” (1961) * “Аюбайдың ажалы” (1981) жинақтары * [[қазақ әдебиеті]]ндегі тұңғыш сатиралық [[роман]] саналған “Атылған қыз туралы аңыз” (1969, 1977, 1988) шығармасы жарық көрді. * Садықбек Адамбековтің жекелеген шығармалары шетел тілдеріне аударылды.<ref>Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы.</ref><ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:15 қарашада туғандар]] [[Санат:1922 жылы туғандар]] [[Санат:Арыста туғандар]] [[Санат:2002 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:Қазақстан сықақшылары]] 69jhgydcxw294ymlolz1te9y0b4kf4b 3688143 3688141 2026-10-29T06:07:36Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арыс Тілдер|Арыс Тілдер]] ([[User talk:Арыс Тілдер|т]]) өңдемелерінен [[User:Kaiyr|Kaiyr]] соңғы нұсқасына қайтарды 3168029 wikitext text/x-wiki '''Садықбек Адамбеков''' ([[15 қараша]] [[1922 жыл]], [[Түркістан облысы]] [[Арыс ауданы]] [[Қараспан]] ауылы) — [[ақын]], драматург, [[сықақшы]]. [[Қоңырат]] тайпасының [[Құлшығаш]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://aqmyrza.kz/wp-content/plugins/pdfjs-viewer-shortcode/pdfjs/web/viewer.php?file=https://aqmyrza.kz/wp-content/uploads/2020/10/%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B52020.pdf&attachment_id=&dButton=false&pButton=false&oButton=false&sButton=true#zoom=auto&pagemode=none&_wpnonce=37d502b32c АҚМЫРЗА ƏУЛЕТІ, Алматы қаласы, 2020 ж. ISBN 978-601-80797-7-4|title=PDF.js viewer|website=aqmyrza.kz|access-date=2023-04-17}}</ref> * Қызылорда педагогикалық институтын (қазіргі Қорқыт ата атындағы мемллекеттік университетін бітірген. * 1945 — 68 [[Оңтүстік Қазақстан (газет)|“Оңтүстік Қазақстан”]], “[[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиеті]]” газеттерінде және “[[Жұлдыз журналы|Жұлдыз]]”, “Ара-Шмель” журналдарында [[қызмет]] атқарған. == Шығармалары == Адамбековтің қазақ сатирасында өзіндік орны бар. * “[[Қожанасыр]] қақпасы” (1959) * “Көсенің көзі” (1961) * “Аюбайдың ажалы” (1981) жинақтары * [[қазақ әдебиеті]]ндегі тұңғыш сатиралық [[роман]] саналған “Атылған қыз туралы аңыз” (1969, 1977, 1988) шығармасы жарық көрді. * Садықбек Адамбековтің жекелеген шығармалары шетел тілдеріне аударылды.<ref>Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы.</ref><ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:15 қарашада туғандар]] [[Санат:1922 жылы туғандар]] [[Санат:Арыста туғандар]] [[Санат:2002 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:Қазақстан сықақшылары]] 3pzbntxdfegl5tgdgimeopshdvn0023 0 23066 3688356 2303280 2026-10-29T11:34:14Z Арда3001 185931 Пунктуациялық және орфографиялық қателіктер 3688356 wikitext text/x-wiki '''Дана''' – біліктілігі мен тәжірибесі мол, рухани әлемі бай, ой-сезімі сергек тұлға.Дәстүрлі қазақ ұғымында «ақылды, парасатты, рақымды адам» деген мағына береді. Даналардың өнегелі өмірі, [[ғибрат]]ты сөздері мен [[тағылым]]ды іс-әрекеттері – жекелеген топтың, не әлеуметтік жіктің еншілер мирасы емес, барша адамзаттың рухани игілігі. Өмірдің өткінші қызығына елікпей, адамзаттың қарапайым әрі мәңгілік мұраттарын аңсар тұтқан даналар қазақ тарихында да баршылық. Мысалы, [[Қорқыт ата]], [[Қожа Ахмет Йасауи]], [[Әл-Фараби|Әбу Наср әл-Фараби]], [[Асан Қайғы]], [[Абай]], т.б. Олар – рухани кемелдік сатысына көтеріліп, жан сарайы мен тән тұлғасын тазартқан сайын болмыстың сырын ұғып, пәни мен бақидың мәнін түсіндіру арқылы адамзат ұрпағын шапағатқа бөлеуді мақсат тұтып ғұмыр кешкен адамдар.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998</ref> ISBN 5-89800-123-9<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> # '''Дана''' - бір түрге жататын заттардың ішінен жекеленген [[зат]].<ref>Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.</ref> ==Дереккөздер== <references/> <references/> <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан әдебиеті]] [[Санат:Транспорт]] {{Stub}} h39z6v0unvpacdh1v5agn46wcj9snmy 3688358 3688356 2026-10-29T11:35:49Z Арда3001 185931 Грамматикалық қате 3688358 wikitext text/x-wiki '''Дана''' – біліктілігі мен тәжірибесі мол, рухани әлемі бай, ой-сезімі сергек тұлға.Дәстүрлі қазақ ұғымында «ақылды, парасатты, рақымды адам» деген мағына береді. Даналардың өнегелі өмірі, [[ғибрат]]ты сөздері мен [[тағылым]]ды іс-әрекеттері – жекелеген топтың, не әлеуметтік жіктің еншілер мирасы емес, барша адамзаттың рухани игілігі. Өмірдің өткінші қызығына елікпей, адамзаттың қарапайым әрі мәңгілік мұраттарын аңсар тұтқан даналар қазақ тарихында да баршылық. Мысалы, [[Қорқыт ата]], [[Қожа Ахмет Йасауи]], [[Әл-Фараби|Әбу Наср әл-Фараби]], [[Асан Қайғы]], [[Абай]], т.б. Олар – рухани кемелдік сатысына көтеріліп, жан сарайы мен тән тұлғасын тазартқан сайын болмыстың сырын ұғып, пәни мен бақидың мәнін түсіндіру арқылы адамзат ұрпағын шапағатқа бөлеуді мақсат тұтып ғұмыр кешкен адамдар. Сондай-ақ Дана деген ол Тіл ресурстық орталығындағы білімді әрі білгіл қыздардың бірі!<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998</ref> ISBN 5-89800-123-9<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> # '''Дана''' - бір түрге жататын заттардың ішінен жекеленген [[зат]].<ref>Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.</ref> ==Дереккөздер== <references/> <references/> <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан әдебиеті]] [[Санат:Транспорт]] {{Stub}} nf9vnq6b4ki3tnktkb500ydpu34o5cn 0 25339 3688347 3631781 2026-10-29T11:25:56Z Балкерім Парманқұл 186671 3688347 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Алаш Автономиясы<br>آلاچ اوردا / Алаш орда |статусы=Таралған|p1=Дала генерал-губернаторлығы|flag_p1=Flag_of_Russia.svg|p2=Ресей империясы|flag_p2=Flag_of_Russia.svg|құрылуы=5 наурыз 1917|ыдырауы=26 тамыз 1920|s1=Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|flag_s1=Flag_of_The_Kazakh_Autonomous_Socialist_Soviet_Republic_(1920-36).svg|s2=Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|flag_s2=Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1925).svg|байрақ=Flag of Alash Autonomy.svg|байрақ_сипаттамасы=[[Қазақстан туы|Байрақ]]|елтаңбасы=Seal of the Alash Autonomy.svg|ұраны=Оян, қазақ!|карта=AlashAutonomyKK.png|астана=[[Семей|Алаш-қала]]|тілі=[[Қазақ тілі|Қазақша]]|діні=[[зайырлы мемлекет]]|аумағы=1 724 825 км² (1917)|халқы=4 262 762 (1917)|басқару_формасы=[[Парламенттік республика]]|басқарушылар_титулы=[[Қазақстан премьер-министрі|Төрағасы]]|басқарушы1=[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейханов]]|басқарушы_жылы1=1917-1920}}{{Қазақстан тарихы}} '''Алаш автономиясы''' — [[Ресейдегі азамат соғысы|Ресей азамат соғысы]] кезінде [[Алаш партиясы|Алаш партиясының]] зиялыларымен құрылған [[Ресей Республикасы|Ресейдегі]] мойындалмаған [[Қазақтар|қазақ]] [[Автономия|автономиясы]]. 1917 жылдың 5-13 желтоқсан аралығында Орынборда екінші жалпы қазақ сьезі өтті. Сьезде Алашорда үкіметі құрылды. Уақытша орталығы-Семей қаласы болды. Оның аумағы — қазіргі Қазақстанның батысы, орталығы мен солтүстігі және ол оңтүстіктен [[Түркістан автономиясы|Түркістан Автономиясымен]], ал шығыстан [[Қытай Республикасы|Қытаймен]] шектескен. Алаш автономиясы — Ресей Республикасының, одан кейін [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|Кеңестік Ресейдің]] бөлігі болған нысан. Алаш партиясының мақсаты — конституциялы-демократиялық Ресей ішіндегі қазақ [[Ұлтшылдық|ұлтшылды]]-[[Демократия|демократиялық]] автономияны құру{{Дереккөзі келтірілмеген}}. 1917 жылдың желтоқсанында Алаш зиялыларымен құрылып, 1920 жылда [[Кеңес үкіметі]] қазақ жеріндегі басқарушы партияның жұмысына тыйым салғанда таратылған. == Атауы == {{Басты мақала|Алаш партиясы#Атауы}} "Алаш" сөзі - [[Түркі тілдері|түркі тілдерде]] қандастар, бауырластарды білдіреді. Кейбір деректер бойынша, Алаш - қазақ сөзінің [[Синоним|синонимі]] болып саналады. Яғни қазақ сөзі мен Алаш сөзі, екеуі де еркін, азат адам дегенді білдіреді. [[Қадырғали Жалайыр]] өз еңбегінде қазақтарды белгілеу үшін Алаш сөзін қолданған. Алаш үкіметі болашақта барлық [[Орталық Азия|Орталық Азиядағы]] [[Түркілер|түркі]] халықтарды біріктіріп, тәуелсіз ел құрғысы келді. Сондықтан, Алаш партиясы өз атауын қазақ демей, түркі халықтар үшін жаңа ұлт пайда қылдырып бірлікке жеткенін қалаған. Алайда, партия бұл идеяны ешқашан іске асыра ала алмай, басқа халықтардың зиялыларымен ортақ тіл табыса алмады. Бірінші жалпықазақ съезіне қатысқан [[Мұстафа Шоқай]] өзінің естеліктерінде бұл жиынға өзбек және татар елдері өкілдерінің де қатынасып, өздерінің ыстық ықыласын білдіргендігін айтып: «Сөйтіп құрылтай ұлы түркі халықтарының бас қосқан үшеуінің мызғымас бірлігін көрсететін сахнаға айналды» - дейді. Бірінші жалпы қазақ съезін ұйымдастыру бюросы «[[Қазақ газеті|Қазақ]]<nowiki/>» газетінің 24-маусым күнгі санында съездің тәртібіне қойылатын мәселелерге байланысты ел талқысына өз тұжырымдарын ұсынды. Тезистер түрінде баяндалған бұл мәселелердің бәрі дерлік кейін бірінші жалпы қазақ съезінің күн тәртібіне енді. == Тарихы == (1917—1920) — 20 ғ. басында қазіргі [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]] жерін мекендеген [[Қазақтар|қазақ]] республикалық мемлекеті.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Алаш автономиясы — 1917 ж. 5-13 желтоқсанда [[Орынбор|Орынбор қаласында]] өткен 2-жалпықазақ съезінде жарияланған қазақ халқының ұлттық-территориялық мемлекеті. Съезд қазақ автономиясы мәселесі бойынша [[Халел Ахметжанұлы Ғаббасов|Халел Ғаббасовтың]] баяндамасын талқылап, төмендегідей қаулы қабылдады: “Автономия туралы Халелдің баяндамасын тексеріп, қазанның аяғында [[Уақытша үкімет]] түскенін, Руссия мемлекетінде халыққа сенімді және беделді үкіметтің жоқтығын ... және бұл бүлікшілік біздің қазақ-қырғыздың басына келуін мүмкін деп ойлап ... съезд бір ауыздан қаулы қылады: * Бөкей елі, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария облыстары, Ферғана, Самарқан облыстарындағы және Амудария бөліміндегі қазақ уездері, Закаспий облысындағы және Алтай губерниясындағы іргелес болыстардың жері бірыңғай, іргелі — халқы қазақ-қырғыз, халі, тұрмысы, тілі бір болғандықтан өз алдына ұлттық, жерлі автономия құруға; * Қазақ автономиясының жер үстіндегі түгі-суы, астындағы кені Алаш мүлкі болсын; ... Қазақ арасында тұрған аз халықтың құқықтары теңгеріледі. Алаш автономиясына кірген ұлттардың бәрі бүкіл мекемелерде санына қарай орын алады ... Алаш облыстарын қазіргі бүліншіліктен қорғау мақсатымен Уақытша Ұлттық Кеңес құрылсын. Мұның аты “[[Алашорда]]” болсын. Алашорданың ағзасы 25 болып, 10 орын қазақ арасындағы басқа халықтарға қалдырылады. Алашорданың уақытша тұратын орны — [[Семей]] қаласы. Алашорда бүгіннен бастап қырғыз-қазақ халқының билігін өз қолына алады (“[[Сарыарқа (газет)|Сарыарқа]]” газеті. Семей. 1918, 25 қараша). [[Съезд]] Алаш автономиясының Алашорда аталған (Алаштың ордасы немесе үкіметі) Ұлт кеңесінің құрамын сайлады. Алаш автономиясының үкіметі — Алашорданың төрағасы болып [[Әлихан Бөкейханов]] сайланды. 2-жалпықазақ съезі милиция жасақтарын құру мәселесін жан-жақты талдап, оның Алаш автономиясына кіретін әрбір облыс пен уездегі санын анықтап, оларды соғыс өнеріне үйрету мен қажетті қару және киім-кешекпен қамтамасыз ету жолдарын айқындады. Милицияға қажетті қару-жарақ пен оқ-дәрі Алашорданың ұлттық қорының есебінен алынатын болды. Милицияны құру мақсатын съезд былай деп анықтады: “осы күнде мемлекет ішінде бассыздық, талан-тараж, қырылыс-талас болып жатқанын ескеріп, қазақты мұндай бүліншіліктен қорғау үшін ... ешбір тоқтаусыз милиция түзеуге кірісуі тиіс ...” (“Сарыарқа”. 1918, 25 қаңтар, 29). Сонымен, съезд Алаш автономиясын құру қажеттігін бір ауыздан қолдады. Алаш автономиясының бастау көздерінде тұрған, 2-жалпықазақ съезінің делегаты [[Әлімхан Ермеков]] бұл туралы былай деп тебірене жазды: “желтоқсанның 12-і күні, түс ауа, сағат 3-те Алаш автономиясы дүниеге келіп, азан шақырылып ат қойылды. Алты алаштың баласының басына Ақ орда тігіліп, Алаш туы көтерілді. Үлкен ауылдарға қоңсы қонып, шашылып жүрген қазақ жұрты өз алдына ауыл болды. (“Сары арқа”, 1918, 22 қаңтар). Ұлттық-терр. қазақ автоном. мемлекетін құруда съезд делегаттары бірауыздылық танытқанымен, оны (автономияны) ресми түрде жариялау мәселесінде алауыздыққа жол берді. Бұл жағдай мемл. құрылым ретінде жаңадан қалыптаса бастаған автономия үшін қатерлі еді, өйткені автономияны ресми түрде жарияламайынша, оған қазақ халқын, өлкені мекендеген басқа халықтарды сендіру, Алашорда үкіметін мойындату қиын еді. Бүкілқазақтық 2-съезде автономияны жариялау мерзімі жөнінде қызу айтыстар болды. Бұл айтыстардың негізінде қазақ автономиясын жариялауға байланысты өлкені мекендеген қазақ емес халықтардың (ең алдымен орыстардың) пікірін білу және жариялауға тиісті автономияға Түркістан өлкесін мекендеген оңт. қазақтарының қосылу-қосылмау мәселесін нақтылы шешу қажеттігі жатты. Бұл мәселеде бір-біріне қарама-қайшы екі бағыт қалыптасты. Бір бағытты Ә. Бөкейханов басқарды. Оны жақтаушылар съезде өкілдері болмаған Қазақстанды мекендейтін орыстардың еркін білмейінше автономия жариялауды кідірте тұру қажет деді. Ж. Досмұхамедов бастаған Орал облысы мен Бөкей Ордасының өкілдері автономияны дереу жариялауды қажет деп санады. Дегенмен ұлттық, жалпыхалықтық мүддені жеке бастарының саяси ұпай жинауынан жоғары қойған Ә.Бөкейханов пен Ж. Досмұхамедовтың жақтастары Алаш автономиясын жариялау мерзімі туралы ортақ, ымыралы келісімге келді. Екі жақтың көзқарастарын жақындатуға алғашында бүкіл қазақ жерін Түркістан (“Қоқан”) автономиясының құрамына енуін жақтаған, ал соңынан бұл пікірінен бас тартқан Мұстафа Шоқай оңды рөл атқарды. Съезд қабылдаған ымыралы қаулының негізгі баптары мыналар еді: # Бір айдың ішінде Алашорда Түркістан қазағын бүкіл Алашқа қосып алады, қосып алса-алмаса да бір айдан кейін халыққа білдіреді... # Егер бір айдан кейін Алаш баласы (қазақтар - К.Н.) қосылмаса һәм қалған Алашқа иғлан (жария - К.Н.) етілмесе, әркім өз күнін өзі көреді. # Егер Түркістан қазағы бір айда бізге қосылса, автономияны қашан иғлан ету ықтияры Алашордаға берілсін. 2-бүкілқазақ съезі Түркістан өлкесін мекендеген қазақтардың Алаш автономиясына қосылу немесе қосылмау мәселесін талқылау үшін Сырдария облысы қазақтарының съезін шақыруды қажет деп тапты және оған өз өкілдері ретінде Бақыткерей Құлмановты, Міржақып Дулатовты және Тұрағұл Құнанбаевты жіберуге ұйғарды. Осы мәселеге байланысты Ә.Бөкейханов пен М. Шоқай біріккен мәлімдемеге қол қойды. Мәлімдеме “Қазақ” газетінің 1917 жылғы желтоқсанның 18-індегі 255-і санында жарияланды. Большевиктер партиясы мен Кеңес үкіметі ұлттық-мемл. құрылыс мәселелерін шешудің негізіне таптық жіктелу принциптерін алса, Алаш көсемдері бұған керісінше ұлттық бірлік, терр. тұтастық принциптерін таңдады. Ә. Бөкейханов 2-жалпықазақ съезінің қазақтың автономиялы ұлттық-терр. мемлекетін құру туралы шешіміне саяси баға бере келіп кейінірек (1919 жылғы 11-і ақпан) былай деп мәлімдеді: “съездің бұл шешімдері қазақтар мекендеген территорияда анархияны болдырмау, өлкеде большевизмнің дамуына жол бермеу мүдделерінен туындады ... Сол кезде Россияда орын алған жағдайда қазақтардың жариялаған автономиясын жүзеге асыру мүмкін емес еді. Кезекте бостандықтың жауы — большевизммен күрес тұрды”. Азамат соғысы жылдарында большевиктер басқарған Кеңес үкіметіне қарсы күресте Алашорда үкіметі жеңіліс тапты. Нәтижесінде жеңіске жеткен Кеңес үкіметі Алаш автономиясын және оның үкіметі Алашорданы тарих сахнасынан күштеп кетірді.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> == Мемлекеттік рәміздер == {{main|Қазақстан туы#Тарихи байрақтар}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | header = Алаш автономиясының тулары | width = 200 | image1 = Flag_of_Alash_Autonomy.svg | caption1 = «[[Алаш партиясы|Алаш»]] саяси қозғалысының байрағы | image2 = Proposed Flag of the Alash Autonomy (horizontal).svg | caption2 = «Қазақ елінің жарғысы» сипаттамасына сәйкес мемлекеттік тудың жобасы<ref group="К">Алайда, бұл байрақ іс жүзінде қолданылған ба, жоқ па, белгісіз.</ref> | image3 = Flag_of_the_Alash_Autonomy_Militia.svg | caption3 = Алаш милицияның байрағы | image4 = Flag_of_the_Alash_Autonomy.svg | caption4 = }} [[Семей|Семейлік]] «Халық ерігі» ({{lang-ru|Народная воля}}) газетінде ортасында [[киіз үй]] бейнеленген ақ байрақ туралы ақпарат болды:<blockquote>''...1918 жылдың 5 маусымында Алаш қаласына 500 жігіттен құралған қазақ жасағы кірді. 6 маусымда саятшылық орталығында салтанатты кездесу өтті. Жасақ қарулы және әскери өнерге үйретілген, былғары тігілген жағалары бар ұлттық камзолды еске түсіретін өзіндік киім нысаны болған. Ортасында киіз үйдің бейнесі болған ақ ту орнатылды...''<ref>{{Cite web|url=http://vexillographia.ru/kazakhst/|title=Қазақстан тулары (ru)-VEXILLOGRAPHIA|website=vexillographia.ru|access-date=2022-06-11}}</ref></blockquote> 1910 жылдардың басында шығыстанушы [[Барлыбек Сыртанов]] «Қазақ елінің жарғысын» әзірледі. Кейін ол Алаш автономиясы Конституциясының прототипі болды. Оның ережелерінің бірінде жазылған:<blockquote>''Қазақ елінің туы бар. Ту жасыл, қызыл және сары көлденең жолақтардан тұрады. Жоғарғы бұрышта Жарты ай мен жұлдыздың суреті бар. Жасыл түс — елдің [[Ислам|исламға]] деген адалдығының белгісі, қызыл түс — елді қорғау кезінде төгілген қанның символы, сары түс — қалың қазақ даласының, еркіндіктің символы''<ref>{{Cite web|url=https://www.exclusive.kz/expertiza/obshhestvo/116150/|title=Каким был государственный флаг Автономии Алаш?|website=exclusive.kz|access-date=2021-07-10}}</ref>.</blockquote> Жазушы [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|Сәбит Мұқанов]] өзінің «Өмір мектебі» кітабының үшінші бөлімінде Ойыл атты Алаш полкінің жасыл туы туралы айтады. Мұқанов басқа жас коммунистермен бірге большевиктер съезі кезінде сахнада бұл туды жыртып тастады<ref>[https://www.academia.edu/44918978/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%B8_%D0%B8%D1%85_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B8_%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F_%7Cзаглавие= Исторические знамена казахов и их предков (обновленная и расширенная версия)]</ref>. Профессор Вальтер Трембицкий 1970-ші жылдары Алтын жарты ай мен жұлдызы бар қызыл кенеп түріндегі Алаш автономиясы туының бейнесін жариялады. Ол басқарған дереккөздер анық емес. == Алашорда үкіметі халық кеңесінің мүшелері == # [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан]] - төре # [[Барлыбек Сыртанов]] – Найман, Матай # [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] - Найман, Садыр # [[Жақып Ақбаев]] - Арғын, Қаракесек # [[Отыншы Әлжанов]] - Найман, Қаракерей # [[Садық Аюкеұлы Аманжолов]] - Қаңлы, Қара-Қаңлы # [[Ахмет Қорғанбекұлы Бірімжанов]] - Арғын, Шақшақ # [[Биахмет Шигедекұлы Сәрсенов]] - Найман, Сыбан # [[Халел Ахметжанұлы Ғаббасов|Халел Ғаббасов]] - Төлеңгіт # [[Райымжан Мәрсекұлы Мәрсеков|Райымжан Мәрсеков]] – Найман, Терістаңбалы # [[Жаһанша Досмұхамедов]] - Байұлы, Тана # [[Халел Досмұхамедов]] - Байұлы, Беріш # [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] - Арғын, Қаракесек # [[Бақтыкерей Ахметұлы Құлманов]] - төре # [[Базарбай Мәметов]] - Найман, Садыр # [[Уәлитхан Танашев]] - Байұлы, Шеркеш # [[Айдархан Тұрлыбаев]] - Арғын, Қарауыл # [[Мұстафа Шоқай]] - Қыпшақ, Торы, Бошай<ref>http://alash.semeylib.kz/?page_id=8&lang=ru</ref><ref>https://abai.kz/post/42446</ref> == Көрнекті мүшелер == {{main|Алаш Орда қайраткерлерінің тізімі}} {{main|Алаш қозғалысының мүшелері}} * [[Жақып Ақбаев|Ақбаев Жақып]] * [[Садық Аюкеұлы Аманжолов|Аманжолов Садық]], * [[Омар Алмасов]] * [[Ахмет Байтұрсынұлы|Байтұрсынұлы Ахмет]], * [[Молданияз Бекімов|Бекімов Молданияз]], * [[Ахмет Бірімжанов|Бірімжанов Ахмет]], * [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Бөкейхан Әлихан Нұрмұхамедұлы]] * [[Мұқыш Боштаев|Боштаев Мұқыш]] * [[Жанша Досмұхамедов|Досмұхамедов Жаһанша]], * [[Халел Досмұхамедов|Досмұхамедов Халел]], * [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков|Ермеков Әлімхан]], * [[Нүсіпбек Жақыпбаев|Жақыпбаев Нүсіпбек]], * [[Жанайдаров Сейілбек Мейрамұлы]], * [[Жұмабаев Мағжан]] Бекенұлы, * [[Ережеп Итбаев|Итбаев Ережеп]] * [[Сейдәзім Қадырбаев|Қадырбаев Сейдәзім]] * [[Иса Қашқынбаев|Қашқынбаев Иса]] * [[Аспандияр Кенжин|Кенжин Аспандияр]] * [[Базарбай Мәметов|Мәметов Базарбай]], * [[Елдес Омарұлы Тиесов|Омаров Елдес]] * [[Биахмет Сәрсенов|Сарсенов Биахмет]] * [[Сатылған Сабатаев|Сабатаев Сатылған]], * [[Белек Солтонкелди уулу Солтоноев|Солтоноев Белек]], * [[Уәлитхан Танашев|Танашев Уәлитхан]], * [[Елдес Омарұлы Тиесов|Тиесов Елдес Омарұлы]], * [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]], * [[Айдархан Тұрлыбаев|Тұрлыбаев Айдархан]], * [[Телжан Шонанов]], * [[Шоқай Мұстафа]], * [[Халел Ғаббасов]], * [[Бақтыкерей Құлманов]], * [[Отыншы Әлжанов]]. == Алаш автономиясының құрылуы == 1917 жылдың 5-13 желтоқсан аралығында [[Орынбор]]да екінші жалпы қазақ съезі өтті. Съезде Алашорда үкіметі құрылды. Оның төрағасы болып [[Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы|Ә. Бөкейхан]] сайланды. Осы съезде Алаш автономиясы жарияланды. Ә.Бөкейхан бастаған топ Қазақстанды мекендейтін орыстардың еркін білмейінше автономия жариялауды кейінге қалдыра тұруды қажет деп тапты. Ал [[Халел Досмұхамедов|Х. Досмұхамедұлы]] бастаған топ автономияны дереу жариялау керек деп санады. Соңында екі жақ ортақ келісімге келді. Нәтижесінде Түркістан қазағын қосып алып, автономия жариялауға 1 ай мерзім берілді. Бір ай ішінде қосылу ісі жүрмесе де автономия жарияланатын болып шешілді. Осы үшін 1918 жылы 5 қаңтарда шақырылған [[Сырдария съезі]]не «бірігу мәселесін қозғау үшін» Б.Құлманов, [[Міржақып Дулатұлы|М. Дулатұлы]], Т. Құнанбайұлы арнайы жіберілді. Бұл жиында табиғи талас-тартыстан кейін Түркістанның оқығандары қосылуға ықылас танытса керек. Әйтсе де көзделген бір айда қосылу жайы сол күйінде өзгеріссіз қалды. [[Түркістан автономиясы]] да амалсыз жұмысын тоқтатты. Қазақ қайраткерлері автономия жариялау үшін қайта жиналған жоқ. II съездің қаулысы күшінде қалып, енді ресми қағаздарда «Алаш автономиясы» деп жазылатын болды. Тіпті осындай мөр табаны да мұрағаттардағы құжаттарда сақталып қалған<ref>Алаштың ардағы:(елтанымдық және тілтанымдық жинақ).Құрастырған Е.Е.Тілешов, Г.П.Әріпбек. Астана:"Руханият", 2010ж - 264 бет.ISBN 978-601-80133-1-7</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Алаш Орда]] * [[Алаш партиясы]] * [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан‎]] * [[Екінші жалпықазақ съезі]] ==Фильмдер== * 1990 — [[Мағжан (фильм)|«Мағжан»]] [[Мағжан Жұмабаев]] режиссері: [[Қалила Нематұлы Омаров|Қ. Омаров]] Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Қазақтелефильм|“Қазақтелефильм”]] * 1993 — [[Міржақыптың оралуы (фильм)|«Міржақыптың оралуы»]] [[Міржақып Дулатұлы]] режиссері: Қ. Омаров Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: “Қазақтелефильм” * 1994 — [[Алаш туралы сөз(фильм)|«Алаш туралы сөз»]] режиссері: Қ. Омаров Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: “Қазақтелефильм” * 2009 — [[“Алашорда” (фильм)|«Алашорда»]] режиссері: Қ. Омаров Жанр: [[Деректі фильм|“Деректі фильм”]] Өндіріс: [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Айманов]] атындағы [[Қазақфильм|“Қазақфильм”]] == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.youtube.com/watch?v=1m7BbIkMlpA&t=2s/ ДЕРЕКТІ ФИЛЬМ] * [http://alash-orda.kz/ АЛАШОРДА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150801010504/http://alash-orda.kz/ |date=2015-08-01 }} * [http://www.iie.freenet.kz/igf_alash.html Р.К. Нурмагамбетова. Движение Алаш и Алаш-Орда. Историография проблемы. 1920-1990 жж. XX века.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223191729/http://www.iie.freenet.kz/igf_alash.html |date=2007-02-23 }} {{ru icon}} ==Дереккөздер== ==== Деректер ==== <references group="К"/> ==== Сілтемелер ==== <references/> [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Азаматтық соғыс кезіндегі мемлекеттік құрылымдар]] [[Санат:Алаш автономиясы]] [[Санат:Орталық Азия тарихындағы елдер]] bjs3m3x3hqfxwaem79m2o3bzp8uu7n2 0 25877 3688233 3663976 2026-10-29T09:20:29Z Unknown Alash 96268 3688233 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Әбілпейіз баһадүр сұлтан | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Орта жүздің сұлтаны | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1744 | Басқаруын аяқтады = 1783 | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1783 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | Діні = [[ислам]] | Әкесі = [[Әбілмәмбет хан]] | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = '''ұлдары:'''<br>Бопы<br>Жошы<br>Шыңғыс<br>Ағадай<br>Шахмұхаммед<br> | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = Әбілпейіз сұлтанның мөрі.jpg|30px|thumb| | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Әбілпейіз сұлтан''' (толық есімі ''Әбілпейіз баһадүр сұлтан'', жазба деректерде ''Абдулфеиз, Абулфаиз, Абулфеис'', туған жылы белгісіз — 1783) — [[сұлтан]], [[найман|найман тайпасының]] құрамындағы [[қаракерей|қаракерей руының]] билеушісі. [[Әбілмәмбет|Әбілмәмбет ханның]] ұлы. == Өмірбаяны == 1742 жылы әкесінің шешімімен жоңғар [[Қонтайшы|қонтайшысы]] [[Қалдан Серен|Қалдан Сереннің]] ордасына аманат ретінде жіберілген. 1744 жылдың басында [[Жоңғар хандығы|Жоңғариядан]] оралып, найман тайпасының құрамындағы қаракерей руының билеушісі атанды. Қол астындағы халықтың жерлері шығысында, алдымен, [[Ойраттар|ойраттармен]], кейін [[Цинь империясы|Цин империясымен]] шектесетін ([[Шыңғыстау|Шыңғыстау тауы]], [[Аягөз (өзен)|Аягөз]], Көкше, Шыңғыс, [[Шаған (өзен, Абай облысы)|Шаған]] өзендері). 1757 жылы [[Абылай хан|Абылай сұлтанмен]] бірге Цин империясымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, [[Бейжің|Пекинге]] өз елшілігін аттандырған. Өмірінің соңына дейін Шыңжаң билеушілерімен саяси және экономикалық байланыстарды сақтап келді. 1760-шы жылдардың бірінші жартысында қол астындағы рулардың [[Ресей империясы|Ресеймен]] саяси және экономикалық байланыстардың тұрақтылығын қолдаған. 1762 жылдың қаңтарында ресей императоры ІІІ Петрге хат жолдап, қазақтардың [[Орталық Азия|Орталық Азиядан]] келген және орыс көпестерімен арасындағы сауда-саттықты жүзеге асыратын тұрақты айырбас сауда пунктін ұйымдастыруды өтінген. Сұлтанның өтінішіне сәйкес 1764 жылдың жазында [[Семей|Семипалатинск бекінісінен]] 15 шақырым жерде ([[Ертіс|Ертістің]] сол жағалауы) айырбас ауласы ашылып, жергілікті халыққа ресей, ортаазиялық, қашғар көпестерімен сауда-саттық жүргізуге мүмкіндік берді. Берік әрі батыл мінезімен ерекшеленгенімен (цин шенеуліктерінің анықтамасы бойынша «қыңыр, тәкаппар»), Әбілпейіз сұлтан, сонымен бірге, прагматикалық, парасатты адам ретінде танымал болды. Осы қасиеттердің арқасында ол 40 жыл бойы иеліктеріндегі қоғамдық-саяси тұрақтылықты сақтап, қол астындағы [[Орта жүз|Орта жүз]] қазақтарының көршілерімен сауда-экономикалық байланыстарын дамыта алды. Сұлтанмен жеке таныс болған әскери инженер әрі танымал семейлік өлкетанушы [[Иван Григорьевич Андреев|И.Г.Андреевтің]] тұжырымдамасы бойынша, Әбілпейіз сұлтан Орта жүздегі ең беделді, ең ақылға қонымды тұлға болған. Әбілпейіз сұлтан 1783 жылы өз иеліктерінде қайтыс болды. Бір жылдан кейін Бопы сұлтан әкесін [[Түркістан (қала)|Түркістан]] қаласындағы [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі|Қожа Ахмет Йассауи кесенесінде]] жерлеген. Әбілпейіз сұлтан ұлдарының бізге белгілері: Бопы, Жошы, Шыңғыс, Ағадай, Шахмұхаммед. == Галерея == {|align="center" |-valign="top" |[[File:Әбілпейіз сұлтанның хаты (1758).jpg|thumb|180px|Әбілпейіз сұлтанның Цин елшісі Нусанға хаты (1758)]] |[[File:Әбілпейіз сұлтанның император ІІІ Петрге хаты (1762).jpg|thumb|400px|Әбілпейіз сұлтанның император ІІІ Петрге хаты (1762)]] |[[File:Әбілпейіз сұлтанның Іле амбандарына (шенеуліктеріне) хаты (1771).png|thumb|220px|Әбілпейіз сұлтанның Іле амбандарына (шенеуліктеріне) хаты (1771)]] |[[File:Әбілпейіз сұлтанның Тарбағатай кеңесшісі Хуэй Линге хаты (1781).png|thumb|Әбілпейіз сұлтанның Тарбағатай кеңесшісі Хуэй Линге хаты (1781)]] |} == Әдебиет == * ''Андреев И.Г.'' Описание Средней орды киргиз-кайсаков / Составление, транскрипция скорописи XVIII в. и комментарии И.В. Ерофеевой. Алматы., 1998. * ''Аполлова Н.Г.'' Хозяйственное освоение Прииртышья в конце XVI - первой половине XIX вв. М.: Наука, 1976. * ''Бөкейхан Ә.'' Таңдамалы. Букейхан А. Избранное / Гл. ред. Р. Нургалиев. Алматы, 1995. * ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО "АБДИ Компани", 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0. * ''Коншин Н.Я.'' Материалы для истории Степного края // Памятная книжка Семипалатинской области на 1900 г. Семипалатинск, 1900. Вып. 4. С. 1-76. * ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009. == Тағы қараңыз == * [[Әбілпейіз кесенесі]] [[Санат:Төрелер]] [[Санат:Қазақ сұлтандары]] 9zu181yx2m3dpvso5e4l4zfx7b4b8r0 0 30377 3687779 2306985 2026-10-28T12:42:02Z Арыс Тілдер 187336 Мұңлық-пен Зарлықтың көнеден келе жатқан кесене-күмбездері -- Түркістан облысына Арыс қаласының маңында орын тепкен сөйлемі қосылды. 3687779 wikitext text/x-wiki <br> '''Мұңлық– Зарлық''' – Шығыс сюжетімен құрылған [[жыр]]. «Мұңлық– Зарлық» ел арасына тараған ауызша нұсқаларымен қатар қолжазбалары [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Қазан]], [[Алматы|Алматы қалаларының]] мұрағаттары мен кітапхана қорларында сақтаулы. Мұңлық-пен Зарлықтың көнеден келе жатқан кесене-күмбездері -- Түркістан облысына Арыс қаласының маңында орын тепкен.<br>Сюжеті жағынан «Мұңлық– Зарлыққа» ұқсас «[[Алтын Айдар]]», «[[Зарлық]]», «[[Шапшар хан]]», «[[Қиссауылыи Мұңлық – Зарлық]]» секілді жырлар бізге жеткен. Жырдың халық арасына кеңінен таралуына қиссашыл ақын [[Жүсіпбек Шайхысламұлы]] көп еңбек сіңірді. Ол ауызша тараған үлгісі негізінде жырды қара сөзбен (өлең аралас) қайта жырлап, [[1896–1916|1896–1916 жылдары]] Қазан қаласында «[[Хикаят Рисале-и Мұңлық – Зарлық]]» деген атпен бірнеше рет жариялады. Жыр сюжеті қазақтың ертегі, аңыздарымен сарындас, онда батырлық эпоста кездесетін сөз оралымдары мен бейнелеу тәсілдері кеңінен қолданылған.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> ==Сілтемелер== <references /> ==Дереккөздер== *[[Қазақ энциклопедиясы]] {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Дастандар]] {{stub}} dgwwo26399bw8eon7vmb1ofbc40ex54 3688091 3687779 2026-10-29T05:32:25Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арыс Тілдер|Арыс Тілдер]] ([[User talk:Арыс Тілдер|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды 2306985 wikitext text/x-wiki <br> '''Мұңлық– Зарлық''' – Шығыс сюжетімен құрылған [[жыр]]. «Мұңлық– Зарлық» ел арасына тараған ауызша нұсқаларымен қатар қолжазбалары [[Мәскеу]], [[Санкт-Петербург]], [[Қазан]], [[Алматы|Алматы қалаларының]] мұрағаттары мен кітапхана қорларында сақтаулы. <br>Сюжеті жағынан «Мұңлық– Зарлыққа» ұқсас «[[Алтын Айдар]]», «[[Зарлық]]», «[[Шапшар хан]]», «[[Қиссауылыи Мұңлық – Зарлық]]» секілді жырлар бізге жеткен. Жырдың халық арасына кеңінен таралуына қиссашыл ақын [[Жүсіпбек Шайхысламұлы]] көп еңбек сіңірді. Ол ауызша тараған үлгісі негізінде жырды қара сөзбен (өлең аралас) қайта жырлап, [[1896–1916|1896–1916 жылдары]] Қазан қаласында «[[Хикаят Рисале-и Мұңлық – Зарлық]]» деген атпен бірнеше рет жариялады. Жыр сюжеті қазақтың ертегі, аңыздарымен сарындас, онда батырлық эпоста кездесетін сөз оралымдары мен бейнелеу тәсілдері кеңінен қолданылған.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> ==Сілтемелер== <references /> ==Дереккөздер== *[[Қазақ энциклопедиясы]] {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Дастандар]] {{stub}} bl144bqzyen5i3baivfretnmankj4z8 0 34077 3687787 3687658 2026-10-28T13:15:07Z Arystanbek 14348 [[Special:Contributions/1nter pares|1nter pares]] ([[User talk:1nter pares|т]]) өңдемелерінен [[User:Atageldı Däulethan|Atageldı Däulethan]] соңғы нұсқасына қайтарды 3687657 wikitext text/x-wiki '''ҚАҒАНАҚСЫЗДАР''' ([[Anamnіa]]; еж.грек.«άν (an)» – жоқ деген мағынаны білдіретін сөз алды қосымшасы» + грек. «αμνίον (amnion)» – ұрық қабы, қағанақ) — ұрығының дамуы кезінде арнайы ұрық қабықтары болмайтын төменгі сатыдағы омыртқалы жануарлардың жеке тобы <ref>[https://kazneb.kz/la/catalogue/view/1112364 Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 8 – том. Құраст.: Қ. Күдеринова, О.Жұбаева, М. Жолшаева және т.б. - Алматы, 2011. - 744 б. ISBN – 9965-17-539-Х]</ref><ref>Несіпбаев Т. Физиология терминдерінің түсіндірме сөздігі. 2-басылым. - Алматы: «Агроуниверситет» баспасы, 2004. - 226 б. ISBN 9965-720-07-Х</ref>.[[File:Қағанақсыздар яғни Anamnia тобының көрнекі суреті.png|thumb|Қағанақсыздар яғни Anamnia тобының көрнекі суреті]] ''Бассүйектілерді(Craniata)'' яғни ''Омыртқалылар(Vertebrata)'' тип тармағын зоологтар көбіне жануардың ұрығын қоршап жатқан су қабығы – қағанағының бар-жоғына қарай ''Қағанақтылар (Amniota)'' және ''Қағанақсыздар(Anamnіa) деп екі топқа жіктейді.<br> Кейбір әдебиетте қағанақ орнына ''Ұрыққапсыздар'' мен ''Ұрыққаптылар'' деп атайды. Қағанақсыздарға(Ұрыққапсыздар) ''дөңгелекауыздылар, шеміршекті балықтар,'' сүйекті балықтар және қосмекенділер жатады<ref>Ғапуов, Б. (2014). Желілілер зоологиясы: Кітап 1 АГУ им. Х.Досмухамедова ISBN 978-601-262-175-4</ref><ref>Наумов, С.П.. Омыртқалылар зоологиясы. Мектеп, 1970.-289 б.</ref>. == Қағанақ деген немене? == Мал бағып, төрт түлігін байлық көрген қазақ мал төлдеу мауысымда жаңа туған төлдің үстін орап, қоршап жатқан жұқа қабықты '''қағанақ''' деп атаған. Бұл қабық іші суға толған әрі жұп-жұқа. <br> Қағанақ сөзінің қазақы ортада '''шарана''' деген екінші атауы бар. <br> Кейбір әдебиетте '''шарана''' деп жаңа туған нәресте, сәбиді иа анасының іште жатқан ұрығын атайды.<br> Осы нәрсе төрт түлікте ғана емес ''адам баласында'' да, денесін түк басқан ''аңда(сүтқоректілер)'' да, көбіне аспанда ұшқан қауырсынды ''құста'' да, жер бауырлап жүрген ''жорғалаушылардың'' бүкілінде кездеседі.<br> ''Жорғалаушылар'', ''құстар'' және ''сүтқоректілер(адам да осы таптың өкілі) кластарының'' ұрығын осы қағанақ атты орап жатқандықтан, ғалымдар бұларды '''Қағанақтылар''' иа болмаса '''Жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлар''' есімді бір тапқа біріктіреді. <br> Қағанақ деген әншейін сулы қабық болғанымен, бірталай жануардың таптарында ұшырасуы бекер емес. <br> Қағанақ бұл – жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлардың құрлыққа шығып, оны игеріп және жаулап үшін іш құрылысында шыққан жаңашылдық. <br> Ал омыртқалылардың қалғандары - ''балықтар класүсті'','' дөңгелекауыздылар класүсті'' мен ''қосмекенділер класын'' '''Қағанақсыздар''' немесе '''Төменгі сатыдағы омыртқалылар''' дейді.<br> Балықтар су жаратылысы екені айтпай-ақ түсінікті. Ал қосмекенділер деп құрлықта да, суда да яғни екі ортада мекен ететін бақа, құрбақа сияқты мақұлықтар. Қосмекенділер алғаш құрлыққа шыққан омыртқалылар деседе, ұрпақ өрбіту кезінде суға тәуелді. Осы жануарлар жұмыртқасын яғни уылдығын суға салады және уылдықтан шыққан дернәсілі суда дамиды. == Қағанақсыздарға жалпы сипаттама == Қағанақсыздарға жататын омыртқалы жануарлардың көпшілік түрлерінің тіршілігі тікелей сулы ортада өтеді. Қағанақсыздардың көпшілік түрлері сырттай ұрықтанады, кейде [[іштей ұрықтанатын]] түрлері де кездеседі. Қағанақсыздардың ұрықтанған [[жұмыртқа]] клеткалары сулы ортада (кейде ылғалы мол жерлерде) дамиды. Олардың жұмыртқаларында жеткілікті мөлшерде сары уызы болады. Жұмыртқасы біркелкі бөлшектенбей дамиды. Жұмыртқадан сулы ортада тіршілік етуге бейімделген дернәсіл пайда болады. Қағанақсыздардың кейбір түрлерінің (балықтардың) дернәсілдері ересектеріне біршама ұқсас келеді. Ал кейбір түрлерінің (құйрықсыз қосмекенділердің) дернәсілдері күрделі түрленіп барып, ересектеріне айналады. Қағанақсыздардың кей түрлерінде ([[дөңгелекауыздыларда]]) үстіңгі және астыңғы жақ сүйектері болмайды. Ал балықтар мен қосмекенділерде жақ сүйектері жақсы дамыған. Қағанақсыздардың барлық түрі омыртқалы жануарлардың салқынқандылар ([[пойкилотермиялы]]) тобына жатады.<ref name="test">Қазақстан Энциклопедиясы</ref> ==Дереккөздер == [[Санат:Биология]] 1mdljy3qlyvtnefic56ir724c08n5jn 3687788 3687787 2026-10-28T13:20:09Z Arystanbek 14348 3687788 wikitext text/x-wiki '''ҚАҒАНАҚСЫЗДАР''' ([[Anamnіa]]; еж.грек.«άν (an)» – жоқ деген мағынаны білдіретін сөз алды қосымшасы» + грек. «αμνίον (amnion)» – ұрық қабы, қағанақ) — ұрығының дамуы кезінде арнайы ұрық қабықтары болмайтын төменгі сатыдағы омыртқалы жануарлардың жеке тобы <ref>[https://kazneb.kz/la/catalogue/view/1112364 Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 8 – том. Құраст.: Қ. Күдеринова, О.Жұбаева, М. Жолшаева және т.б. - Алматы, 2011. - 744 б. ISBN – 9965-17-539-Х]</ref><ref>Несіпбаев Т. Физиология терминдерінің түсіндірме сөздігі. 2-басылым. - Алматы: «Агроуниверситет» баспасы, 2004. - 226 б. ISBN 9965-720-07-Х</ref>.[[File:Қағанақсыздар яғни Anamnia тобының көрнекі суреті.png|thumb|Қағанақсыздар яғни Anamnia тобының көрнекі суреті]] ''Бассүйектілерді(Craniata)'' яғни ''Омыртқалылар(Vertebrata)'' тип тармағын зоологтар көбіне жануардың ұрығын қоршап жатқан су қабығы – қағанағының бар-жоғына қарай ''Қағанақтылар (Amniota)'' және ''Қағанақсыздар(Anamnіa) деп екі топқа жіктейді.<br> Кейбір әдебиетте қағанақ орнына ''Ұрыққапсыздар'' мен ''Ұрыққаптылар'' деп атайды. Қағанақсыздарға(Ұрыққапсыздар) ''дөңгелекауыздылар, шеміршекті балықтар,'' сүйекті балықтар және қосмекенділер жатады<ref>Ғапуов, Б. (2014). Желілілер зоологиясы: Кітап 1 АГУ им. Х.Досмухамедова ISBN 978-601-262-175-4</ref><ref>Наумов, С.П.. Омыртқалылар зоологиясы. Мектеп, 1970.-289 б.</ref>. == Қағанақ деген немене? == Мал бағып, төрт түлігін байлық көрген қазақ мал төлдеу мауысымда жаңа туған төлдің үстін орап, қоршап жатқан жұқа қабықты '''қағанақ''' деп атаған. Бұл қабық іші суға толған әрі жұп-жұқа. <br> Қағанақ сөзінің қазақы ортада '''шарана''' деген екінші атауы бар. <br> Кейбір әдебиетте '''шарана''' деп жаңа туған нәресте, сәбиді иа анасының іште жатқан ұрығын атайды.<br> Осы нәрсе төрт түлікте ғана емес ''адам баласында'' да, денесін түк басқан ''аңда(сүтқоректілер)'' да, көбіне аспанда ұшқан қауырсынды ''құста'' да, жер бауырлап жүрген ''жорғалаушылардың'' бүкілінде кездеседі.<br> ''Жорғалаушылар'', ''құстар'' және ''сүтқоректілер(адам да осы таптың өкілі) кластарының'' ұрығын осы қағанақ атты орап жатқандықтан, ғалымдар бұларды '''Қағанақтылар''' иа болмаса '''Жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлар''' есімді бір тапқа біріктіреді. <br> Қағанақ деген әншейін сулы қабық болғанымен, бірталай жануардың таптарында ұшырасуы бекер емес. <br> Қағанақ бұл – жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлардың құрлыққа шығып, оны игеріп және жаулап үшін іш құрылысында шыққан жаңашылдық. <br> Ал омыртқалылардың қалғандары - ''балықтар класүсті'','' дөңгелекауыздылар класүсті'' мен ''қосмекенділер класын'' '''Қағанақсыздар''' немесе '''Төменгі сатыдағы омыртқалылар''' дейді.<br> Балықтар су жаратылысы екені айтпай-ақ түсінікті. Ал қосмекенділер деп құрлықта да, суда да яғни екі ортада мекен ететін бақа, құрбақа сияқты мақұлықтар. Қосмекенділер алғаш құрлыққа шыққан омыртқалылар деседе, ұрпақ өрбіту кезінде суға тәуелді. Осы жануарлар жұмыртқасын яғни уылдығын суға салады және уылдықтан шыққан дернәсілі суда дамиды. == Қағанақсыздарға жалпы сипаттама == Қағанақсыздарға жататын омыртқалы жануарлардың көпшілік түрлерінің тіршілігі тікелей сулы ортада өтеді. Қағанақсыздардың көпшілік түрлері сырттай ұрықтанады, кейде [[іштей ұрықтанатын]] түрлері де кездеседі. Қағанақсыздардың ұрықтанған [[жұмыртқа]] клеткалары сулы ортада (кейде ылғалы мол жерлерде) дамиды. Олардың жұмыртқаларында жеткілікті мөлшерде сары уызы болады. Жұмыртқасы біркелкі бөлшектенбей дамиды. Жұмыртқадан сулы ортада тіршілік етуге бейімделген дернәсіл пайда болады. Қағанақсыздардың кейбір түрлерінің (балықтардың) дернәсілдері ересектеріне біршама ұқсас келеді. Ал кейбір түрлерінің (құйрықсыз қосмекенділердің) дернәсілдері күрделі түрленіп барып, ересектеріне айналады. Қағанақсыздардың кей түрлерінде ([[дөңгелекауыздыларда]]) үстіңгі және астыңғы жақ сүйектері болмайды. Ал балықтар мен қосмекенділерде жақ сүйектері жақсы дамыған. Қағанақсыздардың барлық түрі омыртқалы жануарлардың салқынқандылар ([[пойкилотермиялы]]) тобына жатады.<ref name="test">Қазақстан Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Биология]] glstn4j030snl78xnuouq1arrkxanhx 3687789 3687788 2026-10-28T13:21:58Z Arystanbek 14348 «[[Санат:Биология|Биология]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Омыртқалылар зоологиясы|Омыртқалылар зоологиясы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3687789 wikitext text/x-wiki '''ҚАҒАНАҚСЫЗДАР''' ([[Anamnіa]]; еж.грек.«άν (an)» – жоқ деген мағынаны білдіретін сөз алды қосымшасы» + грек. «αμνίον (amnion)» – ұрық қабы, қағанақ) — ұрығының дамуы кезінде арнайы ұрық қабықтары болмайтын төменгі сатыдағы омыртқалы жануарлардың жеке тобы <ref>[https://kazneb.kz/la/catalogue/view/1112364 Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 8 – том. Құраст.: Қ. Күдеринова, О.Жұбаева, М. Жолшаева және т.б. - Алматы, 2011. - 744 б. ISBN – 9965-17-539-Х]</ref><ref>Несіпбаев Т. Физиология терминдерінің түсіндірме сөздігі. 2-басылым. - Алматы: «Агроуниверситет» баспасы, 2004. - 226 б. ISBN 9965-720-07-Х</ref>.[[File:Қағанақсыздар яғни Anamnia тобының көрнекі суреті.png|thumb|Қағанақсыздар яғни Anamnia тобының көрнекі суреті]] ''Бассүйектілерді(Craniata)'' яғни ''Омыртқалылар(Vertebrata)'' тип тармағын зоологтар көбіне жануардың ұрығын қоршап жатқан су қабығы – қағанағының бар-жоғына қарай ''Қағанақтылар (Amniota)'' және ''Қағанақсыздар(Anamnіa) деп екі топқа жіктейді.<br> Кейбір әдебиетте қағанақ орнына ''Ұрыққапсыздар'' мен ''Ұрыққаптылар'' деп атайды. Қағанақсыздарға(Ұрыққапсыздар) ''дөңгелекауыздылар, шеміршекті балықтар,'' сүйекті балықтар және қосмекенділер жатады<ref>Ғапуов, Б. (2014). Желілілер зоологиясы: Кітап 1 АГУ им. Х.Досмухамедова ISBN 978-601-262-175-4</ref><ref>Наумов, С.П.. Омыртқалылар зоологиясы. Мектеп, 1970.-289 б.</ref>. == Қағанақ деген немене? == Мал бағып, төрт түлігін байлық көрген қазақ мал төлдеу мауысымда жаңа туған төлдің үстін орап, қоршап жатқан жұқа қабықты '''қағанақ''' деп атаған. Бұл қабық іші суға толған әрі жұп-жұқа. <br> Қағанақ сөзінің қазақы ортада '''шарана''' деген екінші атауы бар. <br> Кейбір әдебиетте '''шарана''' деп жаңа туған нәресте, сәбиді иа анасының іште жатқан ұрығын атайды.<br> Осы нәрсе төрт түлікте ғана емес ''адам баласында'' да, денесін түк басқан ''аңда(сүтқоректілер)'' да, көбіне аспанда ұшқан қауырсынды ''құста'' да, жер бауырлап жүрген ''жорғалаушылардың'' бүкілінде кездеседі.<br> ''Жорғалаушылар'', ''құстар'' және ''сүтқоректілер(адам да осы таптың өкілі) кластарының'' ұрығын осы қағанақ атты орап жатқандықтан, ғалымдар бұларды '''Қағанақтылар''' иа болмаса '''Жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлар''' есімді бір тапқа біріктіреді. <br> Қағанақ деген әншейін сулы қабық болғанымен, бірталай жануардың таптарында ұшырасуы бекер емес. <br> Қағанақ бұл – жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлардың құрлыққа шығып, оны игеріп және жаулап үшін іш құрылысында шыққан жаңашылдық. <br> Ал омыртқалылардың қалғандары - ''балықтар класүсті'','' дөңгелекауыздылар класүсті'' мен ''қосмекенділер класын'' '''Қағанақсыздар''' немесе '''Төменгі сатыдағы омыртқалылар''' дейді.<br> Балықтар су жаратылысы екені айтпай-ақ түсінікті. Ал қосмекенділер деп құрлықта да, суда да яғни екі ортада мекен ететін бақа, құрбақа сияқты мақұлықтар. Қосмекенділер алғаш құрлыққа шыққан омыртқалылар деседе, ұрпақ өрбіту кезінде суға тәуелді. Осы жануарлар жұмыртқасын яғни уылдығын суға салады және уылдықтан шыққан дернәсілі суда дамиды. == Қағанақсыздарға жалпы сипаттама == Қағанақсыздарға жататын омыртқалы жануарлардың көпшілік түрлерінің тіршілігі тікелей сулы ортада өтеді. Қағанақсыздардың көпшілік түрлері сырттай ұрықтанады, кейде [[іштей ұрықтанатын]] түрлері де кездеседі. Қағанақсыздардың ұрықтанған [[жұмыртқа]] клеткалары сулы ортада (кейде ылғалы мол жерлерде) дамиды. Олардың жұмыртқаларында жеткілікті мөлшерде сары уызы болады. Жұмыртқасы біркелкі бөлшектенбей дамиды. Жұмыртқадан сулы ортада тіршілік етуге бейімделген дернәсіл пайда болады. Қағанақсыздардың кейбір түрлерінің (балықтардың) дернәсілдері ересектеріне біршама ұқсас келеді. Ал кейбір түрлерінің (құйрықсыз қосмекенділердің) дернәсілдері күрделі түрленіп барып, ересектеріне айналады. Қағанақсыздардың кей түрлерінде ([[дөңгелекауыздыларда]]) үстіңгі және астыңғы жақ сүйектері болмайды. Ал балықтар мен қосмекенділерде жақ сүйектері жақсы дамыған. Қағанақсыздардың барлық түрі омыртқалы жануарлардың салқынқандылар ([[пойкилотермиялы]]) тобына жатады.<ref name="test">Қазақстан Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Омыртқалылар зоологиясы]] kccmrq55nk1k9c089ee8idq4yyccgag 3687790 3687789 2026-10-28T13:22:28Z Arystanbek 14348 3687790 wikitext text/x-wiki '''ҚАҒАНАҚСЫЗДАР''' (Anamnіa; еж.грек.«άν (an)» – жоқ деген мағынаны білдіретін сөз алды қосымшасы» + грек. «αμνίον (amnion)» – ұрық қабы, қағанақ) — ұрығының дамуы кезінде арнайы ұрық қабықтары болмайтын төменгі сатыдағы омыртқалы жануарлардың жеке тобы <ref>[https://kazneb.kz/la/catalogue/view/1112364 Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 8 – том. Құраст.: Қ. Күдеринова, О.Жұбаева, М. Жолшаева және т.б. - Алматы, 2011. - 744 б. ISBN – 9965-17-539-Х]</ref><ref>Несіпбаев Т. Физиология терминдерінің түсіндірме сөздігі. 2-басылым. - Алматы: «Агроуниверситет» баспасы, 2004. - 226 б. ISBN 9965-720-07-Х</ref>.[[File:Қағанақсыздар яғни Anamnia тобының көрнекі суреті.png|thumb|Қағанақсыздар яғни Anamnia тобының көрнекі суреті]] ''Бассүйектілерді(Craniata)'' яғни ''Омыртқалылар(Vertebrata)'' тип тармағын зоологтар көбіне жануардың ұрығын қоршап жатқан су қабығы – қағанағының бар-жоғына қарай ''Қағанақтылар (Amniota)'' және ''Қағанақсыздар(Anamnіa) деп екі топқа жіктейді.<br> Кейбір әдебиетте қағанақ орнына ''Ұрыққапсыздар'' мен ''Ұрыққаптылар'' деп атайды. Қағанақсыздарға(Ұрыққапсыздар) ''дөңгелекауыздылар, шеміршекті балықтар,'' сүйекті балықтар және қосмекенділер жатады<ref>Ғапуов, Б. (2014). Желілілер зоологиясы: Кітап 1 АГУ им. Х.Досмухамедова ISBN 978-601-262-175-4</ref><ref>Наумов, С.П.. Омыртқалылар зоологиясы. Мектеп, 1970.-289 б.</ref>. == Қағанақ деген немене? == Мал бағып, төрт түлігін байлық көрген қазақ мал төлдеу мауысымда жаңа туған төлдің үстін орап, қоршап жатқан жұқа қабықты '''қағанақ''' деп атаған. Бұл қабық іші суға толған әрі жұп-жұқа. <br> Қағанақ сөзінің қазақы ортада '''шарана''' деген екінші атауы бар. <br> Кейбір әдебиетте '''шарана''' деп жаңа туған нәресте, сәбиді иа анасының іште жатқан ұрығын атайды.<br> Осы нәрсе төрт түлікте ғана емес ''адам баласында'' да, денесін түк басқан ''аңда(сүтқоректілер)'' да, көбіне аспанда ұшқан қауырсынды ''құста'' да, жер бауырлап жүрген ''жорғалаушылардың'' бүкілінде кездеседі.<br> ''Жорғалаушылар'', ''құстар'' және ''сүтқоректілер(адам да осы таптың өкілі) кластарының'' ұрығын осы қағанақ атты орап жатқандықтан, ғалымдар бұларды '''Қағанақтылар''' иа болмаса '''Жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлар''' есімді бір тапқа біріктіреді. <br> Қағанақ деген әншейін сулы қабық болғанымен, бірталай жануардың таптарында ұшырасуы бекер емес. <br> Қағанақ бұл – жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлардың құрлыққа шығып, оны игеріп және жаулап үшін іш құрылысында шыққан жаңашылдық. <br> Ал омыртқалылардың қалғандары - ''балықтар класүсті'','' дөңгелекауыздылар класүсті'' мен ''қосмекенділер класын'' '''Қағанақсыздар''' немесе '''Төменгі сатыдағы омыртқалылар''' дейді.<br> Балықтар су жаратылысы екені айтпай-ақ түсінікті. Ал қосмекенділер деп құрлықта да, суда да яғни екі ортада мекен ететін бақа, құрбақа сияқты мақұлықтар. Қосмекенділер алғаш құрлыққа шыққан омыртқалылар деседе, ұрпақ өрбіту кезінде суға тәуелді. Осы жануарлар жұмыртқасын яғни уылдығын суға салады және уылдықтан шыққан дернәсілі суда дамиды. == Қағанақсыздарға жалпы сипаттама == Қағанақсыздарға жататын омыртқалы жануарлардың көпшілік түрлерінің тіршілігі тікелей сулы ортада өтеді. Қағанақсыздардың көпшілік түрлері сырттай ұрықтанады, кейде [[іштей ұрықтанатын]] түрлері де кездеседі. Қағанақсыздардың ұрықтанған [[жұмыртқа]] клеткалары сулы ортада (кейде ылғалы мол жерлерде) дамиды. Олардың жұмыртқаларында жеткілікті мөлшерде сары уызы болады. Жұмыртқасы біркелкі бөлшектенбей дамиды. Жұмыртқадан сулы ортада тіршілік етуге бейімделген дернәсіл пайда болады. Қағанақсыздардың кейбір түрлерінің (балықтардың) дернәсілдері ересектеріне біршама ұқсас келеді. Ал кейбір түрлерінің (құйрықсыз қосмекенділердің) дернәсілдері күрделі түрленіп барып, ересектеріне айналады. Қағанақсыздардың кей түрлерінде ([[дөңгелекауыздыларда]]) үстіңгі және астыңғы жақ сүйектері болмайды. Ал балықтар мен қосмекенділерде жақ сүйектері жақсы дамыған. Қағанақсыздардың барлық түрі омыртқалы жануарлардың салқынқандылар ([[пойкилотермиялы]]) тобына жатады.<ref name="test">Қазақстан Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Омыртқалылар зоологиясы]] td8kgmivo0ffjpt93casz0az7hera31 3687846 3687790 2026-10-28T16:44:57Z Kasymov 10777 жедел жоюға ұсыну 3687846 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|қайта жазып шығу керек! Энциклопедия стилі сақталмаған[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:44, 2026 ж. қазанның 28 (+05)}} '''ҚАҒАНАҚСЫЗДАР''' (Anamnіa; еж.грек.«άν (an)» – жоқ деген мағынаны білдіретін сөз алды қосымшасы» + грек. «αμνίον (amnion)» – ұрық қабы, қағанақ) — ұрығының дамуы кезінде арнайы ұрық қабықтары болмайтын төменгі сатыдағы омыртқалы жануарлардың жеке тобы <ref>[https://kazneb.kz/la/catalogue/view/1112364 Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 8 – том. Құраст.: Қ. Күдеринова, О.Жұбаева, М. Жолшаева және т.б. - Алматы, 2011. - 744 б. ISBN – 9965-17-539-Х]</ref><ref>Несіпбаев Т. Физиология терминдерінің түсіндірме сөздігі. 2-басылым. - Алматы: «Агроуниверситет» баспасы, 2004. - 226 б. ISBN 9965-720-07-Х</ref>.[[File:Қағанақсыздар яғни Anamnia тобының көрнекі суреті.png|thumb|Қағанақсыздар яғни Anamnia тобының көрнекі суреті]] ''Бассүйектілерді(Craniata)'' яғни ''Омыртқалылар(Vertebrata)'' тип тармағын зоологтар көбіне жануардың ұрығын қоршап жатқан су қабығы – қағанағының бар-жоғына қарай ''Қағанақтылар (Amniota)'' және ''Қағанақсыздар(Anamnіa) деп екі топқа жіктейді.<br> Кейбір әдебиетте қағанақ орнына ''Ұрыққапсыздар'' мен ''Ұрыққаптылар'' деп атайды. Қағанақсыздарға(Ұрыққапсыздар) ''дөңгелекауыздылар, шеміршекті балықтар,'' сүйекті балықтар және қосмекенділер жатады<ref>Ғапуов, Б. (2014). Желілілер зоологиясы: Кітап 1 АГУ им. Х.Досмухамедова ISBN 978-601-262-175-4</ref><ref>Наумов, С.П.. Омыртқалылар зоологиясы. Мектеп, 1970.-289 б.</ref>. == Қағанақ деген немене? == Мал бағып, төрт түлігін байлық көрген қазақ мал төлдеу мауысымда жаңа туған төлдің үстін орап, қоршап жатқан жұқа қабықты '''қағанақ''' деп атаған. Бұл қабық іші суға толған әрі жұп-жұқа. <br> Қағанақ сөзінің қазақы ортада '''шарана''' деген екінші атауы бар. <br> Кейбір әдебиетте '''шарана''' деп жаңа туған нәресте, сәбиді иа анасының іште жатқан ұрығын атайды.<br> Осы нәрсе төрт түлікте ғана емес ''адам баласында'' да, денесін түк басқан ''аңда(сүтқоректілер)'' да, көбіне аспанда ұшқан қауырсынды ''құста'' да, жер бауырлап жүрген ''жорғалаушылардың'' бүкілінде кездеседі.<br> ''Жорғалаушылар'', ''құстар'' және ''сүтқоректілер(адам да осы таптың өкілі) кластарының'' ұрығын осы қағанақ атты орап жатқандықтан, ғалымдар бұларды '''Қағанақтылар''' иа болмаса '''Жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлар''' есімді бір тапқа біріктіреді. <br> Қағанақ деген әншейін сулы қабық болғанымен, бірталай жануардың таптарында ұшырасуы бекер емес. <br> Қағанақ бұл – жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлардың құрлыққа шығып, оны игеріп және жаулап үшін іш құрылысында шыққан жаңашылдық. <br> Ал омыртқалылардың қалғандары - ''балықтар класүсті'','' дөңгелекауыздылар класүсті'' мен ''қосмекенділер класын'' '''Қағанақсыздар''' немесе '''Төменгі сатыдағы омыртқалылар''' дейді.<br> Балықтар су жаратылысы екені айтпай-ақ түсінікті. Ал қосмекенділер деп құрлықта да, суда да яғни екі ортада мекен ететін бақа, құрбақа сияқты мақұлықтар. Қосмекенділер алғаш құрлыққа шыққан омыртқалылар деседе, ұрпақ өрбіту кезінде суға тәуелді. Осы жануарлар жұмыртқасын яғни уылдығын суға салады және уылдықтан шыққан дернәсілі суда дамиды. == Қағанақсыздарға жалпы сипаттама == Қағанақсыздарға жататын омыртқалы жануарлардың көпшілік түрлерінің тіршілігі тікелей сулы ортада өтеді. Қағанақсыздардың көпшілік түрлері сырттай ұрықтанады, кейде [[іштей ұрықтанатын]] түрлері де кездеседі. Қағанақсыздардың ұрықтанған [[жұмыртқа]] клеткалары сулы ортада (кейде ылғалы мол жерлерде) дамиды. Олардың жұмыртқаларында жеткілікті мөлшерде сары уызы болады. Жұмыртқасы біркелкі бөлшектенбей дамиды. Жұмыртқадан сулы ортада тіршілік етуге бейімделген дернәсіл пайда болады. Қағанақсыздардың кейбір түрлерінің (балықтардың) дернәсілдері ересектеріне біршама ұқсас келеді. Ал кейбір түрлерінің (құйрықсыз қосмекенділердің) дернәсілдері күрделі түрленіп барып, ересектеріне айналады. Қағанақсыздардың кей түрлерінде ([[дөңгелекауыздыларда]]) үстіңгі және астыңғы жақ сүйектері болмайды. Ал балықтар мен қосмекенділерде жақ сүйектері жақсы дамыған. Қағанақсыздардың барлық түрі омыртқалы жануарлардың салқынқандылар ([[пойкилотермиялы]]) тобына жатады.<ref name="test">Қазақстан Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Омыртқалылар зоологиясы]] 9wqk6ggnx0e4dk142t48nmu335xijih 3687862 3687846 2026-10-28T17:05:50Z Atageldı Däulethan 186754 «[[Санат:Омыртқалылар зоологиясы|Омыртқалылар зоологиясы]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Биология|Биология]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3687862 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|қайта жазып шығу керек! Энциклопедия стилі сақталмаған[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:44, 2026 ж. қазанның 28 (+05)}} '''ҚАҒАНАҚСЫЗДАР''' (Anamnіa; еж.грек.«άν (an)» – жоқ деген мағынаны білдіретін сөз алды қосымшасы» + грек. «αμνίον (amnion)» – ұрық қабы, қағанақ) — ұрығының дамуы кезінде арнайы ұрық қабықтары болмайтын төменгі сатыдағы омыртқалы жануарлардың жеке тобы <ref>[https://kazneb.kz/la/catalogue/view/1112364 Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 8 – том. Құраст.: Қ. Күдеринова, О.Жұбаева, М. Жолшаева және т.б. - Алматы, 2011. - 744 б. ISBN – 9965-17-539-Х]</ref><ref>Несіпбаев Т. Физиология терминдерінің түсіндірме сөздігі. 2-басылым. - Алматы: «Агроуниверситет» баспасы, 2004. - 226 б. ISBN 9965-720-07-Х</ref>.[[File:Қағанақсыздар яғни Anamnia тобының көрнекі суреті.png|thumb|Қағанақсыздар яғни Anamnia тобының көрнекі суреті]] ''Бассүйектілерді(Craniata)'' яғни ''Омыртқалылар(Vertebrata)'' тип тармағын зоологтар көбіне жануардың ұрығын қоршап жатқан су қабығы – қағанағының бар-жоғына қарай ''Қағанақтылар (Amniota)'' және ''Қағанақсыздар(Anamnіa) деп екі топқа жіктейді.<br> Кейбір әдебиетте қағанақ орнына ''Ұрыққапсыздар'' мен ''Ұрыққаптылар'' деп атайды. Қағанақсыздарға(Ұрыққапсыздар) ''дөңгелекауыздылар, шеміршекті балықтар,'' сүйекті балықтар және қосмекенділер жатады<ref>Ғапуов, Б. (2014). Желілілер зоологиясы: Кітап 1 АГУ им. Х.Досмухамедова ISBN 978-601-262-175-4</ref><ref>Наумов, С.П.. Омыртқалылар зоологиясы. Мектеп, 1970.-289 б.</ref>. == Қағанақ деген немене? == Мал бағып, төрт түлігін байлық көрген қазақ мал төлдеу мауысымда жаңа туған төлдің үстін орап, қоршап жатқан жұқа қабықты '''қағанақ''' деп атаған. Бұл қабық іші суға толған әрі жұп-жұқа. <br> Қағанақ сөзінің қазақы ортада '''шарана''' деген екінші атауы бар. <br> Кейбір әдебиетте '''шарана''' деп жаңа туған нәресте, сәбиді иа анасының іште жатқан ұрығын атайды.<br> Осы нәрсе төрт түлікте ғана емес ''адам баласында'' да, денесін түк басқан ''аңда(сүтқоректілер)'' да, көбіне аспанда ұшқан қауырсынды ''құста'' да, жер бауырлап жүрген ''жорғалаушылардың'' бүкілінде кездеседі.<br> ''Жорғалаушылар'', ''құстар'' және ''сүтқоректілер(адам да осы таптың өкілі) кластарының'' ұрығын осы қағанақ атты орап жатқандықтан, ғалымдар бұларды '''Қағанақтылар''' иа болмаса '''Жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлар''' есімді бір тапқа біріктіреді. <br> Қағанақ деген әншейін сулы қабық болғанымен, бірталай жануардың таптарында ұшырасуы бекер емес. <br> Қағанақ бұл – жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлардың құрлыққа шығып, оны игеріп және жаулап үшін іш құрылысында шыққан жаңашылдық. <br> Ал омыртқалылардың қалғандары - ''балықтар класүсті'','' дөңгелекауыздылар класүсті'' мен ''қосмекенділер класын'' '''Қағанақсыздар''' немесе '''Төменгі сатыдағы омыртқалылар''' дейді.<br> Балықтар су жаратылысы екені айтпай-ақ түсінікті. Ал қосмекенділер деп құрлықта да, суда да яғни екі ортада мекен ететін бақа, құрбақа сияқты мақұлықтар. Қосмекенділер алғаш құрлыққа шыққан омыртқалылар деседе, ұрпақ өрбіту кезінде суға тәуелді. Осы жануарлар жұмыртқасын яғни уылдығын суға салады және уылдықтан шыққан дернәсілі суда дамиды. == Қағанақсыздарға жалпы сипаттама == Қағанақсыздарға жататын омыртқалы жануарлардың көпшілік түрлерінің тіршілігі тікелей сулы ортада өтеді. Қағанақсыздардың көпшілік түрлері сырттай ұрықтанады, кейде [[іштей ұрықтанатын]] түрлері де кездеседі. Қағанақсыздардың ұрықтанған [[жұмыртқа]] клеткалары сулы ортада (кейде ылғалы мол жерлерде) дамиды. Олардың жұмыртқаларында жеткілікті мөлшерде сары уызы болады. Жұмыртқасы біркелкі бөлшектенбей дамиды. Жұмыртқадан сулы ортада тіршілік етуге бейімделген дернәсіл пайда болады. Қағанақсыздардың кейбір түрлерінің (балықтардың) дернәсілдері ересектеріне біршама ұқсас келеді. Ал кейбір түрлерінің (құйрықсыз қосмекенділердің) дернәсілдері күрделі түрленіп барып, ересектеріне айналады. Қағанақсыздардың кей түрлерінде ([[дөңгелекауыздыларда]]) үстіңгі және астыңғы жақ сүйектері болмайды. Ал балықтар мен қосмекенділерде жақ сүйектері жақсы дамыған. Қағанақсыздардың барлық түрі омыртқалы жануарлардың салқынқандылар ([[пойкилотермиялы]]) тобына жатады.<ref name="test">Қазақстан Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Биология]] hbxqxwp8w7oroezgds963plqo2tv86g 3687866 3687862 2026-10-28T17:14:02Z Atageldı Däulethan 186754 уикилендіру, дереккөз, толықтыру, нақтылау, мәліметтерді жаңарту 3687866 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|қайта жазып шығу керек! Энциклопедия стилі сақталмаған[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:44, 2026 ж. қазанның 28 (+05)}} '''ҚАҒАНАҚСЫЗДАР''' (Anamnіa) — ұрығының дамуы кезінде арнайы ұрық қабықтары болмайтын төменгі сатыдағы омыртқалы жануарлардың жеке тобы. Қағанақсыздарға ''дөңгелекауыздылар, балықтар'' және қосмекенділер кластары жатады. <ref>[http://Қазақстан%20энциклопедиясы Қазақстан энциклопедиясы]</ref> == Қағанақсыздарға жалпы сипаттама == Қағанақсыздарға жататын омыртқалы жануарлардың көпшілік түрлерінің тіршілігі тікелей сулы ортада өтеді. Қағанақсыздардың көпшілік түрлері сырттай ұрықтанады, кейде [[іштей ұрықтанатын]] түрлері де кездеседі. Қағанақсыздардың ұрықтанған [[жұмыртқа]] клеткалары сулы ортада (кейде ылғалы мол жерлерде) дамиды. Олардың жұмыртқаларында жеткілікті мөлшерде сары уызы болады. Жұмыртқасы біркелкі бөлшектенбей дамиды. Жұмыртқадан сулы ортада тіршілік етуге бейімделген дернәсіл пайда болады. Қағанақсыздардың кейбір түрлерінің (балықтардың) дернәсілдері ересектеріне біршама ұқсас келеді. Ал кейбір түрлерінің (құйрықсыз қосмекенділердің) дернәсілдері күрделі түрленіп барып, ересектеріне айналады. Қағанақсыздардың кей түрлерінде ([[дөңгелекауыздыларда]]) үстіңгі және астыңғы жақ сүйектері болмайды. Ал балықтар мен қосмекенділерде жақ сүйектері жақсы дамыған. Қағанақсыздардың барлық түрі омыртқалы жануарлардың салқынқандылар ([[пойкилотермиялы]]) тобына жатады.<ref name="test">Қазақстан Энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Биология]] g26n34hqfcntt5loh0k8meujy78daxv 0 36875 3687989 1766318 2026-10-28T21:44:57Z Amherst99 4439 3687989 wikitext text/x-wiki '''Арьергард ''' (франц. arrière — тылдық, garde — күзет) — шегінген әскердің негізгі күшін қорғауға арналған, жалпы [[әскер|әскери]] құрамадан тыс [[мотоатқыш|мотоатқыштар]] бөлімі не бөлімшесі. Негізгі міндеті — [[шабуыл|шабуылдап]] келе жатқан жауды тоқтату, шегінген негізгі күштің кедергісіз жылжуын қамтамасыз ету және оны жаудың тұтқиыл шабуылынан қорғау.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Әскери өнер]] [[Санат:Қарулы күштер]] gwrmef166abqg2z91eoj7irxedmluuz 0 37963 3688235 3373009 2026-10-29T09:22:45Z Unknown Alash 96268 3688235 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Жәдік сұлтан|Титулы=[[Сарайшық|Сарайшық әмірі]]|Басқара бастады=[[1513]]|Басқаруын аяқтады=[[1520]]|Монарх=[[Қасым хан]]|Қайтыс болған күні=[[1520]]|Династия=[[Төре]]<br>[[Жәдік әулеті]]|Діні=[[Ислам]]|Қайтыс болған жері=[[Ноғай Ордасы]]<br>[[Сарайшық]]|Әкесі=[[Әз-Жәнібек хан]]|Балалары=[[Тоғым хан]]<br>Бөкей сұлтан<br>[[Шығай хан]]<br>Мәлік сұлтан|Туған күні=Белгісіз}} '''Жәдік сұлтан''' ,'' Джадк, Адик, Иадик'' (туған жылы белгісіз-1520) — [[қазақ сұлтаны]]. [[Қазақ хандығы]]ның негізін салушылардың бірі [[Жәнібек хан]]ның тоғызыншы ұлы. [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] Жәдік сұлтанды ықпалды сұлтандардың бірі болған деп көрсетеді. Жәдік сұлтанның бауыры [[Қасым хан]] түрлі саяси, дипломатиялық жолдармен Қазақ хандығын нығайтып, территориясын кеңейтуде оның қолдауына сүйенгені байқалады. Тарихи деректерде Жәдік сұлтанның өмірі туралы мәліметтер аз кездеседі. Ол [[Моғолстан]] ханы [[Жүніс]]тің төртінші қызы [[Нигар|Нигар ханымға]] үйленген. Жәдік сұлтанның [[Тоғым хан|Тоғым]], Бөкей және [[Шығай хан|Шығай]] мен Мәлік деген төрт ұлы бар, оның екеуі Қазақ хандығының хандары болған. [[Мұхаммед Шайбани|Мұхаммед Шайбани хан]] 1503 жылы [[Ташкент]] қаласын басып алған кезде Жәдік сұлтан қазақ даласына қашып кетеді. Жәдік сұлтан Шығым мырза бастап барған, [[ноғай]]лармен болған шайқаста [[Жыландытөбе]] деген жерде қаза табады. Бұл 1518 жылға дейін болуы керек, өйткені Шығым мырза 1518 жылы өледі. [[Қадырғали Жалайыр]]дың мәліметіне қарағанда, Жәдік сұлтанның бейіті [[Үргеніш]]тегі [[Бақырғани кітабы|Бақырған Ата]] деген жерде. Әкесі - Әз Жәнібек хан. Баласы - Шығай хан. == Әдебиет == *Атыгаев. Н. А. Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.. — Алматы: Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави, 2023. — 225 с. — ISBN 978-601-7805-24-1. *Атыгаев Н. А. Предки Ураз Мухаммед-хана в истории Казахского ханства // Золотоордынское обозрение. — 2023. — № 2. *Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Казахские ханы. — Астана: ТОО «Астана Даму-21», 2006. — 256 с. — ISBN 9965-9522-8-0. *А. Исин. Казахское ханство и Ногайская Орда во второй половине XV - XVI в. / Жмайлова. В. И.. — Семипалатинск: Издательство «Тенгри», 2002. — 139 с. — ISBN 9965-492-29-8. *Тасмагабетов И. Н. и др. История Казахстана в Русских источниках (XV—XVII) / Тауекел С. М.. — Алматы: Издательство "Дайк-Пресс", 2005. — Т. I. — С. 197. — 704 с. — ISBN 9965-699-79-8. [[Санат:Қазақ сұлтандары]] [[Санат:Төрелер]] ffj5et3q26jbu6wrdprpnd86c6ym3tf 3688240 3688235 2026-10-29T09:24:10Z Unknown Alash 96268 3688240 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер|Есімі=Жәдік сұлтан|Титулы=[[Сарайшық|Сарайшық әмірі]]|Басқара бастады=[[1513]]|Басқаруын аяқтады=[[1520]]|Монарх=[[Қасым хан]]|Қайтыс болған күні=[[1520]]|Династия=[[Төре]]<br>[[Жәдік әулеті]]|Діні=[[Ислам]]|Қайтыс болған жері=[[Ноғай Ордасы]]<br>[[Сарайшық]]|Әкесі=[[Әз-Жәнібек хан]]|Балалары=[[Тоғым хан]]<br>Бөкей сұлтан<br>[[Шығай хан]]<br>Мәлік сұлтан|Туған күні=Белгісіз}} '''Жәдік сұлтан''' (жазба деректерде ''Джадк, Адик, Иадик'', туған жылы белгісіз - 1520) — [[қазақтар|қазақ]] [[сұлтан|сұлтаны]]. [[Қазақ хандығы]]ның негізін салушылардың бірі [[Жәнібек хан]]ның тоғызыншы ұлы. [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] Жәдік сұлтанды ықпалды сұлтандардың бірі болған деп көрсетеді. Жәдік сұлтанның бауыры [[Қасым хан]] түрлі саяси, дипломатиялық жолдармен Қазақ хандығын нығайтып, территориясын кеңейтуде оның қолдауына сүйенгені байқалады. Тарихи деректерде Жәдік сұлтанның өмірі туралы мәліметтер аз кездеседі. Ол [[Моғолстан]] ханы [[Жүніс]]тің төртінші қызы [[Нигар|Нигар ханымға]] үйленген. Жәдік сұлтанның [[Тоғым хан|Тоғым]], Бөкей және [[Шығай хан|Шығай]] мен Мәлік деген төрт ұлы бар, оның екеуі Қазақ хандығының хандары болған. [[Мұхаммед Шайбани|Мұхаммед Шайбани хан]] 1503 жылы [[Ташкент]] қаласын басып алған кезде Жәдік сұлтан қазақ даласына қашып кетеді. Жәдік сұлтан Шығым мырза бастап барған, [[ноғай]]лармен болған шайқаста [[Жыландытөбе]] деген жерде қаза табады. Бұл 1518 жылға дейін болуы керек, өйткені Шығым мырза 1518 жылы өледі. [[Қадырғали Жалайыр]]дың мәліметіне қарағанда, Жәдік сұлтанның бейіті [[Үргеніш]]тегі [[Бақырғани кітабы|Бақырған Ата]] деген жерде. Әкесі - Әз Жәнібек хан. Баласы - Шығай хан. == Әдебиет == *Атыгаев. Н. А. Казахское ханство: очерки внешнеполитической истории XV—XVII веков.. — Алматы: Евразийский научно-исследовательский институт МКТУ им. Х.А. Ясави, 2023. — 225 с. — ISBN 978-601-7805-24-1. *Атыгаев Н. А. Предки Ураз Мухаммед-хана в истории Казахского ханства // Золотоордынское обозрение. — 2023. — № 2. *Султанов Т. И. Поднятые на белой кошме. Казахские ханы. — Астана: ТОО «Астана Даму-21», 2006. — 256 с. — ISBN 9965-9522-8-0. *А. Исин. Казахское ханство и Ногайская Орда во второй половине XV - XVI в. / Жмайлова. В. И.. — Семипалатинск: Издательство «Тенгри», 2002. — 139 с. — ISBN 9965-492-29-8. *Тасмагабетов И. Н. и др. История Казахстана в Русских источниках (XV—XVII) / Тауекел С. М.. — Алматы: Издательство "Дайк-Пресс", 2005. — Т. I. — С. 197. — 704 с. — ISBN 9965-699-79-8. [[Санат:Қазақ сұлтандары]] [[Санат:Төрелер]] q91fx3xzqt7erq5rhbamtl1s8zi6hp3 0 39218 3688294 3547809 2026-10-29T10:03:01Z 1nter pares 146705 3688294 wikitext text/x-wiki '''Тұрмыс''' - өндірістік, қоғамдық-саяси іс-әрекеттен тыс, адамдардың тіршілік қажеттілігін қамтамасыз ететін материалдық және мәдени жағдай. Адамдардың табиғи ([[ас]], [[киім]], [[баспана]], [[денсаулық]]) және мәдени құндылықтарды игеруі, демалу, басқалармен араласу сияқты қажеттіліктерін жүзеге асыруы үшін қажетті сала. Тұрмыс күнделікті өмір. Тұрмыс қоғамдық өмірдің басқа салаларына да әсер етеді. Мысалы, [[еңбек процесі]], адамдардың [[көңіл-күйі]] мен мінез-кұлықтары. Адамның тіршілік қажеттілігінің ең бастылары * [[тамақ]] * [[киім-кешек]] * [[тұрғын үй]] * [[демалыс]] * [[көңіл көтеру]] * денсаулық сақтау болса, осылардың қамтамасыз етілуі үшін тұрмыстық қызмет саласы дамуы керек. Тұрмыс әлеуметтік өмірдің барлық салаларына, әсіресе, адамдардың * еңбек етуіне * көңіл-күйіне * мінез-құлқына * рухани ізденісіне айтарлықтай ықпал етеді. Әлеуметтік жағдай өз кезегінде қоғамдағы тұрақтылыққа, адамдардың жан-жақты рухани дамуына әсер етеді. Қоғамның тарихи даму барысында және ғылыми-техниканың дамудың әсерімен тұрмыстың құрылымдық және жеке салаларының да айтарлықтай өзгерісін көреміз. Жаһандану дәуірінде тұрмыс ұлттар мен ұлыстардың әдет-ғұрпын, дәстүрін, ұлттық ерекшеліктерін сақтап, дамытуға кеңістік беретін бірден-бір сала болып табылады. Дәстүрлі қазақ қоғамына тән өзіндік ерекшеліктерді сақтау үшін, тұрмыстық қажеттіліктерді тікелей қамтамасыз ететін өндіріс салаларының ұлттық мәдениет пен өнерден тамыр тартқаны абзал. Этно-педагогика ''“Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің”'' деген қағидаға сүйенер болса, болашақ ұрпақты елдік дәстүр, мемлекетшілдік, отаншылдық рухында тәрбиелеу үшін, тұрмыста ұлттық нақышқа ие тұрмыстық заттарды қолданудың маңызы зор.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұрмыс|*]] [[Санат:Әлеуметтану]] 0fsw7jcw228k1dqx6bva2w70d1ypvlb 100 39495 3688336 3651867 2026-10-29T10:55:10Z Ерден Карсыбеков 3744 3688336 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <!-- Рамка --> {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#; border-style:solid; border-width:7px; border-color:lightblue; padding-left:0px; padding-right:0px; padding-bottom:0px; padding-top:0px;" | width="55%" valign="top" style="padding: 0; margin:0;" | {| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#; border-style:solid; border-width:2px; border-color:#006400; padding-left:5px; padding-right:5px; padding-bottom:0px; padding-top:0px;" | width="55%" valign="top" style="padding: 0; margin:0;" | {| |- | {| width="100%" style="background:#FFFFFF; border:solid 1px #7D80B3;" cellspacing="0" cellpadding="10" |-valign="top" | colspan="2" height="1" | {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:150px-3_fiddlers_in_silhouette.svg.png‎| ]] |&nbsp; | width="100%"| <!-- ============================ Кіріспе ================================ --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:150%; border-bottom: solid 2px #DDDDDD; margin-bottom:5px; padding-bottom:5px">'''Музыка порталы'''</div> '''[[Музыка]]''' ({{lang-el|Μουσική}}) — белгілі биіктіктегі [[дыбыс]]тардан тұратын, адамға сазды әуенімен әсер ететін, дыбыстық көркем бейнеге негізделген [[өнер]] түрі. Өзінің эмоциялық әсері арқылы музыка адамзат тарихында қоғамдық-идеялық, [[Мәдениет|мәдени]]-[[тәрбие]]лік және [[эстетика]]лық рөл атқарады. Музыка адам [[Сезімдер|сезімін]], ойын, оның ерік-күшін дыбыстық формада суреттейтін қатынас құралы ретінде қызмет етеді. |} {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:40px-P_literature.svg.png‎ ]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #DDDDDD; "> '''Таңдаулы мақала'''</div> [[Сурет:Tattimbet.jpg|нобай|[[Домбыра]] ұстаған [[Тәттімбет Қазанғапұлы]]]] '''[[Қазақстан музыкасы]]''' — Қазақстанның музыка өнері мен музыка индустриясы. Қазақстан халықтарының бірегей, терең шынайы дәстүрлерінің қалыптасу және дамуы арқылы ұзақ тарихи процестердің нәтижесінде жеткен музыкалық мәдениетінің бай музыкалық мұрасы. Бұл тұжырымдама қазақ халқының музыка өнерін, XVI-XXI ғасырлардағы қазақ және қазақ жерін мекендеген басқа ұлттар композиторларының шығармалары, романстары, шығармашылық еңбектерін біріктіреді. Қазақ музыкасы ауызекі дәстүрге негізделген суырып салмалық өнермен қатар жеке өнер саласы, тіпті ілім ретінде де қалыптасып келеді. Ертедегі орхон-енисей жазбалары, орта ғасырлардағы Қорқыт, оғыз еліндегі қобыз культі туралы деректер түркі тайпаларының музыкалық мәдениетінен хабар береді. Одан бергі жерде әл-Фараби, Ибн-Сина, Әбдірахман Жәми, Дәруіш Әли, т.б. көптеген шығыс ойшылдарының музыка өнеріне қатысты теориялық еңбектері де болған. Фарабидің «Музыканың ұлы кітабы» күні бүгінге дейін ғылыми мәнін жоймаған, әлі де толық зерттеліп болмаған мұра. Мұның өзі қазақ музыкасының бірде шаманизм, бірде зороастризм, бірде ислам мәдениетінің аясында қалыптасып келгенін аңғартады. XV–XVIII ғасырлардағы жыраулық өнер тудырған эпик дәстүрдің Қазақ музыкасынан алатын орны ерекше. ([[Қазақстан музыкасы|''толығырақ'']]) |} {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:35px-P_treble_clef.svg.png]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #DDDDDD; "> '''Таңдаулы медиа'''</div> <div style="text-align:left;"> Бозторғай туралы балаларға арналған [[Alouette (ән)|ән]]:<br> [[File:Alouette (song).ogg]] </div> |} | rowspan="3" style="background-color:#EEEEEE" | {| width="100%" style="background-color:transparent" <!-- ===================== Жаңалықтар=========================== --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:110%; border-bottom: solid 1px #7D80B3; margin-bottom:5px; margin-top:10px;">'''Жаңалықтар'''</div> <div style="font-size:95%; margin-bottom:10px;"> * [[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы]] ''[[Golden (Huntrix әні)|Golden]]'' әніне берілді. * [[Жыл әні үшін Грэмми сыйлығы]]н ''[[Wildflower]]'' композициясын орындаған [[Билли Айлиш]] иеленді. </div> |} <!-- ================= Жаңа мақалалар ====================== --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:110%; border-bottom: solid 1px #7D80B3; margin-bottom:0px; ; margin-top:10px;">'''Жаңа мақалалар'''</div> <div style="font-size:95%;"> *[[What Was I Made For?]] *[[Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] *[[My Future]] *[[Заманауи фолк]] *[[Халық музыкасы]] *[[Заманауи ритм-н-блюз]] *[[Ритм-гитара]] </div> <!-- ========================== Уикиүлгілер ================================ --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:110%; border-bottom: solid 1px #7D80B3; margin-bottom:5px; margin-top:10px;">'''Уикиүлгілер'''</div> <div style="font-size:100%;"> {{Қазақтың саз аспаптары}} {{Құрманғазы күйлері}} {{Тәттімбеттің күйлері}} {{Ықыластың күйлері }} </div> <!-- ========================== Санаттар ================================ --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:110%; border-bottom: solid 1px #7D80B3; margin-bottom:5px; margin-top:10px;">'''Санаттар'''</div> <div style="font-size:100%;"> <categorytree>Музыка</categorytree> <categorytree>Музыкатану</categorytree> <categorytree>Сазгерлер</categorytree> <categorytree>Күйшілер</categorytree> </div> <!-- ========================== Туыстас порталдар ================================ --> <div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:110%; border-bottom: solid 1px #7D80B3; margin-bottom:5px; margin-top:10px;">'''Туыстас порталдар'''</div> <div style="font-size:110%;"> * [[Портал:The Beatles|The Beatles]] </div> |-valign="top" | width="35%" | <!-- =========================== Музыкалық жанрлар ================================= --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:35px-P_Classic_Music.png]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Музыкалық жанрлар'''</div> <div style="text-align:left;"> {| border="0" style="background-color:white" |valign="top"| * [[Фолк-музыка]] * [[Кантри]] * [[Соул]] * [[Регги]] * [[Диско]] * [[Поп-музыка]] * [[Синтипоп]] * [[Буги-вуги]] * [[Рок-н-ролл]] * [[Ритм-н-блюз]] * [[Электропоп]] |valign="top"| * [[Классикалық музыка]] * [[Джаз]] * [[Блюз]] * [[Блюз-рок]] * [[Поп-рок]] * [[Хип-хоп]] * [[Фанк]] * [[Гранж]] * [[Нью-эйдж]] * [[Рок-музыка]] * [[Эксперименттік рок]] |} </div> |} <!-- ======================== Таңдаулы әнші ============================== --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:Audio-input-microphone.png|35px]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Таңдаулы әнші'''</div> <div style="text-align:left;"> '''Қарақат Башанова''' 2008 жылдың 11 наурызында дүниеге келген. Вокалмен бес жасынан бастап айналысады, фортепиано мен скрипкада ойнайды. 2020 жылы [[Қазақстан Junior Eurovision ән байқауында|Junior Eurovision]] ән байқауына қатысты. Ол «Forever» (''Мәңгілік'') әнін орындап, 152 ұпай жинады және екінші орынға ие болды. Жас орындаушы өз әнін 7 жасында айырылған әкесіне арнаған. <div style="text-align:right;"><small>[[Қарақат Башанова|''толығырақ'']]</small></div> </div> |} <!-- ======================== Таңдаулы топ ============================== --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:Garageband_Mac.png|35px]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Таңдаулы топ'''</div> <div style="text-align:left;"> [[Сурет:Muzart_ансамблі.jpg|нобай|120px|]] '''МузАРТ''' тобы 2001 жылдың сәуір айында құрамында [[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев|Сәкен Майғазиев]], [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев|Мейрамбек Бесбаев]] және [[Мақсат Базарбаев]] бар трио ретінде құрылған. Топтың алғашқы орындаған әні — Мұқағали Мақатаевтың сөзіне жазылған Қанат Ибраимовтың «Сенің көзің» атты шығармасы. Ансамбльдің орындайтын әндерінің көпшілігі [[эстрада]] жанрына жататын шығармалар. Сонымен қатар, репертуарында халық пен ретро әндерді табуға болады. <div style="text-align:right;"><small>[[МузАРТ|''толығырақ'']]</small></div> </div> |} | width="35%" | <!-- =========================== Музыкалық аспаптар ================================= --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:35px-P_Guitar.png]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Музыкалық аспаптар'''</div> <div style="text-align:left;"> {| border="0" style="background-color:white" |valign="top"| * [[Арфа]] * [[Барабан]] * [[Скрипка]] * [[Виолончель]] * [[Контрабас]] * [[Кастаньеты]] * [[Балалайка]] * [[Гитара]] * [[Фортепиано]] |valign="top"| * [[Аккордеон]] * [[Саксофон]] * [[Флейта]] * [[Труба]] * [[Синтезатор]] * [[Ксилофон]] * [[Кларнет]] * [[Орган]] * [[Үскірік]] |} </div> |} <!-- ======================== Таңдаулы альбом ============================== --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:Lp_icon_256.png|35px]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Таңдаулы альбом'''</div> <div style="text-align:left;"> [[Сурет:Construction_Time_Again.jpg|нобай|120px|]] '''Construction Time Again''' — [[Depeche Mode]] тобының үшінші студиялық күйтабағы. 1983 жылы 22 тамызда шыққан бұл альбомда топ шығармашылығында елеулі өзгерістер көрініс тапты. Айталық, мұнда [[Мартин Гор]] бастаған музыканттар өз өнерінде күнделікті өмірде және өнідіріс орындарында кездесетін дыбыстарды қолдана бастады. Топ әуезінің «қатаюымен» өлеңдер мәтіні де тереңдей түсті. <div style="text-align:right;"><small>[[Construction Time Again|''толығырақ'']]</small></div> </div> |} <!-- ======================== Таңдаулы ән ============================== --> {| width="100%" |-valign="top" |[[Сурет:Noteicon1.png|35px]] | width="100%"|<div style="text-align: left; font-family: sans-serif; font-size:130%; border-bottom: solid 2px #7D80B3; "> '''Таңдаулы ән'''</div> <div style="text-align:left;"> '''My Heart Will Go On''' — [[Селин Дион]] орындайтын ән, [[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]] фильмінің басты музыкалық тақырыбы. Сөзін Уилл Дженнингс, музыкасын Джеймс Хорнер жазған. Бұл ән әртүрлі сыйлықтарға, оның ішінде [[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы|«Оскарға»]] және төрт «[[Грэмми]]ге» ие болды. <div style="text-align:right;"><small>[[My Heart Will Go On|''толығырақ'']]</small></div> </div> |} |} {| width="100%" border="0" cellpadding="4" cellspacing="4" style="border: 1px solid none; text-align:center; padding:0.3em; background-color: transparent" |<center>[[Сурет: Klepsydra-pt.svg|60px|link=Портал:Тарих]]</center> |<center>[[Сурет: P art.png|60px|link=Портал:Өнер]]</center> |<center>[[Сурет: P religion.png|60px|link=Портал:Дін]]</center> |<center>[[Сурет: P parthenon.svg|60px|link=Портал:Ғылым]]</center> |<center>[[Сурет: P train.svg|60px|link=Портал:Техника]]</center> |<center>[[Сурет:P social sciences.png|60px|link=Портал:Қоғам]]</center> |<center>[[Сурет:P sport.png|60px|link=Портал:Спорт]]</center> |<center>[[File:P countries.png|60px|link=Портал:География]]</center> |- ! {{П|Тарих}} ! {{П|Өнер}} ! {{П|Дін}} ! {{П|Ғылым}} ! {{П|Техника}} ! {{П|Қоғам}} ! {{П|Спорт}} ! {{П|География}} |- |} [[Санат:Порталдар|Музыка]] [[Санат:Портал:Музыка|*]] __NOTOC__ ffsss560mhuxqlu074bqumykkaikcld 0 47010 3688059 2667933 2026-10-29T04:51:51Z Арыс Тілдер 187336 Атап айтар болсақ, "Кім батыр?", "Дос жүрегі", "Жалын" және "Гүлжазира". 3688059 wikitext text/x-wiki '''Қосжан Мүсірепов''' (9.1.1932, [[Арыс ауданы]] Бірлік ауылы – 1967) – ақын. Еңбек жолын 1949 жылы бастаған. Ауыл мектебінің мұғалімі, аудандық оқу бөлімінің инспекторы, аудандық газеттің жауапты хатшысы, редакторы қызметтерін атқарған. ҚазМУ-дың [[филология]] факультетін бітірген (1959). «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан»), «[[Жетісу]]» газеттерінде, «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «[[Парасат]]») журналында қызмет істеген. Алғашқы өлеңдері облысы «Оңтүстік Қазақстан» газетінде, «Әдебиет және искусство» (қазіргі «Жұлдыз») журналында жарияланған. Алғашқы жинағы «Менің қарындасым» деген атпен 1959 жылы шыққан. Кейін бірнеше жыр жинағы, новеллалар жинағы жарық көрді.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> Атап айтар болсақ, "Кім батыр?", "Дос жүрегі", "Жалын" және "Гүлжазира". ==Шығармашылығы== * Менің қарындасым. Өлеңдер, А., 1959; * Дос жүрегі. Өлеңдер, А., 1963; Жалын. Өлеңдер, А., 1966; * Гүлжазирауылы Новеллалар, А., 1968; * Арманым едің. Бір томдық өлеңдер мен поэмалар, А., 1983. ==Сілтемелер== <references /> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} g2lf3lpfw9sx2p9fajagp37hspsdaa9 3688088 3688059 2026-10-29T05:30:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арыс Тілдер|Арыс Тілдер]] ([[User talk:Арыс Тілдер|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды 2667933 wikitext text/x-wiki '''Қосжан Мүсірепов''' (9.1.1932, [[Арыс ауданы]] Бірлік ауылы – 1967) – ақын. Еңбек жолын 1949 жылы бастаған. Ауыл мектебінің мұғалімі, аудандық оқу бөлімінің инспекторы, аудандық газеттің жауапты хатшысы, редакторы қызметтерін атқарған. ҚазМУ-дың [[филология]] факультетін бітірген (1959). «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан»), «[[Жетісу]]» газеттерінде, «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «[[Парасат]]») журналында қызмет істеген. Алғашқы өлеңдері облысы «Оңтүстік Қазақстан» газетінде, «Әдебиет және искусство» (қазіргі «Жұлдыз») журналында жарияланған. Алғашқы жинағы «Менің қарындасым» деген атпен 1959 жылы шыққан. Кейін бірнеше жыр жинағы, новеллалар жинағы жарық көрді.<ref name="test">Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref> ==Шығармашылығы== * Менің қарындасым. Өлеңдер, А., 1959; * Дос жүрегі. Өлеңдер, А., 1963; Жалын. Өлеңдер, А., 1966; * Гүлжазирауылы Новеллалар, А., 1968; * Арманым едің. Бір томдық өлеңдер мен поэмалар, А., 1983. ==Сілтемелер== <references /> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] {{stub}} 47bl66g56utxutxvcs5nvjlytpalvou 0 49425 3687972 2104602 2026-10-28T21:27:11Z 1nter pares 146705 3687972 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Archery competition.jpg|thumb| alt=A.| ''Бақталастық''.]] [[Сурет:US Navy 050429-N-7975R-002 The Army-Navy rivalry takes to the track in the 4X100 relay.jpg|thumb| alt=A.| ''Бақталастық''.]] '''Бақталастық''' — [[адам]] психикасындағы ұнамсыз [[сипат]]. Біреудің артықшылығын мойындамау, оның орнына орынсыз таласу. Бақталастық бойында бар [[адам]] өз [[мақсат]]-мүддесін ғана көздеп, қызмет бабында түрлі айла-шарғыны қолданады. [[Адам]] [[мінез]]-құлқының Бақталастыққа ұқсас жағымсыз жақтары — көре алмаушылық, [[іштарлық]], [[қызғаншақтық]], [[күншілдік]], [[өзімшілдік]]. Ой-өрісі тар, білім деңгейі төмен адамдардың бойында жүре келе пайда болатын Бақталастық — адам мәдениетінің жетімсіздігін көрсететін, [[Мансап|мансапқорлыққа]] соқтыратын [[қылық]].<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Адам]] {{stub}} l2ps6a5d4ozlg0jdzpijg8uof2xiylw 3687974 3687972 2026-10-28T21:28:16Z 1nter pares 146705 3687974 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Archery competition.jpg|thumb| alt=A.| ''Бақталастық''.]] [[Сурет:US Navy 050429-N-7975R-002 The Army-Navy rivalry takes to the track in the 4X100 relay.jpg|thumb| alt=A.| ''Бақталастық''.]] '''Бақталастық''' — [[адам]] психикасындағы ұнамсыз [[сипат]]. Біреудің артықшылығын мойындамау, оның орнына орынсыз таласу. Бақталастық бойында бар [[адам]] өз [[мақсат]]-мүддесін ғана көздеп, қызмет бабында түрлі айла-шарғыны қолданады. [[Адам]] [[мінез]]-құлқының Бақталастыққа ұқсас жағымсыз жақтары — көре алмаушылық, [[іштарлық]], [[қызғаншақтық]], [[күншілдік]], [[өзімшілдік]]. Ой-өрісі тар, білім деңгейі төмен адамдардың бойында жүре келе пайда болатын Бақталастық — адам мәдениетінің жетімсіздігін көрсететін, [[Мансап|мансапқорлыққа]] соқтыратын [[қылық]].<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Адам]] sb5ngbiqcv5vj23pn2vtpjq2xiedy0y 0 50750 3687957 2625185 2026-10-28T18:27:34Z 1nter pares 146705 3687957 wikitext text/x-wiki '''Жұмыспен қамтылу''' – ''[[ел|елдегі]] [[Еңбекке қабілеттілік|еңбекке қабілетті]] тұрғындардың жұмыспен қамтамасыз етілу көрсеткіші.'' Бұл көрсеткіш елдегі мемлекеттік кәсіпорындар мен мекемелерде жұмыс істейтін жұмысшылар мен қызметшілердің‚ ауыл шаруашылық өнімдерін өндірумен айналысатын шаруалардың‚ [[фермер|фермерлердің]]‚ елдегі [[мемлекет]] емес мекемелерде‚ саяси және әлеуметтік ұйымдарда жеке шаруашылықтар мен қожалықтарда‚ кооперативтерде [[жұмыс]] істеушілердің‚ жеке еңбек қызметімен айналысушылардың‚ әр түрлі оқу орындарында өндірістен қол үзіп оқитын жастардың‚ әскери қызметшілердің‚ т.б. жалпы санын сипаттайды. Негізгі жұмыс орны бойынша еңбек ететіндер саны – бастапқы Жұмыспен қамтылу‚ негізгі жұмыстан бос уақыттағы еңбекпен айналысушылар саны – қосалқы Жұмыспен қамтылу түрлеріне бөлінеді. Елдегі халықтың Жұмыспен қамтылу көрсеткішінің төмендігі сол мемлекеттің әлеумекеттік және экономикалық дамуындағы дағдарыстар салдарынан болады; қ. Жұмыссыздық.<ref> Қазақ энциклопедиясы, 4 том; </ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Жұмыспен қамтылу|*]] 32mvbqemmc481t2fx0zf8es9a7dlhut 0 52759 3687778 2984187 2026-10-28T12:38:28Z Kaiyr 3134 «[[Санат:Тұлғалар|Тұлғалар]]» деген санатты аластады; «[[Санат:Қазақстан дәрігерлері|Қазақстан дәрігерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3687778 wikitext text/x-wiki '''Сәуле Әбдіхамитқызы Бәйішева''' ([[1938]] жылы туған, [[Алматы қаласы]]) – [[медицина ғылым докторы]] ([[1986]]), [[профессор]] ([[1990]]). [[Алматы]] мемлекеттік медмцина институтын ([[1961]], қазіргі Қазақ ұлттық медицина академиясы) бітірген. [[1961]] жылдан ҚР Денсаулық сақтау министрлігі жанындағы Қазақ ұлттық онкология және радиология ғылым-зертхана институтында кіші, аға, жетекші ғылым қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарды. Бәйішеваның 225-тен астам ғыл. еңбегі, 4 монографиясы жарық көрген. ==Шығармалары== *Клинико-патогенетические и имунно-эндокринологические особенности рака молочной железы в Казахстане, А., [[1996]] (соавт.); *Современные аспекты терапии рака, А., [[1996]] (соавт.). ==Сілтеме== * http://www.inform.kz/articlekaz?select=ShowArticle&id=1199988{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <ref name=source1>Қазақ энциклопедиясы</ref> ==Дереккөздер</span>== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан дәрігерлері]] {{stub}} p3vxf84h8efocvf3d5lg0tcb8wy0xni 0 52927 3688247 2844992 2026-10-29T09:29:31Z 1nter pares 146705 3688247 wikitext text/x-wiki '''Әуестік''' — өмірдегі әр түрлі [[Құбылыстар|құбылыстарды]] көруге, сырын білуге қызыққан [[адам]] талабының нақтылы айқындалмаған бастапқы көрінісі. Әуестік сипаты мен орнықтылығына байланысты ұнамды не ұнамсыз болып келеді. Кейбір ұсақ-түйек жайттарға (біреудің жеке басының жағдайына, үй тұрмысының қандай екенін білуге) Әуестік жағымсыз, ұнамсыз қасиетке жатады. Адамға рухани азық боларлық нәрселерге (білімді молайта түсу, шеберлікті арттыру, т.б.) Әуестік жағымды болып табылады. Бұлардың қай-қайсысы да іштен туа бітетін қасиет емес, тәлім-тәрбиенің, адамның өзіндік санасының қалыптасуынан туындайтын ерекшеліктер. Әуестікті [[құштарлық]]тан ажырата білу қажет. Адамның ойы мен әрекетінің негізгі бағыт-бағдарына өзек болатын құштарлық қана оны көздеген мақсатына жетелейді.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> '''Әуестік''' — [[бейімділік]], құштарлық, зауықтану. Әуестік субъектінің сараланбаған, санада аңғарылмаған немесе санада жеткілікті түрде аңғарылмаған қажеттілігін білдіретін күй. Әуестік өтпелі құбылыс болып табылады, өйткені ондағы қажеттілік не өшеді, не санамен аңғарылып, нақты ниетке, арманға айналады. Әуестік [[психологиялық талдау]]дың өзекті ұғымдарының бірі. Әуестік — кісінің айналасындағы әртүрлі құбылыстарды көргісі, білгісі келген кезде туындайтын сана-сезімнің әлде де айқын аңғарыла қоймаған бастапқы көрінісі. Әуестік мазмұны мен даму деңгейі жағынан ұнамды не ұнамсыз болып келеді. Кейбір ұсақ-түйек жайттарға (біреудің жеке басының көпшілігіне, үй тұрмысының қандай екенін білуге әуестік — жағымсыз, ұнамсыз қарым-қатынастағы әдептілікке [[қайшылық]] туғызатын әуестік екендігі белгілі). Адамға рухани азық боларға қажетті нәрселерге әуестіктер (білімді дамытып қалыптастыру, іс-әрекетке шеберлікті арттыра беру, шаруашылыққа ептілікті, [[икемділік]]ті және отбасындағы әдепті дағдыларды молайту, құрбы-құрдастар арасындағы байланысты нығайту сияқты т.б.) жағымды әрі қолайлы әуестіктер болып табылады. Бұлардың қай-қайсысы да іштен туа бітетін қасиет емес, бұлар тәлім-тәрбиенің, адамның өзіндік санасының қалыптасуынан туындайтын ерекшеліктер. Әуестікті адам жанын көп жағдайда нұрландырып, құлпыртуға демеу болатын құмарлықтан ажырата білуіміз қажет. Өмірлік мәні терең, адамның ойы мен әрекетінің негізгі бағыт-бағдарына елеулі із қалдыратын құмарлық қана көздеген мақсатқа жетуге итермелейтін түрткі болады.<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{wikify}} [[Санат:Жантану]] tit3fg7v8hb8kwruxhf842zfb9eh9ds 0 54378 3687947 3683679 2026-10-28T18:12:40Z ~2026-57511-90 187685 3687947 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Александр Григорьевич Лукашенко | Шынайы есімі = {{lang-be|Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка}} | Суреті = Alexander Lukashenko at the Supreme Eurasian Economic Council meeting in 2024 (cropped 2).jpg | Сурет ені = | Атауы = Лукашенко, 2024 жыл | Титулы = 1-[[Беларусь президенті]] | Ту = Flag of the President of Belarus.svg | Ту2 = Flag of Belarus.svg | Басқара бастады = 20 шілде 1994 жылдан бастап{{efn|Бірнеше мемлекет [[Беларусьтегі президент сайлауы (2020)|2020 жылғы президент сайлауы]]нан бері Лукашенконы Беларусьтің толық құқықты президенті деп мойындамайды.<ref>{{cite web|url=https://www.france24.com/en/20200923-belarus-leader-lukashenko-holds-secret-inauguration-amid-continuing-protests|title=Belarus leader Lukashenko holds secret inauguration amid continuing protests|language=en|work=france24.com|date=2020-09-23|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|date=2021-06-04|url=https://web.archive.org/web/20210604164256/https://www.france24.com/en/20200923-belarus-leader-lukashenko-holds-secret-inauguration-amid-continuing-protests}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-54262953|title=Belarus: Mass protests after Lukashenko secretly sworn in|publisher=[[BBC News]]|date=2020-09-23|quote=Several EU countries and the US say they do not recognise Mr Lukashenko as the legitimate president of Belarus.|accessdate=2024-01-02}} {{Wayback|date=2021-05-24|url=https://web.archive.org/web/20210524171331/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-54262953}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53780685|title=Exiled leader calls weekend of protests in Belarus|publisher=[[BBC News]]|date=2020-08-14|accessdate=2020-08-15}} {{Wayback|date=2020-08-22|url=https://web.archive.org/web/20200822120354/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53780685}}<br />{{Cite news|url=https://www.voiceofbelarus.com/golos-final-election-report/|title=Golos platform presents the final report on the presidential election|language=en|date=2020-08-20|newspaper=Voice of Belarus|accessdate=2020-12-13}} {{Wayback|date=2020-11-26|url=https://web.archive.org/web/20201126143134/https://www.voiceofbelarus.com/golos-final-election-report/}}<br />{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/belarus-eu-rejects-lukashenko-inauguration-as-illegitimate/a-55038895/|title=EU rejects Lukashenko inauguration as illegitimate|date=2020-09-24|publisher=[[Неміс толқыны]]|accessdate=2020-12-13}} {{Wayback|date=2020-12-07|url=https://web.archive.org/web/20201207095441/https://www.dw.com/en/belarus-eu-rejects-lukashenko-inauguration-as-illegitimate/a-55038895}}<br />{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV|title=Britain and Canada impose sanctions on Belarus leader Lukashenko|newspaper=Reuters|date=2020-09-29|last=Ljunggren|first=Josh Smith|accessdate=2020-12-13}} {{Wayback|date=2021-04-11|url=https://web.archive.org/web/20210411164455/https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV}}<br />{{Cite web|url=https://www.osce.org/files/f/documents/2/b/469539.pdf|title=OSCE Report on the Presidential Elections 2020 in Belarus|language=en|date=2020-10-29|work=Osce.org|accessdate=2020-12-13}} {{Wayback|date=2020-12-04|url=https://web.archive.org/web/20201204022616/https://www.osce.org/files/f/documents/2/b/469539.pdf}} *{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54961111|language=en|title=Belarus protesters battered, bruised but defiant after 100 days|publisher=[[BBC News]]|date=2020-11-17|accessdate=2020-12-13}} {{Wayback|date=2020-11-28|url=https://web.archive.org/web/20201128013324/https://www.bbc.com/news/world-europe-54961111}}</ref>}} | Басқаруын аяқтады = | Премьер = {{Plainlist| * [[Михаил Николаевич Чигирь|Михаил Чигирь]] * [[Сергей Степанович Линг|Сергей Линг]] * [[Владимир Васильевич Ермошин|Владимир Ермошин]] * [[Геннадий Васильевич Новицкий|Геннадий Новицкий]] * [[Сергей Сергеевич Сидорский|Сергей Сидорский]] * [[Михаил Владимирович Мясникович|Михаил Мясникович]] * [[Андрей Владимирович Кобяков|Андрей Кобяков]] * [[Сергей Николаевич Румас|Сергей Румас]] * [[Роман Александрович Головченко|Роман Головченко]] [[Александр Генрихович Турчин|Александр Турчин]] }} | Ізашары = ''лауазымы құрылды, [[Беларусь Жоғарғы кеңесі|Жоғарғы кеңес]] төрағасы ретінде'' [[Мечислав Иванович Гриб|Мечислав Гриб]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Бүкілбеларусьтік халық ассамблеясы]]ның төрағасы | Ту_2 = Flag of Belarus.svg | Ту2_2 = Emblem of Belarus.svg | Басқара бастады_2 = 24 сәуір 2024 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = ''лауазымы құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Одақтық мемлекет]] Жоғарғы мемлекеттік кеңесінің 1-төрағасы | Ту_3 = Flag of Belarus.svg | Ту2_3 = Flag of Russia.svg | Басқара бастады_3 = 26 қаңтар 2000 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_3 = | тақырыпша2_3 = Министрлер Кеңесінің төрағасы | мәтін2_3 = {{Plainlist| * [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] * [[Михаил Михайлович Касьянов|Михаил Касьянов]] * [[Михаил Ефимович Фрадков|Михаил Фрадков]] * [[Виктор Алексеевич Зубков|Виктор Зубков]] * [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] * [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] }} | тақырыпша3_3 = Бас хатшысы | мәтін3_3 = {{Plainlist| * [[Павел Павлович Бородин|Павел Бородин]] * [[Григорий Алексеевич Рапота|Григорий Рапота]] * [[Дмитрий Фёдорович Мезенцев|Дмитрий Мезенцев]] }} | тақырыпша4_3 = Ізашары | мәтін4_3 = ''лауазымы құрылды'' | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = [[Беларусь Жоғарғы кеңесі]] 12-шақырылымының депутаты | Ту_4 = Flag of Belarus (1918, 1991-1995).svg | Ту2_4 = Coat of Arms of Belarus (1991).svg | Басқара бастады_4 = 15 мамыр 1990 | Басқаруын аяқтады_4 = 20 шілде 1994 | Ізашары_4 = ''лауазымы құрылды'' | Ізбасары_4 = ''лауазымы ыдырады'' | Туған күні = 30.8.1954 | Туған жері = [[Копысь]], [[Орша ауданы]], [[Витебск облысы]], [[Беларус Кеңестік Социалистік Республикасы|Беларус КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[атеизм]] | Әкесі = | Анасы = Екатерина Лукашенко | Жұбайы = {{marriage|[[Галина Родионовна Лукашенко|Галина Жолнерович]]|1975}} | Балалары = {{hlist |[[Виктор Александрович Лукашенко|Виктор]] |[[Дмитрий Александрович Лукашенко|Дмитрий]] |[[Николай Александрович Лукашенко|Николай]] }} | Партиясы = [[Партиясыз]] (1991–)<br>[[Белая Русь]] (2007–){{efn|Байланысы бар, мүше емес}}<br>Демократия үшін Коммунистер (1991–1992)<br>[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] (1979–1991) | Білімі = | Атағы = [[подполковник]] | Қызмет еткен жылдары = 1975–1977<br>1980–1982<br>1994– | Құрамында болды = {{байрақ|КСРО}}<br>{{байрақ|Беларусь}} | Әскер түрі = [[КСРО МҚК Шекара әскерлері|КСРО МҚК әскері]]<br>[[Беларусь Қарулы күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Commons = Alexander Lukashenko | Марапаттары = | Сайты = {{URL|https://president.gov.by/be}} }} '''Александр Григорьевич Лукашенко''' ({{lang-be|Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка}}; [[30 тамыз]] [[1954 жыл]], [[Витебск облысы]]) — беларусьтік саясаткер, 1994 жылдан бері қызметтегі [[Беларусь]] тарихындағы тұңғыш және жалғыз [[Беларусь президенті|президент]],<ref name="adyrna">{{Cite web|url=https://adyrna.kz/post/223632 |title="Еуропаның соңғы жалғыз диктаторы". Лукашенко жетінші рет президент сайлауына түспек |language=kk |work=adyrna.kz |date=2024-12-23 |accessdate=2025-02-13}}</ref> осылайша қазіргі Еуропадағы билікте ең ұзақ отырған мемлекет басшысы.<ref name="BBC News-2020">{{cite web |date=11 September 2020 |title=Belarus President Alexander Lukashenko under fire |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53637365 |accessdate=2020-09-19 |publisher=BBC News}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200803214913/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53637365 |date=2020-08-03}}</ref><ref>{{cite news |last=Edwards |first=Christian |title=Lukashenko sweeps to victory in Belarus after stage-managed election |url=https://edition.cnn.com/2025/01/27/europe/belarus-election-lukashenko-win-sham-intl/index.html |publisher=[[CNN]] |date=2025-01-27 |language=en}}</ref> Саяси мансабына дейін Лукашенко [[совхоз]]қа басшылық ететін, [[КСРО МҚК Шекара әскерлері]] мен [[Кеңестік армия]]да қызмет еткен. 1990 жылы ол Беларус КСР Жоғарғы кеңесіне депутат болып сайланды. [[КСРО ыдырауы]]нан кейін ол [[Беларусь Жоғарғы кеңесі]] уақытша Жемқорлыққа қарсы комитетінің басшысы болды. Жаңа [[Беларусь Конституциясы|Конституция]]ның қабылданғанынан кейін 1994 жылы өткен [[Беларусьтегі президент сайлауы (1994)|елдің тұңғыш президент сайлауы]]нда Лукашенко жеңіп шықты. Экономикалық [[талдырма терапия (экономика)|талдырма терапия]]ға қарсы шығып, басты өндірістерді [[мемлекеттік меншік]] етіп қалдырған Лукашенко Беларусьті [[посткеңестік кеңістік]]тегі өзге елдерде болғандай жаман рецессиядан сақтап қалды. Кеңестік идеологияға жақын саясатты ұстанған Лукашенко сәйкесінше даулы [[Беларусьтегі референдум (1995)|1995 жылғы референдум]] нәтижесінде [[орыс тілі]]н қалдырды, мемлекеттік рәміздердегі кеңестік символиканы қайтарып қойды. Дәл сол референдум көмегімен Лукашенко жаңа өкілеттікке ие болды, ол енді Жоғарғы кеңесті әр кезде тарата алатын болды. [[Беларусьтегі референдум (1996)|1996 жылғы референдум]] нәтижесінде оның билігі одан әрі нығайды. Сол кезден бері Лукашенко басшылығы [[Авторитаризм|авторитар]] болып келді де, өзі «Еуропаның соңғы [[диктатор]]ы» атанды.<ref name="adyrna" /> Халықаралық бақылаушылар Беларусьтегі сайлауларды әділ, әрі еркін деп мойындамады, Лукашенконың тұңғыш жеңісін санамағанда. Үкімет қарсыластарына қысым көрсетеді, БАҚ еркіндігін шектейді.<ref> *{{Cite web |date=2019-11-17 |title=Belarus leader dismisses democracy even as vote takes place |url=https://apnews.com/50a5cd10537541a8933c65465f3fc113 |accessdate=2020-05-21 |publisher=AP NEWS}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20191117132427/https://apnews.com/50a5cd10537541a8933c65465f3fc113 |date=2019-11-17}} *{{Cite news |last=Rausing |first=Sigrid |date=2012-10-07 |title=Belarus: inside Europe's last dictatorship |publisher=[[The Guardian]] |location=Лондон |url=https://www.theguardian.com/world/2012/oct/07/belarus-inside-europes-last-dictatorship |accessdate=2014-08-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140726110421/http://www.theguardian.com/world/2012/oct/07/belarus-inside-europes-last-dictatorship |date=2014-07-26}} *{{Cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/belarus |title=World Report 2020: Rights Trends in Belarus |date=2019-12-10 |publisher=[[Human Rights Watch]] |language=en |accessdate=2020-05-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200115180942/https://www.hrw.org/world-report/2020/country-chapters/belarus |date=2020-01-15}} *{{Cite web |year=2007 |title=Human rights by country&nbsp;– Belarus |url=https://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus |accessdate=2007-12-22 |website=Amnesty International Report 2007 |publisher=[[Amnesty International]]}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20071212011715/http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus |date=2007-12-12}} *{{Cite web |date=2018 |author=Jones, Mark P.; Herron, Erik S; Pekkanen, Robert J; Shugart, Matthew S |title=Presidential and Legislative Elections |url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780190258658.001.0001/oxfordhb-9780190258658-e-23 |accessdate=2020-05-21 |website=The Oxford Handbook of Electoral Systems |language=en |doi=10.1093/oxfordhb/9780190258658.001.0001 |isbn=9780190258658 |quote="unanimous agreement among serious scholars that... Lukashenko's 2015 election occurred within an authoritarian context."}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180122054620/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780190258658.001.0001/oxfordhb-9780190258658-e-23 |date=2018-01-22}} *{{Cite book |last=Levitsky |first=Steven |title=Competitive authoritarianism: hybrid regimes after the Cold War |date=2013 |publisher=[[Кембридж университеті]]нің баспасы |isbn=978-0-521-88252-1 |pages=4, 9–10, 21, 70 |oclc=968631692}} *{{Cite journal |author=Crabtree, Charles; Fariss, Christopher J.; Schuler, Paul |date=2016 |title=The presidential election in Belarus, October 2015 |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415300925 |journal=Electoral Studies |language=en |volume=42 |pages=304–307 |doi=10.1016/j.electstud.2016.02.006 |issn=0261-3794 |s2cid=155377250 |accessdate=2020-05-21}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200622151722/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0261379415300925 |date=2020-06-22}} *{{Cite web |title=Belarus strongman Lukashenko marks 25 years in power |url=https://www.dw.com/en/belarus-strongman-lukashenko-marks-25-years-in-power/a-49530563 |accessdate=2020-05-21 |publisher=[[Неміс толқыны]] |language=en}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190710070927/https://www.dw.com/en/belarus-strongman-lukashenko-marks-25-years-in-power/a-49530563 |date=2019-07-10}}</ref> Нәтижесінде [[Батыстық өркениет|батыстық]] үкіметтердің бірнешеуі Лукашенко мен өзге беларусьтік шенеуніктерге санкция салды.<ref>{{Cite web |date=2012-10-15 |title=COUNCIL DECISION 2012/642/CFSP concerning restrictive measures against Belarus |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2012:285:0001:0052:EN:PDF |accessdate=2013-01-07 |publisher=Еуропа Одағының Кеңесі |language=en}} *{{Cite web |work=Department of the Treasury |date=2012-12-05 |title=Belarus Sanctions |url=http://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/Programs/pages/belarus.aspx |access-date=2013-01-07 |publisher=[[АҚШ үкіметі]]}} *{{cite web |date=2020-11-06 |title=EU slaps sanctions on Belarus leader Lukashenko for crackdown |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54846049 |accessdate=2020-11-08 |publisher=[[BBC]]}} *{{Cite news |last=Ljunggren |first=Josh Smith |date=2020-09-29 |title=Britain and Canada impose sanctions on Belarus leader Lukashenko |newspaper=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV |accessdate=2020-12-13}} *[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32020R1648&from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2020/1648 of 6 November 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220223000000/https://web.archive.org/web/20220223093926/https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32020R1648&from=EN |date=2022-02-23 }} *{{Cite news |date=2020-12-12 |title=Swiss freeze assets of Belarus leader Lukashenko |newspaper=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/uk-swiss-belarus-sanctions-idUKKBN28M09I |accessdate=2022-03-15}} </ref> [[Беларусьтегі президент сайлауы (2020)|2020 жылғы сайлау]]дағы Лукашенконың жеңісі таласты болып шықты да, нәтижесінде 2020—2021 жылдары [[Беларусьтегі наразылық шаралары (2020—2021)|ел тарихындағы ең ірі наразылық шаралары]] орын алды.<ref name="BBC News-2020" /> Осылайша Ұлыбритания, Америка Құрама Штаттары мен Еуропа Одағы Лукашенконы елдің президенті ретінде мойындамайтын болды.<ref>{{Cite web |date=2020-08-24 |title=El Pais interview with HR/VP Borrell: "Lukashenko is like Maduro. We do not recognize him but we must deal with him" |url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/84346/el-pais-interview-hrvp-borrell-%E2%80%9Clukashenko-maduro-we-do-not-recognize-him-he-must-deal-him%E2%80%9D_en |accessdate=2020-08-25 |work=eeas.europa.eu}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20201008100014/https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/84346/el-pais-interview-hrvp-borrell-%E2%80%9Clukashenko-maduro-we-do-not-recognize-him-he-must-deal-him%E2%80%9D_en |date=2020-10-08}}</ref><ref name="Axios">{{Cite web|last=Dave |first=Lawler |url=https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html |title=U.S. no longer recognizes Lukashenko as legitimate president of Belarus |publisher=Axios |date=2020-09-24}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20211221151140/https://www.axios.com/us-lukashenko-president-belarus-353ed235-98f7-446f-919a-6a6cdab81975.html|date=2021-12-21}}</ref> [[Батыстық өркениет|Батыс әлемі]]нен бөліну себебінен Беларусь [[Ресей]]ге тәуелді мемлекет болып шықты. Бұл құбылыс [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] билігінің нығаюынан мықтылай кетті. Лукашенко, оған қоса, [[Одақтық мемлекет|Беларусь пен Ресей арасындағы одақ-мемлекет]] құрылуына үлкен үлес қосты, бұл одақ көмегімен беларусьтіктер мен ресейліктер екі ел арасында еркін жүре алатын болды. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|3}} {{ТМД елдерінің басшылары}} {{DEFAULTSORT:Лукашенко, Александр Григорьевич}} [[Санат:Беларусь саясаткерлері]] [[Санат:Беларусь президенттері]] [[Санат:XXI ғасырдағы Еуропа билеушілері]] [[Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің құрметті профессорлары]] [[Санат:XX ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Беларусь экономистері]] [[Санат:Әулие Андрей орденінің (Ресей Федерациясы) иегерлері]] [[Санат:2 дәрежелі Отан алдындағы қызметі үшін орденінің иегерлері]] [[Санат:Александр Невский орденінің (Ресей Федерациясы) иегерлері]] [[Санат:Мәскеудің 850 жылдық естелік медалінің иегерлері]] [[Санат:Достық орденінің (Татарстан) иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаев орденінің иегерлері]] [[Санат:Республика орденінің (Молдова) иегерлері]] [[Санат:Хейдар Әлиев орденінің иегерлері]] [[Санат:Хосе Марти Ұлттық орденінің иегерлері]] [[Санат:Азаткер ордені үлкен тізбегінің иегерлері]] [[Санат:Ұлы қыркүйек төңкерісі орденінің иегерлері]] [[Санат:Тәуелсіздік орденінің (Экваторлық Гвинея) иегерлері]] [[Санат:Вифлеем-2000 медалінің иегерлері]] [[Санат:Жайнау орденінің иегерлері]] [[Санат:1 дәрежелі Әулие кінәз Владимир орденінің иегерлері]] [[Санат:1 дәрежелі Сергий Радонежский орденінің иегерлері]] [[Санат:I дәрежелі Әулие әділ кінәз Мәскеулік Даниил орденінің иегерлері]] [[Санат:Подполковниктер (КСРО)]] [[Санат:Александр Лукашенко]] [[Санат:Беларусь ауыл шаруашылығы академиясы түлектері]] [[Санат:Могилёв мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (1994)]] [[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2001)]] [[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2006)]] [[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2010)]] [[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2015)]] [[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2020)]] [[Санат:Беларусь президенттігіне үміткерлер (2025)]] [[Санат:Ұлыбританияның Беларуське қарсы жеке санкциялары]] [[Санат:ЕО Беларуське қарсы жеке санкциялар]] [[Санат:АҚШ-тың Беларуське қарсы жеке санкциялары]] [[Санат:Швейцарияның Беларуське қарсы жеке санкциялары]] [[Санат:Жапонияның Беларуське қарсы жеке санкциялары]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Ереванның құрметті азаматтары]] lgyrj7k6abi41kkk18dgryyojv63ajl 0 56160 3688217 3457791 2026-10-29T07:56:03Z Султанова Айжан 187428 3688217 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = Beschbarmak.jpg |сурет атауы = |тип = Негізгі тағам |ұлттық асхана = <span> * [[Башқұрт асханасы]] * [[Қарақалпақ асханасы]] * [[Қазақ асханасы]] * [[Қырғыз асханасы]] * [[Татар асханасы]] * [[Түркмен асханасы]] </span> |шынайы атауы = |шыққан мемлекеті = |автор = |жыл = |негізгі құрамы = [[ет]]<br/> [[жайма]]<br/> [[жуа]] |қосымша құрамы = |аналогтар = [[кеспе]]/[[кесме]] <br/> [[лағман]]<br/> [[Нарын]] |калориялық = |белоктар = |майлар = |көмірсулер = |рецепт = |қор = }} '''Ет''' – қазақ халқының еттен дайындалатын ұлттық тағамы. [[Той]]ға немесе қонақасыға көбінесе жылқы, қой сойылады. Ешкі және түйе еті жылқы мен қойдың етіндей көп аспайды. [[Қой]] еті жіліктегенде 13 мүшеге бөлінеді. Олар: * [[Жамбас сүйек|жамбас]] – 2, * [[ортан жілік]] – 2, * [[асықты жілік]] – 2, * [[бел омыртқа]] – 1, * [[сүбе]] – 2 (сүбемен бірге бүйректен жоғарғы 5 қабырға кетеді), * [[қабырға]] – 2, * [[төс]] – 1, * [[омыртқа]] – 1, * [[жауырын]] – 2, * [[тоқпан жілік]] – 2, * [[кәрі жілік]] – 2, * [[бұғана]] – 1, * [[мойын]] – 1. Аталған мүшелер адамдардың жас, жыныс және әлеуметтік ерекшелігіне сай тартылады немесе керісінше, жеуіне тыйым салынды. == Құрамы == Ет тағамы көбінесе қой, сиыр, жылқы, түйе сияқты малдың етінен дайындалады. Қазақ халқында әсіресе жылқы еті жоғары бағаланады. Сонымен қатар, тағамға ішек-қарын, бауыр, жүрек, өкпе сияқты мүшелер де қосылады. == Дайындау тәсілдері == Ет түрлі жолмен дайындалады: қайнату, қуыру, бұқтыру және буда пісіру. Қазақ асханасында ет көбінесе қазанда пісіріледі. Қонақтарға ұсынар алдында арнайы кесіп, табаққа салып береді. == Еттің түрлері == Қазақ халқында еттің бірнеше түрі бар: * Қазы – жылқы қабырғасынан жасалады * Жая – сан етінен * Сірне – жас етті баяу қайнатып дайындайтын тағам * Қуырдақ – ұсақталған етті пияз, маймен қуырып жасайды *Қарта-жылқының ішегінен дайындалатын, қазақ дастарқанында қадірлі саналатын тағам. == Мәдени маңызы == Ет – қазақ дастарханының басты тағамы. Ол қонақ күткенде, тойларда, Наурыз мейрамында міндетті түрде дайындалады. Ет тарту – құрмет көрсету белгісі. Бас тарту, жілік үлестіру – ұлттық дәстүрдің бір бөлігі. == Аймақтық ерекшеліктер == Қазақстанның әр аймағында ет тағамдарын дайындаудың өзіндік ерекшелігі бар. Мысалы, батыс өңірлерде түйе еті жиі қолданылса, шығыста – жылқы еті көбірек пайдаланылады. == Дайындалуы == Асуға дайындалған етті жуып-шайып тазалап, қазанға салады да, ет батып тұратындай етіп суық су құяды. Содан кейін қазанды қатты жанған отқа қойып, сарқылдатып қайнатады, бетіне шыққан қанды көбігін алып тастап, шамалап тұз, кейде пияз салып, отын басады да, 1 – 1,5 сағат ет әбден піскенше шымырлатып қайнатады. Ет піскен соң сорпасынан бөліп алып, тартылатын табақтың санына қарай мөлшерлеп, тұздық әзірлейді. Ол үшін сорпаға қара бұрыш, дөңгелектеп туралған пияз салып, ыдыстың бетін жауып, бұқтырып қояды. Ет туралып болған соң, тұздықты еттің үстіне құяды. Қазақша етке қамыр, бітеу пісірілген картоп, [[сәбіз]] қосуға болады. Қонақ күту кезінде тартылатын еттің адамдардың қоғамдық мәртебесіне байланысты бөлінісіне қарай: бас табақ, сый табақ, орта табақ, аяқ табақ, сондай-ақ, ахуалдарға сай: құда-құдағи табақ, келін, күйеу табақ, үйеме табақ, т.б. түрлерге бөлінеді. * Бас табақ аталатын сыйлы адамдардың табағына бас, жамбас, ортан жілік, сүбе қабырға, белдеме, құйрық-бауыр салынып тартылады. * Сый табаққа жамбас, [[асықты жілік]], [[тоқпан жілік]], сүбе қабырға, т.б. қоспаларымен салынады. * Орта табаққа (күйеу не келін табағы да) төс, асық жілік, ортан жілік, қабырға салынып беріледі. * Аяқ табаққа (ауыл адамдары, бала-шаға) мойын, тоқпан жілік, кәрі жілік, жүрек, жөрген, қарын, сирақ, т.б. салынады. [[File:Бесбармақ,ұлттық тағам.jpg|thumb|Қазақша ет тағамы картоппен,пиязбен және қамырмен]] [[File:Kazakh cuisine Besjbarmak.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Қазақша ет]]''.]] ---- [[Сурет:Horsemeat platter.jpg|left|thumb| alt=A.|200 px|[[Қазы]]-[[қарта]]]] Арнайы мал сойылмаған жағдайда бас орнына жамбас, ол болмаса асық жілік не ортан жілік кәдеге жүре береді. [[Табақ]]қа кәрі жілік, тоқпан жіліктер ет молайту үшін салынбаса, кәделі сый асқа кірмейді. Арнайы май тығып дайындалған ұлтабар жамбаспен міндетті түрде бірге тартылады. Ол – келін сыбағасы. Сыйлы табақтарға құйрық пен бауыр, жылқының [[қазы]], қарта, жал-жая қатарлы кәделі мүшелерінен тең етіп бөлініп беріледі. Әдетте, бір табақ 5 – 6 адамға қойылады. Табақ тартпас бұрын үйітіліп, жағы айырылған бас әкелінеді. Қазақтың дәстүрлі ұғымындағы дүниені, адамды бас жетелейді (отбасы, басшы, ел басы, “адам дүниеге басымен келеді (туғанда)”) деген түсініктер негізінде мейманға ең кәделі ас – бас тартылуы шарт. Бастың маңдай құйқасын ұзынынан және көлденеңінен айқастыра тіліп (“бастың жолын ашу”) әкелу керек. Егер бас кәделі ет мүшелерінің үстіне қойылса, бастың тұмсық жағы сыйлы адамға қаратылады. Бастың маңдайына кесілген бір жапырақ ет қойылуы керек. Басты бөліп беретін адам оны өзі жеген соң, бас кесуге кіріседі. Ол бастың тұмсық құйқасын кесіп бөлек қояды. Ертеде ол от сыбағасы делініп, отқа тасталатын. Бас ұстаған адам бастың езуінен бастап кесіп, табақтас адамдарға үлестіреді. Құлақты ұл балаларға (құлағы түрік жүрсін, жақсылыққа үйір болсын деп), таңдайды қыз балаларға (әнші болсын деп), тілді жаңадан тілі шығып келе жатқан балаға береді. Тіл мен таңдай ұшы кесіп тасталады. Төс – күйеудің сыбағалы асы. Оның ұшы “сүріншек” аталып, опырылып алынады да, әйел адамға ұсынылады. Қазақ халқы XIX ғасырға отырықшылыққа айналмай тұрып етке қамыр, жайма қоспаған. Кейінгі кездері ет жетіспеушілік себептен татар, башқұрт және қырғыз халықтарының "Бешбармақ" деген тағамдағыдай етке жайма қосуды және атауын да пайдалануды бастады. Етке қосымша қамыр жайып салу егіншілік дамыған өлкелерде, мүмкіндігі бар қазақтарда әркелкі пайдаланылды. Оның әр аймақта “[[құлақ нан]]”, “[[қамыр]]”, “[[күлшетай]]”, “[[ет наны]]”, “[[жұқа нан]]”, “[[іңкәл]]”, “[[күртік]]”, “[[шелпек]]” секілді атаулары бар.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.— Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1</ref> == Бұрмаланған атауы == '''Бешбармақ''' (''Бесбармақ'') - [[қырғыз]]дың бас тағамының атауы жане қазақтың бас тағамының [[орыс тілі|орыс тілінен]] ауысып қалыптасқан атауы. XIX ғасырдың қазақ арасына орыстарға тілмаш боп келген [[татар]]-[[башқұрттар|башқұрттардың]] қамыр қосып тартқан етті қолмен алып қабылдауын білдіретін «беш бармақ» деген атаумен байланысты қалыптасса керек. Соңғы бірнеше ондаған жылдар ішінде басқа халықтардың, әсіресе [[орыстар|орыстардың]] айтуымен қазақша еттің жалпы атауы ретінде қолданысқа еніп кеткен. Шынтуайтында, қазақ даласындағы патшалық әкімшіліктің жергілікті шенеуніктерінің ет тағамын кемсітіп атауы. Қазақтар ешқашан қонағына тартқан етін бұлай атамаған.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ет тағамдары]] hmt2r5983ffebekicr5h77vyjbkb132 3688224 3688217 2026-10-29T08:26:36Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Әлібек Шұғыла|Әлібек Шұғыла]] соңғы нұсқасына қайтарды 3457791 wikitext text/x-wiki {{Тағам |сурет = Beschbarmak.jpg |сурет атауы = |тип = Негізгі тағам |ұлттық асхана = <span> * [[Башқұрт асханасы]] * [[Қарақалпақ асханасы]] * [[Қазақ асханасы]] * [[Қырғыз асханасы]] * [[Татар асханасы]] * [[Түркмен асханасы]] </span> |шынайы атауы = |шыққан мемлекеті = |автор = |жыл = |негізгі құрамы = [[ет]]<br/> [[жайма]]<br/> [[жуа]] |қосымша құрамы = |аналогтар = [[кеспе]]/[[кесме]] <br/> [[лағман]]<br/> [[Нарын]] |калориялық = |белоктар = |майлар = |көмірсулер = |рецепт = |қор = }} '''Ет''' – қазақ халқының еттен дайындалатын ұлттық тағамы. [[Той]]ға немесе қонақасыға көбінесе жылқы, қой сойылады. Ешкі және түйе еті жылқы мен қойдың етіндей көп аспайды. [[Қой]] еті жіліктегенде 13 мүшеге бөлінеді. Олар: * [[Жамбас сүйек|жамбас]] – 2, * [[ортан жілік]] – 2, * [[асықты жілік]] – 2, * [[бел омыртқа]] – 1, * [[сүбе]] – 2 (сүбемен бірге бүйректен жоғарғы 5 қабырға кетеді), * [[қабырға]] – 2, * [[төс]] – 1, * [[омыртқа]] – 1, * [[жауырын]] – 2, * [[тоқпан жілік]] – 2, * [[кәрі жілік]] – 2, * [[бұғана]] – 1, * [[мойын]] – 1. Аталған мүшелер адамдардың жас, жыныс және әлеуметтік ерекшелігіне сай тартылады немесе керісінше, жеуіне тыйым салынды. == Құрамы == Ет тағамы көбінесе қой, сиыр, жылқы, түйе сияқты малдың етінен дайындалады. Қазақ халқында әсіресе жылқы еті жоғары бағаланады. Сонымен қатар, тағамға ішек-қарын, бауыр, жүрек, өкпе сияқты мүшелер де қосылады. == Дайындау тәсілдері == Ет түрлі жолмен дайындалады: қайнату, қуыру, бұқтыру және буда пісіру. Қазақ асханасында ет көбінесе қазанда пісіріледі. Қонақтарға ұсынар алдында арнайы кесіп, табаққа салып береді. == Еттің түрлері == Қазақ халқында еттің бірнеше түрі бар: * Қазы – жылқы қабырғасынан жасалады * Жая – сан етінен * Сірне – жас етті баяу қайнатып дайындайтын тағам * Қуырдақ – ұсақталған етті пияз, маймен қуырып жасайды * == Мәдени маңызы == Ет – қазақ дастарханының басты тағамы. Ол қонақ күткенде, тойларда, Наурыз мейрамында міндетті түрде дайындалады. Ет тарту – құрмет көрсету белгісі. Бас тарту, жілік үлестіру – ұлттық дәстүрдің бір бөлігі. == Аймақтық ерекшеліктер == Қазақстанның әр аймағында ет тағамдарын дайындаудың өзіндік ерекшелігі бар. Мысалы, батыс өңірлерде түйе еті жиі қолданылса, шығыста – жылқы еті көбірек пайдаланылады. == Дайындалуы == Асуға дайындалған етті жуып-шайып тазалап, қазанға салады да, ет батып тұратындай етіп суық су құяды. Содан кейін қазанды қатты жанған отқа қойып, сарқылдатып қайнатады, бетіне шыққан қанды көбігін алып тастап, шамалап тұз, кейде пияз салып, отын басады да, 1 – 1,5 сағат ет әбден піскенше шымырлатып қайнатады. Ет піскен соң сорпасынан бөліп алып, тартылатын табақтың санына қарай мөлшерлеп, тұздық әзірлейді. Ол үшін сорпаға қара бұрыш, дөңгелектеп туралған пияз салып, ыдыстың бетін жауып, бұқтырып қояды. Ет туралып болған соң, тұздықты еттің үстіне құяды. Қазақша етке қамыр, бітеу пісірілген картоп, [[сәбіз]] қосуға болады. Қонақ күту кезінде тартылатын еттің адамдардың қоғамдық мәртебесіне байланысты бөлінісіне қарай: бас табақ, сый табақ, орта табақ, аяқ табақ, сондай-ақ, ахуалдарға сай: құда-құдағи табақ, келін, күйеу табақ, үйеме табақ, т.б. түрлерге бөлінеді. * Бас табақ аталатын сыйлы адамдардың табағына бас, жамбас, ортан жілік, сүбе қабырға, белдеме, құйрық-бауыр салынып тартылады. * Сый табаққа жамбас, [[асықты жілік]], [[тоқпан жілік]], сүбе қабырға, т.б. қоспаларымен салынады. * Орта табаққа (күйеу не келін табағы да) төс, асық жілік, ортан жілік, қабырға салынып беріледі. * Аяқ табаққа (ауыл адамдары, бала-шаға) мойын, тоқпан жілік, кәрі жілік, жүрек, жөрген, қарын, сирақ, т.б. салынады. [[File:Бесбармақ,ұлттық тағам.jpg|thumb|Қазақша ет тағамы картоппен,пиязбен және қамырмен]] [[File:Kazakh cuisine Besjbarmak.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Қазақша ет]]''.]] ---- [[Сурет:Horsemeat platter.jpg|left|thumb| alt=A.|200 px|[[Қазы]]-[[қарта]]]] Арнайы мал сойылмаған жағдайда бас орнына жамбас, ол болмаса асық жілік не ортан жілік кәдеге жүре береді. [[Табақ]]қа кәрі жілік, тоқпан жіліктер ет молайту үшін салынбаса, кәделі сый асқа кірмейді. Арнайы май тығып дайындалған ұлтабар жамбаспен міндетті түрде бірге тартылады. Ол – келін сыбағасы. Сыйлы табақтарға құйрық пен бауыр, жылқының [[қазы]], қарта, жал-жая қатарлы кәделі мүшелерінен тең етіп бөлініп беріледі. Әдетте, бір табақ 5 – 6 адамға қойылады. Табақ тартпас бұрын үйітіліп, жағы айырылған бас әкелінеді. Қазақтың дәстүрлі ұғымындағы дүниені, адамды бас жетелейді (отбасы, басшы, ел басы, “адам дүниеге басымен келеді (туғанда)”) деген түсініктер негізінде мейманға ең кәделі ас – бас тартылуы шарт. Бастың маңдай құйқасын ұзынынан және көлденеңінен айқастыра тіліп (“бастың жолын ашу”) әкелу керек. Егер бас кәделі ет мүшелерінің үстіне қойылса, бастың тұмсық жағы сыйлы адамға қаратылады. Бастың маңдайына кесілген бір жапырақ ет қойылуы керек. Басты бөліп беретін адам оны өзі жеген соң, бас кесуге кіріседі. Ол бастың тұмсық құйқасын кесіп бөлек қояды. Ертеде ол от сыбағасы делініп, отқа тасталатын. Бас ұстаған адам бастың езуінен бастап кесіп, табақтас адамдарға үлестіреді. Құлақты ұл балаларға (құлағы түрік жүрсін, жақсылыққа үйір болсын деп), таңдайды қыз балаларға (әнші болсын деп), тілді жаңадан тілі шығып келе жатқан балаға береді. Тіл мен таңдай ұшы кесіп тасталады. Төс – күйеудің сыбағалы асы. Оның ұшы “сүріншек” аталып, опырылып алынады да, әйел адамға ұсынылады. Қазақ халқы XIX ғасырға отырықшылыққа айналмай тұрып етке қамыр, жайма қоспаған. Кейінгі кездері ет жетіспеушілік себептен татар, башқұрт және қырғыз халықтарының "Бешбармақ" деген тағамдағыдай етке жайма қосуды және атауын да пайдалануды бастады. Етке қосымша қамыр жайып салу егіншілік дамыған өлкелерде, мүмкіндігі бар қазақтарда әркелкі пайдаланылды. Оның әр аймақта “[[құлақ нан]]”, “[[қамыр]]”, “[[күлшетай]]”, “[[ет наны]]”, “[[жұқа нан]]”, “[[іңкәл]]”, “[[күртік]]”, “[[шелпек]]” секілді атаулары бар.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: К54 Қоғамдық тамақтандыру.— Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 232 бет.ISBN 9965-36-414-1</ref> == Бұрмаланған атауы == '''Бешбармақ''' (''Бесбармақ'') - [[қырғыз]]дың бас тағамының атауы жане қазақтың бас тағамының [[орыс тілі|орыс тілінен]] ауысып қалыптасқан атауы. XIX ғасырдың қазақ арасына орыстарға тілмаш боп келген [[татар]]-[[башқұрттар|башқұрттардың]] қамыр қосып тартқан етті қолмен алып қабылдауын білдіретін «беш бармақ» деген атаумен байланысты қалыптасса керек. Соңғы бірнеше ондаған жылдар ішінде басқа халықтардың, әсіресе [[орыстар|орыстардың]] айтуымен қазақша еттің жалпы атауы ретінде қолданысқа еніп кеткен. Шынтуайтында, қазақ даласындағы патшалық әкімшіліктің жергілікті шенеуніктерінің ет тағамын кемсітіп атауы. Қазақтар ешқашан қонағына тартқан етін бұлай атамаған.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ет тағамдары]] 80hn69te1y4yw4xvwn4i2hskfjg7wrk 0 59201 3688287 3119387 2026-10-29T09:58:54Z Султанова Айжан 187428 3688287 wikitext text/x-wiki [[Сурет:FoodMeat.jpg|thumb|right|200px|Tүрлі еттер]] [[Сурет:Cold meat salad.jpg|thumb|200px|Етті салат]] [[Сурет:Butcher in Morocco.JPG|left|thumb|200px|Ет ет-дүкендерінде сатылады.]] [[Сурет:Monet - Stilleben mit Fleisch.jpg|thumb|''[[Натюрморт (Клод Моне)|Натюрморт]]'', [[Клод Моне]] (1864).]] '''Ет''' — малдың бүтін [[ұша]]сы немесе ұшаның жеке мүшелері; құнды [[тағам]]дық өнім. [[Бұлшық ет]], [[май]], [[сіңір]] және сүйектіндерінен тұрады. Қоректілігі жағынан ең құнды әрі жұмсақ бұлшық ет тіндері омыртқа, арқа, белдеме, жамбас тұстарында болады. Бұлшық ет тіндерінде орта есеппен 73-77% су, 18-21% ақуыз, 1-3% май, 1,7—2% экстракты азотты заттар, 0,9—1,2% экстракты азотсыз заттар, 0,8—1,0% минералдық тұздар, сонымен бірге Вр В2 В6 РР және т.б витаминдер болады. Бұлшық ет тінінің ақуызында адам организміне қажетті амин қышқылдары түгелдей кездеседі. Экстракты заттар етке жағымды хош иіс беріп, ас қорыту бездерінің қызметін жақсартады. Бұлшық ет тіндеріне қарағанда, [[сіңір]] тіндерінде қоректік заттар шамалы. Қоректілігі жағынан ең төмені — сүйек тіндері. Еттің калориялылығы май тіндерінің мөлшеріне байланысты. Қоректілігі және дәмдік сапасы бойынша, ең тәуірі, бірінші категориядағы ет, онда ақуыз — 14—19%, май — 12-15%. Майы аз ет дәмсіз болады. Майдың өте көп болуы да еттің қоректілік, дәмдік сапасын төмендетеді. Егер май бұлшық ет тіндерінде белгілі бір қатынаста болса, яғни май етпен қабаттасып бір ет, бір май болып орналасса, онда еттің дәмі мен сапасы жақсарады. '''Ет''' — ет комбинатында сорғыған (ұшаны мүшелеген соң табиғи жағдайда немесе тоңазытқышта 6 сағаттай сақталған және сорғыған), салқындатылған (еттің ішіндегі температура 0—4° С-қа дейін жеткізіледі), мұздатылған (6° С-дан аспайтын температурада тоңазытылған) қалыпта сақталады. Сиыр етінің ұшасы үш сұрыпқа бөлінеді: бірінші сұрыпқа — [[сан]] еті, [[Жамбас сүйек|жамбас]], [[белдеме]], [[арқа]], [[жауыр]]ын, [[төс]]; екінші сұрыпқа — [[мойын]] мен [[төстік]]; үшінші сұрыпқа — ауыз [[омыртқа]] мен кәрі [[жілік]] және [[асықты жілік]]тің басы жатады. Қой мен ешкі еттері екі сұрыпқа бөлінеді:<ref name="source1">Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref> * '''біріншісі''' — жамбас, [[белдеме]], жауырын-арқа ет; * '''екінші''' сұрыпқа — [[мойын омыртқа]], асықты, кәрі жіліктердің басы жатады.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Еттің құрамы мен қасиеттері == Еттің басым бөлігі — бұлшықет тіні, оның құрамына: ылғал (73-77 %), ақуыздар (18-21 %), липидтер (1-3 %), экстрактивтік заттар (1,7—2% азотты, 0,9—1,2% безотистых), минералды заттар (0,8—1,0%) кіреді. Бұлшықет тінінен басқа ет құрамына дәнекер, май және аз мөлшерде жүйке тіндері кіреді. Еттің қоректік құндылығы оның құрамына кіретін, құрамында алмастырылмайтын аминқышқылдары (валин, лейцин, изолейцин, лизин, метионин, треонин, триптофан, фенилаланин) бар толыққанды ақуыздармен және құрамына алмастырылмайтын полиқанықпаған май қышқылдары кіретін липидтермен байланысты. Етпен адам ағзасына микроэлементтер мен витаминдер түседі. Еттің экстрактивті заттары тағамның дәмін жақсартады, тәбет қозғайды, ас қорыту бездерінің секрециясын күшейтеді. == Қызықты факт == АҚШ Ауылшаруашылығы департаментінің мәліметі бойынша, 2018 жылы Қытайдағы сиыр етінің жалпы тұтынуы 8,5 миллион тонна деп бағаланып, АҚШ нарығынан кейін екінші орынға шықты.<ref>[https://as-pacific.com/blog/import-myasa-v-kitaj/ Қытайға ет импортының статистикасы.]</ref> == Сілтемелер == [[Ет тағамдары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Тағамдар]] [[Санат:Ет]] messhfgunt8npcfqai4ahpz3cogt6td 3688289 3688287 2026-10-29T10:00:17Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 2772371 wikitext text/x-wiki [[Сурет:FoodMeat.jpg|thumb|right|200px|Tүрлі еттер]] [[Сурет:Cold meat salad.jpg|thumb|200px|Етті салат]] [[Сурет:Butcher in Morocco.JPG|left|thumb|200px|Ет ет-дүкендерінде сатылады.]] [[Сурет:Monet - Stilleben mit Fleisch.jpg|thumb|''[[Натюрморт (Клод Моне)|Натюрморт]]'', [[Клод Моне]] (1864).]] '''Ет''' — малдың бүтін [[ұша]]сы немесе ұшаның жеке мүшелері; құнды [[тағам]]дық өнім. [[Бұлшық ет]], [[май]], [[сіңір]] және сүйектіндерінен тұрады. Қоректілігі жағынан ең құнды әрі жұмсақ бұлшық ет тіндері омыртқа, арқа, белдеме, жамбас тұстарында болады. Бұлшық ет тіндерінде орта есеппен 73-77% су, 18-21% ақуыз, 1-3% май, 1,7—2% экстракты азотты заттар, 0,9—1,2% экстракты азотсыз заттар, 0,8—1,0% минералдық тұздар, сонымен бірге Вр В2 В6 РР және т.б витаминдер болады. Бұлшық ет тінінің ақуызында адам организміне қажетті амин қышқылдары түгелдей кездеседі. Экстракты заттар етке жағымды хош иіс беріп, ас қорыту бездерінің қызметін жақсартады. Бұлшық ет тіндеріне қарағанда, [[сіңір]] тіндерінде қоректік заттар шамалы. Қоректілігі жағынан ең төмені — сүйек тіндері. Еттің калориялылығы май тіндерінің мөлшеріне байланысты. Қоректілігі және дәмдік сапасы бойынша, ең тәуірі, бірінші категориядағы ет, онда ақуыз — 14—19%, май — 12-15%. Майы аз ет дәмсіз болады. Майдың өте көп болуы да еттің қоректілік, дәмдік сапасын төмендетеді. Егер май бұлшық ет тіндерінде белгілі бір қатынаста болса, яғни май етпен қабаттасып бір ет, бір май болып орналасса, онда еттің дәмі мен сапасы жақсарады. '''Ет''' — ет комбинатында сорғыған (ұшаны мүшелеген соң табиғи жағдайда немесе тоңазытқышта 6 сағаттай сақталған және сорғыған), салқындатылған (еттің ішіндегі температура 0—4° С-қа дейін жеткізіледі), мұздатылған (6° С-дан аспайтын температурада тоңазытылған) қалыпта сақталады. Сиыр етінің ұшасы үш сұрыпқа бөлінеді: бірінші сұрыпқа — [[сан]] еті, [[Жамбас сүйек|жамбас]], [[белдеме]], [[арқа]], [[жауыр]]ын, [[төс]]; екінші сұрыпқа — [[мойын]] мен [[төстік]]; үшінші сұрыпқа — ауыз [[омыртқа]] мен кәрі [[жілік]] және [[асықты жілік]]тің басы жатады. Қой мен ешкі еттері екі сұрыпқа бөлінеді:<ref name="source1">Қазақ тілі терминдер сөздігі I том</ref> * '''біріншісі''' — жамбас, [[белдеме]], жауырын-арқа; * '''екінші''' сұрыпқа — [[мойын омыртқа]], асықты, кәрі жіліктердің басы жатады.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Еттің құрамы мен қасиеттері == Еттің басым бөлігі — бұлшықет тіні, оның құрамына: ылғал (73-77 %), ақуыздар (18-21 %), липидтер (1-3 %), экстрактивтік заттар (1,7—2% азотты, 0,9—1,2% безотистых), минералды заттар (0,8—1,0%) кіреді. Бұлшықет тінінен басқа ет құрамына дәнекер, май және аз мөлшерде жүйке тіндері кіреді. Еттің қоректік құндылығы оның құрамына кіретін, құрамында алмастырылмайтын аминқышқылдары (валин, лейцин, изолейцин, лизин, метионин, треонин, триптофан, фенилаланин) бар толыққанды ақуыздармен және құрамына алмастырылмайтын полиқанықпаған май қышқылдары кіретін липидтермен байланысты. Етпен адам ағзасына микроэлементтер мен витаминдер түседі. Еттің экстрактивті заттары тағамның дәмін жақсартады, тәбет қозғайды, ас қорыту бездерінің секрециясын күшейтеді. == Қызықты факт == АҚШ Ауылшаруашылығы департаментінің мәліметі бойынша, 2018 жылы Қытайдағы сиыр етінің жалпы тұтынуы 8,5 миллион тонна деп бағаланып, АҚШ нарығынан кейін екінші орынға шықты.<ref>[https://as-pacific.com/blog/import-myasa-v-kitaj/ Қытайға ет импортының статистикасы.]</ref> == Сілтемелер == [[Ет тағамдары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Тағамдар]] [[Санат:Ет]] 433kk7d27nj09e5pwjydygcw8m6k01i 0 71653 3688362 3572383 2026-10-29T11:43:22Z Арда3001 185931 Пунктуациялық және орфографиялық қателіктер 3688362 wikitext text/x-wiki '''Қазақ мәдениеті''' - Әлемдік мәдениет ырғақтарын анықтаған соң, қазақ мәдениетіне тоқталайық. [[Қазақтар]] — Қазақстан Республикасының негізгі тұрғындары, 2023 жылдың басында қазақтар саны — 13,9 млн. адам болды, исламдық суперөркениеттің солтүстік шығыс жағын мекендейді, діні жағынан ханифиттік мағынадағы мұсылман [[сунниттер]], Алтай тіл бірлестігінің түрік тобының қыпшақ топтамасына жатады. Бұл мәдениетті түсіну мақсатында алдымен оны кеңістік өрісі мен уақыт ағынында қарастырып, кейін қазақ мәдениетінің типтік ерекшеліктерін айқындайық. Қазақ мәдениеті еуразиялық Ұлы дала көшпелілерінің мұрагері болып табылады. Сондықтан осы ұлттық мәдениетті талдауды номадалық (көшпелілік) өркениет ерекшеліктерінен бастайық.<ref>Мәдениеттану негіздері: Оқулық. – Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref> ==Көшпенділер өркениеті== Әрбір ұлттық мәдениет бос кеңістікте емес, адамдандырылған қоршаған ортада әрекет етеді. Мәдени кеңістік оқшау, мәңгіге берілген енші емес. Ол тарихи ағынның өрісі болып табылады. Мәдени кеңістіктің маңызды қасиеті — оның тылсымдық сипаты. Мысалы, «ата қоныс» ұғымы көпшелілер үшін қасиетті, ол өз жерінің тұтастығының кепілі және көршілес жатқан мекендерге де қол сұғуға болмайтындығын мойындайды. Қауымдық қатынас мекендер егемендігінен туады. Ата қоныстың әрбір жағрафиялық белгілері халық санасында киелі жерлер деп есептелінеді, яғни қоршаған орта киелі таулардан, өзен- көлдерден, аңғарлар мен төбелерден, аруақтар жататын молалардан т.б. тұрады. Олардың қасиеттілігі аңыз-әпсаналарда, жырлар мен көсемсөздерде болашақ ұрпақтарға мұра ретінде қалдырылған. Белгілі бір парасаттылық, ізгілік, ұстамдылық, интуициялық жоғары қабілеттері жоқ адамдар қатал далада өмір сүре алмас еді. Кеңістікке үйлесімді мәдениетте адам мен табиғаттың арасында «қытай қорғаны» тұрған жоқ. Керісінше, мәдениет олардың арасындағы нәзік үндестікті (гармонияны) білдіретін дәнекер қызметін атқарады. Қазақтың төл мәдениетінде экологиялық мәселе әдептіліктік жүйесіндігі обал және сауап деген ұғымдармен тікелей байланыстырылды. Табиғат аясындағы мәдениетті қатып-сеніп қалған, өзгеріссіз әлем дейтін пікірлер де әдебиетте жиі кездеседі. Алайда, бұл осы мәдениетке тынымсыз қозғалыс тән екендігін аңғармаудан туады. Шексіз далада бір орында тоқталып қалу көшпелілік тіршілікке сәйкес келмейді. Ол мезгілдік, вегитациялық заңдылықтарға бағынып, қозғалыс шеңберінен шықпайды. Әрине бүл қозғалыс негізінен қайталанбалы, тұрақты сипатта болады. Қуаң даланы игеру табиғатты өзгертуге емес, қайта оның ажырамас бір бөлігіне айналуға бағытталған. Яғни, адам табиғат құбылыстарына тәуелді болып қалады. ==Көшпенділердің жол серігі== [[Сурет:Hector.jpg|250 px|thumb]] Енді қарастырып отырған өркениеттің кеңістікті игеру құралдарына тоқталып өтейік. Бұл жерде ең алдымен көшпелілер өміріндегі жылқының ерекше бір қызметіне назар аударған жөн. Жылқыны адам еркіне көндіру арқылы адамзат кеңістікті меңгеру ісінде үлкен қадам жасады. К.Ясперстің пікірі бойынша, тағылықтан өркениетке өтуде жер суару жүйелерін жасаумен, жазудың ашылуымен, этностардың пайда болуымен қатар жылқыны пайдалана білу адамзат үшін өте маңызды болды. (<ref>Смысл и назначение истории</ref>. — М., 1991. — С. 71, 72). Жылқыны пайдалана білу шектелген кеңістіктен бүкіл әлемді игеруге бағытталған қадам еді. Бұл әртүрлі мәдениеттердің сұхбаттасуына мүмкіндік берді. Әрине, бұл сұхбаттасу көптеген жағдайда зорлық-зомбылық арқылы жүзеге асқанын ұмытпаған да жөн. Сонау көне заманнан халықтар солтүстіктен оңтүстікке, шығыстан батысқа қарай (немесе керісінше) қозғалыста болған. Белгілі болжам шумерліктердің [[Қосөзен]] аңғарына Орталық Азиядан келгенін, үндігерман тайпаларының оңтүстікке жылжып, [[Үндістан]], [[Иран]], Грекияға енгенін, түрік тайпаларының Кіші Азияны жаулап алғанын көрсетеді. [[Қытай империясы]] мен Үндіге көшпенді түрік-моңғол тайпалары ылғи қысым жасап отырған. Белгілі ғұлама А.[[Вебер]]дің пікірі бойынша, көшпелі тайпалардың кеңістікті игеруі «халықтардың Ұлы қоныс аударуы» атты құбылысты әкелді. Бұл қазіргі өркениетгердің қалыптасуына үлкен себебін тигізді. Осы айтылғандардан адамзат тарихында жылқыны пайдалана білудің маңызы зор болғандығын көреміз. Жылқыны кеңістікті жеңу мақсатында әсіресе, көшпелі халықтар шебер пайдалана білген. Ат пен көшпенді біріккен жан болып көрінеді. Мұны көрші халықтардың миф-аңыздарынан да анық байқаймыз. Мысалы, ежелгі грек мифологиясындағы қанатты түлпар Пегас бүкіл елді қан қақсатқан жауыз Химераны өлтіруге көмектеседі. Ал салт атты көшпенді скифтің метафорасы — кентавр Хирон өзінің досы атақты Прометейге көмек беру үшін мәңгілік өмірден бас тартады. Бұл сарынды ертедегі шумерлік жырдағы Гильгамеш пен көшпенді Энкидудың достығынан да аңғарамыз. [[Сурет:Pegaz Opera Poznań.jpg|250 px|thumb]] [[Сурет:Centaur (PSF).jpg|250 px|thumb]] Атқа мінген адам жерден өзінің босай бастағанын, еріктілік мүмкіндіктерінің молайғанын және ғарышқа жақындай түскенін сезінеді. Жер-Ана оны қаншама босатқысы келмесе де, ол шексіз әлемге өзінің қадамын нық басады. Халық дәстүрінде де тәй- тәй қадам басқан нәрестенің тұсауын кеседі. [[Сурет:Doberman Pinscher Portrait.jpg|250 px|thumb]] Кеңістікті игеруге көшпелілер үшін жылқыдан басқа да себебін тигізген қолға үйретілген жануарлар болған. Себебі далада тек малшылар мен үй малдарынан басқа да тіршілік иелері бар. Олардың ішінде иттің алатын орны бөлек. Қазақ «ит — жеті қазынаның бірі» деп бекерден-бекер айтпаған. Егер қой мен сиырдың өнімдерін қажеттікке жарату үшін оларды бағу жеткілікті болса, онда ит пен жылқыны баулу, үйрету керек. Бұл үлкен шеберлік пен төзімділікті талап етті. Тек сол жағдайда олар адамның көмекшілеріне айнала алады. Кейін осман түріктері бұл тәжірибені өз империясындағы халықтарды ұстап тұруға пайдаланды. :''«Оттоман падишахтары, — дейді А. Тойнби, — арнайы тәрбиеленген құлдардың көмегімен өз империясын басқарды және бұл олардың империясының қуаттылығын күшейтті»''. (<ref>Постижение истории</ref>, с. 189). Шексіз даланы игеру оны жай ғана кеңістік, жазықтық деп түсінбей, осы даланы тұтас бір континиум ретінде бағалаумен қатысты. XX ғасырда қалыптасқан этникалық аумақтар мен жағрафиялық ұғымдардың және көшпелілер өркениеті шарықтап тұрған кездегі ата-мекен түсінігінің арасында үлкен айырмашылық бар. Қазақ және басқа да түрік халықтарының мәдени мұраларынан бүкіл еуразиялық Ұлы даланың түріктердің ата қонысы деп есептелінетінін байқаймыз. Мысалы, қазақ эпосында Қырым, [[Қоқан]], Ыстамбол, [[Хиуа]], [[Алтай]], Қазан, Ордос т.б. түріктердің өз жері, ал бұлардың сыртындағы [[Шам]], [[Мысыр]] қысылғанда арқа сүйейтін тілектес елдер болып есептелген. Әрине, б9л кеңістіктік, т9тастық уақыт ағынына төуелді болған. Ӏшкі қайшылықтар шиеленіскенде жалпытуыстық сезім кейін қарай шегіндіріліп отырған. Тарихтан тек үлкен суперэтностардың (өркениеттердің) ішінде ғана емес, сонымен бірге этностардың құрамында да кескілескен қақтығыстардың болғанын білеміз. Алайда тарихи өркениеттерге аян болған кеңістіктің шекаралары туралы мәселе тек саясаттанулық емес, бүл туралы мәдениеттану ілімінде де бірнеше қарама-қарсы пікірлер бар. ==Музыка тарихына шолу== [[Сурет:Bolat1.gif|thumb|200px|[[Қобыз]]]] [[Сурет:Dangira.jpg|thumb|100px|[[Даңғыра]]]] [[Сурет:Dombra1.jpg|thumb|200px|[[Домбыра]]]] [[Сурет:Sibizgi.jpg|thumb|70px|[[Сыбызғы]]]] Көшпелілердің [[музыка]]лық [[мәдениет]]інің [[тамыр]]ы өте [[терең]]де жатыр. Жартастардағы суреттерден билеп жүрген [[адам]]дардың, таяққа ілінген [[сылдырмақ]]тарда ойнап тұрған адам бейнелерін кездестіруге болады. Әсілі, көшпелілердегі ең көне музыкалық аспаптар — ұрмалы [[даңғыра]], құрайдан жасалған үрмелі [[сыбызғы]], ілмелі-шертпелі [[қобыз]], [[домбыра]] іспеттес қарапайым аспаптар болған. Эпостардағы "адырнасын ала өгіздей мөңіреткен" деп келетін [[жыр]] жолдары [[өнерпаз]] [[ЖАУЫНГЕР|жауынгердің]] садағының адырнасын іркіп- тартып музыкалық [[үн]] шығаратынын білдірсе керек. [[Орталық Азия]], [[Сібір]], [[Тибет]] халықтарында бүгінге дейін кездесетін бір ішекті қобыз осы музыкалық [[аспап]]тың көне түрі болуы мүмкін. Көне [[Хорезм]] жеріндегі Қойкырылған [[қала]] деп аталатын [[дөңгелек]] бекіністен домбыра сияқты екі ішекті [[аспап]]та ойнап отырған [[адам]]дардың бейнесі табылған. Зерттеушілердің ойынша, бұл домбыраның көне түрі. Академик В.В.Виноградовтың пікірінше, қазақтың домбырасы мен қырғыздың қобызы сиякты аспап кем дегенде бүдан екі мың жыл бүрын пайда болған, қазақтың қобызы осы күнгі [[виолончель]], [[скрипка]]лардың арғы атасы. [[Музыка]], музыканың [[аспаптар]] тарихын зерттеуші [[ғалым]]дардың пайымдауынша, ән түріндегі музыкалық [[мұра]] ([[вокалды музыка]]) және сарын, [[күй]] түріндегі мұраның ([[аспапты музыка]]) жіктеліп бөлінуі, бері дегенде, VI—VIII ғасырларда басталды. Ұлытау төңірегінен табылған түркі дәуіріне жататын [[тас]] [[мүсін]]нің бір бүйірінде қобыздың суреті, ал арқасында [[қоңырау]]дың суреті салынған. Қобыз бен қоңырау [[бақсы]]ның аспаптары. Олар қоңырау, әр түрлі [[сылдырмақ]]тарды қағып жүріп би билеп, қобызбен сарын ойнап, [[жын]] шақырған. Тас мүсінде осындай бақсы бейнеленген болуы керек. Жалпы, көшпелілердегі алғашқы кәсіпқой [[музыкант]] бақсы болған. Сонау VIII ғасырда [[өмір]] сүрген, түркі әлеміне ортақ [[Қорқыт]] алғашқы шебер музыкант, [[күй]] атасы, бақсылардың пірі болып саналады. Ауызбен үрлеп ойнайтын [[қазақ]]тың қыштан жасалған уілдек деп аталатын аспабының көне түрлері ортағасырлық [[Отырар]] қаласынан, [[Жамбыл облысы]]ндағы Ақтөбе ([[Баласағұн]]) қаласынан табылған. Олар X—XII ғасырларға жатады. Қорқыт ата бүкіл түркілер [[әлем]]інің сарын, [[күй]], әуен [[өнер]]інің атасы болса, одан бергі музыка өнері әл-Фарабидің (IX—X ғасырдарда), [[Ибн Сина|ибн-Синаның]] (X ғасыр), ұлы жыршы [[Кетбұға]]ның (XIII ғасырда), [[Сыпыра]] жыраудың (XIV ғасырда), [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан қайғының]] (XV ғасырда), [[Қазтуған]]ның (XV ғасырда), Әбу әл-Қадырдың (XV ғасырда), [[Әбдірахман Жәми]]дің (XV ғасырда), Бұқардың (XVIII ғасырда), [[Нысан]] абыздың (XVIII ғасырда) аттарымен байланысты. Олар күйші-сазгер, [[жыршы]]лар болған. Ал әл-Фараби, ибн-Сина музыка ілімінің [[теория]]сын алғаш жасаушы [[ғалым]]дар. ==Музыка тарихының кезеңдері== Этнограф-ғалым [[Ақселеу Сейдімбеков]] қазақтың музыкалық [[фольклор]]ын бес кезеңге бөледі. '''''Бірінші кезең''''' — Біздің заманымызға дейін III ғасыр мен біздің [[заман]]ымыздың VI ғасыры аралығы. Бұған [[Сақтар|сақ]] заманынан бастап, көне түркі [[тайпа]]ларының қиял-ғажайып тақырыптарға арналған күйлері, жорық сарындары, айтулы [[батыр]], [[дана]] ару, ерге серік [[қанат]]ты [[пырақ]]-[[ат]], киелі жан-жануарлар туралы өте ертеден келе жатқан күйлер сарыны жатады. Мәселен, "[[Қос мүйізді Ескендір]]", "[[Көк төбет]]", "[[Көк бөрі]]", "[[Шыңырау]]", "[[Аққу]]", "[[Сарын]]", "[[Өгіз өлген]]", "[[Тарғыл бұқа]]", "[[Боз іңген]]", "[[Боз айғыр]]" сияқты күй-сарындар. Бұл күй-сарындар [[міндет]]ті түрде аңыз-әңгімелермен қосарланып жүреді. '''''Екінші кезең''''' — оғыз-қыпшақ күйлері (VI—XII ғасырларда). Бұған Қорқыттың күйлері — "[[Қорқыт]]", "[[Тарғыл тана]]", "[[Ұшардың ұлуы]]", "[[Желмая]]", қазір аты белгісіз сазгерлердің "[[Абыз толғауы]]", "[[Саймақтың сары өзені]]", "[[Айрауықтың ащы зары]]", т. б. күйлер жатады. '''''Үшінші кезең''''' — ноғайлы дәуірінің күй-жырлары (XIII—XVI ғасырларда). Бұл кезде ауызша және әуенмен айтылатын [[батырлық]], [[ғашықтық]] — "[[Алпамыс]]", "[[Қобыланды]]", "[[Қамбар батыр]]", "[[Ер Тарғын]]", "[[Едіге]]", "[[Қырымның қырық батыры]]", "[[Орақ—Мамай]]" сияқты жырлар туған. Дәл осы заманда [[Сыпыра жырау]], [[Асан қайғы]], [[Қазтуған]], [[Доспамбет жырау|Доспамбет]], [[Шалкиіз жырау|Шалкиіздердің]] өлең-жырлары [[дүние]]ге келген. Осы жырлардың бәрінің шып-шырғасын шығармай сақтап қалған — тек қазақ халқы. Өйткені "Қазақ" атауы орныққанға дейінгі ортақ [[жиынтық]] атау —"ноғайлы елі" деген [[жұрт]]қа, негізінен, қазақ ру-тайпалары кірген еді. Ноғайлы заманының музыкалық [[мұра]]сына "[[Ақсақ құлан]]", "[[Жошы ханның жортуылы]]", "[[Шора батыр]]", "[[Әмір ақсақ]]", "[[Қамбар күйі]]", Асан қайғының "[[Ел айырылған]]", Қазтуғанның "[[Сағыныш]]" сияқты күйлері жатады. '''''Төртінші кезең''''' — [[Жоңғар шапқыншылығы]] [[кезең]]і (XVII—XVIII ғасырларда). Оған: "[[Елім-ай]]" әні, "[[Қаратаудың шертпесі]]", "[[Қалмақ биі]]", "[[Беласар]]", "[[Абылайдың қара жорғасы]]", т.б. күй, әндермен қатар сол заманғы қазақ [[батыр]]лары жөніндегі жыр-дастандарды жатқызуға болады. '''''Бесінші кезең''''' — XVIII—XIX ғасырларда және XX ғасырдың басында туған музыкалық [[мұра]]ларымыз. Оған: [[Құрманғазы]], [[Дәулеткерей]], [[Тәттімбет]], [[Тоқа]], [[Сейтек]] сияқты күйшілер күйлерін, [[Біржан сал]], [[Ақан Сері|Ақан сері]], [[Мұхит]], [[Абай]], [[Мәди]], [[Балуан Шолақ]], [[Жаяу Мұса]], [[Ыбырай]], [[Майра]], [[Кенен Әзірбаев]], [[Жамбыл]], т.б. әндерін жатқызуға болады. ==Қазақ музыка өнерінің болмысы== Қазақта би [[өнер]]і ертеден дамыған. Өкінішке орай, қазақ [[би]] өнері олі жақсы зерттелдеген. Қазақ билері көбінесе би биленетін [[әуен]], [[күй]] атымен аталып жүр. Мысалы, "[[Был­қылдақ (күй)|Былқылдақ]]", "[[Айжан қыз]]", "[[Боз іңген]]", "[[Сәулем-ай]]", "[[Кербез сылқым]]", "[[Қос алқа]]". Ескі билер қатарына "[[Алқа қотан]]", "[[Ұтыс би]]", "[[Киіз басу]]", т.б. жатады. Қазақтың [[әдет-ғұрып]]тық фольклорына "[[Жар-жар]]", "[[Беташар]]", "[[Сыңсу]]", "[[Жоқтау]]", "[[Бесік жыры]]", "[[Тойбастар]]", т.б. жатады. '''''Жар-жар''''' — [[келін]] түскенде жиналған жастар, көпшілік айтатын [[өлең]]. '''''Беташар''''' — жаңа түскен келінді таныстыру, күйеуінің туыстарына, [[ауыл]] ақсақалдарына [[сәлем]] бергізу, жас [[келін]]ге [[ақыл]]-[[нақыл]] айту өлеңі. Оны бір [[адам]] орындайды. '''''Тойбастар''''' — [[той]] басталар алдындағы тойшыларға арнап айтатын, сонымен [[қатар]] тойдың соңында әр [[дастарқан]]да отырған тойшылардың тойға арнап айтатын [[ән]]і. '''''Сыңсу''''' — [[қыз]]дың елінен ұзатыларда елімен, қыздық ғұмырымен, туыстарымен қоштасу, мұң-шерін ақтару [[ән]]і. '''''Бесік жыры''''' — бесіктегі жас [[бала]]ны алдарқату, уату әні. [[Бесік]] жыры арқылы бала [[сәби]] кезінен елінің әуеніне, тіліне үйренеді. Оның [[тәрбиелік]] мәні үлкен. '''''Жоқтау''''' — елген [[адам]]ның туыстарының фәниден кеткен адамға арнап айтатын мұңды жылау өлеңі. Оны көбіне әйелдер, қыздар айтқан. Осы аталған [[ғұрып]]тық ән түрлерінің өзіндік [[сөз]]і, әуендері болады. Қазақ [[музыка]] [[өнер]]і өзінің болмысы жағынан біртұтас [[дүние]]. Мысалы, сонау VIII ғасырдан келе жатқан [[Қорқыт]] ата күйлерінің Сыр бойында, [[Қаратау]] бөктерінде, [[Сарыарқа]] белдерінде, [[Ертіс]], [[Еділ]] бойларында еш өзгеріссіз бірдей орындалуы қазақ [[музыка]] [[дәстүр]]інің бірлігін көрсететін сияқты. "[[Ақсақ құлан]]" күйінің [[Алтай]] мен [[Атырау]] аралығында бірдей орындалуы қазақтың рухани тұтастығын көрсетеді. Ұлан-ғайыр қазақ даласында [[әншілік]], [[күйшілік]] өнердің өзіндік [[аймақ]]тық [[мектеп]]тері де қалыптасқан. Мысалы, қазақтың [[домбыра]] күйлері шертпе және төкпе [[күй]]лер болып, негізінен, екіге бөлінеді. Шертпе күй Орталық, Шығыс [[Қазақстан]]да, [[Жетісу]]да, [[Қаратау]] аймағында кең тараса, төкпе күй Қазақстанның батыс өлкелерінде, [[Сыр]]дың төменгі ағысында кең таралған. Шертпе күйдің өзі шығыстағы Байжігіт мектебі, Қаратау шертпелері болып бөлінеді. ==Әншілік мектептері== [[Сурет:Jabaev.jpg|thumb|150px|left|[[Жамбыл Жабайұлы]]]] [[Сурет:Azirbaev.jpg|thumb|150px|[[Кенен Әзірбаев]]]] XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы әншілік [[өнер]]ін [[ғалым]]дар бес [[мектеп]]ке бөліп жүр. Бірінші мектеп — ''Қазақстанның орталық және солтустік өңірлеріне тән''. Бұл мектепке [[Біржан]], [[Ақан Сері|Ақан]], [[Жаяу Мұса Байжанұлы|Жаяу Мұса]], [[Ыбырай Алтынсарин|Ыбырай]], т.б. әуендері жатады. Екінші мектеп — ''оңтустік және Жетісу өңірі әуендері''. Бұл мектепке [[Сүйінбай]], [[Жамбыл]], [[Кенен Әзірбаев]], т.б. жатады. Үшіншісі — ''Қазақстанның батыс өңірін қамтитын әншілік мектеп''. Бұл мектеп әндері асау — тайдай тулаған қуатты, екпінді әуездер. Бұл мектептің өкілдеріне Кердері [[Әубәкір]], [[Мұхит]], [[Махамбет]], т.б. жатады. Төртіншісі — ''Сыр бойының әншілік-термешілік мектебі''. Бесінші — ''Шығыс Қазақстан, [[Моңғолия]], Шығыс [[Түркістан]] қазақтарының әншілік мектебі''. Бұл әншілік мектептер өзара стильдік жағынан бөлінгенмен, ұлттық ортақ [[нақыш]], әуен тұтастығымен [[бірлік]]те. ==Музыкалық аспаптар== [[Сурет:Sazsirnai, uskirik, tastauik.jpg|thumb|150px|Сазсырнай]] [[Сурет:Jetigen.JPG|thumb|150px|[[Жетіген]]]] [[Сурет:Dabil.jpg|thumb|150px|[[Дабыл (аспап)|Дабыл]]]] Қазақ музыкалық [[аспаптар]]ы: ''ішекті'', ''үрмелі'' және ''соқпалы'' болып үшке бөлінеді. Ішекті аспаптың өзі ''шертпелі'' және ''ысқышты'' болып екіге бөлінеді. Шертпелі ішекті аспаптарға: [[домбыра]], [[шертер]], [[жетіген]] жатады. Ал ысқымен ойнайтын ішекті аспапқа [[қобыз]] жатады. '''''Үрмелі аспаптарға''''' — [[сыбызғы]], [[қамыссырнай]], [[қоссырнай]], мүйіз [[сырнай]], сазсырнай, [[үскірік]], [[тастауық]], [[керней]] жатады. Осы топтың ерекше бір тілді аспабы — [[шаңқобыз]]. '''''Соқпалы аспаптарға''''' — [[дабыл]], [[даңғыра]], [[кепшік]], [[дауылпаз]], [[шыңдауыл]], [[асатаяқ]], [[қоңырау]] жатады. '''''Домбыра''''' — екі ішекті, 9—14 пернеге дейін болатын шертпелі аспап. Домбыраның ішегі, [[перне]]сі ешкінің, қойдың ішегінен жасалады. Домбыраның [[қазақ]]та көптеген түрі болған. Негізі көп тарағаны екі түрі. Бірінің кеудесі томпақ та, ал екіншісінікі ұзынша текше. Томпақ кеуделі домбыра, негізінен, батыс аймақта, ал шығыста жайпақ [[домбыра]] көп таралған. Домбыраның осы формаларының өз ішінде әр түрлі [[пішін]]дері де кездеседі. Домбыраның кейде үш ішекті түрі де кездеседі. '''''Қобыз''''' — екі ішекті, ысқышпен ойнайтын аспап, ішегі аттың қылынан есіп жасалады. Қобыз да өте көне аспап. Қобыз әу баста көбінесе бақсылар пайдаланған [[аспап]] болғандықтан, қазақ оны киелі санайды. Қобыз, әдетте, тұтас [[ағаш]]тан шауып жасалады. Кеудесі жалпақ астауша құсап, мойны ішке қарай иіліп келеді. Қобыздың жалпы тұрқы бірдей болғанымен, тұрпатында кейбір өзгешеліктер кездеседі. Бақсылардың қобызының басына үкі, неше түрлі салпыншақ [[темір]], ұсақ қоңыраушалар тағылады. Қобыздың кеудесіндегі ойыққа [[айна]] орнатылады. Бұл заттардың [[дәстүр]]лік және әуендік [[қызмет]]і бар. Бақсы қобызымен сарнаған кезде қобыздың басын дірілдетіп-сілкіп, салпыншақ темірлерді сылдырлатады, айнаға қарап [[жын]]ын шақырады. Мұндай бақсы қобыздарын ''қара қобыз'', ''нарқобыз'' деп атайды. Бұл — көне, Қобыз [[қасиет]]ті қобыз дегенді білдіреді. Бақсы пайдаланатын [[аспаптар]]дың бірі — ''асатаяқ''. Oл — басы жалпақ, оймышталған таяқ. Жалпақ басына әр түрлі сылдырмақтар, қоңыраушалар орнатылады. Асатаяқты ел кезіп, елді "ақтап" (пәле-жаладан "арылтып") жүретін диуаналар да ұстаған. Бақсылар жиі пайдаланатын аспап — ''даңғыра''. Бұл кәдімгі [[барабан]] сияқты. Бірақ [[шеңбер]]дің бір-ақ жағына әбден кепкен тері қапталады да, ашық [[жақ]] қапталдарына әр түрлі салпыншақ [[темір]]лер тағылады. '''''Жетіген''''' аты айтып тұрғандай, жеті ішекті аспап. Ішектерге [[тиек]] ретінде және ішектің дыбысын реттеуші тетік ретінде асық пайдаланылады. Үрмелі аспаптардың ішіндегі ең кең таралғандары: [[сыбызғы]] және [[сырнай]]. '''''Сыбызғы''''' кепкен қурайдан, жуан [[қамыс]]тан жасалады. Сыбызғының ортан белінен былай қарай бірнеше жерден теседі. Басынан ерінге салып үрлеп, тесіктерін [[саусақ]]пен басып ойнайды. Сыбызғы күйлері, әдетте, екі [[дыбыс]]ты (дауысты) болады, бірін сыбызғыға үрлеп отырып шығарса, екінші дыбысты тамақ үнімен қосады. '''''Сырнай''''' бірнеше түрлі болады: [[қамыс сырнай]] қамыстан, [[мүйіз сырнай]] мүйізден жасалады. Мүйіз сырнайды көбіне жорықта пайдаланған. [[Саз]] [[балшық]]тан күйдіріліп жасалатын үрмелі аспаптар: '''''сазсырнай, үскірік, тастауық'''''. Бұл [[жұдырық]]тай, іші қуыс құты сияқты, үрлейтін және бірнеше [[бармақ]]пен басатын тесігі бар аспап. Соқпалы аспаптардың ең үлкені, үндісі — '''''дабыл'''''. Бұл екі жағы да терімен қапталған кәдімгі барабан сияқты аспап. Онымен тұтқиылдан қауіп төнгенде, не елді бір жиынға шақырғанда, дәстүрлі [[мейрам]]дарға ел жинағанда, [[соғыс]]та пайдаланған. '''''Дауылпаз''''' [[дабыл]]дан кішілеу, оның да екі ернеуі ағаштан, ал '''''шыңдауыл''''' деп аталатын аспап та осындай, бірақ оның [[шеңбер]] бүйірі [[темір]]ден жасалады.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> ==Батыстық мәдениеттану== Батыстық мәдениеттанудың көптеген өкілдері өздерінікінен бөлек өркениеттер болды деген ойдың өзін бекерге шығарған. Олардың пікірі бойынша, тек бір үлкен әріппен жазылған Өркениет (ол, әрине, еуропалық) бар, ал басқа кеңістік ''«тағыларды мәдениетті адамға айналдырудың полигоны»'' болып табылады. Батыстық миссионерлер жергілікті тұрғындарды ''«туземдіктер»'' деген кемсіту атымен атап келді. Бұрын бүл сөз адамгершілік қасиеті жоқ жабайы адамдар дегенді білдірген. Олар сол территориядағы жануарлар және өсімдіктер дүниесінің бір бөлігі деп қарастырылды. Ал флора мен фаунаға көзқарас екі түрлі: не олар — арамшөптер мен зиянды жануарлар, сондықтан оларды құрту парызға жатады. Егер, «туземдіктер» пайдалы болса, оларды өсіріп, қолда ұстауға болатын жағдайға жеткізу керек. Соның өзінде олар ''«адамсымақтар»'' деңгейінен көтеріле алмайды. Батыстың көптеген ғұламалары осындай көзқарастардың жалғандығын өз шығармаларында көрсете білді. А. Тойнби былай дейді: :''«Адамға «туземец» деп немқұрайлы аяусыз қараудан оның белгілі бір нәсілге жататындығы негізінде адамдық, тұлғалық намысын аяққа басуға дейін бір-ақ қадам бар. Бұл хайуандықтың ең бір өрескел көрінісі. Біріншіден, ол адамдардың белгілі бір тобында тұлғалық қасиеттердің барлығын, оны дәлелдемей- ақ бекерге шығарады. Екіншіден, адамзатгың нәсілдік [[дихотомия]]сы барлық діни, мәдени, саяси-экономикалық дихотомиялардан өзгеше, адамзаттың арасынан өте алмайтын және абсолютті жыра қазады. Үшіншіден, нәсілшілдік өлшем (критерий) ретінде адамдық табиғаттың сыртқы, мәнді емес, қарапайым белгісін қабылдайды»''. (Постижение истории, с. 589). Сонымен, нәсілшілдік пен мәдени империализм батыстық емес мәдениеттердің өзіндік кеңістігін жоққа шығарады, олар жергілікті халықтарды ландшафтың қарапайым бөлігі деп қарастырады. Ұлттық мәдениет пен кеңістік арасындағы байланысты [[Гумилев]] өзінше түйіндейді: —Этностар биосфераның бір бөлігі болып табылады. Адамдар ландшафтыны не өздеріне тәуелді түрде өзгертеді, не өздері осы ландшафтыға икемделе бірігеді. Кейбір оқшау қалған (реликтілік) этностардан басқасы мәдени ағында суперэтностар (өркениеттер) болып тұтастанады. Өркениет дегеніміз ортақ мәдени өрісі бар ұлттық мәдениеттердің болмысы. Мысалы, мұсылмандық суперэтнос араб мәдениетінің шеңберінен шыға білген. —Әрбір халықтың кеңістіктік тұтастығы, Отаны бар. Адам өз биоценозында, басқалардың емес, өзінің ата-бабаларының тәжірибесіне сүйене отырып өмір сүреді. Ландшафтың өзгеруі ұлттық мәдениеттің өзгеруіне әкеп соғады. Пассионарлықтың (рухани ізденістің) адамзат тағдырындағы қызметі туралы пікір ол үшін жетекші болды. ==Этномәдени кеңістік== [[Сурет:Indo-ScythiansMap.jpg|250 px|thumb]] Еуразия құрылығы 5 этномәдени аймақтан тұрады: # Муссондық Қиыр Шығыс — бұл конфуцийлік-буддалық өркениет кеңістігі. # Құрғақ Ұлы Дала — көшпелілер мәдениетінің аймағы. # Субтропикалық Таяу Шығыс — мұсылмандық әлемі. # Орманды Шығыс Еуропа — православиелік мәдениеттің ошағы. # Батыс Еуропа — католиктік кеңістік. Ғылым үшін мәдениеттерді континенттер бойынша бөлудің маңызы тым жоғары емес. Мысалы, [[Жерорта теңізі]] Еуропа мен Африканы бөліп тұрғанымен, ол эллиндік мәдениет үшін ішкі теңіз болды. Әдетте өркениеттердің кеңістік шегі климаттық және өтуі қиын шекаралармен байланысты. Сөздің тар мағынасында «Еуразия» деп Карпат тауларынан Қытайға дейінгі Ұлы жазықтықты айтады. Ол үш ауданнан тұрады: биік Азия ([[Моңголия]], [[Тува]], [[Алтай]], [[Байқал]] төңірегі), Орталық Азия және Шығыс Еуропа жазығы. Еуразия тек жағрафиялық ұғым емес, сонымен бірге ол мәдени тұтастық болып табылады. Еуразияны оның ландшафты мен ауа райына икемделген автохтонды халықтар: түріктер, славяндар, угрофинндер, моңғолдар т.б. мекендейді. Бұл кеңістікте бірде-бір еуразиялық емес өркениет үстемдік ете алмаған. Жоғарыда аталған мәдени кеңістік славян халықтарының христиан дінін, ал түрік этностарының көпшілігінің мұсылмандықты қабылдағанынан кейін бір-бірінен алшақтады. Ресей Батысқа қарай жылжыса және Еуразияның басқа бөліктеріне отаршылық пиғыл танытса, түрік өркениетінде Шығыстық элементтер күшейе түсті. Кеңістік пен мәдениеттің арақатынасы табиғи ортаны «өзімдікі» және «өзгенікі» деп бір-біріне қарсы қою арқылы айқындала түседі. Бұл қарсы қою, әсіресе, мифологиялық дүниетанымда әсерлі көрсетіледі. «Мифте, — деп жазады Ыбыраев, — адамзаттық (человеческое) және адамзаттық емес (нечеловеческое) (дию, албасты, марту, жезтырнақ, шойынқұлақ, жалғыз көз дәу т.б.) болып бөліну ретінде көрінсе, классикалық эпоста біздікі (ноғайлардікі, қыпшақтардікі, қазақтікі, т.б.) және жаудікі (қалмақтікі, қызылбастікі, ындыстікі) деген ұғымдарға лайық жіктеледі». (<ref>Эпос әлемі</ref>. — Алматы, 1993. — 137-бет). Қазақ эпосын және басқа да мәдени мұраларын зерттеушілер «өзгенікіне» тек беріде пайда болған қалмақтарды ғана емес, сонымен қоса сонау ерте заманнан көшпелілермен тартысып келген отырықшы империяларды жатқызады (Қытай, [[Иран]], Үрім, Орыс, т.б.). Кеңістікті «біздікі» және «өзгенікі» деп бөлу оппозициясы тек суперэтностар арасында емес, сонымен бірге мөдени-шаруашылық типтер аралығында да жүргізілген. Әрине, көшпелілер мен отырықшылар арасындағы «бітіспес жауластық» бар деген әсіре бейнелеуге жатады. Сонда да олардың арасында қайшылық жоқ емес. Бұл қайшылық мәдениет әлемінде ландшафт ерекшеліктері арқылы суреттелген. Қазақ тіршілігінің негізгі тұп қазығы — кең дала, жазық жер. Ұлы Даланы Алтай, [[Тянь- Шань]], Орал, [[Кавказ]] таулары қоршап тұр. Бұл шекара тауларда және одан ары қарай жау бар деген түсінік халық санасына терең ұялаған. Алайда, эпостық кеңістіктегі тау, өзен сияқты кедергілерді, даланың шекараларын «басқанікі» деп түсіну өзгермелі болды. Бұл эпостық кеңістіктің жоғарыда айтылған ситуативтік қолданылуына қатысты. Лирикалық поэзиядағы сияқты табиғат көріністерін көркем суреттеу эпоста жоқтың қасы. Табиғат көрінісі, кеңістік бітімі әрекет пен бірлікте ғана көрінеді. Тау — асқанда, аң — аулап жүргенде, өзен — өткенде, дала — жүргенде, ағаш — басына шыққанда, не ат байлағанда айтылады.Тағы бір ескеретін жай — эпостық кеңістік пен реалды кеңістіктің арасындағы айырмашылық. Мифологиялық немесе эпостық кеңістіктің топонимикасы қазіргі жер-су атауларымен сәйкес болмауы мүмкін. Әр түрлі тарихи қозғалыстар этностардың белгілі бір территорияда қалыптасуы, олардың мекен- жайларын өзгертуі, басқа этностардың бұл территорияға енуіт.б. осы сияқты процестер, жоғарыда келтірілген «біздікі» — «өзгенікі» оппозициясын түбегейлі өзгертуі мүмкін. Биік таулар этностың киелі жерлеріне, жаудан сақтанып, қуат алатын қасиетті мекендеріне, ал қала көшпелілердің туысқандары тұратын, тіршілік үшін қажетті заттар алатын тұрақ-жайға айналуы әбден мүмкін. Бұл процесс, әсіресе, орта ғасырлардағы түрік империяларына тән. Осы туралы Мағжан былай жырлайды: :''Тұранның Тянь-Шаньдай тауы қалай, :''Пар келмес Тянь-Шаньға таулар талай. :''Еріксіз Ер түрікті еске аларсың, :''Көкке асқан Хан Төңірге қарай-қарай. Этномәдени кеңістік туралы пайымдағанда маңызды бір мәселе осы аймақты мекендеген халықтардың автохтонды (жергілікті) немесе келімсек екендігін анықтаумен қатысты. Бұрынғы тарихтағы толастамаған соғыс пен жаугершілік, шекаралас жерлерге талас кезеңінде этностардың қисапсыз жылжуы, көшіп- қонуы, қырылуы және ығыстырылуы, ассимиляциялық процестер этнографиялық деректерде этномәдени кеңістік туралы қарама-қарсы пікірлер туғызады. Мысалы, Қытай менталитетінде қытайлықтарға қазір бағынышты халықтар бұрын иелік еткен жерлердің бәрі Аспан астындағы империяның кеңістігі деген ұғым бар. Кеңістік аясындағы мәдениеттің автохтонды екендігін шешудің басты жолы осы мөдениетті құраған этникалық бөліктерді, этномәдени аймақты мәңгі өзгермейтін тұтастық ретінде емес, ''«жанды тарихи құбылыс күйінде, қозғалыс үстінде қарау, көршілес халықтардың тарихи тағдырымен салыстыра отырып, әрбір этникалық топтың өзінің қазіргі негізгі жеріне қай уақытта жылжыды, көне осындай межелерді анықтау арқылы жүзеге асады»''. (Пищулина К.А.<ref>Территория</ref>. — Қазақ. Алматы, 1994. — 49-бет). Кеңістік және автохтонды мәдениет мәселесін шешу үшін біз оқшау алынған этнос көлемінен, ол енетін үлкен өркениеттің (суперцивилизацияның) өріс аймағына жылжу керек. Өйткені, қазіргі этностардың көпшілігі қоныс аударудың, ассимиляциялық процестердің, топтасу мен жіктелудің нәтижесінде қалыптасқан. Бұған мысалдар жеткілікті. Айталық, Иран мен Солтүстік Үндінің халықтары арийлік топтардың оңтүстікке қарай қоныс аударуы негізінде, француздар галл тайпалары мен франктардың араласуы, орыстар ежелгі славян тайпаларының көршілес угрофинн, скандинавтық, түріктік компоненттерді өзіне сіңіруі нәтижесінде қалыптасқан. Соңғы кезде қалыптасқан латин- американдықтар туралы айтпаса да түсінікті. Қазақтың этникалық территориясы да көп ғасырлық қалыптасу нәтижесінде айқындалды. Суперөркениеттерде кеңістік аймағы тұрақты анықталған.Гумилевтің сөзімен айтсақ, әрбір өркениет белгілі бір ландшафтымен қатысты. Мысалы, афроазиялық даланы негізінен семит халықтары, еуразиялық даланы түрік этностары, Шығыс Еуропаның орманды жазығын славяндар, Қиыр Шығыстың орманын манчжурлар ж.т.т. мекендеген. Кеңістік пен автохонды мәдениеттің арақатынасын түрік халықтарының өркениетіне байланысты қарастырайық. Бұл мөдениет тарихында әлі күнге дейін көптеген пікірталастар туғызып отырған мәселеге жатады. Еуроорталықтық көзқарастағы батыс ғалымдарын, патшалық Ресей мен тоталитарлық жүйе тарихшыларын айтпағанның өзінде, тіпті, соңғы кезде шыққан басылымдарда түрік халықтарының мәдени кеңістігі және оның автохтондығы бұрмаланып көрсетілген. Тарихи және қоғамдық-саяси еңбектерде жиі кездесетін пікірдің бірін былай қысқаша тұжырымдауға болады: :—Ұлы еуразиялық даланы арийлер мекендеген. Көне тайпалардың иран түбірлі ортасында бұл өңірге кейін келген түркілердің тілдік ықпалы күшейген. Андрон заманында жасаған, малшылықпен, егіншілікпен айналысқан, еуропалық пішіндес, үнді-ирандықтар тайпасын ілкі темір дәуірінде, оңтүстік және шығыс өңірлерде — [[сақ]], солтүстік және батыс өңірлерде — [[савромат]] малшы тайпалары мұраланған. :—Алтай тайпалары Енисей мен Тынық Мүхиттың ортасында Сібір мен қазіргі Солтүстік Қытай жерін мекендеген, ал соның ішінде прототүріктік тайпалар Байкал мен Ордостың арасында өмір сүрген. Олар Еуразия даласына «халықтардың ұлы қоныс аударуы» кезінде ғана келген. Жоғарыда келтірілген көзқарас ресми әдебиетте де хрестоматиялық қағидаға айналып кеткен. Алайда, бұл мәселеге сырттан бейтарап қарасақ, Орталық Азияньң арийлік субстраты деген ұғым жөнінде көптеген күмәндар мен сұрақтар туады. Біріншіден, аталған пікірді дәлелдейтін нақтылы деректер жоқ. Көптеген дәлелдемелер «мұның болуы мүмкін емес, сондықтан болған жоқ» деген логикалық қателіктің маңайынан алынған. Яғни, басқаша айтқанда, прототүріктік өркениеттің болуы мүмкін емес, сондықтан ол болған жоқ. Екіншіден, [[Олжас Сүлейменов]]тың «Аз и Я» кітабында келтірілген шумерлік және прототүріктік мәдениеттердің туыстығы жөніндегі гипотеза үнді- ирандық Орталық Азия туралы ілімді бекерге шығарады. Бұл мәселеге кейінірек арнайы тоқтылып өтпекпіз. Үшіншіден, егер прототүріктік кеңістік Ордоспен ғана шектелсе, онда ол қалай орта ғасырлардың басында бүкіл еуразиялық Ұлы Далада үстемдік етті. Мұны тек жаугершілікпен түсіндіру ақиқатқа жата қоймас. Әлемнің жартысын жаулап алған македондықтар мен моңғолдар тез арада жергілікті халықтармен сіңісіп кеткен. Әрине, бұл мәселе әлі талай ғылыми зерттеулерді талап етеді. Түрік халықтарының кеңістігі Азия мен Еуропаның талай аймағын қамтыған. Олардың мекені Солтүстік мұзды мұхиттан Жерорта теңізіне дейінгі алып территорияны біріктіріп тұр (шамамен 14—15 миллион шаршы шақырым). Ерте заманда бұл аймақ Қытай, Үнді, Иран, антикалық сияқты бір-бірінен оқшау орналасқан әркениеттерді байланыстырып тұрған. Түрік халықтарының мекен-кеңістігі осы автохтонды этностардың тұтас өркениеттік аясы болып табылады. Ол тек еуразиялық Ұлы даламен шектелмей, адамдық мәдениеттің ерте кезден қалыптасқан суармалы — оазистік ошақтарын, Алтай, Тянь- Шань, Памир, Кавказ тауларын қамтиды. Үлкен өркениет қалыптасу үшін біркелкі табиғи ландшафтан гөрі, кеңістіктің әртүрлі бедерлері қолайлы. Яғни түрік халықтарын тек жазық даланың тұрғындары деп қарастыру олардың мәдени кеңістігінің күрделілігін ескермеуге жатады. Этномәдени кеңістіктің не ұлғайып таралуы да, не азайып тарылуы да мүмкін. Мұның себептері әр түрлі. Жаугершілік кезінде әлсіз, өзін-өзі қорғай алмайтын мәдениет өз атамекенінен ығыстырылуы, ассимиляцияға ұшырауы, тіпті, түгелімен жойылып кетуі мүмкін. Оған тарихтан талай деректер келтіруге болады (XVIII ғасырдағы қытайлықтардың жоңғарларды қыруы, еуразиялықтардың қос Америкадағы жергілікті этностарға жасаған геноциді, Рим қуатымен жүзеге асқан кельт тайпаларын ассимиляциялау ж.т.б.). Көне заманнан бері біртұтас болып қалыптасқан кеңбайтақ территориядағы түрік суперэтносының кеңістігін, Жаңа Заманнан бері империяшыл көршілері бірнеше жерден үзіп жіберген. Сол себептен XX ғасырдың аяғына дейін бұл өркениеттің ішіндегі жалғыз тәуелсіз болып келген Түркия мемлекетінің кеңістігі басқа туысқан халықтардың жерімен тікелей ұласпаған деуге де болады. Сібір мен Орталық Азияның арасын, Еділ бойы мен басқа түрік халықтарының жерлерінің ортасын, Еуропа мен Азияның аралығын Ресей отаршылары экспансиялау нәтижесінде бөліп тастаған. «Әрине мұндай әділетсіздіктің, — дейді М. Тәтімов, — мәңгілікке созылуы мүмкін емес еді. Әділдік орнап, түркі халықтарын қатты жаныштаған Кеңес Одағы ыдырады, Орта Азия мен Қазақстан тәуелсіздік алып өз мемлекеттерін құрды. Түркілік тұтастықты, үзілген байланысты қалпына келтіріп, бүгінгі әлемдік өркениет дәрежесінде дамытуға толық мүмкіндік пен алғышарттар қалыптасты». (<ref>Қазақ әлемі</ref>. — Алматы, 1993. — 82-бет). ==Еуразиялық Ұлы Даланы игеру== [[Сурет:Warrior of Scithians.png|250 px|thumb]] Еуразиялық Ұлы Даланы игеру туралы сөз болғанда, осы кеңістікті қоршап тұрған өркениеттердің (суперэтностардың) өрлеу-құлдырау ырғақтарын ескеру қажет. Қытай, Иран, Батыс және Ресейлік өркениеттер мен түрік халықтарының арасында талай тарихи процестер өткен. Ол тек мәдени сұхбаттасу деңгейінде болмай, осы этномәдени кеңістік үшін бақталастық және жаугершілік сипатында да болды. Орталық Азия өзінің кеңістікте орналасуына байланысты балға мен төстің арасында шыңдалды. Отты қару пайда болғанға дейін мындаған жылдық адамзат тарихында ат жалында өскен көшпелілер ең қаһарлы күш болғаны күмән тудырмайды. Бұл жерде А. Вебердің тарихтағы номадалардың рөлі туралы ілімін еске алып өткен жөн. Оның пікірі бойынша, техногендік өркениет (батыстық) пайда болғанға дейін көшпелілер кеңістікте мәдени катализаторлар қызметін атқарған. Ал айда А. Вебер осындай бағаны тек үндіеуропалық (арийлік) номадаларға ғана берген. Біз тағы да еурорталықтық мәдениеттанушылардың түріктік көшпелілердің мәдениетін кемсіте қарастыруының мысалын көріп отырмыз. Ал нақтылы тарих далалық өркениеттердің әлемдік дамудың бір қозғаушы күші болғанын дәлелдейді. Скиф-сақ өркениеті біздің заманымыздан жүздеген-мыңдаған жылдар бұрын сол кездегі антикалық және шығыстық өркениеттермен қоян-қолтық араласып, олардың тарихи дамуында терең із қалдырған. Дүрілдеп тұрған Батыс Рим империясын құлатуға қатысқандардың арасында ғұндардың қызметі ерекше. ''«Материалдық және рухани мәдениеттің халықтар арасындағы ауыс-түйістігі,'' — деп жазады А. Тарақты, — ''адамзат өркениетінің бірден-бір кепілі болса, осынау тарихи қажеттіліктің арбакеші көшпелілер еді. Күні бүгінге дейін Алтай пен Карпат арасында тарыдай шашылған Скиф қорғандарынан Мысырдың (Египет), Грекияның, Иранның, Ассирияның, Урартудың, Қытайдың, Үндінің өнері мен тұрмыстық заттарының ұшырасуы тегін емес. Қос құрлықты көктей өтетін Ұлы Жібек жолын алғаш игерген Қытайдағы тут ағашын түлтеген жаяу шаруа емес, желмен жұрысқан салт аттылар екенін мойындау үшін архивтік айғаққа жүгінудің қажеті жоқ»'' (<ref>Ауызша тарихнама</ref>. — Қазақ. — Алматы, 1993. — 32—33-бет). Түрік этностарының мәдени кеңістігін қарастырғанда мынадай ерекшеліктерге назар аудару керек. Біріншіден, түріктің төлтума мәдениеті арабтардікіндей шөл сахарада емес, жер бедері қолайлы Саян-Алтайдың орманды даласында ұяланған. Яғни қуаң еуразиялық Ұлы Даланы игеру үшін Өтүкеннің қара орманында қор жинау қажет еді. Бұл қор жинақтау аймағын Қытай мен Иранның шет пұшпағы деп қарастыру ақиқаттан алшақ. Екіншіден, түріктік этномәдени тұтастықтың тарихи тұрақтылығының тағы бір себебі Орталық Азияның мыс-темір кендеріне бай болуымен де қатысты. Металл өндеуді өте ерте кезден меңгерген прототүріктік мәдениет бұл аймақта қуатты күш болған. Мөдениет тарихын зерттеушілердің кейбіреулері шумерлік металлургия мен Сібірлік қару-жарақтардың ұқсастығын атап көрсетеді (О. Сүлейменов, Н. [[Оспанұлы]], М.М. [[Әуезов]] т.б.). Үшіншіден. А. Гумилев атап көрсеткендей, дала биоценозының тағдырын көптеген жағдайда құрғақшылық пен ылғалдылық циклдерінің ауысып тұруы шешіп отырған. (<ref>Қиял патшалығын іздеу</ref>. А., 1992, 18-бет). Полюстік және тропикалық ауа мұнараларының алмаса әсер етуі еуразиялық даланы не қуаң шөлге, не гүлденген далаға айналдырған. Мысалы, Гоби кезінде шөпті дала, ал Арал мен Каспийдің арасы шалғынды мекен болған. Айталық, IX ғасыр ылғалды болса, XI ғасырда далада қуаңшылық басым болған. Даланы құрғақшылық басу түрік-моңғолдардың әлсіреуіне және олармен көршілес қытайлардың, ирандықтардың, славяндардың, маньчжурлардың күшеюіне әкеп соқты. Мысалы, дағдарыс жағдайындағы Қытайды басып алған далалықтардың ұрпақтары (көбісінің аналары қытай әйелдері) көшпелілік дағдыдан айырылып қалды. Кейін Қытай күшейген кезде олар қытайланып кетті және әлсіреген Дала отырықшы өркениетгің боданына айналды. Яғни, ландшафтың ауысуы, не ондағы түбегейлі өзгерістер автохтонды мәдениеттің икемделу (адаптация) қабілетін кемітті. Осыған дейін айтылған қағидалардан бір қорытынды жасауға болады. Тарихтағы салмақты және салыстырмалы тұрақты өркениет аймағын тұтас кеңістіктік континиум деп қарастыру керек. Әртүрлі мәдениеттерді салыстырғанда үлгі ретінде олардың жеке бөліктерін емес, қалыптасқан суперэтностарды алу қажет. Кеңістік аясындағы мәдениеттің табиғи қалыптасқан тұтастығын бұзу осы мәдениетті терең күйзеліске ұшыратады. Мұны Еуразияны Ресей отарлауынан анық байқаймыз. Орыс казактары көшпелілер үшін табиғи кедергі болып табылатын өзендерге бекініп алды. Скандинав теңізшілерінің навигациялық әдістерімен таныс казактар өзендерді орыстың байырғы жерлерімен байланысу артериясы ретінде шебер қолдана білді. Ал көшпелілер үшін өзен транспорттық байланыс құралы болмап еді. Көшпелілерден салт атпен соғысуды жақсы үйренген казактар қайықтарын да тастамады. Осының нөтижесінде көшпелілік этномәдени кеңістіктің буыны үзілді, тұтастығы бүлінді. Кейін Столыпин әрекеттері нәтижесінде қазақтар және басқа да көшпелі халықтар өздерінің шұрайлы жерінен айырылды. Бұл көшпелілік этномәдени кеңістіктің егіншілік алқабына айналуына негізгі себепкер болды. Ал бұл процесті прогресшіл немесе реакцияшыл деп бағалау әр мәдениет үшін әртүрлі сипатта. Жалпы алғанда, кеңістіктің этномөдениетке тигізетін әсерін дұрыс бағалау керек. Қысқаша айтқанда, Отаны жоқ халық болған емес. Бұған бүкіл тарих куә. Әрине, кеңістік ерекшеліктері(ландшафт, биоценоз, оқшаулық ж.т.б.) өркениетке үлкен әсер етті. Алайда, басқа мысалдар бұл қағиданың абсолюттігіне күмән келтіреді. Айталық, Солтүстік Американың прерийлерінде, Аргентинаның пампасында, Австралияның жайылымдарында номадалар пайда болмады. Яғни, өркениетті дұрыс түсіну үшін басқа да факторларды қарастыру қажет.<ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақстан мәдениеті|*]] pir32mnou7c2qj8jpgyt3x1xfydlfuq 3688366 3688362 2026-10-29T11:44:57Z Арда3001 185931 статистикалық мәлімет қосылды 3688366 wikitext text/x-wiki '''Қазақ мәдениеті''' - Әлемдік мәдениет ырғақтарын анықтаған соң, қазақ мәдениетіне тоқталайық. [[Қазақтар]] — Қазақстан Республикасының негізгі тұрғындары, 2023 жылдың басында қазақтар саны — 13,9 млн. адам болды, исламдық суперөркениеттің солтүстік шығыс жағын мекендейді, діні жағынан ханифиттік мағынадағы мұсылман [[сунниттер]], Алтай тіл бірлестігінің түрік тобының қыпшақ топтамасына жатады. Бұл мәдениетті түсіну мақсатында алдымен оны кеңістік өрісі мен уақыт ағынында қарастырып, кейін қазақ мәдениетінің типтік ерекшеліктерін айқындайық. Қазақ мәдениеті еуразиялық Ұлы дала көшпелілерінің мұрагері болып табылады. Сондықтан осы ұлттық мәдениетті талдауды номадалық (көшпелілік) өркениет ерекшеліктерінен бастайық.<ref>Мәдениеттану негіздері: Оқулық. – Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref> Қазіргі Қазақстанда халық саны '''20 618 796 адам.''' ==Көшпенділер өркениеті== Әрбір ұлттық мәдениет бос кеңістікте емес, адамдандырылған қоршаған ортада әрекет етеді. Мәдени кеңістік оқшау, мәңгіге берілген енші емес. Ол тарихи ағынның өрісі болып табылады. Мәдени кеңістіктің маңызды қасиеті — оның тылсымдық сипаты. Мысалы, «ата қоныс» ұғымы көпшелілер үшін қасиетті, ол өз жерінің тұтастығының кепілі және көршілес жатқан мекендерге де қол сұғуға болмайтындығын мойындайды. Қауымдық қатынас мекендер егемендігінен туады. Ата қоныстың әрбір жағрафиялық белгілері халық санасында киелі жерлер деп есептелінеді, яғни қоршаған орта киелі таулардан, өзен- көлдерден, аңғарлар мен төбелерден, аруақтар жататын молалардан т.б. тұрады. Олардың қасиеттілігі аңыз-әпсаналарда, жырлар мен көсемсөздерде болашақ ұрпақтарға мұра ретінде қалдырылған. Белгілі бір парасаттылық, ізгілік, ұстамдылық, интуициялық жоғары қабілеттері жоқ адамдар қатал далада өмір сүре алмас еді. Кеңістікке үйлесімді мәдениетте адам мен табиғаттың арасында «қытай қорғаны» тұрған жоқ. Керісінше, мәдениет олардың арасындағы нәзік үндестікті (гармонияны) білдіретін дәнекер қызметін атқарады. Қазақтың төл мәдениетінде экологиялық мәселе әдептіліктік жүйесіндігі обал және сауап деген ұғымдармен тікелей байланыстырылды. Табиғат аясындағы мәдениетті қатып-сеніп қалған, өзгеріссіз әлем дейтін пікірлер де әдебиетте жиі кездеседі. Алайда, бұл осы мәдениетке тынымсыз қозғалыс тән екендігін аңғармаудан туады. Шексіз далада бір орында тоқталып қалу көшпелілік тіршілікке сәйкес келмейді. Ол мезгілдік, вегитациялық заңдылықтарға бағынып, қозғалыс шеңберінен шықпайды. Әрине бүл қозғалыс негізінен қайталанбалы, тұрақты сипатта болады. Қуаң даланы игеру табиғатты өзгертуге емес, қайта оның ажырамас бір бөлігіне айналуға бағытталған. Яғни, адам табиғат құбылыстарына тәуелді болып қалады. ==Көшпенділердің жол серігі== [[Сурет:Hector.jpg|250 px|thumb]] Енді қарастырып отырған өркениеттің кеңістікті игеру құралдарына тоқталып өтейік. Бұл жерде ең алдымен көшпелілер өміріндегі жылқының ерекше бір қызметіне назар аударған жөн. Жылқыны адам еркіне көндіру арқылы адамзат кеңістікті меңгеру ісінде үлкен қадам жасады. К.Ясперстің пікірі бойынша, тағылықтан өркениетке өтуде жер суару жүйелерін жасаумен, жазудың ашылуымен, этностардың пайда болуымен қатар жылқыны пайдалана білу адамзат үшін өте маңызды болды. (<ref>Смысл и назначение истории</ref>. — М., 1991. — С. 71, 72). Жылқыны пайдалана білу шектелген кеңістіктен бүкіл әлемді игеруге бағытталған қадам еді. Бұл әртүрлі мәдениеттердің сұхбаттасуына мүмкіндік берді. Әрине, бұл сұхбаттасу көптеген жағдайда зорлық-зомбылық арқылы жүзеге асқанын ұмытпаған да жөн. Сонау көне заманнан халықтар солтүстіктен оңтүстікке, шығыстан батысқа қарай (немесе керісінше) қозғалыста болған. Белгілі болжам шумерліктердің [[Қосөзен]] аңғарына Орталық Азиядан келгенін, үндігерман тайпаларының оңтүстікке жылжып, [[Үндістан]], [[Иран]], Грекияға енгенін, түрік тайпаларының Кіші Азияны жаулап алғанын көрсетеді. [[Қытай империясы]] мен Үндіге көшпенді түрік-моңғол тайпалары ылғи қысым жасап отырған. Белгілі ғұлама А.[[Вебер]]дің пікірі бойынша, көшпелі тайпалардың кеңістікті игеруі «халықтардың Ұлы қоныс аударуы» атты құбылысты әкелді. Бұл қазіргі өркениетгердің қалыптасуына үлкен себебін тигізді. Осы айтылғандардан адамзат тарихында жылқыны пайдалана білудің маңызы зор болғандығын көреміз. Жылқыны кеңістікті жеңу мақсатында әсіресе, көшпелі халықтар шебер пайдалана білген. Ат пен көшпенді біріккен жан болып көрінеді. Мұны көрші халықтардың миф-аңыздарынан да анық байқаймыз. Мысалы, ежелгі грек мифологиясындағы қанатты түлпар Пегас бүкіл елді қан қақсатқан жауыз Химераны өлтіруге көмектеседі. Ал салт атты көшпенді скифтің метафорасы — кентавр Хирон өзінің досы атақты Прометейге көмек беру үшін мәңгілік өмірден бас тартады. Бұл сарынды ертедегі шумерлік жырдағы Гильгамеш пен көшпенді Энкидудың достығынан да аңғарамыз. [[Сурет:Pegaz Opera Poznań.jpg|250 px|thumb]] [[Сурет:Centaur (PSF).jpg|250 px|thumb]] Атқа мінген адам жерден өзінің босай бастағанын, еріктілік мүмкіндіктерінің молайғанын және ғарышқа жақындай түскенін сезінеді. Жер-Ана оны қаншама босатқысы келмесе де, ол шексіз әлемге өзінің қадамын нық басады. Халық дәстүрінде де тәй- тәй қадам басқан нәрестенің тұсауын кеседі. [[Сурет:Doberman Pinscher Portrait.jpg|250 px|thumb]] Кеңістікті игеруге көшпелілер үшін жылқыдан басқа да себебін тигізген қолға үйретілген жануарлар болған. Себебі далада тек малшылар мен үй малдарынан басқа да тіршілік иелері бар. Олардың ішінде иттің алатын орны бөлек. Қазақ «ит — жеті қазынаның бірі» деп бекерден-бекер айтпаған. Егер қой мен сиырдың өнімдерін қажеттікке жарату үшін оларды бағу жеткілікті болса, онда ит пен жылқыны баулу, үйрету керек. Бұл үлкен шеберлік пен төзімділікті талап етті. Тек сол жағдайда олар адамның көмекшілеріне айнала алады. Кейін осман түріктері бұл тәжірибені өз империясындағы халықтарды ұстап тұруға пайдаланды. :''«Оттоман падишахтары, — дейді А. Тойнби, — арнайы тәрбиеленген құлдардың көмегімен өз империясын басқарды және бұл олардың империясының қуаттылығын күшейтті»''. (<ref>Постижение истории</ref>, с. 189). Шексіз даланы игеру оны жай ғана кеңістік, жазықтық деп түсінбей, осы даланы тұтас бір континиум ретінде бағалаумен қатысты. XX ғасырда қалыптасқан этникалық аумақтар мен жағрафиялық ұғымдардың және көшпелілер өркениеті шарықтап тұрған кездегі ата-мекен түсінігінің арасында үлкен айырмашылық бар. Қазақ және басқа да түрік халықтарының мәдени мұраларынан бүкіл еуразиялық Ұлы даланың түріктердің ата қонысы деп есептелінетінін байқаймыз. Мысалы, қазақ эпосында Қырым, [[Қоқан]], Ыстамбол, [[Хиуа]], [[Алтай]], Қазан, Ордос т.б. түріктердің өз жері, ал бұлардың сыртындағы [[Шам]], [[Мысыр]] қысылғанда арқа сүйейтін тілектес елдер болып есептелген. Әрине, б9л кеңістіктік, т9тастық уақыт ағынына төуелді болған. Ӏшкі қайшылықтар шиеленіскенде жалпытуыстық сезім кейін қарай шегіндіріліп отырған. Тарихтан тек үлкен суперэтностардың (өркениеттердің) ішінде ғана емес, сонымен бірге этностардың құрамында да кескілескен қақтығыстардың болғанын білеміз. Алайда тарихи өркениеттерге аян болған кеңістіктің шекаралары туралы мәселе тек саясаттанулық емес, бүл туралы мәдениеттану ілімінде де бірнеше қарама-қарсы пікірлер бар. ==Музыка тарихына шолу== [[Сурет:Bolat1.gif|thumb|200px|[[Қобыз]]]] [[Сурет:Dangira.jpg|thumb|100px|[[Даңғыра]]]] [[Сурет:Dombra1.jpg|thumb|200px|[[Домбыра]]]] [[Сурет:Sibizgi.jpg|thumb|70px|[[Сыбызғы]]]] Көшпелілердің [[музыка]]лық [[мәдениет]]інің [[тамыр]]ы өте [[терең]]де жатыр. Жартастардағы суреттерден билеп жүрген [[адам]]дардың, таяққа ілінген [[сылдырмақ]]тарда ойнап тұрған адам бейнелерін кездестіруге болады. Әсілі, көшпелілердегі ең көне музыкалық аспаптар — ұрмалы [[даңғыра]], құрайдан жасалған үрмелі [[сыбызғы]], ілмелі-шертпелі [[қобыз]], [[домбыра]] іспеттес қарапайым аспаптар болған. Эпостардағы "адырнасын ала өгіздей мөңіреткен" деп келетін [[жыр]] жолдары [[өнерпаз]] [[ЖАУЫНГЕР|жауынгердің]] садағының адырнасын іркіп- тартып музыкалық [[үн]] шығаратынын білдірсе керек. [[Орталық Азия]], [[Сібір]], [[Тибет]] халықтарында бүгінге дейін кездесетін бір ішекті қобыз осы музыкалық [[аспап]]тың көне түрі болуы мүмкін. Көне [[Хорезм]] жеріндегі Қойкырылған [[қала]] деп аталатын [[дөңгелек]] бекіністен домбыра сияқты екі ішекті [[аспап]]та ойнап отырған [[адам]]дардың бейнесі табылған. Зерттеушілердің ойынша, бұл домбыраның көне түрі. Академик В.В.Виноградовтың пікірінше, қазақтың домбырасы мен қырғыздың қобызы сиякты аспап кем дегенде бүдан екі мың жыл бүрын пайда болған, қазақтың қобызы осы күнгі [[виолончель]], [[скрипка]]лардың арғы атасы. [[Музыка]], музыканың [[аспаптар]] тарихын зерттеуші [[ғалым]]дардың пайымдауынша, ән түріндегі музыкалық [[мұра]] ([[вокалды музыка]]) және сарын, [[күй]] түріндегі мұраның ([[аспапты музыка]]) жіктеліп бөлінуі, бері дегенде, VI—VIII ғасырларда басталды. Ұлытау төңірегінен табылған түркі дәуіріне жататын [[тас]] [[мүсін]]нің бір бүйірінде қобыздың суреті, ал арқасында [[қоңырау]]дың суреті салынған. Қобыз бен қоңырау [[бақсы]]ның аспаптары. Олар қоңырау, әр түрлі [[сылдырмақ]]тарды қағып жүріп би билеп, қобызбен сарын ойнап, [[жын]] шақырған. Тас мүсінде осындай бақсы бейнеленген болуы керек. Жалпы, көшпелілердегі алғашқы кәсіпқой [[музыкант]] бақсы болған. Сонау VIII ғасырда [[өмір]] сүрген, түркі әлеміне ортақ [[Қорқыт]] алғашқы шебер музыкант, [[күй]] атасы, бақсылардың пірі болып саналады. Ауызбен үрлеп ойнайтын [[қазақ]]тың қыштан жасалған уілдек деп аталатын аспабының көне түрлері ортағасырлық [[Отырар]] қаласынан, [[Жамбыл облысы]]ндағы Ақтөбе ([[Баласағұн]]) қаласынан табылған. Олар X—XII ғасырларға жатады. Қорқыт ата бүкіл түркілер [[әлем]]інің сарын, [[күй]], әуен [[өнер]]інің атасы болса, одан бергі музыка өнері әл-Фарабидің (IX—X ғасырдарда), [[Ибн Сина|ибн-Синаның]] (X ғасыр), ұлы жыршы [[Кетбұға]]ның (XIII ғасырда), [[Сыпыра]] жыраудың (XIV ғасырда), [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан қайғының]] (XV ғасырда), [[Қазтуған]]ның (XV ғасырда), Әбу әл-Қадырдың (XV ғасырда), [[Әбдірахман Жәми]]дің (XV ғасырда), Бұқардың (XVIII ғасырда), [[Нысан]] абыздың (XVIII ғасырда) аттарымен байланысты. Олар күйші-сазгер, [[жыршы]]лар болған. Ал әл-Фараби, ибн-Сина музыка ілімінің [[теория]]сын алғаш жасаушы [[ғалым]]дар. ==Музыка тарихының кезеңдері== Этнограф-ғалым [[Ақселеу Сейдімбеков]] қазақтың музыкалық [[фольклор]]ын бес кезеңге бөледі. '''''Бірінші кезең''''' — Біздің заманымызға дейін III ғасыр мен біздің [[заман]]ымыздың VI ғасыры аралығы. Бұған [[Сақтар|сақ]] заманынан бастап, көне түркі [[тайпа]]ларының қиял-ғажайып тақырыптарға арналған күйлері, жорық сарындары, айтулы [[батыр]], [[дана]] ару, ерге серік [[қанат]]ты [[пырақ]]-[[ат]], киелі жан-жануарлар туралы өте ертеден келе жатқан күйлер сарыны жатады. Мәселен, "[[Қос мүйізді Ескендір]]", "[[Көк төбет]]", "[[Көк бөрі]]", "[[Шыңырау]]", "[[Аққу]]", "[[Сарын]]", "[[Өгіз өлген]]", "[[Тарғыл бұқа]]", "[[Боз іңген]]", "[[Боз айғыр]]" сияқты күй-сарындар. Бұл күй-сарындар [[міндет]]ті түрде аңыз-әңгімелермен қосарланып жүреді. '''''Екінші кезең''''' — оғыз-қыпшақ күйлері (VI—XII ғасырларда). Бұған Қорқыттың күйлері — "[[Қорқыт]]", "[[Тарғыл тана]]", "[[Ұшардың ұлуы]]", "[[Желмая]]", қазір аты белгісіз сазгерлердің "[[Абыз толғауы]]", "[[Саймақтың сары өзені]]", "[[Айрауықтың ащы зары]]", т. б. күйлер жатады. '''''Үшінші кезең''''' — ноғайлы дәуірінің күй-жырлары (XIII—XVI ғасырларда). Бұл кезде ауызша және әуенмен айтылатын [[батырлық]], [[ғашықтық]] — "[[Алпамыс]]", "[[Қобыланды]]", "[[Қамбар батыр]]", "[[Ер Тарғын]]", "[[Едіге]]", "[[Қырымның қырық батыры]]", "[[Орақ—Мамай]]" сияқты жырлар туған. Дәл осы заманда [[Сыпыра жырау]], [[Асан қайғы]], [[Қазтуған]], [[Доспамбет жырау|Доспамбет]], [[Шалкиіз жырау|Шалкиіздердің]] өлең-жырлары [[дүние]]ге келген. Осы жырлардың бәрінің шып-шырғасын шығармай сақтап қалған — тек қазақ халқы. Өйткені "Қазақ" атауы орныққанға дейінгі ортақ [[жиынтық]] атау —"ноғайлы елі" деген [[жұрт]]қа, негізінен, қазақ ру-тайпалары кірген еді. Ноғайлы заманының музыкалық [[мұра]]сына "[[Ақсақ құлан]]", "[[Жошы ханның жортуылы]]", "[[Шора батыр]]", "[[Әмір ақсақ]]", "[[Қамбар күйі]]", Асан қайғының "[[Ел айырылған]]", Қазтуғанның "[[Сағыныш]]" сияқты күйлері жатады. '''''Төртінші кезең''''' — [[Жоңғар шапқыншылығы]] [[кезең]]і (XVII—XVIII ғасырларда). Оған: "[[Елім-ай]]" әні, "[[Қаратаудың шертпесі]]", "[[Қалмақ биі]]", "[[Беласар]]", "[[Абылайдың қара жорғасы]]", т.б. күй, әндермен қатар сол заманғы қазақ [[батыр]]лары жөніндегі жыр-дастандарды жатқызуға болады. '''''Бесінші кезең''''' — XVIII—XIX ғасырларда және XX ғасырдың басында туған музыкалық [[мұра]]ларымыз. Оған: [[Құрманғазы]], [[Дәулеткерей]], [[Тәттімбет]], [[Тоқа]], [[Сейтек]] сияқты күйшілер күйлерін, [[Біржан сал]], [[Ақан Сері|Ақан сері]], [[Мұхит]], [[Абай]], [[Мәди]], [[Балуан Шолақ]], [[Жаяу Мұса]], [[Ыбырай]], [[Майра]], [[Кенен Әзірбаев]], [[Жамбыл]], т.б. әндерін жатқызуға болады. ==Қазақ музыка өнерінің болмысы== Қазақта би [[өнер]]і ертеден дамыған. Өкінішке орай, қазақ [[би]] өнері олі жақсы зерттелдеген. Қазақ билері көбінесе би биленетін [[әуен]], [[күй]] атымен аталып жүр. Мысалы, "[[Был­қылдақ (күй)|Былқылдақ]]", "[[Айжан қыз]]", "[[Боз іңген]]", "[[Сәулем-ай]]", "[[Кербез сылқым]]", "[[Қос алқа]]". Ескі билер қатарына "[[Алқа қотан]]", "[[Ұтыс би]]", "[[Киіз басу]]", т.б. жатады. Қазақтың [[әдет-ғұрып]]тық фольклорына "[[Жар-жар]]", "[[Беташар]]", "[[Сыңсу]]", "[[Жоқтау]]", "[[Бесік жыры]]", "[[Тойбастар]]", т.б. жатады. '''''Жар-жар''''' — [[келін]] түскенде жиналған жастар, көпшілік айтатын [[өлең]]. '''''Беташар''''' — жаңа түскен келінді таныстыру, күйеуінің туыстарына, [[ауыл]] ақсақалдарына [[сәлем]] бергізу, жас [[келін]]ге [[ақыл]]-[[нақыл]] айту өлеңі. Оны бір [[адам]] орындайды. '''''Тойбастар''''' — [[той]] басталар алдындағы тойшыларға арнап айтатын, сонымен [[қатар]] тойдың соңында әр [[дастарқан]]да отырған тойшылардың тойға арнап айтатын [[ән]]і. '''''Сыңсу''''' — [[қыз]]дың елінен ұзатыларда елімен, қыздық ғұмырымен, туыстарымен қоштасу, мұң-шерін ақтару [[ән]]і. '''''Бесік жыры''''' — бесіктегі жас [[бала]]ны алдарқату, уату әні. [[Бесік]] жыры арқылы бала [[сәби]] кезінен елінің әуеніне, тіліне үйренеді. Оның [[тәрбиелік]] мәні үлкен. '''''Жоқтау''''' — елген [[адам]]ның туыстарының фәниден кеткен адамға арнап айтатын мұңды жылау өлеңі. Оны көбіне әйелдер, қыздар айтқан. Осы аталған [[ғұрып]]тық ән түрлерінің өзіндік [[сөз]]і, әуендері болады. Қазақ [[музыка]] [[өнер]]і өзінің болмысы жағынан біртұтас [[дүние]]. Мысалы, сонау VIII ғасырдан келе жатқан [[Қорқыт]] ата күйлерінің Сыр бойында, [[Қаратау]] бөктерінде, [[Сарыарқа]] белдерінде, [[Ертіс]], [[Еділ]] бойларында еш өзгеріссіз бірдей орындалуы қазақ [[музыка]] [[дәстүр]]інің бірлігін көрсететін сияқты. "[[Ақсақ құлан]]" күйінің [[Алтай]] мен [[Атырау]] аралығында бірдей орындалуы қазақтың рухани тұтастығын көрсетеді. Ұлан-ғайыр қазақ даласында [[әншілік]], [[күйшілік]] өнердің өзіндік [[аймақ]]тық [[мектеп]]тері де қалыптасқан. Мысалы, қазақтың [[домбыра]] күйлері шертпе және төкпе [[күй]]лер болып, негізінен, екіге бөлінеді. Шертпе күй Орталық, Шығыс [[Қазақстан]]да, [[Жетісу]]да, [[Қаратау]] аймағында кең тараса, төкпе күй Қазақстанның батыс өлкелерінде, [[Сыр]]дың төменгі ағысында кең таралған. Шертпе күйдің өзі шығыстағы Байжігіт мектебі, Қаратау шертпелері болып бөлінеді. ==Әншілік мектептері== [[Сурет:Jabaev.jpg|thumb|150px|left|[[Жамбыл Жабайұлы]]]] [[Сурет:Azirbaev.jpg|thumb|150px|[[Кенен Әзірбаев]]]] XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы әншілік [[өнер]]ін [[ғалым]]дар бес [[мектеп]]ке бөліп жүр. Бірінші мектеп — ''Қазақстанның орталық және солтустік өңірлеріне тән''. Бұл мектепке [[Біржан]], [[Ақан Сері|Ақан]], [[Жаяу Мұса Байжанұлы|Жаяу Мұса]], [[Ыбырай Алтынсарин|Ыбырай]], т.б. әуендері жатады. Екінші мектеп — ''оңтустік және Жетісу өңірі әуендері''. Бұл мектепке [[Сүйінбай]], [[Жамбыл]], [[Кенен Әзірбаев]], т.б. жатады. Үшіншісі — ''Қазақстанның батыс өңірін қамтитын әншілік мектеп''. Бұл мектеп әндері асау — тайдай тулаған қуатты, екпінді әуездер. Бұл мектептің өкілдеріне Кердері [[Әубәкір]], [[Мұхит]], [[Махамбет]], т.б. жатады. Төртіншісі — ''Сыр бойының әншілік-термешілік мектебі''. Бесінші — ''Шығыс Қазақстан, [[Моңғолия]], Шығыс [[Түркістан]] қазақтарының әншілік мектебі''. Бұл әншілік мектептер өзара стильдік жағынан бөлінгенмен, ұлттық ортақ [[нақыш]], әуен тұтастығымен [[бірлік]]те. ==Музыкалық аспаптар== [[Сурет:Sazsirnai, uskirik, tastauik.jpg|thumb|150px|Сазсырнай]] [[Сурет:Jetigen.JPG|thumb|150px|[[Жетіген]]]] [[Сурет:Dabil.jpg|thumb|150px|[[Дабыл (аспап)|Дабыл]]]] Қазақ музыкалық [[аспаптар]]ы: ''ішекті'', ''үрмелі'' және ''соқпалы'' болып үшке бөлінеді. Ішекті аспаптың өзі ''шертпелі'' және ''ысқышты'' болып екіге бөлінеді. Шертпелі ішекті аспаптарға: [[домбыра]], [[шертер]], [[жетіген]] жатады. Ал ысқымен ойнайтын ішекті аспапқа [[қобыз]] жатады. '''''Үрмелі аспаптарға''''' — [[сыбызғы]], [[қамыссырнай]], [[қоссырнай]], мүйіз [[сырнай]], сазсырнай, [[үскірік]], [[тастауық]], [[керней]] жатады. Осы топтың ерекше бір тілді аспабы — [[шаңқобыз]]. '''''Соқпалы аспаптарға''''' — [[дабыл]], [[даңғыра]], [[кепшік]], [[дауылпаз]], [[шыңдауыл]], [[асатаяқ]], [[қоңырау]] жатады. '''''Домбыра''''' — екі ішекті, 9—14 пернеге дейін болатын шертпелі аспап. Домбыраның ішегі, [[перне]]сі ешкінің, қойдың ішегінен жасалады. Домбыраның [[қазақ]]та көптеген түрі болған. Негізі көп тарағаны екі түрі. Бірінің кеудесі томпақ та, ал екіншісінікі ұзынша текше. Томпақ кеуделі домбыра, негізінен, батыс аймақта, ал шығыста жайпақ [[домбыра]] көп таралған. Домбыраның осы формаларының өз ішінде әр түрлі [[пішін]]дері де кездеседі. Домбыраның кейде үш ішекті түрі де кездеседі. '''''Қобыз''''' — екі ішекті, ысқышпен ойнайтын аспап, ішегі аттың қылынан есіп жасалады. Қобыз да өте көне аспап. Қобыз әу баста көбінесе бақсылар пайдаланған [[аспап]] болғандықтан, қазақ оны киелі санайды. Қобыз, әдетте, тұтас [[ағаш]]тан шауып жасалады. Кеудесі жалпақ астауша құсап, мойны ішке қарай иіліп келеді. Қобыздың жалпы тұрқы бірдей болғанымен, тұрпатында кейбір өзгешеліктер кездеседі. Бақсылардың қобызының басына үкі, неше түрлі салпыншақ [[темір]], ұсақ қоңыраушалар тағылады. Қобыздың кеудесіндегі ойыққа [[айна]] орнатылады. Бұл заттардың [[дәстүр]]лік және әуендік [[қызмет]]і бар. Бақсы қобызымен сарнаған кезде қобыздың басын дірілдетіп-сілкіп, салпыншақ темірлерді сылдырлатады, айнаға қарап [[жын]]ын шақырады. Мұндай бақсы қобыздарын ''қара қобыз'', ''нарқобыз'' деп атайды. Бұл — көне, Қобыз [[қасиет]]ті қобыз дегенді білдіреді. Бақсы пайдаланатын [[аспаптар]]дың бірі — ''асатаяқ''. Oл — басы жалпақ, оймышталған таяқ. Жалпақ басына әр түрлі сылдырмақтар, қоңыраушалар орнатылады. Асатаяқты ел кезіп, елді "ақтап" (пәле-жаладан "арылтып") жүретін диуаналар да ұстаған. Бақсылар жиі пайдаланатын аспап — ''даңғыра''. Бұл кәдімгі [[барабан]] сияқты. Бірақ [[шеңбер]]дің бір-ақ жағына әбден кепкен тері қапталады да, ашық [[жақ]] қапталдарына әр түрлі салпыншақ [[темір]]лер тағылады. '''''Жетіген''''' аты айтып тұрғандай, жеті ішекті аспап. Ішектерге [[тиек]] ретінде және ішектің дыбысын реттеуші тетік ретінде асық пайдаланылады. Үрмелі аспаптардың ішіндегі ең кең таралғандары: [[сыбызғы]] және [[сырнай]]. '''''Сыбызғы''''' кепкен қурайдан, жуан [[қамыс]]тан жасалады. Сыбызғының ортан белінен былай қарай бірнеше жерден теседі. Басынан ерінге салып үрлеп, тесіктерін [[саусақ]]пен басып ойнайды. Сыбызғы күйлері, әдетте, екі [[дыбыс]]ты (дауысты) болады, бірін сыбызғыға үрлеп отырып шығарса, екінші дыбысты тамақ үнімен қосады. '''''Сырнай''''' бірнеше түрлі болады: [[қамыс сырнай]] қамыстан, [[мүйіз сырнай]] мүйізден жасалады. Мүйіз сырнайды көбіне жорықта пайдаланған. [[Саз]] [[балшық]]тан күйдіріліп жасалатын үрмелі аспаптар: '''''сазсырнай, үскірік, тастауық'''''. Бұл [[жұдырық]]тай, іші қуыс құты сияқты, үрлейтін және бірнеше [[бармақ]]пен басатын тесігі бар аспап. Соқпалы аспаптардың ең үлкені, үндісі — '''''дабыл'''''. Бұл екі жағы да терімен қапталған кәдімгі барабан сияқты аспап. Онымен тұтқиылдан қауіп төнгенде, не елді бір жиынға шақырғанда, дәстүрлі [[мейрам]]дарға ел жинағанда, [[соғыс]]та пайдаланған. '''''Дауылпаз''''' [[дабыл]]дан кішілеу, оның да екі ернеуі ағаштан, ал '''''шыңдауыл''''' деп аталатын аспап та осындай, бірақ оның [[шеңбер]] бүйірі [[темір]]ден жасалады.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> ==Батыстық мәдениеттану== Батыстық мәдениеттанудың көптеген өкілдері өздерінікінен бөлек өркениеттер болды деген ойдың өзін бекерге шығарған. Олардың пікірі бойынша, тек бір үлкен әріппен жазылған Өркениет (ол, әрине, еуропалық) бар, ал басқа кеңістік ''«тағыларды мәдениетті адамға айналдырудың полигоны»'' болып табылады. Батыстық миссионерлер жергілікті тұрғындарды ''«туземдіктер»'' деген кемсіту атымен атап келді. Бұрын бүл сөз адамгершілік қасиеті жоқ жабайы адамдар дегенді білдірген. Олар сол территориядағы жануарлар және өсімдіктер дүниесінің бір бөлігі деп қарастырылды. Ал флора мен фаунаға көзқарас екі түрлі: не олар — арамшөптер мен зиянды жануарлар, сондықтан оларды құрту парызға жатады. Егер, «туземдіктер» пайдалы болса, оларды өсіріп, қолда ұстауға болатын жағдайға жеткізу керек. Соның өзінде олар ''«адамсымақтар»'' деңгейінен көтеріле алмайды. Батыстың көптеген ғұламалары осындай көзқарастардың жалғандығын өз шығармаларында көрсете білді. А. Тойнби былай дейді: :''«Адамға «туземец» деп немқұрайлы аяусыз қараудан оның белгілі бір нәсілге жататындығы негізінде адамдық, тұлғалық намысын аяққа басуға дейін бір-ақ қадам бар. Бұл хайуандықтың ең бір өрескел көрінісі. Біріншіден, ол адамдардың белгілі бір тобында тұлғалық қасиеттердің барлығын, оны дәлелдемей- ақ бекерге шығарады. Екіншіден, адамзатгың нәсілдік [[дихотомия]]сы барлық діни, мәдени, саяси-экономикалық дихотомиялардан өзгеше, адамзаттың арасынан өте алмайтын және абсолютті жыра қазады. Үшіншіден, нәсілшілдік өлшем (критерий) ретінде адамдық табиғаттың сыртқы, мәнді емес, қарапайым белгісін қабылдайды»''. (Постижение истории, с. 589). Сонымен, нәсілшілдік пен мәдени империализм батыстық емес мәдениеттердің өзіндік кеңістігін жоққа шығарады, олар жергілікті халықтарды ландшафтың қарапайым бөлігі деп қарастырады. Ұлттық мәдениет пен кеңістік арасындағы байланысты [[Гумилев]] өзінше түйіндейді: —Этностар биосфераның бір бөлігі болып табылады. Адамдар ландшафтыны не өздеріне тәуелді түрде өзгертеді, не өздері осы ландшафтыға икемделе бірігеді. Кейбір оқшау қалған (реликтілік) этностардан басқасы мәдени ағында суперэтностар (өркениеттер) болып тұтастанады. Өркениет дегеніміз ортақ мәдени өрісі бар ұлттық мәдениеттердің болмысы. Мысалы, мұсылмандық суперэтнос араб мәдениетінің шеңберінен шыға білген. —Әрбір халықтың кеңістіктік тұтастығы, Отаны бар. Адам өз биоценозында, басқалардың емес, өзінің ата-бабаларының тәжірибесіне сүйене отырып өмір сүреді. Ландшафтың өзгеруі ұлттық мәдениеттің өзгеруіне әкеп соғады. Пассионарлықтың (рухани ізденістің) адамзат тағдырындағы қызметі туралы пікір ол үшін жетекші болды. ==Этномәдени кеңістік== [[Сурет:Indo-ScythiansMap.jpg|250 px|thumb]] Еуразия құрылығы 5 этномәдени аймақтан тұрады: # Муссондық Қиыр Шығыс — бұл конфуцийлік-буддалық өркениет кеңістігі. # Құрғақ Ұлы Дала — көшпелілер мәдениетінің аймағы. # Субтропикалық Таяу Шығыс — мұсылмандық әлемі. # Орманды Шығыс Еуропа — православиелік мәдениеттің ошағы. # Батыс Еуропа — католиктік кеңістік. Ғылым үшін мәдениеттерді континенттер бойынша бөлудің маңызы тым жоғары емес. Мысалы, [[Жерорта теңізі]] Еуропа мен Африканы бөліп тұрғанымен, ол эллиндік мәдениет үшін ішкі теңіз болды. Әдетте өркениеттердің кеңістік шегі климаттық және өтуі қиын шекаралармен байланысты. Сөздің тар мағынасында «Еуразия» деп Карпат тауларынан Қытайға дейінгі Ұлы жазықтықты айтады. Ол үш ауданнан тұрады: биік Азия ([[Моңголия]], [[Тува]], [[Алтай]], [[Байқал]] төңірегі), Орталық Азия және Шығыс Еуропа жазығы. Еуразия тек жағрафиялық ұғым емес, сонымен бірге ол мәдени тұтастық болып табылады. Еуразияны оның ландшафты мен ауа райына икемделген автохтонды халықтар: түріктер, славяндар, угрофинндер, моңғолдар т.б. мекендейді. Бұл кеңістікте бірде-бір еуразиялық емес өркениет үстемдік ете алмаған. Жоғарыда аталған мәдени кеңістік славян халықтарының христиан дінін, ал түрік этностарының көпшілігінің мұсылмандықты қабылдағанынан кейін бір-бірінен алшақтады. Ресей Батысқа қарай жылжыса және Еуразияның басқа бөліктеріне отаршылық пиғыл танытса, түрік өркениетінде Шығыстық элементтер күшейе түсті. Кеңістік пен мәдениеттің арақатынасы табиғи ортаны «өзімдікі» және «өзгенікі» деп бір-біріне қарсы қою арқылы айқындала түседі. Бұл қарсы қою, әсіресе, мифологиялық дүниетанымда әсерлі көрсетіледі. «Мифте, — деп жазады Ыбыраев, — адамзаттық (человеческое) және адамзаттық емес (нечеловеческое) (дию, албасты, марту, жезтырнақ, шойынқұлақ, жалғыз көз дәу т.б.) болып бөліну ретінде көрінсе, классикалық эпоста біздікі (ноғайлардікі, қыпшақтардікі, қазақтікі, т.б.) және жаудікі (қалмақтікі, қызылбастікі, ындыстікі) деген ұғымдарға лайық жіктеледі». (<ref>Эпос әлемі</ref>. — Алматы, 1993. — 137-бет). Қазақ эпосын және басқа да мәдени мұраларын зерттеушілер «өзгенікіне» тек беріде пайда болған қалмақтарды ғана емес, сонымен қоса сонау ерте заманнан көшпелілермен тартысып келген отырықшы империяларды жатқызады (Қытай, [[Иран]], Үрім, Орыс, т.б.). Кеңістікті «біздікі» және «өзгенікі» деп бөлу оппозициясы тек суперэтностар арасында емес, сонымен бірге мөдени-шаруашылық типтер аралығында да жүргізілген. Әрине, көшпелілер мен отырықшылар арасындағы «бітіспес жауластық» бар деген әсіре бейнелеуге жатады. Сонда да олардың арасында қайшылық жоқ емес. Бұл қайшылық мәдениет әлемінде ландшафт ерекшеліктері арқылы суреттелген. Қазақ тіршілігінің негізгі тұп қазығы — кең дала, жазық жер. Ұлы Даланы Алтай, [[Тянь- Шань]], Орал, [[Кавказ]] таулары қоршап тұр. Бұл шекара тауларда және одан ары қарай жау бар деген түсінік халық санасына терең ұялаған. Алайда, эпостық кеңістіктегі тау, өзен сияқты кедергілерді, даланың шекараларын «басқанікі» деп түсіну өзгермелі болды. Бұл эпостық кеңістіктің жоғарыда айтылған ситуативтік қолданылуына қатысты. Лирикалық поэзиядағы сияқты табиғат көріністерін көркем суреттеу эпоста жоқтың қасы. Табиғат көрінісі, кеңістік бітімі әрекет пен бірлікте ғана көрінеді. Тау — асқанда, аң — аулап жүргенде, өзен — өткенде, дала — жүргенде, ағаш — басына шыққанда, не ат байлағанда айтылады.Тағы бір ескеретін жай — эпостық кеңістік пен реалды кеңістіктің арасындағы айырмашылық. Мифологиялық немесе эпостық кеңістіктің топонимикасы қазіргі жер-су атауларымен сәйкес болмауы мүмкін. Әр түрлі тарихи қозғалыстар этностардың белгілі бір территорияда қалыптасуы, олардың мекен- жайларын өзгертуі, басқа этностардың бұл территорияға енуіт.б. осы сияқты процестер, жоғарыда келтірілген «біздікі» — «өзгенікі» оппозициясын түбегейлі өзгертуі мүмкін. Биік таулар этностың киелі жерлеріне, жаудан сақтанып, қуат алатын қасиетті мекендеріне, ал қала көшпелілердің туысқандары тұратын, тіршілік үшін қажетті заттар алатын тұрақ-жайға айналуы әбден мүмкін. Бұл процесс, әсіресе, орта ғасырлардағы түрік империяларына тән. Осы туралы Мағжан былай жырлайды: :''Тұранның Тянь-Шаньдай тауы қалай, :''Пар келмес Тянь-Шаньға таулар талай. :''Еріксіз Ер түрікті еске аларсың, :''Көкке асқан Хан Төңірге қарай-қарай. Этномәдени кеңістік туралы пайымдағанда маңызды бір мәселе осы аймақты мекендеген халықтардың автохтонды (жергілікті) немесе келімсек екендігін анықтаумен қатысты. Бұрынғы тарихтағы толастамаған соғыс пен жаугершілік, шекаралас жерлерге талас кезеңінде этностардың қисапсыз жылжуы, көшіп- қонуы, қырылуы және ығыстырылуы, ассимиляциялық процестер этнографиялық деректерде этномәдени кеңістік туралы қарама-қарсы пікірлер туғызады. Мысалы, Қытай менталитетінде қытайлықтарға қазір бағынышты халықтар бұрын иелік еткен жерлердің бәрі Аспан астындағы империяның кеңістігі деген ұғым бар. Кеңістік аясындағы мәдениеттің автохтонды екендігін шешудің басты жолы осы мөдениетті құраған этникалық бөліктерді, этномәдени аймақты мәңгі өзгермейтін тұтастық ретінде емес, ''«жанды тарихи құбылыс күйінде, қозғалыс үстінде қарау, көршілес халықтардың тарихи тағдырымен салыстыра отырып, әрбір этникалық топтың өзінің қазіргі негізгі жеріне қай уақытта жылжыды, көне осындай межелерді анықтау арқылы жүзеге асады»''. (Пищулина К.А.<ref>Территория</ref>. — Қазақ. Алматы, 1994. — 49-бет). Кеңістік және автохтонды мәдениет мәселесін шешу үшін біз оқшау алынған этнос көлемінен, ол енетін үлкен өркениеттің (суперцивилизацияның) өріс аймағына жылжу керек. Өйткені, қазіргі этностардың көпшілігі қоныс аударудың, ассимиляциялық процестердің, топтасу мен жіктелудің нәтижесінде қалыптасқан. Бұған мысалдар жеткілікті. Айталық, Иран мен Солтүстік Үндінің халықтары арийлік топтардың оңтүстікке қарай қоныс аударуы негізінде, француздар галл тайпалары мен франктардың араласуы, орыстар ежелгі славян тайпаларының көршілес угрофинн, скандинавтық, түріктік компоненттерді өзіне сіңіруі нәтижесінде қалыптасқан. Соңғы кезде қалыптасқан латин- американдықтар туралы айтпаса да түсінікті. Қазақтың этникалық территориясы да көп ғасырлық қалыптасу нәтижесінде айқындалды. Суперөркениеттерде кеңістік аймағы тұрақты анықталған.Гумилевтің сөзімен айтсақ, әрбір өркениет белгілі бір ландшафтымен қатысты. Мысалы, афроазиялық даланы негізінен семит халықтары, еуразиялық даланы түрік этностары, Шығыс Еуропаның орманды жазығын славяндар, Қиыр Шығыстың орманын манчжурлар ж.т.т. мекендеген. Кеңістік пен автохонды мәдениеттің арақатынасын түрік халықтарының өркениетіне байланысты қарастырайық. Бұл мөдениет тарихында әлі күнге дейін көптеген пікірталастар туғызып отырған мәселеге жатады. Еуроорталықтық көзқарастағы батыс ғалымдарын, патшалық Ресей мен тоталитарлық жүйе тарихшыларын айтпағанның өзінде, тіпті, соңғы кезде шыққан басылымдарда түрік халықтарының мәдени кеңістігі және оның автохтондығы бұрмаланып көрсетілген. Тарихи және қоғамдық-саяси еңбектерде жиі кездесетін пікірдің бірін былай қысқаша тұжырымдауға болады: :—Ұлы еуразиялық даланы арийлер мекендеген. Көне тайпалардың иран түбірлі ортасында бұл өңірге кейін келген түркілердің тілдік ықпалы күшейген. Андрон заманында жасаған, малшылықпен, егіншілікпен айналысқан, еуропалық пішіндес, үнді-ирандықтар тайпасын ілкі темір дәуірінде, оңтүстік және шығыс өңірлерде — [[сақ]], солтүстік және батыс өңірлерде — [[савромат]] малшы тайпалары мұраланған. :—Алтай тайпалары Енисей мен Тынық Мүхиттың ортасында Сібір мен қазіргі Солтүстік Қытай жерін мекендеген, ал соның ішінде прототүріктік тайпалар Байкал мен Ордостың арасында өмір сүрген. Олар Еуразия даласына «халықтардың ұлы қоныс аударуы» кезінде ғана келген. Жоғарыда келтірілген көзқарас ресми әдебиетте де хрестоматиялық қағидаға айналып кеткен. Алайда, бұл мәселеге сырттан бейтарап қарасақ, Орталық Азияньң арийлік субстраты деген ұғым жөнінде көптеген күмәндар мен сұрақтар туады. Біріншіден, аталған пікірді дәлелдейтін нақтылы деректер жоқ. Көптеген дәлелдемелер «мұның болуы мүмкін емес, сондықтан болған жоқ» деген логикалық қателіктің маңайынан алынған. Яғни, басқаша айтқанда, прототүріктік өркениеттің болуы мүмкін емес, сондықтан ол болған жоқ. Екіншіден, [[Олжас Сүлейменов]]тың «Аз и Я» кітабында келтірілген шумерлік және прототүріктік мәдениеттердің туыстығы жөніндегі гипотеза үнді- ирандық Орталық Азия туралы ілімді бекерге шығарады. Бұл мәселеге кейінірек арнайы тоқтылып өтпекпіз. Үшіншіден, егер прототүріктік кеңістік Ордоспен ғана шектелсе, онда ол қалай орта ғасырлардың басында бүкіл еуразиялық Ұлы Далада үстемдік етті. Мұны тек жаугершілікпен түсіндіру ақиқатқа жата қоймас. Әлемнің жартысын жаулап алған македондықтар мен моңғолдар тез арада жергілікті халықтармен сіңісіп кеткен. Әрине, бұл мәселе әлі талай ғылыми зерттеулерді талап етеді. Түрік халықтарының кеңістігі Азия мен Еуропаның талай аймағын қамтыған. Олардың мекені Солтүстік мұзды мұхиттан Жерорта теңізіне дейінгі алып территорияны біріктіріп тұр (шамамен 14—15 миллион шаршы шақырым). Ерте заманда бұл аймақ Қытай, Үнді, Иран, антикалық сияқты бір-бірінен оқшау орналасқан әркениеттерді байланыстырып тұрған. Түрік халықтарының мекен-кеңістігі осы автохтонды этностардың тұтас өркениеттік аясы болып табылады. Ол тек еуразиялық Ұлы даламен шектелмей, адамдық мәдениеттің ерте кезден қалыптасқан суармалы — оазистік ошақтарын, Алтай, Тянь- Шань, Памир, Кавказ тауларын қамтиды. Үлкен өркениет қалыптасу үшін біркелкі табиғи ландшафтан гөрі, кеңістіктің әртүрлі бедерлері қолайлы. Яғни түрік халықтарын тек жазық даланың тұрғындары деп қарастыру олардың мәдени кеңістігінің күрделілігін ескермеуге жатады. Этномәдени кеңістіктің не ұлғайып таралуы да, не азайып тарылуы да мүмкін. Мұның себептері әр түрлі. Жаугершілік кезінде әлсіз, өзін-өзі қорғай алмайтын мәдениет өз атамекенінен ығыстырылуы, ассимиляцияға ұшырауы, тіпті, түгелімен жойылып кетуі мүмкін. Оған тарихтан талай деректер келтіруге болады (XVIII ғасырдағы қытайлықтардың жоңғарларды қыруы, еуразиялықтардың қос Америкадағы жергілікті этностарға жасаған геноциді, Рим қуатымен жүзеге асқан кельт тайпаларын ассимиляциялау ж.т.б.). Көне заманнан бері біртұтас болып қалыптасқан кеңбайтақ территориядағы түрік суперэтносының кеңістігін, Жаңа Заманнан бері империяшыл көршілері бірнеше жерден үзіп жіберген. Сол себептен XX ғасырдың аяғына дейін бұл өркениеттің ішіндегі жалғыз тәуелсіз болып келген Түркия мемлекетінің кеңістігі басқа туысқан халықтардың жерімен тікелей ұласпаған деуге де болады. Сібір мен Орталық Азияның арасын, Еділ бойы мен басқа түрік халықтарының жерлерінің ортасын, Еуропа мен Азияның аралығын Ресей отаршылары экспансиялау нәтижесінде бөліп тастаған. «Әрине мұндай әділетсіздіктің, — дейді М. Тәтімов, — мәңгілікке созылуы мүмкін емес еді. Әділдік орнап, түркі халықтарын қатты жаныштаған Кеңес Одағы ыдырады, Орта Азия мен Қазақстан тәуелсіздік алып өз мемлекеттерін құрды. Түркілік тұтастықты, үзілген байланысты қалпына келтіріп, бүгінгі әлемдік өркениет дәрежесінде дамытуға толық мүмкіндік пен алғышарттар қалыптасты». (<ref>Қазақ әлемі</ref>. — Алматы, 1993. — 82-бет). ==Еуразиялық Ұлы Даланы игеру== [[Сурет:Warrior of Scithians.png|250 px|thumb]] Еуразиялық Ұлы Даланы игеру туралы сөз болғанда, осы кеңістікті қоршап тұрған өркениеттердің (суперэтностардың) өрлеу-құлдырау ырғақтарын ескеру қажет. Қытай, Иран, Батыс және Ресейлік өркениеттер мен түрік халықтарының арасында талай тарихи процестер өткен. Ол тек мәдени сұхбаттасу деңгейінде болмай, осы этномәдени кеңістік үшін бақталастық және жаугершілік сипатында да болды. Орталық Азия өзінің кеңістікте орналасуына байланысты балға мен төстің арасында шыңдалды. Отты қару пайда болғанға дейін мындаған жылдық адамзат тарихында ат жалында өскен көшпелілер ең қаһарлы күш болғаны күмән тудырмайды. Бұл жерде А. Вебердің тарихтағы номадалардың рөлі туралы ілімін еске алып өткен жөн. Оның пікірі бойынша, техногендік өркениет (батыстық) пайда болғанға дейін көшпелілер кеңістікте мәдени катализаторлар қызметін атқарған. Ал айда А. Вебер осындай бағаны тек үндіеуропалық (арийлік) номадаларға ғана берген. Біз тағы да еурорталықтық мәдениеттанушылардың түріктік көшпелілердің мәдениетін кемсіте қарастыруының мысалын көріп отырмыз. Ал нақтылы тарих далалық өркениеттердің әлемдік дамудың бір қозғаушы күші болғанын дәлелдейді. Скиф-сақ өркениеті біздің заманымыздан жүздеген-мыңдаған жылдар бұрын сол кездегі антикалық және шығыстық өркениеттермен қоян-қолтық араласып, олардың тарихи дамуында терең із қалдырған. Дүрілдеп тұрған Батыс Рим империясын құлатуға қатысқандардың арасында ғұндардың қызметі ерекше. ''«Материалдық және рухани мәдениеттің халықтар арасындағы ауыс-түйістігі,'' — деп жазады А. Тарақты, — ''адамзат өркениетінің бірден-бір кепілі болса, осынау тарихи қажеттіліктің арбакеші көшпелілер еді. Күні бүгінге дейін Алтай пен Карпат арасында тарыдай шашылған Скиф қорғандарынан Мысырдың (Египет), Грекияның, Иранның, Ассирияның, Урартудың, Қытайдың, Үндінің өнері мен тұрмыстық заттарының ұшырасуы тегін емес. Қос құрлықты көктей өтетін Ұлы Жібек жолын алғаш игерген Қытайдағы тут ағашын түлтеген жаяу шаруа емес, желмен жұрысқан салт аттылар екенін мойындау үшін архивтік айғаққа жүгінудің қажеті жоқ»'' (<ref>Ауызша тарихнама</ref>. — Қазақ. — Алматы, 1993. — 32—33-бет). Түрік этностарының мәдени кеңістігін қарастырғанда мынадай ерекшеліктерге назар аудару керек. Біріншіден, түріктің төлтума мәдениеті арабтардікіндей шөл сахарада емес, жер бедері қолайлы Саян-Алтайдың орманды даласында ұяланған. Яғни қуаң еуразиялық Ұлы Даланы игеру үшін Өтүкеннің қара орманында қор жинау қажет еді. Бұл қор жинақтау аймағын Қытай мен Иранның шет пұшпағы деп қарастыру ақиқаттан алшақ. Екіншіден, түріктік этномәдени тұтастықтың тарихи тұрақтылығының тағы бір себебі Орталық Азияның мыс-темір кендеріне бай болуымен де қатысты. Металл өндеуді өте ерте кезден меңгерген прототүріктік мәдениет бұл аймақта қуатты күш болған. Мөдениет тарихын зерттеушілердің кейбіреулері шумерлік металлургия мен Сібірлік қару-жарақтардың ұқсастығын атап көрсетеді (О. Сүлейменов, Н. [[Оспанұлы]], М.М. [[Әуезов]] т.б.). Үшіншіден. А. Гумилев атап көрсеткендей, дала биоценозының тағдырын көптеген жағдайда құрғақшылық пен ылғалдылық циклдерінің ауысып тұруы шешіп отырған. (<ref>Қиял патшалығын іздеу</ref>. А., 1992, 18-бет). Полюстік және тропикалық ауа мұнараларының алмаса әсер етуі еуразиялық даланы не қуаң шөлге, не гүлденген далаға айналдырған. Мысалы, Гоби кезінде шөпті дала, ал Арал мен Каспийдің арасы шалғынды мекен болған. Айталық, IX ғасыр ылғалды болса, XI ғасырда далада қуаңшылық басым болған. Даланы құрғақшылық басу түрік-моңғолдардың әлсіреуіне және олармен көршілес қытайлардың, ирандықтардың, славяндардың, маньчжурлардың күшеюіне әкеп соқты. Мысалы, дағдарыс жағдайындағы Қытайды басып алған далалықтардың ұрпақтары (көбісінің аналары қытай әйелдері) көшпелілік дағдыдан айырылып қалды. Кейін Қытай күшейген кезде олар қытайланып кетті және әлсіреген Дала отырықшы өркениетгің боданына айналды. Яғни, ландшафтың ауысуы, не ондағы түбегейлі өзгерістер автохтонды мәдениеттің икемделу (адаптация) қабілетін кемітті. Осыған дейін айтылған қағидалардан бір қорытынды жасауға болады. Тарихтағы салмақты және салыстырмалы тұрақты өркениет аймағын тұтас кеңістіктік континиум деп қарастыру керек. Әртүрлі мәдениеттерді салыстырғанда үлгі ретінде олардың жеке бөліктерін емес, қалыптасқан суперэтностарды алу қажет. Кеңістік аясындағы мәдениеттің табиғи қалыптасқан тұтастығын бұзу осы мәдениетті терең күйзеліске ұшыратады. Мұны Еуразияны Ресей отарлауынан анық байқаймыз. Орыс казактары көшпелілер үшін табиғи кедергі болып табылатын өзендерге бекініп алды. Скандинав теңізшілерінің навигациялық әдістерімен таныс казактар өзендерді орыстың байырғы жерлерімен байланысу артериясы ретінде шебер қолдана білді. Ал көшпелілер үшін өзен транспорттық байланыс құралы болмап еді. Көшпелілерден салт атпен соғысуды жақсы үйренген казактар қайықтарын да тастамады. Осының нөтижесінде көшпелілік этномәдени кеңістіктің буыны үзілді, тұтастығы бүлінді. Кейін Столыпин әрекеттері нәтижесінде қазақтар және басқа да көшпелі халықтар өздерінің шұрайлы жерінен айырылды. Бұл көшпелілік этномәдени кеңістіктің егіншілік алқабына айналуына негізгі себепкер болды. Ал бұл процесті прогресшіл немесе реакцияшыл деп бағалау әр мәдениет үшін әртүрлі сипатта. Жалпы алғанда, кеңістіктің этномөдениетке тигізетін әсерін дұрыс бағалау керек. Қысқаша айтқанда, Отаны жоқ халық болған емес. Бұған бүкіл тарих куә. Әрине, кеңістік ерекшеліктері(ландшафт, биоценоз, оқшаулық ж.т.б.) өркениетке үлкен әсер етті. Алайда, басқа мысалдар бұл қағиданың абсолюттігіне күмән келтіреді. Айталық, Солтүстік Американың прерийлерінде, Аргентинаның пампасында, Австралияның жайылымдарында номадалар пайда болмады. Яғни, өркениетті дұрыс түсіну үшін басқа да факторларды қарастыру қажет.<ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақстан мәдениеті|*]] 9s01384hk6dgiyogiw0n9mzkqb6iqpd 3688367 3688366 2026-10-29T11:45:27Z Арда3001 185931 Пунктуациялық және орфографиялық қателіктер 3688367 wikitext text/x-wiki '''Қазақ мәдениеті''' - Әлемдік мәдениет ырғақтарын анықтаған соң, қазақ мәдениетіне тоқталайық. [[Қазақтар]] — Қазақстан Республикасының негізгі тұрғындары, 2023 жылдың басында қазақтар саны — 13,9 млн. адам болды, исламдық суперөркениеттің солтүстік шығыс жағын мекендейді, діні жағынан ханифиттік мағынадағы мұсылман [[сунниттер]], Алтай тіл бірлестігінің түрік тобының қыпшақ топтамасына жатады. Бұл мәдениетті түсіну мақсатында алдымен оны кеңістік өрісі мен уақыт ағынында қарастырып, кейін қазақ мәдениетінің типтік ерекшеліктерін айқындайық. Қазақ мәдениеті еуразиялық Ұлы дала көшпелілерінің мұрагері болып табылады. Сондықтан осы ұлттық мәдениетті талдауды номадалық (көшпелілік) өркениет ерекшеліктерінен бастайық.<ref>Мәдениеттану негіздері: Оқулық. – Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref> Қазіргі Қазақстанда халық саны '''20 618 796 адам.''' ==Көшпенділер өркениеті== Әрбір ұлттық мәдениет бос кеңістікте емес, адамдандырылған қоршаған ортада әрекет етеді. Мәдени кеңістік оқшау, мәңгіге берілген енші емес. Ол тарихи ағынның өрісі болып табылады. Мәдени кеңістіктің маңызды қасиеті — оның тылсымдық сипаты. Мысалы, «ата қоныс» ұғымы көпшелілер үшін қасиетті, ол өз жерінің тұтастығының кепілі және көршілес жатқан мекендерге де қол сұғуға болмайтындығын мойындайды. Қауымдық қатынас мекендер егемендігінен туады. Ата қоныстың әрбір жағрафиялық белгілері халық санасында киелі жерлер деп есептелінеді, яғни қоршаған орта киелі таулардан, өзен- көлдерден, аңғарлар мен төбелерден, аруақтар жататын молалардан т.б. тұрады. Олардың қасиеттілігі аңыз-әпсаналарда, жырлар мен көсемсөздерде болашақ ұрпақтарға мұра ретінде қалдырылған. Белгілі бір парасаттылық, ізгілік, ұстамдылық, интуициялық жоғары қабілеттері жоқ адамдар қатал далада өмір сүре алмас еді. Кеңістікке үйлесімді мәдениетте адам мен табиғаттың арасында «қытай қорғаны» тұрған жоқ. Керісінше, мәдениет олардың арасындағы нәзік үндестікті (гармонияны) білдіретін дәнекер қызметін атқарады. Қазақтың төл мәдениетінде экологиялық мәселе әдептіліктік жүйесіндігі обал және сауап деген ұғымдармен тікелей байланыстырылды. Табиғат аясындағы мәдениетті қатып-сеніп қалған, өзгеріссіз әлем дейтін пікірлер де әдебиетте жиі кездеседі. Алайда, бұл осы мәдениетке тынымсыз қозғалыс тән екендігін аңғармаудан туады. Шексіз далада бір орында тоқталып қалу көшпелілік тіршілікке сәйкес келмейді. Ол мезгілдік, вегитациялық заңдылықтарға бағынып, қозғалыс шеңберінен шықпайды. Әрине бүл қозғалыс негізінен қайталанбалы, тұрақты сипатта болады. Қуаң даланы игеру табиғатты өзгертуге емес, қайта оның ажырамас бір бөлігіне айналуға бағытталған. Яғни, адам табиғат құбылыстарына тәуелді болып қалады. ==Көшпенділердің жол серігі== [[Сурет:Hector.jpg|250 px|thumb]] Енді қарастырып отырған өркениеттің кеңістікті игеру құралдарына тоқталып өтейік. Бұл жерде ең алдымен көшпелілер өміріндегі жылқының ерекше бір қызметіне назар аударған жөн. Жылқыны адам еркіне көндіру арқылы адамзат кеңістікті меңгеру ісінде үлкен қадам жасады. К.Ясперстің пікірі бойынша, тағылықтан өркениетке өтуде жер суару жүйелерін жасаумен, жазудың ашылуымен, этностардың пайда болуымен қатар жылқыны пайдалана білу адамзат үшін өте маңызды болды. (<ref>Смысл и назначение истории</ref>. — М., 1991. — С. 71, 72). Жылқыны пайдалана білу шектелген кеңістіктен бүкіл әлемді игеруге бағытталған қадам еді. Бұл әртүрлі мәдениеттердің сұхбаттасуына мүмкіндік берді. Әрине, бұл сұхбаттасу көптеген жағдайда зорлық-зомбылық арқылы жүзеге асқанын ұмытпаған да жөн. Сонау көне заманнан халықтар солтүстіктен оңтүстікке, шығыстан батысқа қарай (немесе керісінше) қозғалыста болған. Белгілі болжам шумерліктердің [[Қосөзен]] аңғарына Орталық Азиядан келгенін, үндігерман тайпаларының оңтүстікке жылжып, [[Үндістан]], [[Иран]], Грекияға енгенін, түрік тайпаларының Кіші Азияны жаулап алғанын көрсетеді. [[Қытай империясы]] мен Үндіге көшпенді түрік-моңғол тайпалары ылғи қысым жасап отырған. Белгілі ғұлама А.[[Вебер]]дің пікірі бойынша, көшпелі тайпалардың кеңістікті игеруі «халықтардың Ұлы қоныс аударуы» атты құбылысты әкелді. Бұл қазіргі өркениетгердің қалыптасуына үлкен себебін тигізді. Осы айтылғандардан адамзат тарихында жылқыны пайдалана білудің маңызы зор болғандығын көреміз. Жылқыны кеңістікті жеңу мақсатында әсіресе, көшпелі халықтар шебер пайдалана білген. Ат пен көшпенді біріккен жан болып көрінеді. Мұны көрші халықтардың миф-аңыздарынан да анық байқаймыз. Мысалы, ежелгі грек мифологиясындағы қанатты түлпар Пегас бүкіл елді қан қақсатқан жауыз Химераны өлтіруге көмектеседі. Ал салт атты көшпенді скифтің метафорасы — кентавр Хирон өзінің досы атақты Прометейге көмек беру үшін мәңгілік өмірден бас тартады. Бұл сарынды ертедегі шумерлік жырдағы Гильгамеш пен көшпенді Энкидудың достығынан да аңғарамыз. [[Сурет:Pegaz Opera Poznań.jpg|250 px|thumb]] [[Сурет:Centaur (PSF).jpg|250 px|thumb]] Атқа мінген адам жерден өзінің босай бастағанын, еріктілік мүмкіндіктерінің молайғанын және ғарышқа жақындай түскенін сезінеді. Жер-Ана оны қаншама босатқысы келмесе де, ол шексіз әлемге өзінің қадамын нық басады. Халық дәстүрінде де тәй- тәй қадам басқан нәрестенің тұсауын кеседі. [[Сурет:Doberman Pinscher Portrait.jpg|250 px|thumb]] Кеңістікті игеруге көшпелілер үшін жылқыдан басқа да себебін тигізген қолға үйретілген жануарлар болған. Себебі далада тек малшылар мен үй малдарынан басқа да тіршілік иелері бар. Олардың ішінде иттің алатын орны бөлек. Қазақ «ит — жеті қазынаның бірі» деп бекерден-бекер айтпаған. Егер қой мен сиырдың өнімдерін қажеттікке жарату үшін оларды бағу жеткілікті болса, онда ит пен жылқыны баулу, үйрету керек. Бұл үлкен шеберлік пен төзімділікті талап етті. Тек сол жағдайда олар адамның көмекшілеріне айнала алады. Кейін осман түріктері бұл тәжірибені өз империясындағы халықтарды ұстап тұруға пайдаланды. :''«Оттоман падишахтары, — дейді А. Тойнби, — арнайы тәрбиеленген құлдардың көмегімен өз империясын басқарды және бұл олардың империясының қуаттылығын күшейтті»''. (<ref>Постижение истории</ref>, с. 189). Шексіз даланы игеру оны жай ғана кеңістік, жазықтық деп түсінбей, осы даланы тұтас бір континиум ретінде бағалаумен қатысты. XX ғасырда қалыптасқан этникалық аумақтар мен жағрафиялық ұғымдардың және көшпелілер өркениеті шарықтап тұрған кездегі ата-мекен түсінігінің арасында үлкен айырмашылық бар. Қазақ және басқа да түрік халықтарының мәдени мұраларынан бүкіл еуразиялық Ұлы даланың түріктердің ата қонысы деп есептелінетінін байқаймыз. Мысалы, қазақ эпосында Қырым, [[Қоқан]], Ыстамбол, [[Хиуа]], [[Алтай]], Қазан, Ордос т.б. түріктердің өз жері, ал бұлардың сыртындағы [[Шам]], [[Мысыр]] қысылғанда арқа сүйейтін тілектес елдер болып есептелген. Әрине, б9л кеңістіктік, т9тастық уақыт ағынына төуелді болған. Ӏшкі қайшылықтар шиеленіскенде жалпытуыстық сезім кейін қарай шегіндіріліп отырған. Тарихтан тек үлкен суперэтностардың (өркениеттердің) ішінде ғана емес, сонымен бірге этностардың құрамында да кескілескен қақтығыстардың болғанын білеміз. Алайда тарихи өркениеттерге аян болған кеңістіктің шекаралары туралы мәселе тек саясаттанулық емес, бүл туралы мәдениеттану ілімінде де бірнеше қарама-қарсы пікірлер бар. ==Музыка тарихына шолу== [[Сурет:Bolat1.gif|thumb|200px|[[Қобыз]]]] [[Сурет:Dangira.jpg|thumb|100px|[[Даңғыра]]]] [[Сурет:Dombra1.jpg|thumb|200px|[[Домбыра]]]] [[Сурет:Sibizgi.jpg|thumb|70px|[[Сыбызғы]]]] Көшпелілердің [[музыка]]лық [[мәдениет]]інің [[тамыр]]ы өте [[терең]]де жатыр. Жартастардағы суреттерден билеп жүрген [[адам]]дардың, таяққа ілінген [[сылдырмақ]]тарда ойнап тұрған адам бейнелерін кездестіруге болады. Әсілі, көшпелілердегі ең көне музыкалық аспаптар — ұрмалы [[даңғыра]], құрайдан жасалған үрмелі [[сыбызғы]], ілмелі-шертпелі [[қобыз]], [[домбыра]] іспеттес қарапайым аспаптар болған. Эпостардағы "адырнасын ала өгіздей мөңіреткен" деп келетін [[жыр]] жолдары [[өнерпаз]] [[ЖАУЫНГЕР|жауынгердің]] садағының адырнасын іркіп- тартып музыкалық [[үн]] шығаратынын білдірсе керек. [[Орталық Азия]], [[Сібір]], [[Тибет]] халықтарында бүгінге дейін кездесетін бір ішекті қобыз осы музыкалық [[аспап]]тың көне түрі болуы мүмкін. Көне [[Хорезм]] жеріндегі Қойкырылған [[қала]] деп аталатын [[дөңгелек]] бекіністен домбыра сияқты екі ішекті [[аспап]]та ойнап отырған [[адам]]дардың бейнесі табылған. Зерттеушілердің ойынша, бұл домбыраның көне түрі. Академик В.В.Виноградовтың пікірінше, қазақтың домбырасы мен қырғыздың қобызы сиякты аспап кем дегенде бүдан екі мың жыл бүрын пайда болған, қазақтың қобызы осы күнгі [[виолончель]], [[скрипка]]лардың арғы атасы. [[Музыка]], музыканың [[аспаптар]] тарихын зерттеуші [[ғалым]]дардың пайымдауынша, ән түріндегі музыкалық [[мұра]] ([[вокалды музыка]]) және сарын, [[күй]] түріндегі мұраның ([[аспапты музыка]]) жіктеліп бөлінуі, бері дегенде, VI—VIII ғасырларда басталды. Ұлытау төңірегінен табылған түркі дәуіріне жататын [[тас]] [[мүсін]]нің бір бүйірінде қобыздың суреті, ал арқасында [[қоңырау]]дың суреті салынған. Қобыз бен қоңырау [[бақсы]]ның аспаптары. Олар қоңырау, әр түрлі [[сылдырмақ]]тарды қағып жүріп би билеп, қобызбен сарын ойнап, [[жын]] шақырған. Тас мүсінде осындай бақсы бейнеленген болуы керек. Жалпы, көшпелілердегі алғашқы кәсіпқой [[музыкант]] бақсы болған. Сонау VIII ғасырда [[өмір]] сүрген, түркі әлеміне ортақ [[Қорқыт]] алғашқы шебер музыкант, [[күй]] атасы, бақсылардың пірі болып саналады. Ауызбен үрлеп ойнайтын [[қазақ]]тың қыштан жасалған уілдек деп аталатын аспабының көне түрлері ортағасырлық [[Отырар]] қаласынан, [[Жамбыл облысы]]ндағы Ақтөбе ([[Баласағұн]]) қаласынан табылған. Олар X—XII ғасырларға жатады. Қорқыт ата бүкіл түркілер [[әлем]]інің сарын, [[күй]], әуен [[өнер]]інің атасы болса, одан бергі музыка өнері әл-Фарабидің (IX—X ғасырдарда), [[Ибн Сина|ибн-Синаның]] (X ғасыр), ұлы жыршы [[Кетбұға]]ның (XIII ғасырда), [[Сыпыра]] жыраудың (XIV ғасырда), [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан қайғының]] (XV ғасырда), [[Қазтуған]]ның (XV ғасырда), Әбу әл-Қадырдың (XV ғасырда), [[Әбдірахман Жәми]]дің (XV ғасырда), Бұқардың (XVIII ғасырда), [[Нысан]] абыздың (XVIII ғасырда) аттарымен байланысты. Олар күйші-сазгер, [[жыршы]]лар болған. Ал әл-Фараби, ибн-Сина музыка ілімінің [[теория]]сын алғаш жасаушы [[ғалым]]дар. ==Музыка тарихының кезеңдері== Этнограф-ғалым [[Ақселеу Сейдімбеков]] қазақтың музыкалық [[фольклор]]ын бес кезеңге бөледі. '''''Бірінші кезең''''' — Біздің заманымызға дейін III ғасыр мен біздің [[заман]]ымыздың VI ғасыры аралығы. Бұған [[Сақтар|сақ]] заманынан бастап, көне түркі [[тайпа]]ларының қиял-ғажайып тақырыптарға арналған күйлері, жорық сарындары, айтулы [[батыр]], [[дана]] ару, ерге серік [[қанат]]ты [[пырақ]]-[[ат]], киелі жан-жануарлар туралы өте ертеден келе жатқан күйлер сарыны жатады. Мәселен, "[[Қос мүйізді Ескендір]]", "[[Көк төбет]]", "[[Көк бөрі]]", "[[Шыңырау]]", "[[Аққу]]", "[[Сарын]]", "[[Өгіз өлген]]", "[[Тарғыл бұқа]]", "[[Боз іңген]]", "[[Боз айғыр]]" сияқты күй-сарындар. Бұл күй-сарындар [[міндет]]ті түрде аңыз-әңгімелермен қосарланып жүреді. '''''Екінші кезең''''' — оғыз-қыпшақ күйлері (VI—XII ғасырларда). Бұған Қорқыттың күйлері — "[[Қорқыт]]", "[[Тарғыл тана]]", "[[Ұшардың ұлуы]]", "[[Желмая]]", қазір аты белгісіз сазгерлердің "[[Абыз толғауы]]", "[[Саймақтың сары өзені]]", "[[Айрауықтың ащы зары]]", т. б. күйлер жатады. '''''Үшінші кезең''''' — ноғайлы дәуірінің күй-жырлары (XIII—XVI ғасырларда). Бұл кезде ауызша және әуенмен айтылатын [[батырлық]], [[ғашықтық]] — "[[Алпамыс]]", "[[Қобыланды]]", "[[Қамбар батыр]]", "[[Ер Тарғын]]", "[[Едіге]]", "[[Қырымның қырық батыры]]", "[[Орақ—Мамай]]" сияқты жырлар туған. Дәл осы заманда [[Сыпыра жырау]], [[Асан қайғы]], [[Қазтуған]], [[Доспамбет жырау|Доспамбет]], [[Шалкиіз жырау|Шалкиіздердің]] өлең-жырлары [[дүние]]ге келген. Осы жырлардың бәрінің шып-шырғасын шығармай сақтап қалған — тек қазақ халқы. Өйткені "Қазақ" атауы орныққанға дейінгі ортақ [[жиынтық]] атау —"ноғайлы елі" деген [[жұрт]]қа, негізінен, қазақ ру-тайпалары кірген еді. Ноғайлы заманының музыкалық [[мұра]]сына "[[Ақсақ құлан]]", "[[Жошы ханның жортуылы]]", "[[Шора батыр]]", "[[Әмір ақсақ]]", "[[Қамбар күйі]]", Асан қайғының "[[Ел айырылған]]", Қазтуғанның "[[Сағыныш]]" сияқты күйлері жатады. '''''Төртінші кезең''''' — [[Жоңғар шапқыншылығы]] [[кезең]]і (XVII—XVIII ғасырларда). Оған: "[[Елім-ай]]" әні, "[[Қаратаудың шертпесі]]", "[[Қалмақ биі]]", "[[Беласар]]", "[[Абылайдың қара жорғасы]]", т.б. күй, әндермен қатар сол заманғы қазақ [[батыр]]лары жөніндегі жыр-дастандарды жатқызуға болады. '''''Бесінші кезең''''' — XVIII—XIX ғасырларда және XX ғасырдың басында туған музыкалық [[мұра]]ларымыз. Оған: [[Құрманғазы]], [[Дәулеткерей]], [[Тәттімбет]], [[Тоқа]], [[Сейтек]] сияқты күйшілер күйлерін, [[Біржан сал]], [[Ақан Сері|Ақан сері]], [[Мұхит]], [[Абай]], [[Мәди]], [[Балуан Шолақ]], [[Жаяу Мұса]], [[Ыбырай]], [[Майра]], [[Кенен Әзірбаев]], [[Жамбыл]], т.б. әндерін жатқызуға болады. ==Қазақ музыка өнерінің болмысы== Қазақта би [[өнер]]і ертеден дамыған. Өкінішке орай, қазақ [[би]] өнері олі жақсы зерттелдеген. Қазақ билері көбінесе би биленетін [[әуен]], [[күй]] атымен аталып жүр. Мысалы, "[[Был­қылдақ (күй)|Былқылдақ]]", "[[Айжан қыз]]", "[[Боз іңген]]", "[[Сәулем-ай]]", "[[Кербез сылқым]]", "[[Қос алқа]]". Ескі билер қатарына "[[Алқа қотан]]", "[[Ұтыс би]]", "[[Киіз басу]]", т.б. жатады. Қазақтың [[әдет-ғұрып]]тық фольклорына "[[Жар-жар]]", "[[Беташар]]", "[[Сыңсу]]", "[[Жоқтау]]", "[[Бесік жыры]]", "[[Тойбастар]]", т.б. жатады. '''''Жар-жар''''' — [[келін]] түскенде жиналған жастар, көпшілік айтатын [[өлең]]. '''''Беташар''''' — жаңа түскен келінді таныстыру, күйеуінің туыстарына, [[ауыл]] ақсақалдарына [[сәлем]] бергізу, жас [[келін]]ге [[ақыл]]-[[нақыл]] айту өлеңі. Оны бір [[адам]] орындайды. '''''Тойбастар''''' — [[той]] басталар алдындағы тойшыларға арнап айтатын, сонымен [[қатар]] тойдың соңында әр [[дастарқан]]да отырған тойшылардың тойға арнап айтатын [[ән]]і. '''''Сыңсу''''' — [[қыз]]дың елінен ұзатыларда елімен, қыздық ғұмырымен, туыстарымен қоштасу, мұң-шерін ақтару [[ән]]і. '''''Бесік жыры''''' — бесіктегі жас [[бала]]ны алдарқату, уату әні. [[Бесік]] жыры арқылы бала [[сәби]] кезінен елінің әуеніне, тіліне үйренеді. Оның [[тәрбиелік]] мәні үлкен. '''''Жоқтау''''' — елген [[адам]]ның туыстарының фәниден кеткен адамға арнап айтатын мұңды жылау өлеңі. Оны көбіне әйелдер, қыздар айтқан. Осы аталған [[ғұрып]]тық ән түрлерінің өзіндік [[сөз]]і, әуендері болады. Қазақ [[музыка]] [[өнер]]і өзінің болмысы жағынан біртұтас [[дүние]]. Мысалы, сонау VIII ғасырдан келе жатқан [[Қорқыт]] ата күйлерінің Сыр бойында, [[Қаратау]] бөктерінде, [[Сарыарқа]] белдерінде, [[Ертіс]], [[Еділ]] бойларында еш өзгеріссіз бірдей орындалуы қазақ [[музыка]] [[дәстүр]]інің бірлігін көрсететін сияқты. "[[Ақсақ құлан]]" күйінің [[Алтай]] мен [[Атырау]] аралығында бірдей орындалуы қазақтың рухани тұтастығын көрсетеді. Ұлан-ғайыр қазақ даласында [[әншілік]], [[күйшілік]] өнердің өзіндік [[аймақ]]тық [[мектеп]]тері де қалыптасқан. Мысалы, қазақтың [[домбыра]] күйлері шертпе және төкпе [[күй]]лер болып, негізінен, екіге бөлінеді. Шертпе күй Орталық, Шығыс [[Қазақстан]]да, [[Жетісу]]да, [[Қаратау]] аймағында кең тараса, төкпе күй Қазақстанның батыс өлкелерінде, [[Сыр]]дың төменгі ағысында кең таралған. Шертпе күйдің өзі шығыстағы Байжігіт мектебі, Қаратау шертпелері болып бөлінеді. ==Әншілік мектептері== [[Сурет:Jabaev.jpg|thumb|150px|left|[[Жамбыл Жабайұлы]]]] [[Сурет:Azirbaev.jpg|thumb|150px|[[Кенен Әзірбаев]]]] XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы әншілік [[өнер]]ін [[ғалым]]дар бес [[мектеп]]ке бөліп жүр. Бірінші мектеп — ''Қазақстанның орталық және солтустік өңірлеріне тән''. Бұл мектепке [[Біржан]], [[Ақан Сері|Ақан]], [[Жаяу Мұса Байжанұлы|Жаяу Мұса]], [[Ыбырай Алтынсарин|Ыбырай]], т.б. әуендері жатады. Екінші мектеп — ''оңтустік және Жетісу өңірі әуендері''. Бұл мектепке [[Сүйінбай]], [[Жамбыл]], [[Кенен Әзірбаев]], т.б. жатады. Үшіншісі — ''Қазақстанның батыс өңірін қамтитын әншілік мектеп''. Бұл мектеп әндері асау — тайдай тулаған қуатты, екпінді әуездер. Бұл мектептің өкілдеріне Кердері [[Әубәкір]], [[Мұхит]], [[Махамбет]], т.б. жатады. Төртіншісі — ''Сыр бойының әншілік-термешілік мектебі''. Бесінші — ''Шығыс Қазақстан, [[Моңғолия]], Шығыс [[Түркістан]] қазақтарының әншілік мектебі''. Бұл әншілік мектептер өзара стильдік жағынан бөлінгенмен, ұлттық ортақ [[нақыш]], әуен тұтастығымен [[бірлік]]те. ==Музыкалық аспаптар== [[Сурет:Sazsirnai, uskirik, tastauik.jpg|thumb|150px|Сазсырнай]] [[Сурет:Jetigen.JPG|thumb|150px|[[Жетіген]]]] [[Сурет:Dabil.jpg|thumb|150px|[[Дабыл (аспап)|Дабыл]]]] Қазақ музыкалық [[аспаптар]]ы: ''ішекті'', ''үрмелі'' және ''соқпалы'' болып үшке бөлінеді. Ішекті аспаптың өзі ''шертпелі'' және ''ысқышты'' болып екіге бөлінеді. Шертпелі ішекті аспаптарға: [[домбыра]], [[шертер]], [[жетіген]] жатады. Ал ысқымен ойнайтын ішекті аспапқа [[қобыз]] жатады. '''''Үрмелі аспаптарға''''' — [[сыбызғы]], [[қамыссырнай]], [[қоссырнай]], мүйіз [[сырнай]], сазсырнай, [[үскірік]], [[тастауық]], [[керней]] жатады. Осы топтың ерекше бір тілді аспабы — [[шаңқобыз]]. '''''Соқпалы аспаптарға''''' — [[дабыл]], [[даңғыра]], [[кепшік]], [[дауылпаз]], [[шыңдауыл]], [[асатаяқ]], [[қоңырау]] жатады. '''''Домбыра''''' — екі ішекті, 9—14 пернеге дейін болатын шертпелі аспап. Домбыраның ішегі, [[перне]]сі ешкінің, қойдың ішегінен жасалады. Домбыраның [[қазақ]]та көптеген түрі болған. Негізі көп тарағаны екі түрі. Бірінің кеудесі томпақ та, ал екіншісінікі ұзынша текше. Томпақ кеуделі домбыра, негізінен, батыс аймақта, ал шығыста жайпақ [[домбыра]] көп таралған. Домбыраның осы формаларының өз ішінде әр түрлі [[пішін]]дері де кездеседі. Домбыраның кейде үш ішекті түрі де кездеседі. '''''Қобыз''''' — екі ішекті, ысқышпен ойнайтын аспап, ішегі аттың қылынан есіп жасалады. Қобыз да өте көне аспап. Қобыз әу баста көбінесе бақсылар пайдаланған [[аспап]] болғандықтан, қазақ оны киелі санайды. Қобыз, әдетте, тұтас [[ағаш]]тан шауып жасалады. Кеудесі жалпақ астауша құсап, мойны ішке қарай иіліп келеді. Қобыздың жалпы тұрқы бірдей болғанымен, тұрпатында кейбір өзгешеліктер кездеседі. Бақсылардың қобызының басына үкі, неше түрлі салпыншақ [[темір]], ұсақ қоңыраушалар тағылады. Қобыздың кеудесіндегі ойыққа [[айна]] орнатылады. Бұл заттардың [[дәстүр]]лік және әуендік [[қызмет]]і бар. Бақсы қобызымен сарнаған кезде қобыздың басын дірілдетіп-сілкіп, салпыншақ темірлерді сылдырлатады, айнаға қарап [[жын]]ын шақырады. Мұндай бақсы қобыздарын ''қара қобыз'', ''нарқобыз'' деп атайды. Бұл — көне, Қобыз [[қасиет]]ті қобыз дегенді білдіреді. Бақсы пайдаланатын [[аспаптар]]дың бірі — ''асатаяқ''. Oл — басы жалпақ, оймышталған таяқ. Жалпақ басына әр түрлі сылдырмақтар, қоңыраушалар орнатылады. Асатаяқты ел кезіп, елді "ақтап" (пәле-жаладан "арылтып") жүретін диуаналар да ұстаған. Бақсылар жиі пайдаланатын аспап — ''даңғыра''. Бұл кәдімгі [[барабан]] сияқты. Бірақ [[шеңбер]]дің бір-ақ жағына әбден кепкен тері қапталады да, ашық [[жақ]] қапталдарына әр түрлі салпыншақ [[темір]]лер тағылады. '''''Жетіген''''' аты айтып тұрғандай, жеті ішекті аспап. Ішектерге [[тиек]] ретінде және ішектің дыбысын реттеуші тетік ретінде асық пайдаланылады. Үрмелі аспаптардың ішіндегі ең кең таралғандары: [[сыбызғы]] және [[сырнай]]. '''''Сыбызғы''''' кепкен қурайдан, жуан [[қамыс]]тан жасалады. Сыбызғының ортан белінен былай қарай бірнеше жерден теседі. Басынан ерінге салып үрлеп, тесіктерін [[саусақ]]пен басып ойнайды. Сыбызғы күйлері, әдетте, екі [[дыбыс]]ты (дауысты) болады, бірін сыбызғыға үрлеп отырып шығарса, екінші дыбысты тамақ үнімен қосады. '''''Сырнай''''' бірнеше түрлі болады: [[қамыс сырнай]] қамыстан, [[мүйіз сырнай]] мүйізден жасалады. Мүйіз сырнайды көбіне жорықта пайдаланған. [[Саз]] [[балшық]]тан күйдіріліп жасалатын үрмелі аспаптар: '''''сазсырнай, үскірік, тастауық'''''. Бұл [[жұдырық]]тай, іші қуыс құты сияқты, үрлейтін және бірнеше [[бармақ]]пен басатын тесігі бар аспап. Соқпалы аспаптардың ең үлкені, үндісі — '''''дабыл'''''. Бұл екі жағы да терімен қапталған кәдімгі барабан сияқты аспап. Онымен тұтқиылдан қауіп төнгенде, не елді бір жиынға шақырғанда, дәстүрлі [[мейрам]]дарға ел жинағанда, [[соғыс]]та пайдаланған. '''''Дауылпаз''''' [[дабыл]]дан кішілеу, оның да екі ернеуі ағаштан, ал '''''шыңдауыл''''' деп аталатын аспап та осындай, бірақ оның [[шеңбер]] бүйірі [[темір]]ден жасалады.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> ==Батыстық мәдениеттану== Батыстық мәдениеттанудың көптеген өкілдері өздерінікінен бөлек өркениеттер болды деген ойдың өзін бекерге шығарған. Олардың пікірі бойынша, тек бір үлкен әріппен жазылған Өркениет (ол, әрине, еуропалық) бар, ал басқа кеңістік ''«тағыларды мәдениетті адамға айналдырудың полигоны»'' болып табылады. Батыстық миссионерлер жергілікті тұрғындарды ''«туземдіктер»'' деген кемсіту атымен атап келді. Бұрын бүл сөз адамгершілік қасиеті жоқ жабайы адамдар дегенді білдірген. Олар сол территориядағы жануарлар және өсімдіктер дүниесінің бір бөлігі деп қарастырылды. Ал флора мен фаунаға көзқарас екі түрлі: не олар — арамшөптер мен зиянды жануарлар, сондықтан оларды құрту парызға жатады. Егер, «туземдіктер» пайдалы болса, оларды өсіріп, қолда ұстауға болатын жағдайға жеткізу керек. Соның өзінде олар ''«адамсымақтар»'' деңгейінен көтеріле алмайды. Батыстың көптеген ғұламалары осындай көзқарастардың жалғандығын өз шығармаларында көрсете білді. А. Тойнби былай дейді: :''«Адамға «туземец» деп немқұрайлы аяусыз қараудан оның белгілі бір нәсілге жататындығы негізінде адамдық, тұлғалық намысын аяққа басуға дейін бір-ақ қадам бар. Бұл хайуандықтың ең бір өрескел көрінісі. Біріншіден, ол адамдардың белгілі бір тобында тұлғалық қасиеттердің барлығын, оны дәлелдемей- ақ бекерге шығарады. Екіншіден, адамзатгың нәсілдік [[дихотомия]]сы барлық діни, мәдени, саяси-экономикалық дихотомиялардан өзгеше, адамзаттың арасынан өте алмайтын және абсолютті жыра қазады. Үшіншіден, нәсілшілдік өлшем (критерий) ретінде адамдық табиғаттың сыртқы, мәнді емес, қарапайым белгісін қабылдайды»''. (Постижение истории, с. 589). Сонымен, нәсілшілдік пен мәдени империализм батыстық емес мәдениеттердің өзіндік кеңістігін жоққа шығарады, олар жергілікті халықтарды ландшафтың қарапайым бөлігі деп қарастырады. Ұлттық мәдениет пен кеңістік арасындағы байланысты [[Гумилев]] өзінше түйіндейді: —Этностар биосфераның бір бөлігі болып табылады. Адамдар ландшафтыны не өздеріне тәуелді түрде өзгертеді, не өздері осы ландшафтыға икемделе бірігеді. Кейбір оқшау қалған (реликтілік) этностардан басқасы мәдени ағында суперэтностар (өркениеттер) болып тұтастанады. Өркениет дегеніміз ортақ мәдени өрісі бар ұлттық мәдениеттердің болмысы. Мысалы, мұсылмандық суперэтнос араб мәдениетінің шеңберінен шыға білген. —Әрбір халықтың кеңістіктік тұтастығы, Отаны бар. Адам өз биоценозында, басқалардың емес, өзінің ата-бабаларының тәжірибесіне сүйене отырып өмір сүреді. Ландшафтың өзгеруі ұлттық мәдениеттің өзгеруіне әкеп соғады. Пассионарлықтың (рухани ізденістің) адамзат тағдырындағы қызметі туралы пікір ол үшін жетекші болды. ==Этномәдени кеңістік== [[Сурет:Indo-ScythiansMap.jpg|250 px|thumb]] Еуразия құрылығы 5 этномәдени аймақтан тұрады: # Муссондық Қиыр Шығыс — бұл конфуцийлік-буддалық өркениет кеңістігі. # Құрғақ Ұлы Дала — көшпелілер мәдениетінің аймағы. # Субтропикалық Таяу Шығыс — мұсылмандық әлемі. # Орманды Шығыс Еуропа — православиелік мәдениеттің ошағы. # Батыс Еуропа — католиктік кеңістік. Ғылым үшін мәдениеттерді континенттер бойынша бөлудің маңызы тым жоғары емес. Мысалы, [[Жерорта теңізі]] Еуропа мен Африканы бөліп тұрғанымен, ол эллиндік мәдениет үшін ішкі теңіз болды. Әдетте өркениеттердің кеңістік шегі климаттық және өтуі қиын шекаралармен байланысты. Сөздің тар мағынасында «Еуразия» деп Карпат тауларынан Қытайға дейінгі Ұлы жазықтықты айтады. Ол үш ауданнан тұрады: биік Азия ([[Моңголия]], [[Тува]], [[Алтай]], [[Байқал]] төңірегі), Орталық Азия және Шығыс Еуропа жазығы. Еуразия тек жағрафиялық ұғым емес, сонымен бірге ол мәдени тұтастық болып табылады. Еуразияны оның ландшафты мен ауа райына икемделген автохтонды халықтар: түріктер, славяндар, угрофинндер, моңғолдар т.б. мекендейді. Бұл кеңістікте бірде-бір еуразиялық емес өркениет үстемдік ете алмаған. Жоғарыда аталған мәдени кеңістік славян халықтарының христиан дінін, ал түрік этностарының көпшілігінің мұсылмандықты қабылдағанынан кейін бір-бірінен алшақтады. Ресей Батысқа қарай жылжыса және Еуразияның басқа бөліктеріне отаршылық пиғыл танытса, түрік өркениетінде Шығыстық элементтер күшейе түсті. Кеңістік пен мәдениеттің арақатынасы табиғи ортаны «өзімдікі» және «өзгенікі» деп бір-біріне қарсы қою арқылы айқындала түседі. Бұл қарсы қою, әсіресе, мифологиялық дүниетанымда әсерлі көрсетіледі. «Мифте, — деп жазады Ыбыраев, — адамзаттық (человеческое) және адамзаттық емес (нечеловеческое) (дию, албасты, марту, жезтырнақ, шойынқұлақ, жалғыз көз дәу т.б.) болып бөліну ретінде көрінсе, классикалық эпоста біздікі (ноғайлардікі, қыпшақтардікі, қазақтікі, т.б.) және жаудікі (қалмақтікі, қызылбастікі, ындыстікі) деген ұғымдарға лайық жіктеледі». (<ref>Эпос әлемі</ref>. — Алматы, 1993. — 137-бет). Қазақ эпосын және басқа да мәдени мұраларын зерттеушілер «өзгенікіне» тек беріде пайда болған қалмақтарды ғана емес, сонымен қоса сонау ерте заманнан көшпелілермен тартысып келген отырықшы империяларды жатқызады (Қытай, [[Иран]], Үрім, Орыс, т.б.). Кеңістікті «біздікі» және «өзгенікі» деп бөлу оппозициясы тек суперэтностар арасында емес, сонымен бірге мөдени-шаруашылық типтер аралығында да жүргізілген. Әрине, көшпелілер мен отырықшылар арасындағы «бітіспес жауластық» бар деген әсіре бейнелеуге жатады. Сонда да олардың арасында қайшылық жоқ емес. Бұл қайшылық мәдениет әлемінде ландшафт ерекшеліктері арқылы суреттелген. Қазақ тіршілігінің негізгі тұп қазығы — кең дала, жазық жер. Ұлы Даланы Алтай, [[Тянь- Шань]], Орал, [[Кавказ]] таулары қоршап тұр. Бұл шекара тауларда және одан ары қарай жау бар деген түсінік халық санасына терең ұялаған. Алайда, эпостық кеңістіктегі тау, өзен сияқты кедергілерді, даланың шекараларын «басқанікі» деп түсіну өзгермелі болды. Бұл эпостық кеңістіктің жоғарыда айтылған ситуативтік қолданылуына қатысты. Лирикалық поэзиядағы сияқты табиғат көріністерін көркем суреттеу эпоста жоқтың қасы. Табиғат көрінісі, кеңістік бітімі әрекет пен бірлікте ғана көрінеді. Тау — асқанда, аң — аулап жүргенде, өзен — өткенде, дала — жүргенде, ағаш — басына шыққанда, не ат байлағанда айтылады.Тағы бір ескеретін жай — эпостық кеңістік пен реалды кеңістіктің арасындағы айырмашылық. Мифологиялық немесе эпостық кеңістіктің топонимикасы қазіргі жер-су атауларымен сәйкес болмауы мүмкін. Әр түрлі тарихи қозғалыстар этностардың белгілі бір территорияда қалыптасуы, олардың мекен- жайларын өзгертуі, басқа этностардың бұл территорияға енуіт.б. осы сияқты процестер, жоғарыда келтірілген «біздікі» — «өзгенікі» оппозициясын түбегейлі өзгертуі мүмкін. Биік таулар этностың киелі жерлеріне, жаудан сақтанып, қуат алатын қасиетті мекендеріне, ал қала көшпелілердің туысқандары тұратын, тіршілік үшін қажетті заттар алатын тұрақ-жайға айналуы әбден мүмкін. Бұл процесс, әсіресе, орта ғасырлардағы түрік империяларына тән. Осы туралы Мағжан былай жырлайды: :''Тұранның Тянь-Шаньдай тауы қалай, :''Пар келмес Тянь-Шаньға таулар талай. :''Еріксіз Ер түрікті еске аларсың, :''Көкке асқан Хан Төңірге қарай-қарай. Этномәдени кеңістік туралы пайымдағанда маңызды бір мәселе осы аймақты мекендеген халықтардың автохтонды (жергілікті) немесе келімсек екендігін анықтаумен қатысты. Бұрынғы тарихтағы толастамаған соғыс пен жаугершілік, шекаралас жерлерге талас кезеңінде этностардың қисапсыз жылжуы, көшіп- қонуы, қырылуы және ығыстырылуы, ассимиляциялық процестер этнографиялық деректерде этномәдени кеңістік туралы қарама-қарсы пікірлер туғызады. Мысалы, Қытай менталитетінде қытайлықтарға қазір бағынышты халықтар бұрын иелік еткен жерлердің бәрі Аспан астындағы империяның кеңістігі деген ұғым бар. Кеңістік аясындағы мәдениеттің автохтонды екендігін шешудің басты жолы осы мөдениетті құраған этникалық бөліктерді, этномәдени аймақты мәңгі өзгермейтін тұтастық ретінде емес, ''«жанды тарихи құбылыс күйінде, қозғалыс үстінде қарау, көршілес халықтардың тарихи тағдырымен салыстыра отырып, әрбір этникалық топтың өзінің қазіргі негізгі жеріне қай уақытта жылжыды, көне осындай межелерді анықтау арқылы жүзеге асады»''. (Пищулина К.А.<ref>Территория</ref>. — Қазақ. Алматы, 1994. — 49-бет). Кеңістік және автохтонды мәдениет мәселесін шешу үшін біз оқшау алынған этнос көлемінен, ол енетін үлкен өркениеттің (суперцивилизацияның) өріс аймағына жылжу керек. Өйткені, қазіргі этностардың көпшілігі қоныс аударудың, ассимиляциялық процестердің, топтасу мен жіктелудің нәтижесінде қалыптасқан. Бұған мысалдар жеткілікті. Айталық, Иран мен Солтүстік Үндінің халықтары арийлік топтардың оңтүстікке қарай қоныс аударуы негізінде, француздар галл тайпалары мен франктардың араласуы, орыстар ежелгі славян тайпаларының көршілес угрофинн, скандинавтық, түріктік компоненттерді өзіне сіңіруі нәтижесінде қалыптасқан. Соңғы кезде қалыптасқан латин- американдықтар туралы айтпаса да түсінікті. Қазақтың этникалық территориясы да көп ғасырлық қалыптасу нәтижесінде айқындалды. Суперөркениеттерде кеңістік аймағы тұрақты анықталған.Гумилевтің сөзімен айтсақ, әрбір өркениет белгілі бір ландшафтымен қатысты. Мысалы, афроазиялық даланы негізінен семит халықтары, еуразиялық даланы түрік этностары, Шығыс Еуропаның орманды жазығын славяндар, Қиыр Шығыстың орманын манчжурлар ж.т.т. мекендеген. Кеңістік пен автохонды мәдениеттің арақатынасын түрік халықтарының өркениетіне байланысты қарастырайық. Бұл мөдениет тарихында әлі күнге дейін көптеген пікірталастар туғызып отырған мәселеге жатады. Еуроорталықтық көзқарастағы батыс ғалымдарын, патшалық Ресей мен тоталитарлық жүйе тарихшыларын айтпағанның өзінде, тіпті, соңғы кезде шыққан басылымдарда түрік халықтарының мәдени кеңістігі және оның автохтондығы бұрмаланып көрсетілген. Тарихи және қоғамдық-саяси еңбектерде жиі кездесетін пікірдің бірін былай қысқаша тұжырымдауға болады: :—Ұлы еуразиялық даланы арийлер мекендеген. Көне тайпалардың иран түбірлі ортасында бұл өңірге кейін келген түркілердің тілдік ықпалы күшейген. Андрон заманында жасаған, малшылықпен, егіншілікпен айналысқан, еуропалық пішіндес, үнді-ирандықтар тайпасын ілкі темір дәуірінде, оңтүстік және шығыс өңірлерде — [[сақ]], солтүстік және батыс өңірлерде — [[савромат]] малшы тайпалары мұраланған. :—Алтай тайпалары Енисей мен Тынық Мүхиттың ортасында Сібір мен қазіргі Солтүстік Қытай жерін мекендеген, ал соның ішінде прототүріктік тайпалар Байкал мен Ордостың арасында өмір сүрген. Олар Еуразия даласына «халықтардың ұлы қоныс аударуы» кезінде ғана келген. Жоғарыда келтірілген көзқарас ресми әдебиетте де хрестоматиялық қағидаға айналып кеткен. Алайда, бұл мәселеге сырттан бейтарап қарасақ, Орталық Азияньң арийлік субстраты деген ұғым жөнінде көптеген күмәндар мен сұрақтар туады. Біріншіден, аталған пікірді дәлелдейтін нақтылы деректер жоқ. Көптеген дәлелдемелер «мұның болуы мүмкін емес, сондықтан болған жоқ» деген логикалық қателіктің маңайынан алынған. Яғни, басқаша айтқанда, прототүріктік өркениеттің болуы мүмкін емес, сондықтан ол болған жоқ. Екіншіден, [[Олжас Сүлейменов]]тың «Аз и Я» кітабында келтірілген шумерлік және прототүріктік мәдениеттердің туыстығы жөніндегі гипотеза үнді- ирандық Орталық Азия туралы ілімді бекерге шығарады. Бұл мәселеге кейінірек арнайы тоқтылып өтпекпіз. Үшіншіден, егер прототүріктік кеңістік Ордоспен ғана шектелсе, онда ол қалай орта ғасырлардың басында бүкіл еуразиялық Ұлы Далада үстемдік етті. Мұны тек жаугершілікпен түсіндіру ақиқатқа жата қоймас. Әлемнің жартысын жаулап алған македондықтар мен моңғолдар тез арада жергілікті халықтармен сіңісіп кеткен. Әрине, бұл мәселе әлі талай ғылыми зерттеулерді талап етеді. Түрік халықтарының кеңістігі Азия мен Еуропаның талай аймағын қамтыған. Олардың мекені Солтүстік мұзды мұхиттан Жерорта теңізіне дейінгі алып территорияны біріктіріп тұр (шамамен 14—15 миллион шаршы шақырым). Ерте заманда бұл аймақ Қытай, Үнді, Иран, антикалық сияқты бір-бірінен оқшау орналасқан әркениеттерді байланыстырып тұрған. Түрік халықтарының мекен-кеңістігі осы автохтонды этностардың тұтас өркениеттік аясы болып табылады. Ол тек еуразиялық Ұлы даламен шектелмей, адамдық мәдениеттің ерте кезден қалыптасқан суармалы — оазистік ошақтарын, Алтай, Тянь- Шань, Памир, Кавказ тауларын қамтиды. Үлкен өркениет қалыптасу үшін біркелкі табиғи ландшафтан гөрі, кеңістіктің әртүрлі бедерлері қолайлы. Яғни түрік халықтарын тек жазық даланың тұрғындары деп қарастыру олардың мәдени кеңістігінің күрделілігін ескермеуге жатады. Этномәдени кеңістіктің не ұлғайып таралуы да, не азайып тарылуы да мүмкін. Мұның себептері әр түрлі. Жаугершілік кезінде әлсіз, өзін-өзі қорғай алмайтын мәдениет өз атамекенінен ығыстырылуы, ассимиляцияға ұшырауы, тіпті, түгелімен жойылып кетуі мүмкін. Оған тарихтан талай деректер келтіруге болады (XVIII ғасырдағы қытайлықтардың жоңғарларды қыруы, еуразиялықтардың қос Америкадағы жергілікті этностарға жасаған геноциді, Рим қуатымен жүзеге асқан кельт тайпаларын ассимиляциялау ж.т.б.). Көне заманнан бері біртұтас болып қалыптасқан кеңбайтақ территориядағы түрік суперэтносының кеңістігін, Жаңа Заманнан бері империяшыл көршілері бірнеше жерден үзіп жіберген. Сол себептен XX ғасырдың аяғына дейін бұл өркениеттің ішіндегі жалғыз тәуелсіз болып келген Түркия мемлекетінің кеңістігі басқа туысқан халықтардың жерімен тікелей ұласпаған деуге де болады. Сібір мен Орталық Азияның арасын, Еділ бойы мен басқа түрік халықтарының жерлерінің ортасын, Еуропа мен Азияның аралығын Ресей отаршылары экспансиялау нәтижесінде бөліп тастаған. «Әрине мұндай әділетсіздіктің, — дейді М. Тәтімов, — мәңгілікке созылуы мүмкін емес еді. Әділдік орнап, түркі халықтарын қатты жаныштаған Кеңес Одағы ыдырады, Орта Азия мен Қазақстан тәуелсіздік алып өз мемлекеттерін құрды. Түркілік тұтастықты, үзілген байланысты қалпына келтіріп, бүгінгі әлемдік өркениет дәрежесінде дамытуға толық мүмкіндік пен алғышарттар қалыптасты». (<ref>Қазақ әлемі</ref>. — Алматы, 1993. — 82-бет). ==Еуразиялық Ұлы Даланы игеру== [[Сурет:Warrior of Scithians.png|250 px|thumb]] Еуразиялық Ұлы Даланы игеру туралы сөз болғанда, осы кеңістікті қоршап тұрған өркениеттердің (суперэтностардың) өрлеу-құлдырау ырғақтарын ескеру қажет. Қытай, Иран, Батыс және Ресейлік өркениеттер мен түрік халықтарының арасында талай тарихи процестер өткен. Ол тек мәдени сұхбаттасу деңгейінде болмай, осы этномәдени кеңістік үшін бақталастық және жаугершілік сипатында да болды. Орталық Азия өзінің кеңістікте орналасуына байланысты балға мен төстің арасында шыңдалды. Отты қару пайда болғанға дейін мындаған жылдық адамзат тарихында ат жалында өскен көшпелілер ең қаһарлы күш болғаны күмән тудырмайды. Бұл жерде А. Вебердің тарихтағы номадалардың рөлі туралы ілімін еске алып өткен жөн. Оның пікірі бойынша, техногендік өркениет (батыстық) пайда болғанға дейін көшпелілер кеңістікте мәдени катализаторлар қызметін атқарған. Ал айда А. Вебер осындай бағаны тек үндіеуропалық (арийлік) номадаларға ғана берген. Біз тағы да еурорталықтық мәдениеттанушылардың түріктік көшпелілердің мәдениетін кемсіте қарастыруының мысалын көріп отырмыз. Ал нақтылы тарих далалық өркениеттердің әлемдік дамудың бір қозғаушы күші болғанын дәлелдейді. Скиф-сақ өркениеті біздің заманымыздан жүздеген-мыңдаған жылдар бұрын сол кездегі антикалық және шығыстық өркениеттермен қоян-қолтық араласып, олардың тарихи дамуында терең із қалдырған. Дүрілдеп тұрған Батыс Рим империясын құлатуға қатысқандардың арасында ғұндардың қызметі ерекше. ''«Материалдық және рухани мәдениеттің халықтар арасындағы ауыс-түйістігі,'' — деп жазады А. Тарақты, — ''адамзат өркениетінің бірден-бір кепілі болса, осынау тарихи қажеттіліктің арбакеші көшпелілер еді. Күні бүгінге дейін Алтай пен Карпат арасында тарыдай шашылған Скиф қорғандарынан Мысырдың (Египет), Грекияның, Иранның, Ассирияның, Урартудың, Қытайдың, Үндінің өнері мен тұрмыстық заттарының ұшырасуы тегін емес. Қос құрлықты көктей өтетін Ұлы Жібек жолын алғаш игерген Қытайдағы тут ағашын түлтеген жаяу шаруа емес, желмен жұрысқан салт аттылар екенін мойындау үшін архивтік айғаққа жүгінудің қажеті жоқ»'' (<ref>Ауызша тарихнама</ref>. — Қазақ. — Алматы, 1993. — 32—33-бет). Түрік этностарының мәдени кеңістігін қарастырғанда мынадай ерекшеліктерге назар аудару керек. Біріншіден, түріктің төлтума мәдениеті арабтардікіндей шөл сахарада емес, жер бедері қолайлы Саян-Алтайдың орманды даласында ұяланған. Яғни қуаң еуразиялық Ұлы Даланы игеру үшін Өтүкеннің қара орманында қор жинау қажет еді. Бұл қор жинақтау аймағын Қытай мен Иранның шет пұшпағы деп қарастыру ақиқаттан алшақ. Екіншіден, түріктік этномәдени тұтастықтың тарихи тұрақтылығының тағы бір себебі Орталық Азияның мыс-темір кендеріне бай болуымен де қатысты. Металл өндеуді өте ерте кезден меңгерген прототүріктік мәдениет бұл аймақта қуатты күш болған. Мөдениет тарихын зерттеушілердің кейбіреулері шумерлік металлургия мен Сібірлік қару-жарақтардың ұқсастығын атап көрсетеді (О. Сүлейменов, Н. [[Оспанұлы]], М.М. [[Әуезов]] т.б.). Үшіншіден. А. Гумилев атап көрсеткендей, дала биоценозының тағдырын көптеген жағдайда құрғақшылық пен ылғалдылық циклдерінің ауысып тұруы шешіп отырған. (<ref>Қиял патшалығын іздеу</ref>. А., 1992, 18-бет). Полюстік және тропикалық ауа мұнараларының алмаса әсер етуі еуразиялық даланы не қуаң шөлге, не гүлденген далаға айналдырған. Мысалы, Гоби кезінде шөпті дала, ал Арал мен Каспийдің арасы шалғынды мекен болған. Айталық, IX ғасыр ылғалды болса, XI ғасырда далада қуаңшылық басым болған. Даланы құрғақшылық басу түрік-моңғолдардың әлсіреуіне және олармен көршілес қытайлардың, ирандықтардың, славяндардың, маньчжурлардың күшеюіне әкеп соқты. Мысалы, дағдарыс жағдайындағы Қытайды басып алған далалықтардың ұрпақтары (көбісінің аналары қытай әйелдері) көшпелілік дағдыдан айырылып қалды. Кейін Қытай күшейген кезде олар қытайланып кетті және әлсіреген Дала отырықшы өркениетгің боданына айналды. Яғни, ландшафтың ауысуы, не ондағы түбегейлі өзгерістер автохтонды мәдениеттің икемделу (адаптация) қабілетін кемітті. Осыған дейін айтылған қағидалардан бір қорытынды жасауға болады. Тарихтағы салмақты және салыстырмалы тұрақты өркениет аймағын тұтас кеңістіктік континиум деп қарастыру керек. Әртүрлі мәдениеттерді салыстырғанда үлгі ретінде олардың жеке бөліктерін емес, қалыптасқан суперэтностарды алу қажет. Кеңістік аясындағы мәдениеттің табиғи қалыптасқан тұтастығын бұзу осы мәдениетті терең күйзеліске ұшыратады. Мұны Еуразияны Ресей отарлауынан анық байқаймыз. Орыс казактары көшпелілер үшін табиғи кедергі болып табылатын өзендерге бекініп алды. Скандинав теңізшілерінің навигациялық әдістерімен таныс казактар өзендерді орыстың байырғы жерлерімен байланысу артериясы ретінде шебер қолдана білді. Ал көшпелілер үшін өзен транспорттық байланыс құралы болмап еді. Көшпелілерден салт атпен соғысуды жақсы үйренген казактар қайықтарын да тастамады. Осының нөтижесінде көшпелілік этномәдени кеңістіктің буыны үзілді, тұтастығы бүлінді. Кейін Столыпин әрекеттері нәтижесінде қазақтар және басқа да көшпелі халықтар өздерінің шұрайлы жерінен айырылды. Бұл көшпелілік этномәдени кеңістіктің егіншілік алқабына айналуына негізгі себепкер болды. Ал бұл процесті прогресшіл немесе реакцияшыл деп бағалау әр мәдениет үшін әртүрлі сипатта. Жалпы алғанда, кеңістіктің этномөдениетке тигізетін әсерін дұрыс бағалау керек. Қысқаша айтқанда, Отаны жоқ халық болған емес. Бұған бүкіл тарих куә. Әрине, кеңістік ерекшеліктері(ландшафт, биоценоз, оқшаулық ж.т.б.) өркениетке үлкен әсер етті. Алайда, басқа мысалдар бұл қағиданың абсолюттігіне күмән келтіреді. Айталық, Солтүстік Американың прерийлерінде, Аргентинаның пампасында, Австралияның жайылымдарында номадалар пайда болмады. Яғни, өркениетті дұрыс түсіну үшін басқа да факторларды қарастыру қажет.<ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақстан мәдениеті|*]] 03r0rbhj013hk8m0t8mezuif2uby13h 0 76856 3688297 2189392 2026-10-29T10:04:05Z 1nter pares 146705 /* */ 3688297 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} [[Сурет:Bondi Beach 3.jpg|thumb|right|350px|]] [[Сурет:Paradiset 2007-09-30.jpg|thumb|right|350px|]] '''Демалу''' — нәтижесінде ағзаның әл-қуатын қалпына келтіру және жұмысқа қабілетін қайтару үшін пайдаланатын тыныштық күйі. Лажсыздан әрекетсіздік - демалысқа жатпайды. Демалу процессі бірнеше кезеннен тұрады: # [[шаршау]] # [[босанысу]] # әл-қуатын қалпына келтіру # [[көңіл көтеру]]. [[Санат:Ойын-сауық]] [[Санат:Физиология]] 973ks70an4ya5mghanjj1zjnoec4zf9 0 84430 3687973 3579011 2026-10-28T21:27:37Z 1nter pares 146705 3687973 wikitext text/x-wiki [[File:Kramskoy Alexander III.jpg|250px|thumb| [[Александр III]]]] '''"Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы ереже"''' - [[1891 жыл]]ғы [[25 наурыз]]да [[Ресей]] императоры [[Александр III|III Александр]] кол қойған құжат.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө. Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> Ол [[Ресей империясы]]ның дәстүрлі қазақ қоғамына әкімшілік-сот реформасын енгізуін аяқтап, өлкеге тұтастай саяси өктемдігін орнатуын, экономикалық тұрмысын шексіз билеп-төстеуін заңдастырды. "''Ережеге''" сәйкес [[Орынбор генерал-губернаторлығы|Орынбор]] және [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы]]мен қатар тағы бір әкімшілік бөлік — [[Дала генерал-губернаторлығы]] құрылып, орталығы — [[Омбы]] қаласы болды. Құрамына [[Ақмола]], [[Семей]], [[Орал]], [[Торғай]], [[Жетісу]] облыстары кірді. Генерал-губернаторға шектеусіз билік берілді. Жергілікті халықты басқарудың сайланбалы негізі қағаз бетінде қалды. Іс жүзінде патша әкімшілігінің басшылары болыстар мен ауылнайларды сайлау өткізбей-ақ тағайындады, ал сайлаған жергілікті шенеуніктерді әскери губернатор бекітуге тиіс болды; ол жаңадан сайлау өткізу құқын иеленді. Ереже бойынша бір болыс шетіндегі, көршілес рулар арасындағы жер дауы, жесір дауын — болыстық съезд, ал түтін иелері (жеке адамдар) арасындағы дауларды ауыл басқармасы талқылады. [[Болыс]]тар мен [[Ауыл старшыны|ауылнайлар]] шешуші рөл атқарды. Осыған байланысты ел ішіне жік түсіп, 3 жылға сайланатын болыстық пен ауылнайлыққа әр ру өз адамын өткізуге жанталасты. Қалыптасқан моральдық-құқықтық принциптер бұрмаланып, [[Мансап|мансапқорлық]], [[парақорлық]], озбырлық жайлады. Сот төрелігі саласы да өзгертілді. [[Билер соты]]ның орнына сайланбалы халықтық судьялар билігі пайда болды. Бұл әдет нормаларының, шариғат сотының қағидаларын бұзып, дәстүрлі әділеттік сезімнің тілін үзді. Қазақстанның аумақтық-әкімшілік құрылымдарындағы және әлеуметтік-экономикалық даму бағытындағы өзгерістер империяның отаршылдық мүдделерін қорғайтын жаңа салық жүйесінің қабылдануына жол ашты. Отырықшылдық тұрмыс кешіп, егіншілікпен айналысатын мұғажырларға (казак-орыстарға, орыс шаруаларына) қарағанда ауа райының амалына тәуелді, кіріптар қазақ шаруалары салық төлеушілердің негізгі бөлігін: 1880 ж. — ''90,5%'', ал 1897 ж. ''82,0%'' құрады. [[Жетісу]] және [[Сырдария]] облыс тұрғындарынан — 2 сом 75 тиын, далалық төрт облыс тұрғындарынан 3 сом мөлшерінде алынатын түтін алымы мемлекеттік салықтың бір түрі ретінде жүрді. Ішкі (Бөкей) Ордада салық салудың айрықша түрі қолданылды. Бұрынғы "зекет", "соғым" алымдарына ақшалай төлем — мал басына салық салу енгізілді. Арнаулы низамдарда салық жинаудың пропорционалдық жүйесі басым сипат алды да, ең қарапайымы, әр қилы әлеуметтік топтардың материалдық әл-ауқатын есепке алу жағы ескерілмеді. "''Ереже''" жер пайдалану ісінде қазақтардың мүдделерін аяқ асты етті. Оның 119-бабындағы "''Көшпелілер жайлаған жерлер мен осы жер аумағындағылардың барлығы, соның ішінде, ормандар мемлекеттік меншік болын танылады''" деген жолдар көптеген әділетсіздіктерге жол ашты. Жерге орналастыру барысында патша әкімшілігі малшы қазақтарға топырағы құнарсыз, шөл, шөлейтті жерлерді ғана берді. Сондықтан олар өздерінің иелігіндегі [[жайылым]]дар мен [[шабындық]]тарды казак-орыстардан кіреге (жалға) алуға мәжбүр болды; станица атамандары мұндай кіріптарлықты асыра пайдаланып, өрісі тарылған қазақ шаруаларын тікелей тонауға — негізсіз алым-салықтар салуға көшті. Олардың озбырлық әрекеттерін казак-орыс басқармалары қолдап отырды, ал қазақтардың заңды талап-шағымдарын қаперге алған жоқ. Тұтастай алғанда, 1891 ж. [[25 наурыз]]ындағы Ереже — Ресей патшалығының қазақ өлкесін отарлау саясатын түбегейлі жүзеге асырған, байырғы тұрғын халықтың дәстүрлі әлеуметтік-экономикалық тұрмысына нұқсан келтіре отырып, құқықтық санасын, рухани аңсарын езгіге түсірген ресми акт болды.<ref>Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Құжаттар]] [[Санат:Қазақстан тарихы]] azlgqt2t5yvdmhdpx03a92jhuigc5oj 0 89657 3687981 2344474 2026-10-28T21:36:37Z 1nter pares 146705 3687981 wikitext text/x-wiki '''Әлеуметтік рөл''' - белгілі бір [[әлеумет]]тік [[ұстаным]]ға ие жеке [[адам]] үшін нормативті қолданатын [[мінез-құлық]] үлгісі болып табылатын, салыстырмалы тұрақты және іштей [[байланыс]]ты [[әрекет]]тер жүйесі.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Саясат әлеуметтануы]] [[nl:Functie (positie)]] m0qbvxeic2elqpygtjfp85k5u3eense 3687982 3687981 2026-10-28T21:36:47Z 1nter pares 146705 /* */ 3687982 wikitext text/x-wiki '''Әлеуметтік рөл''' — белгілі бір [[әлеумет]]тік [[ұстаным]]ға ие жеке [[адам]] үшін нормативті қолданатын [[мінез-құлық]] үлгісі болып табылатын, салыстырмалы тұрақты және іштей [[байланыс]]ты [[әрекет]]тер жүйесі.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Ғылым]] [[Санат:Саясат әлеуметтануы]] [[nl:Functie (positie)]] 3t9dffpp45iwqtuy4gxvtuagath60jv 0 90224 3688007 3459453 2026-10-28T22:01:17Z 1nter pares 146705 3688007 wikitext text/x-wiki '''Өмip философиясы''' — 19-20 ғасыр [[шекара]]сында [[Германия]] мен [[Франция]]да [[пайда]] болған, [[буржуазия]]лық [[философия]]ның субъективті-идеалистік бағыты, кең мағынада [[өмір]]дің мақсаты, мәні туралы мәселелерді қарастыратын [[философия]]. [[Иррационализм|Иррационалстік]] бағыт ретінде [[Германия]]да ([[Артур Шопенгауэр|Шопенгауэр]], [[Фридрих Ницше|Ницше]], Дильтей, [[Георг Зиммель|Зиммель]]) және [[Франция]]да ([[Анри Бергсон|Бергсон]]) 19- 20 ғасырлар аралығында пайда болды. Олар [[классикалық рационализм]]ге қарсы тұрды. Философияның бастауы ретінде «өмір» ұғымын пайдаланады.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Философия/жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ, 2006. ISBN 9965-808-82-1</ref> Өмір философиясы барлық тіршілік иелеріне рухқа, не материяға ұқсамайтын, бірақ түйсік сезімі арқылы тануға болатын өмір көрінісінің формасы және әлдеқандай бір алғашқы реальдық ретінде қарастырады. Бұл философияның пайда болуына биология немесе психология сияқты ғылымдарының жедел дамуы әсер етті. Өмір философиясындағы басты ұғым - өмірдің мәні мен мағынасын алуан түрлі, оны қай позициядан, қалай түсіндіруге байланысты. Мұндағы «өмір» ұғымы бәрінен бұрын тірі организм өмір сүріунің шарты ретіне биология-натуралисттік мағынасында қолданады. Сонымен қатар, «өмір» - дүниенің абсолюттік шектік негізі болып табылады. Ол материя мен санаға қарағанда белсенді, көп мағыналы әрі мәнгі қозғалыста болады. Оны сезімдік немесе ақыл ой сатылары арқылы емес, тек түйсікпен ғана тануға болады, әрі діни толғаныстармен топшаланады. Өмір философиясы ішкі логикасы жағынан екі салаға бөлінеді: #) Өмірді тек биология жағынан қарастырып, түсіндіріп биологиядық қасиеттерді шындық өмірдің барлық түрлеріне телиді.Бұл конспекция өмір философиясының '''психологиялық''' варианты деп аталады. #) Өмірді рухани күштердің иррационалдық құбылуы ерік және ішкі толғыныс формасында қарастырады. Сонымен бірге өмір философиясының мәдениет философиясы немесе «тарихи» нұсқа деп аталатын түрі де бар. Бұл қағиданы жақтаушылар өмірді « ішкі » жағынан талдап түсіндіре отырып, тікелей ішкі толғаныстарға жүгінеді. Өмірдің мәнін адам жан дүниесі мен психологиялық тәжірбиелері арқылы емес, мәдени тарихи тәжірібиелер арқылы түсіндіріледі. Өмір философиясының жекеленген нұсқалардың принциптік айырмашылықтарға қарамастан, оның әр түрлі концепцияларының ортақ негізі бар. Ол - '''қаншылдық''' пен '''позитивизм''' ықпалына байланысты 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың басында кең тарап, үстем болған мотодологизмге қарсы күрес жүргізу. Қазіргі таңда, Өмір философиясы экзистенцириализм мен персонализмге ұстанып отыр.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Өмір философиясы]] [[Санат:Романтизм]] kueuoaoh19em6m029bgwftfkila3zt7 0 91580 3687969 2148432 2026-10-28T21:25:48Z 1nter pares 146705 «[[Мансап]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3687969 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Мансап]] iqdmpg5e5pdn1uz5bs4ou8wb90jpi77 0 92315 3687946 3595811 2026-10-28T18:11:51Z 1nter pares 146705 + [[Санат:Бұқаралық әкімшілік]],[[Санат:Зияткерлік капитал]] ([[Уикипедия:Гаджеттер/Санат импорттау|Санат импорттау]]) 3687946 wikitext text/x-wiki '''Адам капиталы''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''human capital'') — адамның және жалпы қоғамның алуан түрлі қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін пайдаланылатын білім, білік және дағдылардың жиынтығы. Бұл терминді алғаш рет 1958 жылы американдық экономист Джейкоб Минсер қолданды, кейін 1961 жылы Теодор Шульц пен 1964 жылдан бастап Гэри Беккер бұл идеяны дамытып, адам капиталына салынатын инвестицияның тиімділігін негіздеді және адам мінез-құлқына экономикалық тұрғыдан келуді тұжырымдады. Цифрлық өркениеттегі адам капиталының дамуына бағытталған негізгі сын-қатер — әлеуметтік-технологиялық инфрақұрылымның трансформациялану жылдамдығы. [[Жұмыскер]]дің еңбек ету мүмкіндігін, олардың еңбегінің жемісті болуын, еңбек өнімділігі мен сапасын көтеретін білім, біліктілік ілім, тәжірибе нысанында адамдарға салынатын капитал. Адами капитал заттық (жеке) капиталдан: сатылмауымен, сатылып алынбаушылығымен, тек қана адам капиталы жасаған қызметтер ғана сатылатындығымен дараланады<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық.- Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref>. === Анықтамасы === Бастапқыда адам капиталы ретінде адамның еңбек ету қабілетін арттыратын инвестициялар жиынтығы — тек білім мен кәсіби дағдылар ғана түсінілді. Кейіннен бұл ұғым кеңейді. Дүниежүзілік банк деректері бойынша, оған тұтынушылық шығындар — отбасының тамақтануға, киім-кешекке, тұрғын үйге, білімге, денсаулық сақтауға, мәдениетке жұмсайтын шығындары, сондай-ақ мемлекеттің осы мақсаттарға арналған шығыстары жатады. '''Кең мағынада адам капиталы''' — бұл экономикалық дамудың, қоғам мен отбасы дамуының қарқынды өндірістік факторы. Оған еңбек ресурстарының білімді бөлігі, білім, зияткерлік және басқарушылық еңбек құралдары, өмір сүру және еңбек ортасы кіреді. Адам капиталы — инновациялық экономика мен білім экономикасын қалыптастыру мен дамытудың басты факторы. Адам капиталының жіктелуі: # Жеке адам капиталы. # Фирманың (кәсіпорынның) адам капиталы. # Ұлттық адам капитал. == Тарихы == Терминді ең алғаш 1958 жылы [[Джекоб Минсер]] өзінің ''«Адам капиталына инвестициялар және табысты жеке бөлу»'' атты мақаласында ұсынды. Кейіннен бұл ұғым [[Теодор Шульц|Теодор Шульцтің]] (1961) және [[Гэри Беккер|Гэри Беккердің]] (1964) еңбектерінде көрініс тапты. Адам капиталы теориясының негізін қалағаны үшін Теодор Шульцке 1979 жылы, ал Гэри Беккерге 1992 жылы [[Экономика саласында Нобель сыйлығы|экономика саласындағы]] [[Нобель сыйлығы]] берілді. Сондай-ақ, 1971 жылғы Нобель сыйлығының иегері [[Саймон Кузнец]] те бұл теорияға елеулі үлес қосты. [[Адам капиталы теориясы]] институционалдық теорияның, неоклассикалық теорияның және басқа да [[Экономика|экономикалық]] ілімдердің жетістіктеріне негізделген. Оның пайда болуы нақты экономиканың адам рөлін тереңірек түсінуге деген сұранысына жауап болды. === Негізгі тұжырымдамалар мен зерттеулер === * '''[[Саймон Кузнец]]:''' Дамушы елдердің алдыңғы қатарлы мемлекеттер тәжірибесін сәтті қолдануы үшін ең бірінші фактор ретінде «жинақталған адам капиталының жеткіліктілігін» атап өтті. Жоғары сапалы адам капиталы институттық реформаларды, технологиялық жаңаруды және [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]]-нің тұрақты өсуін қамтамасыз ететін басты доминанта болып табылады. * '''[[Эдуард Денисон Росс|Эдвард Денисон]]:''' Экономикалық өсу факторларын жіктеді. Ол өсу факторлардың санына емес, сапасына байланысты екенін дәлелдеді. Денисонның пікірінше, бір қызметкердің еңбек өнімділігінің артуына әсер ететін ең маңызды фактор — білім. * '''[[Теодор Шульц]]:''' Адам капиталын индустриялық және постиндустриялық экономиканың басты қозғалтқышы деп санады. Оның есептеуінше, қоғамдағы жиынтық өнімнің 3/4 бөлігі адам капиталын жинақтауға жұмсалады. * '''[[Гэри Беккер]]:''' Адам капиталы ұғымын микродеңгейге (кәсіпорын деңгейіне) көшірді. Ол білім алудың экономикалық тиімділігін есептеп шығарды. Беккердің есебі бойынша, жоғары білімге салынған инвестицияның қайтарымы (пайдасы) жылына шамамен 12-14%-ды құрайды. * Беккер '''«арнайы»''' және '''«жалпы»''' инвестицияларды ажыратып көрсетті. Арнайы дайындық (белгілі бір фирмаға ғана тән дағдылар) кәсіпорынның бәсекелестік артықшылығын, [[Ноу-хау|ноу-хауын]] және брендін қалыптастырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Қоғам]] [[Санат:Пұл]] [[Санат:Бұқаралық әкімшілік]] [[Санат:Зияткерлік капитал]] 04dnc0eknofeg2ydgl97p2b705zamvq 0 95395 3688210 2918368 2026-10-29T07:37:07Z Султанова Айжан 187428 3688210 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Rubiks cube scrambled.jpg‎‎|thumb|right|200px|Текше пішінді рубик ойыншығы]] '''Ойыншық''' – [[бала]]ны жан-жақты тәрбиелеу мақсатына пайдаланылады. Баланың [[дүниетаным]]ын кеңейтуге көмектеседі,белгілі бір мақсаттағы, ойластырылған әрекетке үйретеді, қиялын дамытып, еңбекке сүйіспеншілігін, техникаға қызығушылығын, білуге құмарлығын, аңғарғыштығын қалыптастырады, талғампаздыққа тәрбиелейді, өнерге ынталандырады. Ойыншықпен ойнауға белгілі жағдайда педагогикалық, эстетикалық, гигиеналық, техникалық талап қойылады,сондай-ақ ол баланың жас ерекшілігіне қарай өзгеріп отырады. ==Дидактикалық ойыншықтар== Баланың ойлау қабілетін, дұрыс сөйлеу мәнерін дамытуға, оның білімі, шеберлігін және дағдысын қалыптастыруға көмектеcеді. Ойнай жүріп бала затты танып біледі, оның түрін, көлемін, түсін ажыратады, есептік арақатынасымен, санымен, кеңістік жайлы түсінікпен т.б.танысады. Дидактикалық ойыншықтарға жататындар: біртүсті және түрлі түсті сақиналардан жасалған конусты күмбездер, бірінің ішіне бірі салынатын әртүрлі тостағандар, бөшкелер, шарлар,матрёшкалар, әртүрлі серіппелі, бұрандалы ойыншықтар т.б. ==Бейнелік ойыншықтар== [[Сурет:Қазақша ойыншықтар.jpg|thumb|200px|Қазақша нақыштағы ойыншықтар]] ''Бейнелік,ишара ойыншықтар''дың тәрбиелік маңызы зор. Оған қуыршақтар (киім-кешек, үй жиһазы, ыдыс-аяқ) ; адамдар мен жануарларды, табиғат элементтерін бейнелейтін фигуралар жатады. Бұл қуыршақтармен ойнаған балалардың қоршаған орта жайлы түсінігі айқындалып, ұғымы кеңейе түседі, ой-өрісі мен қияли дамып, сөздік қоры артады. ==Техникалық ойыншықтар== Техникалық ойыншықтарға жатытындар көліктік, құрылыстық т.б бұйымдар. Балаларды техника әлемімен таныстыруға,техникалық құбылыстарды түсінуге және құрастыруға дағдыларын дамытуға арналған ойыншықтар түрі.Балалардың ойын барасында көп күш жұмсамай-ақ еңбек процесін бейнелеуіне мүмкіндік береді. ==Конструкторлық ойыншықтар== Конструкторлық ойыншықтар (құрастырмалы, құрастырмалы алмалы-салмалы) тақырыптық, сұлбалық, немесе әмбебап конструкторлар болып бөлінеді. Құрастырмалы алмалы-салмалы ойыншықтар мектеп жасына дейінгі балаларға арналады. Олар арнаулы бекіткіштер арқылы құрастылатын аздаған бөлшектерден тұрады. == Дереккөздер == <references/> # Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. Р.Н.Нұрғалиев, 1991. == Сілтеме == * [http://www.balbala.kz/massmedia/mm_kzmz.html Қазақша сөйлейтін ойыншықтар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315172952/http://www.balbala.kz/massmedia/mm_kzmz.html/ |date=2016-03-15 }} * [[Компьютерлік дидактикалық және дамыту ойындары]] * [[Ойын]] * [[Қуыршақ театры]] * [[Қазақтың ұлттық ойындары]] [[Санат:Ойыншықтар]] 9vrqbr8nb8lxshlv35xh3zn5k1xjcuv 3688225 3688210 2026-10-29T08:26:46Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Султанова Айжан|Султанова Айжан]] ([[User talk:Султанова Айжан|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 2918368 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Rubiks cube scrambled.jpg‎‎|thumb|right|200px|Текше пішінді рубик ойыншығы]] '''Ойыншық''' – [[бала]]ны жан-жақты тәрбиелеу мақсатына пайдаланылады. Баланың [[дүниетаным]]ын кеңейтуге көмектеседі,белгілі бір мақсаттағы, ойластырылған әрекетке үйретеді, қиялын дамытып, еңбекке сүйіспеншілігін, техникаға қызығушылығын, білуге құмарлығын, аңғарғыштығын қалыптастырады, талғампаздыққа тәрбиелейді, өнерге ынталандырады. Ойыншықпен ойнауға белгілі жағдайда педагогикалық, эстетикалық, гигиеналық, техникалық талап қойылады,сондай-ақ ол баланың жас ерекшілігіне қарай өзгеріп отырады. ==Дидактикалық ойыншықтар== Баланың ойлау қабілетін, дұрыс сөйлеу мәнерін дамытуға, оның білімі, шеберлігін және дағдысын қалыптастыруға көмектеcеді. Ойнай жүріп бала затты танып біледі, оның түрін, көлемін, түсін ажыратады, есептік арақатынасымен, санымен, кеңістік жайлы түсінікпен т.б.танысады. Дидактикалық ойыншықтарға жататындар: біртүсті және түрлі түсті сақиналардан жасалған конусты күмбездер, бірінің ішіне бірі салынатын әртүрлі тостағандар, бөшкелер, шарлар,матрёшкалар, әртүрлі серіппелі, бұрандалы ойыншықтар т.б. ==Бейнелік ойыншықтар== [[Сурет:Қазақша ойыншықтар.jpg|thumb|200px|Қазақша нақыштағы ойыншықтар]] ''Бейнелік,ишара ойыншықтар''дың тәрбиелік маңызы зор. Оған қуыршақтар (киім-кешек, үй жиһазы, ыдыс-аяқ) ; адамдар мен жануарларды, табиғат элементтерін бейнелейтін фигуралар жатады. Бұл қуыршақтармен ойнаған балалардың қоршаған орта жайлы түсінігі айқындалып, ұғымы кеңейе түседі, ой-өрісі мен қияли дамып, сөздік қоры артады. ==Техникалық ойыншықтар== Техникалық ойыншықтарға жатытындар көліктік, құрылыстық т.б бұйымдар. Балалардың ойын барасында көп күш жұмсамай-ақ еңбек процесін бейнелеуіне мүмкіндік береді. ==Конструкторлық ойыншықтар== Конструкторлық ойыншықтар (құрастырмалы, құрастырмалы алмалы-салмалы) тақырыптық, сұлбалық, немесе әмбебап конструкторлар болып бөлінеді. Құрастырмалы алмалы-салмалы ойыншықтар мектеп жасына дейінгі балаларға арналады. Олар арнаулы бекіткіштер арқылы құрастылатын аздаған бөлшектерден тұрады. == Дереккөздер == <references/> # Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред. Р.Н.Нұрғалиев, 1991. == Сілтеме == * [http://www.balbala.kz/massmedia/mm_kzmz.html Қазақша сөйлейтін ойыншықтар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160315172952/http://www.balbala.kz/massmedia/mm_kzmz.html/ |date=2016-03-15 }} * [[Компьютерлік дидактикалық және дамыту ойындары]] * [[Ойын]] * [[Қуыршақ театры]] * [[Қазақтың ұлттық ойындары]] [[Санат:Ойыншықтар]] puts8exisw73egbiwadb2ytejezhmxf 0 96674 3688098 3687574 2026-10-29T05:41:37Z PushkinVko 184261 3688098 wikitext text/x-wiki '''Кәдірбек Сауырұлы Сегізбаев'''(01.05.[[1941]] жылы туған [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Зайсан ауданы]] Жарсу ауылы) - жазушы, журналист, аудармашы. Жазушылар одағының мүшесі. Зайсан ауданының Құрметті азаматы. *[[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-ды бітірген ([[1967]]). *[[1967]] - [[1977]] жылдары "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алап") газетінде. *"Білім және еңбек" (казіргі "Зерде") журналында кызмет істеген. *[[1977]] - [[1986]] жылдары "Жалын" альманағы бас редакторының орынбасары, *[[1986]] - [[1993]] жылдары Қазақ Совет энциклопеднясында бөлім меңгерушісі, *[[1993]] - [[1995]] жылдары "Санат" баспасынын бас редакторы қызметтерін атқарған. *[[1995]] жылдан "Атамүра" баспасының бас редакторы. Алғашқы әңгімелері республикалық баспасөздерде [[1968]] жылдары жариялана бастады. == Шығармалары == Бір топ әңгімелері орыс тілінде кітап болып шықты. Орыстың белгілі жазушысы А.Лихановтың "Менің генералым" атты романын, М.Дрючкованың "Ақ ханша" атты ертегілерін, поляк ғалымы Б.Залескийдің "Қазақ сахарасына саяхат" кітабын қазақ тіліне аударған. "Жап-жасыл әлем" повесі "Жалын" баспасы ұйымдастырған жабық бәйгеде бірінші жүлдеге ие болған (1981). *Ашылмаған сыр. Әңгімелер. А., 1972; *Ашылмаған сыр. А., 1972; *Қойнаудағы ауыл. Повестер мен әңгімелер. А., 1975; *Өреңге өскен гүл. А., 1976; *Жылдың ең қысқа күндері. А., 1978; *Люди дальных дорог. А-А., 1981; *Біз қалада тұрамыз. А., 1983; *Жер ортасы А., 1991; *Жылдың ең қысқа күндері. Повестер мен әңгімелер. А., 1978; *Этот зеленый, зеленый мир. Повести и рассказы. А-А., 1984; *Жол. Роман, повесть. А., 1986; *Беласқан. Роман, повестер. А., 2001.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Зайсан ауданында туғандар]] [[Санат:1941 жылы туғандар]] mlj7981beyuiqba6v9y58d6kp076bc0 3688115 3688098 2026-10-29T05:49:22Z PushkinVko 184261 дереккөз қостым 3688115 wikitext text/x-wiki '''Кәдірбек Сауырұлы Сегізбаев'''(01.05.[[1941]] жылы туған [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Зайсан ауданы]] Жарсу ауылы) - жазушы, журналист, аудармашы. Жазушылар одағының мүшесі. Зайсан ауданының Құрметті азаматы.<ref>{{citeweb|url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/792-.html|title=Сегізбаев К.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> *[[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]-ды бітірген ([[1967]]). *[[1967]] - [[1977]] жылдары "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алап") газетінде. *"Білім және еңбек" (казіргі "Зерде") журналында кызмет істеген. *[[1977]] - [[1986]] жылдары "Жалын" альманағы бас редакторының орынбасары, *[[1986]] - [[1993]] жылдары Қазақ Совет энциклопеднясында бөлім меңгерушісі, *[[1993]] - [[1995]] жылдары "Санат" баспасынын бас редакторы қызметтерін атқарған. *[[1995]] жылдан "Атамүра" баспасының бас редакторы. Алғашқы әңгімелері республикалық баспасөздерде [[1968]] жылдары жариялана бастады. == Шығармалары == Бір топ әңгімелері орыс тілінде кітап болып шықты. Орыстың белгілі жазушысы А.Лихановтың "Менің генералым" атты романын, М.Дрючкованың "Ақ ханша" атты ертегілерін, поляк ғалымы Б.Залескийдің "Қазақ сахарасына саяхат" кітабын қазақ тіліне аударған. "Жап-жасыл әлем" повесі "Жалын" баспасы ұйымдастырған жабық бәйгеде бірінші жүлдеге ие болған (1981). *Ашылмаған сыр. Әңгімелер. А., 1972; *Ашылмаған сыр. А., 1972; *Қойнаудағы ауыл. Повестер мен әңгімелер. А., 1975; *Өреңге өскен гүл. А., 1976; *Жылдың ең қысқа күндері. А., 1978; *Люди дальных дорог. А-А., 1981; *Біз қалада тұрамыз. А., 1983; *Жер ортасы А., 1991; *Жылдың ең қысқа күндері. Повестер мен әңгімелер. А., 1978; *Этот зеленый, зеленый мир. Повести и рассказы. А-А., 1984; *Жол. Роман, повесть. А., 1986; *Беласқан. Роман, повестер. А., 2001.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Зайсан ауданында туғандар]] [[Санат:1941 жылы туғандар]] 9aq2ewzjbmzyy4dhiwdikduiol9abjk 0 96946 3688211 2142970 2026-10-29T07:38:52Z Арыс Тілдер 187336 3688211 wikitext text/x-wiki '''Нәмет Сүлейменов''' (17.09.1922, Оңтүстік Қазақстан облысы Бөген ауданы Қараспан селолық кеңесі, Жамбыл с. 24.9.1996) - [[ақын]]. Түркістан педагогикалық училищесін бітірген (1941). Соғыс жылдарында осы облыстың Арыс ауданында [[мұғалім]], оқу ісінің меңгерушісі және мектеп директоры қызметін атқарған. 1946 жылдан ''"Оңтүстік Қазақстан"'' облыстық газетінің редакциясында түрлі шығарм. қызметте болды. Ленгер қалалық (қазіргі Төле би ауданы) [[радио]] комитетінің бас редакторы, 1963 - 1965 ж. Қазақстан Жазушылар одағының Оңтүстік Қазақстан өлкелік бөлімшесінің жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. Сүлейменов 1975 жылдан шығармашылық жұмыспен айналысқан.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub:Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] c1hxcfpe0ijmpigeddpue8djyusvxbn 0 97077 3688212 3350982 2026-10-29T07:44:25Z Арыс Тілдер 187336 Тәушен Әбуованы 3688212 wikitext text/x-wiki {{Тұлға|Туған күні=13.3.1938|Есімі=Қаныбек Сарыбаев|Қайтыс болған күні=13.10.2002|Азаматтығы={{байрақ|КСРО}}/{{Байрақ|Қазақстан}}|Ұлты=Қазақ}} '''Қаныбек Қасымханұлы Сарыбаев''' (13.03.1938, [[Түркістан облысы]] Түркістан ауданы Күш-Ата ауылы - 2002) — ақын. == Өмірбаяны == Қаныбек Сарыбаев 1938 жылы 13 наурызда Түркістан қаласында дүниеге келген. 1956 жылы кешкі мектепті бітірді. Еңбекке ерте араласты. Кентау, Арыс, Түркістан қалаларындағы аудандық, қалалық газеттер редакцияларында аудармашы, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы қызметтерін атқарды. Өндірістен қол үзбей оқып, 1963 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін тамамдады. Өлеңдері он бес жаснан бастап баспасөзде жарияланып келеді. 1986 жылдан КСРО және Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі. 1958 жылдан қашан тарап кеткенше КОКП қатарында болған. Ащысай руднигі комсомол комитетінің хатшысы, Фариш аудандық (Өзбекстан) партия комитеті ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы болғаны бар. Екі дүркін: 1967 жылы драмадан, 1987 жылы поэзиядан Бүкілодақтық халық шығармашылығы фестивалінің лауреаты атанды. В.И. Лениннің 100 жылдығына орай «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған. Отырар ауданының және Түркістан қаласының Құрметті азаматы. Он алты жыл Отырар ауданында автоклубты және ақындар мектебін басқарды. Сарыбаев Қаныбек 2002 жылдың 12 қазанында өмірден озды. == Шәкірттері == Тәушен Әбуованы, Жәкен Омаровты, Бекарыс Шойбековты, Айгүл Асаеованы, Маржан Есжанованы, Мақсат Айтжановты айтыс әлеміне алып келген - осы Қаныбек Сарыбаев. Өзі де – белгілі айтыскер ақын. Үйлі-баранды: төрт ұл, төрт қыздың әкесі, немерелерінің атасы. == Шығармашылығы == Оның «Тұңғыш кітап», «Отырар оттары», «Сезімдер сарайынан репортаж», деген кітаптары мен «Қазақия», «Меккеге тете мекенім» жыр жинақтары бар. Туркияның Анкара қаласында «Отан » деп аталатын тағы бір кітабы жарық көрген. ==Сілтемелер== "Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы" {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Алфавит бойынша ақындар]] [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Айтыс ақындары]] ngbur3mgb01dxgrhke4i90vkyr5i23e 0 101626 3687935 3684077 2026-10-28T18:07:41Z Kasymov 10777 3687935 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Раиса Құдайбергенқызы Садықова |Шынайы есімі = |Сурет = Раиса Садыкова.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 18.07.1944 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 02.06.2020 |Қайтыс болған жері = Алматы |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = Сырнай, домбыра, мандолина |Жанрлары = |Лақап аттары = Рая |Ұжымдары = Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының оркестрі, Жамыбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясының Төлепберген Әбдірашев атындағы академиялық симфониялық оркестрі, Құрманғазы атындағы академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі, Нұрғиса Тілендиев атындағы академиялық фольклорлы-этнографиялық «Отырар сазы» оркестрі, |Қызметтес болған = Б. Төлегенова, Е. Серкебаев, Р. Жаманова, Н. Үсенбаева және тағы да басқа әртістер |Лейблдері = |Марапаттары = Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1995) |Сайты = |Commons = }} '''Раиса Құдайбергенқызы Садықова''' ([[18 шілде]] [[1944 жыл|1944]], [[Мұқыр ауылдық округі|Мұқыр ауылы]], [[Талдықорған облысы]] – [[2 маусым]] [[2020 жыл|2020]], [[Алматы]]) — [[Қазақстан|қазақстандық]] [[Дирижер|дирижёр]], баяншы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1995). Қазақстандағы тұңғыш кәсіби опералық-симфониялық әйел дирижёр ретінде танылады.<ref name=":1">{{Cite web|title=Раиса Садыкова|url=https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Раиса Садықова 1944 жылы 18 шілдеде [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысының]] [[Мұқыр ауылдық округі|Мұқыр]] ауылында (қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Көксу ауданы]], [[Ақын Қалқа ауылы]]) көпбалалы отбасында дүниеге келген. Бала кезінде оны Рая деп еркелетіп атаған. Ол кішкентайынан [[Музыка|музыкаға]] әуес болып өсті. Ауылдық [[Ансамбль|ансамбльде]] [[мандолина]] аспабында ойнаған. Мектеп қабырғасында жүрген кезінен бастап аудандық және облыстық байқауларға қатысып, [[Домбыра|домбыраны]] да тартуды білген.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|title=XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер)|url=https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html|accessdate=27.10.2026}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|title=Раиса Садыкова|page=120|url=ISBN 978-601-80779-8-2|year=2024 жыл|last=Динара Гаплан - «Super қыз» («Женщины, о которых говорит весь мир»)|first=}}</ref> 1959–1963 жылдары П. И. Чайковский атындағы [[Алматы]] музыкалық училищесінде (қазіргі П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледж) орыс халық аспаптары бөлімінде баян сыныбы бойынша білім алды. Баян ''(сырнай)'' аспабынан Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1961) [[Константин Кириллович Ошлаков|Константин Кириллович Ошлаковтан]], ал дирижёрліктен Е. Ф. Кравцовтан дәріс алды.<ref name=":2" /> 1963 жылы Константин Ошлаковтың сыныбында [[Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында]] (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) білім алып, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік консерваториясына ауысып, оқуын жалғастырды.<ref name=":2" /> 1969 жылы консерваторияның халық аспаптар кафедрасын бітірді. Баян сыныбы бойынша [[Фёдор Васильевич Легкунец|Фёдор Васильевич Легкунецтен]], ал дирижёрлік бойынша [[Малғаждар Әубәкіров|Малғаждар Әубәкіровтен]], кейін [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтан]] білім алды. Қазақ мемлекеттік консерваториясында студент болып жүрген кезінде дирижёр Фуат Мансұров оның бойындағы ерекше дарындылығын байқап, бірде:<ref name=":2" /><blockquote> «Саған дирижёр болу керек!» – деген екен.<ref name=":3" /></blockquote>Ұстазының осы сөздерінен кейін Р. Садықова оқуын [[Ленинград]] қаласында жалғастыруды жөн көріп, 1970 жылы Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің жолдамасымен Н. А. Римский-Корсаков атындағы Ленинград мемлекеттік консерваториясына (қазіргі Н. А. Римский-Корсаков атындағы [[Санкт-Петербург]] мемлекеттік консерваториясы) оқуға түсіп, «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусиннің]] сыныбында білімін жалғастырады. Илья Мусин оның өнерін көріп, көңіліне тыныштық таппай:<blockquote>«Бұл қыздың менде оқығанын қалаймын!» – деп айтқан екен.<ref name=":3" /></blockquote> 1973 жылы дирижёр [[Эдуард Грикуров|Эдуард Грикуровтың]] сыныбына бекітілді. Раиса Садықова Ленинград консерваториясын 1975 жылы бітірді.<ref name=":2" /> == Мансабы == Раиса Садықова 1964 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде баяншы-әртіс болып жұмыс істеп, көмекші асисстент-дирижёр қызметін де атқарды. Сонымен қатар осы ұжыммен бірге дирижёр ретінде де концерт берген.<ref name=":4">{{Cite book|last=Мүсілім Әмзе — «Қазақстан дирижёрлік өнері»|year=2025|title=Раиса Құдайбергенқызы Садықова|url=ISBN 978-601-311-097-4|page=156-158}}</ref> 1975 жылы Ленинград консерваториясындағы оқуын аяқтағаннан кейін Абай атындағы Алматы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының дирижёрі ретінде еңбек жолын бастады. Р. Садықова өзінің шығармашылық қызметі барысында қазақ, орыс және шетел композиторларының көптеген опералары мен балеттерін сахналады. Олардың қатарында: * [[Мұқан Төлебаев]] – «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>»; * [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Евгений Брусиловский]] – «[[Қыз Жібек]]<nowiki/>», «[[Ер Тарғын]]<nowiki/>»; * [[Сыдық Мұхамеджанов]] – «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>», «[[Айсұлу]]<nowiki/>»; * [[Базарбай Жұманиязов]] – «Махамбет»; * [[Алмас Серкебаев]] – «Ақсақ құлан»; * [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковский]] – «Евгений Онегин», «Аққу көлі», «Щелкунчик», «Франческа да Римини»; * [[Шарль Гуно]] – «Фауст»; * [[Джузеппе Верди]] – «Травиата»; * [[Джордж Баланчин]] – «Серенада»; * [[Арам Хачатурян]] – «Спартак»; * [[Борис Асафьев]] – «Бақшасарай бұрқағы»; * [[Михаил Фокин]] – «Шопениана»; * [[Адольф Адан]] – «Жизель»; * [[Людвиг Минкус]] – «Дон Кихот»; * [[Герман Левенскольд]] – «Сильфида» және басқа да шығармалар.<ref name=":4" /> Сонымен қатар Раиса Садықова дирижёр ретінде көптеген елдер мен қалаларда гастрольдік сапарларда болды. Ол [[Ресей|Ресейдің]] [[Мәскеу]], [[Орынбор]], [[Екатеринбург]] қалаларында, [[Өзбекстан|Өзбекстанның]] [[Ташкент]] қаласында, [[Мажарстан|Венгрияның]] [[Будапешт]] қаласында өнер көрсетті. Сондай-ақ [[Қытай]], [[Балтық елдері|Балтық жағалауы елдері]], [[Қырғызстан]] және басқа да көптеген мемлекеттерде гастрольдік сапарларда болды.<ref name=":4" /> ==== Н. Тілендиев атындағы «Отырар сазы» қазақ фольклорлық-этнографиялық академиялық оркестрімен шығармашылық ынтымақтастығы ==== 1992 жылы 10 қаңтарда өткен концерттің бас демеушісі әрі Раиса Садықоваға дирижёрлік жолына ақ батасын берген тұлға – [[Қазақстанның халық әртісі]], [[Дирижер|дирижёр]], күйші-композитор [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] болды. Раиса Садықова «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрімен бірлесе отырып, төмендегідей шығармаларға дирижёрлік етті: * Нұрғиса Тілендиев – «[[Ата толғауы]]<nowiki/>», «Парыз» (бас шертерде жеке орындаушы – [[Нұрлан Хамзин]]), ақын [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] сөзіне жазылған «Сарыжайлау» әні, «Аққу», «Махамбет», «Жеңіс салтанаты» шығармалары; * Дайрабай – «Дайрабай» күйі (Н. Тілендиевтің өңдеуінде); * [[Темірбек Ахметов]] – «[[Темірбектің төкпесі]]<nowiki/>» (Н. Тілендиевтің өңдеуінде); * [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]] – «[[Кісен ашқан]]<nowiki/>» күйі (Малғаждар Әубәкіровтің өңдеуінде); * [[Ықылас]] – «[[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]]<nowiki/>» және басқа да шығармалар. Сонымен қатар Раиса Садықованың қызы Ләззат Н. Тілендиев әнін және сөзін М. Мақатаев жазған «Құттықтаймын мама, туған күніңмен!» өленің оркестрдің сүйемелдеуімен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=27.10.2026}}</ref> ==== Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясының Төлепберген Әбдірашев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен шығармашылық ынтымақтастығы ==== 1994 жылы Раиса Садықова Жамбыл атындағы филармонияның академиялық симфониялық оркестрімен мерейтойлық концертте дирижёрлік етті. Қазіргі таңда бұл ұжым [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірашев]] атындағы академиялық мемлекеттік симфониялық оркестр ретінде белгілі.<ref name=":1" /> Концерттің тікелей трансляциясы жазылған аудиожазба да сақталған. Жазбада Раиса Садықованың осы концерттік сахнада өнер көрсетуді 20 жыл бойы армандағаны айтылады. Концертті музыкатанушы [[Анатолий Кельберг]] жүргізді. Ол дирижёрдің ұстазы, профессор [[Илья Мусин|Илья Мусиннің]] жеделхатын оқып берді. Жеделхатта профессор өзінің «сүйікті шәкіртін» шығармашылық қызметінің 25 жылдығымен және туғанына 50 жыл толуымен құттықтаған. Мерейтойлық концертте Р. Садықова көрермендерге төмендегідей музыкалық бағдарламаны ұсынды: * [[Людвиг ван Бетховен]] — № 5 симфония, I–IV бөлімдер; * [[Пётр Ильич Чайковский]] — «Манфред» симфониясының I бөлімі; * [[Пётр Ильич Чайковский]] — «Евгений Онегин» операсынан «Полонез»; * [[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиев]] — «Дайрабай» симфониялық күйі.<ref>{{Cite web|title=Юбилейный концерт первой женщины- казашки профессионального дирижера Раисы Садыковой - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=m2KSKtIrw5k&t=200s|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Педагогикалық қызметі == Раиса Садықова ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызметпен айналысты. Алматы консерваториясында халықаралық байқаулардың қазылар алқасының мүшесі әрі мемлекеттік емтихандардың төрайымы болды. Бірнеше шәкірт тәрбиелеп шығарған тәлімгер-ұстаз ретінде танылды. Оның шәкірттерінің қатарында Татарстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері [[Рашид Скуратов]] бар.<ref name=":1" /> == Қызметтестігі == Раиса Садықова кеңестік және қазақстандық көптеген халық әртістерімен, сондай-ақ республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаттарымен шығармашылық байланыста болды. Олардың қатарында Р. Жұбатырова, А. Оспанова, Ш. Үмбетәлиев, Ғ. Есімов, Б. Төлегенова, Е. Серкебаев, Р. Жаманова, Н. Үсенбаева және басқа да өнер майталмандары бар.<ref name=":4" /> == Байқаулары == * 1974 жылы – [[Мәскеу]] қаласында өткен Бүкілодақтық IV дирижёрлер байқауына қатысты. Байқау қорытындысы бойынша «Дипломант» атағына ие болды.<ref name=":4" /> * 2000 жылы шілде айында – «Әлем Саннияз – Қазақстан» фестивалі аясында өткен бірініші симфониялық дирижёрлер байқауына қатысты. Байқау қорытындысында II орынның лауреаты атанды. Байқауды ұйымдастырушы – скрипкашы [[Марат Бисенғалиев]] болды (Алматы).<ref>{{Cite web|title=Руханият 5.pdf (6 бет)|url=https://kaznui.edu.kz/dbs/mag/rukhaniyat/Руханият%205.pdf|accessdate=27.05.2026}}</ref> == Жетістіктері == * 1995 жылы Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері атанды.<ref name=":1" /> * 2003–2004 жылдары Қазақстан Республикасы Президентінің стипендиаты болды.<ref name=":4" /> == Қайтыс болуы == Раиса Садықова 2020 жылы 2 маусымда дүниеден өтті. Алматы қаласындағы [[Кеңсай зираты|Кеңсай зиратына]] жерленді.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова|url=https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/|website=27.10.2026}}</ref> == Еске алу == 2021 жылы 4 қарашада Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының ұжымы М. Төлебаевтың «Біржан-Сара» операсының қойылымының 75 жыл толуына орай спектакль қойды. Бұл қойылым Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, дирижёр Раиса Садықованың жарқын есіміне тағзым етіп, рухына құрмет көрсетуге арналды.<ref>{{Cite web|title=Спектакль в честь Раисы Садыковой пройдет в КазНАТОБ имени Абая <nowiki>|</nowiki> АиФ Казахстан|url=https://kzaif.kz/culture/spektakl_v_chest_raisy_sadykovoy_proydet_v_kaznatob_imeni_abaya|accessdate=27.10.2026}}</ref> 2025 жылы 16 қаңтарда Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театры Раиса Садықованың туғанына 80 жыл толуына орай Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсын сахналады. Қойылымның дирижёры – [[Қуаныш Исмаилов]] болды.<ref>{{Cite web|title=Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой <nowiki>|</nowiki> Новое Поколение|url=https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj|accessdate=27.10.2026}}</ref> Сондай-ақ Раиса Садықованың рухына тағзым ету мақсатында оның туған әпкесі, [[Арфа|арфашы]] [[Магруфа Мукажанова]] 2025 жылы 15 наурызда «Арфа сиқыры» (''«Магия арфы»'') атты концерт берді.<ref>{{Cite web|title=Вселенная Pink Floyd и дуэль металлистов. Как интересно провести выходные 15 и 16 марта в Алматы и Астане - informburo.kz|url=https://informburo.kz/stati/vselennaia-pink-floyd-i-duel-metallistov-kak-interesno-provesti-vyxodnye-15-i-16-marta-v-almaty-i-astane|accessdate=27.10.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт "Магия арфы" памяти Раисы Садыковой,дирижеру оперно- симфонического оркестра. - YouTube|url=https://youtube/jy3c3RYPpew?si=C6jaJRdD6OH6orlw|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Фотогалерея == [[Сурет:Фото Раисы Садыковой.jpg|нобай|Раиса Садықова]] [[Сурет:Раиса Садыкова.jpg|нобай|1973-1975 жылдары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Қолданылған әдебиеттер == # Динара Гаплан – «Super қыз» («Женщины, о которых говорит весь мир») 2024 жыл, 120 бет ISBN 978-601-80779-8-2 # Мүсілім Әмзе – «Қазақстан дирижёрлік өнері» 2025 жыл, 156-158 беттер ISBN 978-601-311-097-4 [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Дирижерлер]] [[Санат:Қазақстан баяншылары]] cptqwvh43ln400qz8xj1phf29n9806j 3687938 3687935 2026-10-28T18:09:09Z Kasymov 10777 3687938 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Раиса Құдайбергенқызы Садықова |Шынайы есімі = |Сурет = Раиса Садыкова.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 18.07.1944 |Туған жері = Мұқыр ауылы, [[Талдықорған облысы]] |Қайтыс болған күні = 02.06.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = Сырнай, домбыра, мандолина |Жанрлары = |Лақап аттары = Рая |Ұжымдары = Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының оркестрі, Жамыбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясының Төлепберген Әбдірашев атындағы академиялық симфониялық оркестрі, Құрманғазы атындағы академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі, Нұрғиса Тілендиев атындағы академиялық фольклорлы-этнографиялық «Отырар сазы» оркестрі, |Қызметтес болған = Б. Төлегенова, Е. Серкебаев, Р. Жаманова, Н. Үсенбаева және тағы да басқа әртістер |Лейблдері = |Марапаттары = Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1995) |Сайты = |Commons = }} '''Раиса Құдайбергенқызы Садықова''' ([[18 шілде]] [[1944 жыл|1944]], [[Мұқыр ауылдық округі|Мұқыр ауылы]], [[Талдықорған облысы]] – [[2 маусым]] [[2020 жыл|2020]], [[Алматы]]) — [[Қазақстан|қазақстандық]] [[Дирижер|дирижёр]], баяншы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1995). Қазақстандағы тұңғыш кәсіби опералық-симфониялық әйел дирижёр ретінде танылады.<ref name=":1">{{Cite web|title=Раиса Садыкова|url=https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Раиса Садықова 1944 жылы 18 шілдеде [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысының]] [[Мұқыр ауылдық округі|Мұқыр]] ауылында (қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Көксу ауданы]], [[Ақын Қалқа ауылы]]) көпбалалы отбасында дүниеге келген. Бала кезінде оны Рая деп еркелетіп атаған. Ол кішкентайынан [[Музыка|музыкаға]] әуес болып өсті. Ауылдық [[Ансамбль|ансамбльде]] [[мандолина]] аспабында ойнаған. Мектеп қабырғасында жүрген кезінен бастап аудандық және облыстық байқауларға қатысып, [[Домбыра|домбыраны]] да тартуды білген.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|title=XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер)|url=https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html|accessdate=27.10.2026}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|title=Раиса Садыкова|page=120|url=ISBN 978-601-80779-8-2|year=2024 жыл|last=Динара Гаплан - «Super қыз» («Женщины, о которых говорит весь мир»)|first=}}</ref> 1959–1963 жылдары П. И. Чайковский атындағы [[Алматы]] музыкалық училищесінде (қазіргі П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледж) орыс халық аспаптары бөлімінде баян сыныбы бойынша білім алды. Баян ''(сырнай)'' аспабынан Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1961) [[Константин Кириллович Ошлаков|Константин Кириллович Ошлаковтан]], ал дирижёрліктен Е. Ф. Кравцовтан дәріс алды.<ref name=":2" /> 1963 жылы Константин Ошлаковтың сыныбында [[Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында]] (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) білім алып, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік консерваториясына ауысып, оқуын жалғастырды.<ref name=":2" /> 1969 жылы консерваторияның халық аспаптар кафедрасын бітірді. Баян сыныбы бойынша [[Фёдор Васильевич Легкунец|Фёдор Васильевич Легкунецтен]], ал дирижёрлік бойынша [[Малғаждар Әубәкіров|Малғаждар Әубәкіровтен]], кейін [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтан]] білім алды. Қазақ мемлекеттік консерваториясында студент болып жүрген кезінде дирижёр Фуат Мансұров оның бойындағы ерекше дарындылығын байқап, бірде:<ref name=":2" /><blockquote> «Саған дирижёр болу керек!» – деген екен.<ref name=":3" /></blockquote>Ұстазының осы сөздерінен кейін Р. Садықова оқуын [[Ленинград]] қаласында жалғастыруды жөн көріп, 1970 жылы Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің жолдамасымен Н. А. Римский-Корсаков атындағы Ленинград мемлекеттік консерваториясына (қазіргі Н. А. Римский-Корсаков атындағы [[Санкт-Петербург]] мемлекеттік консерваториясы) оқуға түсіп, «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусиннің]] сыныбында білімін жалғастырады. Илья Мусин оның өнерін көріп, көңіліне тыныштық таппай:<blockquote>«Бұл қыздың менде оқығанын қалаймын!» – деп айтқан екен.<ref name=":3" /></blockquote> 1973 жылы дирижёр [[Эдуард Грикуров|Эдуард Грикуровтың]] сыныбына бекітілді. Раиса Садықова Ленинград консерваториясын 1975 жылы бітірді.<ref name=":2" /> == Мансабы == Раиса Садықова 1964 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде баяншы-әртіс болып жұмыс істеп, көмекші асисстент-дирижёр қызметін де атқарды. Сонымен қатар осы ұжыммен бірге дирижёр ретінде де концерт берген.<ref name=":4">{{Cite book|last=Мүсілім Әмзе — «Қазақстан дирижёрлік өнері»|year=2025|title=Раиса Құдайбергенқызы Садықова|url=ISBN 978-601-311-097-4|page=156-158}}</ref> 1975 жылы Ленинград консерваториясындағы оқуын аяқтағаннан кейін Абай атындағы Алматы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының дирижёрі ретінде еңбек жолын бастады. Р. Садықова өзінің шығармашылық қызметі барысында қазақ, орыс және шетел композиторларының көптеген опералары мен балеттерін сахналады. Олардың қатарында: * [[Мұқан Төлебаев]] – «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>»; * [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Евгений Брусиловский]] – «[[Қыз Жібек]]<nowiki/>», «[[Ер Тарғын]]<nowiki/>»; * [[Сыдық Мұхамеджанов]] – «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>», «[[Айсұлу]]<nowiki/>»; * [[Базарбай Жұманиязов]] – «Махамбет»; * [[Алмас Серкебаев]] – «Ақсақ құлан»; * [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковский]] – «Евгений Онегин», «Аққу көлі», «Щелкунчик», «Франческа да Римини»; * [[Шарль Гуно]] – «Фауст»; * [[Джузеппе Верди]] – «Травиата»; * [[Джордж Баланчин]] – «Серенада»; * [[Арам Хачатурян]] – «Спартак»; * [[Борис Асафьев]] – «Бақшасарай бұрқағы»; * [[Михаил Фокин]] – «Шопениана»; * [[Адольф Адан]] – «Жизель»; * [[Людвиг Минкус]] – «Дон Кихот»; * [[Герман Левенскольд]] – «Сильфида» және басқа да шығармалар.<ref name=":4" /> Сонымен қатар Раиса Садықова дирижёр ретінде көптеген елдер мен қалаларда гастрольдік сапарларда болды. Ол [[Ресей|Ресейдің]] [[Мәскеу]], [[Орынбор]], [[Екатеринбург]] қалаларында, [[Өзбекстан|Өзбекстанның]] [[Ташкент]] қаласында, [[Мажарстан|Венгрияның]] [[Будапешт]] қаласында өнер көрсетті. Сондай-ақ [[Қытай]], [[Балтық елдері|Балтық жағалауы елдері]], [[Қырғызстан]] және басқа да көптеген мемлекеттерде гастрольдік сапарларда болды.<ref name=":4" /> ==== Н. Тілендиев атындағы «Отырар сазы» қазақ фольклорлық-этнографиялық академиялық оркестрімен шығармашылық ынтымақтастығы ==== 1992 жылы 10 қаңтарда өткен концерттің бас демеушісі әрі Раиса Садықоваға дирижёрлік жолына ақ батасын берген тұлға – [[Қазақстанның халық әртісі]], [[Дирижер|дирижёр]], күйші-композитор [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] болды. Раиса Садықова «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрімен бірлесе отырып, төмендегідей шығармаларға дирижёрлік етті: * Нұрғиса Тілендиев – «[[Ата толғауы]]<nowiki/>», «Парыз» (бас шертерде жеке орындаушы – [[Нұрлан Хамзин]]), ақын [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] сөзіне жазылған «Сарыжайлау» әні, «Аққу», «Махамбет», «Жеңіс салтанаты» шығармалары; * Дайрабай – «Дайрабай» күйі (Н. Тілендиевтің өңдеуінде); * [[Темірбек Ахметов]] – «[[Темірбектің төкпесі]]<nowiki/>» (Н. Тілендиевтің өңдеуінде); * [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]] – «[[Кісен ашқан]]<nowiki/>» күйі (Малғаждар Әубәкіровтің өңдеуінде); * [[Ықылас]] – «[[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]]<nowiki/>» және басқа да шығармалар. Сонымен қатар Раиса Садықованың қызы Ләззат Н. Тілендиев әнін және сөзін М. Мақатаев жазған «Құттықтаймын мама, туған күніңмен!» өленің оркестрдің сүйемелдеуімен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=27.10.2026}}</ref> ==== Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясының Төлепберген Әбдірашев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен шығармашылық ынтымақтастығы ==== 1994 жылы Раиса Садықова Жамбыл атындағы филармонияның академиялық симфониялық оркестрімен мерейтойлық концертте дирижёрлік етті. Қазіргі таңда бұл ұжым [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірашев]] атындағы академиялық мемлекеттік симфониялық оркестр ретінде белгілі.<ref name=":1" /> Концерттің тікелей трансляциясы жазылған аудиожазба да сақталған. Жазбада Раиса Садықованың осы концерттік сахнада өнер көрсетуді 20 жыл бойы армандағаны айтылады. Концертті музыкатанушы [[Анатолий Кельберг]] жүргізді. Ол дирижёрдің ұстазы, профессор [[Илья Мусин|Илья Мусиннің]] жеделхатын оқып берді. Жеделхатта профессор өзінің «сүйікті шәкіртін» шығармашылық қызметінің 25 жылдығымен және туғанына 50 жыл толуымен құттықтаған. Мерейтойлық концертте Р. Садықова көрермендерге төмендегідей музыкалық бағдарламаны ұсынды: * [[Людвиг ван Бетховен]] — № 5 симфония, I–IV бөлімдер; * [[Пётр Ильич Чайковский]] — «Манфред» симфониясының I бөлімі; * [[Пётр Ильич Чайковский]] — «Евгений Онегин» операсынан «Полонез»; * [[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиев]] — «Дайрабай» симфониялық күйі.<ref>{{Cite web|title=Юбилейный концерт первой женщины- казашки профессионального дирижера Раисы Садыковой - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=m2KSKtIrw5k&t=200s|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Педагогикалық қызметі == Раиса Садықова ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызметпен айналысты. Алматы консерваториясында халықаралық байқаулардың қазылар алқасының мүшесі әрі мемлекеттік емтихандардың төрайымы болды. Бірнеше шәкірт тәрбиелеп шығарған тәлімгер-ұстаз ретінде танылды. Оның шәкірттерінің қатарында Татарстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері [[Рашид Скуратов]] бар.<ref name=":1" /> == Қызметтестігі == Раиса Садықова кеңестік және қазақстандық көптеген халық әртістерімен, сондай-ақ республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаттарымен шығармашылық байланыста болды. Олардың қатарында Р. Жұбатырова, А. Оспанова, Ш. Үмбетәлиев, Ғ. Есімов, Б. Төлегенова, Е. Серкебаев, Р. Жаманова, Н. Үсенбаева және басқа да өнер майталмандары бар.<ref name=":4" /> == Байқаулары == * 1974 жылы – [[Мәскеу]] қаласында өткен Бүкілодақтық IV дирижёрлер байқауына қатысты. Байқау қорытындысы бойынша «Дипломант» атағына ие болды.<ref name=":4" /> * 2000 жылы шілде айында – «Әлем Саннияз – Қазақстан» фестивалі аясында өткен бірініші симфониялық дирижёрлер байқауына қатысты. Байқау қорытындысында II орынның лауреаты атанды. Байқауды ұйымдастырушы – скрипкашы [[Марат Бисенғалиев]] болды (Алматы).<ref>{{Cite web|title=Руханият 5.pdf (6 бет)|url=https://kaznui.edu.kz/dbs/mag/rukhaniyat/Руханият%205.pdf|accessdate=27.05.2026}}</ref> == Жетістіктері == * 1995 жылы Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері атанды.<ref name=":1" /> * 2003–2004 жылдары Қазақстан Республикасы Президентінің стипендиаты болды.<ref name=":4" /> == Қайтыс болуы == Раиса Садықова 2020 жылы 2 маусымда дүниеден өтті. Алматы қаласындағы [[Кеңсай зираты|Кеңсай зиратына]] жерленді.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова|url=https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/|website=27.10.2026}}</ref> == Еске алу == 2021 жылы 4 қарашада Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының ұжымы М. Төлебаевтың «Біржан-Сара» операсының қойылымының 75 жыл толуына орай спектакль қойды. Бұл қойылым Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, дирижёр Раиса Садықованың жарқын есіміне тағзым етіп, рухына құрмет көрсетуге арналды.<ref>{{Cite web|title=Спектакль в честь Раисы Садыковой пройдет в КазНАТОБ имени Абая <nowiki>|</nowiki> АиФ Казахстан|url=https://kzaif.kz/culture/spektakl_v_chest_raisy_sadykovoy_proydet_v_kaznatob_imeni_abaya|accessdate=27.10.2026}}</ref> 2025 жылы 16 қаңтарда Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театры Раиса Садықованың туғанына 80 жыл толуына орай Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсын сахналады. Қойылымның дирижёры – [[Қуаныш Исмаилов]] болды.<ref>{{Cite web|title=Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой <nowiki>|</nowiki> Новое Поколение|url=https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj|accessdate=27.10.2026}}</ref> Сондай-ақ Раиса Садықованың рухына тағзым ету мақсатында оның туған әпкесі, [[Арфа|арфашы]] [[Магруфа Мукажанова]] 2025 жылы 15 наурызда «Арфа сиқыры» (''«Магия арфы»'') атты концерт берді.<ref>{{Cite web|title=Вселенная Pink Floyd и дуэль металлистов. Как интересно провести выходные 15 и 16 марта в Алматы и Астане - informburo.kz|url=https://informburo.kz/stati/vselennaia-pink-floyd-i-duel-metallistov-kak-interesno-provesti-vyxodnye-15-i-16-marta-v-almaty-i-astane|accessdate=27.10.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт "Магия арфы" памяти Раисы Садыковой,дирижеру оперно- симфонического оркестра. - YouTube|url=https://youtube/jy3c3RYPpew?si=C6jaJRdD6OH6orlw|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Фотогалерея == [[Сурет:Фото Раисы Садыковой.jpg|нобай|Раиса Садықова]] [[Сурет:Раиса Садыкова.jpg|нобай|1973-1975 жылдары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Қолданылған әдебиеттер == # Динара Гаплан – «Super қыз» («Женщины, о которых говорит весь мир») 2024 жыл, 120 бет ISBN 978-601-80779-8-2 # Мүсілім Әмзе – «Қазақстан дирижёрлік өнері» 2025 жыл, 156-158 беттер ISBN 978-601-311-097-4 [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Дирижерлер]] [[Санат:Қазақстан баяншылары]] dq5lqeljr489o6zd2ca5uqc90wsyqjh 3687939 3687938 2026-10-28T18:10:02Z Kasymov 10777 3687939 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Раиса Құдайбергенқызы Садықова |Шынайы есімі = |Сурет = Раиса Садыкова.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 18.07.1944 |Туған жері = Мұқыр ауылы, [[Талдықорған облысы]] |Қайтыс болған күні = 02.06.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = Сырнай, домбыра, мандолина |Жанрлары = |Лақап аттары = Рая |Ұжымдары = Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының оркестрі, Жамыбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясының Төлепберген Әбдірашев атындағы академиялық симфониялық оркестрі, Құрманғазы атындағы академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі, Нұрғиса Тілендиев атындағы академиялық фольклорлы-этнографиялық «Отырар сазы» оркестрі, |Қызметтес болған = Б. Төлегенова, Е. Серкебаев, Р. Жаманова, Н. Үсенбаева және тағы да басқа әртістер |Лейблдері = |Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|1995}} |Сайты = |Commons = }} '''Раиса Құдайбергенқызы Садықова''' ([[18 шілде]] [[1944 жыл|1944]], [[Мұқыр ауылдық округі|Мұқыр ауылы]], [[Талдықорған облысы]] – [[2 маусым]] [[2020 жыл|2020]], [[Алматы]]) — [[Қазақстан|қазақстандық]] [[Дирижер|дирижёр]], баяншы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1995). Қазақстандағы тұңғыш кәсіби опералық-симфониялық әйел дирижёр ретінде танылады.<ref name=":1">{{Cite web|title=Раиса Садыкова|url=https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Раиса Садықова 1944 жылы 18 шілдеде [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысының]] [[Мұқыр ауылдық округі|Мұқыр]] ауылында (қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Көксу ауданы]], [[Ақын Қалқа ауылы]]) көпбалалы отбасында дүниеге келген. Бала кезінде оны Рая деп еркелетіп атаған. Ол кішкентайынан [[Музыка|музыкаға]] әуес болып өсті. Ауылдық [[Ансамбль|ансамбльде]] [[мандолина]] аспабында ойнаған. Мектеп қабырғасында жүрген кезінен бастап аудандық және облыстық байқауларға қатысып, [[Домбыра|домбыраны]] да тартуды білген.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|title=XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер)|url=https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html|accessdate=27.10.2026}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|title=Раиса Садыкова|page=120|url=ISBN 978-601-80779-8-2|year=2024 жыл|last=Динара Гаплан - «Super қыз» («Женщины, о которых говорит весь мир»)|first=}}</ref> 1959–1963 жылдары П. И. Чайковский атындағы [[Алматы]] музыкалық училищесінде (қазіргі П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледж) орыс халық аспаптары бөлімінде баян сыныбы бойынша білім алды. Баян ''(сырнай)'' аспабынан Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1961) [[Константин Кириллович Ошлаков|Константин Кириллович Ошлаковтан]], ал дирижёрліктен Е. Ф. Кравцовтан дәріс алды.<ref name=":2" /> 1963 жылы Константин Ошлаковтың сыныбында [[Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында]] (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) білім алып, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік консерваториясына ауысып, оқуын жалғастырды.<ref name=":2" /> 1969 жылы консерваторияның халық аспаптар кафедрасын бітірді. Баян сыныбы бойынша [[Фёдор Васильевич Легкунец|Фёдор Васильевич Легкунецтен]], ал дирижёрлік бойынша [[Малғаждар Әубәкіров|Малғаждар Әубәкіровтен]], кейін [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтан]] білім алды. Қазақ мемлекеттік консерваториясында студент болып жүрген кезінде дирижёр Фуат Мансұров оның бойындағы ерекше дарындылығын байқап, бірде:<ref name=":2" /><blockquote> «Саған дирижёр болу керек!» – деген екен.<ref name=":3" /></blockquote>Ұстазының осы сөздерінен кейін Р. Садықова оқуын [[Ленинград]] қаласында жалғастыруды жөн көріп, 1970 жылы Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің жолдамасымен Н. А. Римский-Корсаков атындағы Ленинград мемлекеттік консерваториясына (қазіргі Н. А. Римский-Корсаков атындағы [[Санкт-Петербург]] мемлекеттік консерваториясы) оқуға түсіп, «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусиннің]] сыныбында білімін жалғастырады. Илья Мусин оның өнерін көріп, көңіліне тыныштық таппай:<blockquote>«Бұл қыздың менде оқығанын қалаймын!» – деп айтқан екен.<ref name=":3" /></blockquote> 1973 жылы дирижёр [[Эдуард Грикуров|Эдуард Грикуровтың]] сыныбына бекітілді. Раиса Садықова Ленинград консерваториясын 1975 жылы бітірді.<ref name=":2" /> == Мансабы == Раиса Садықова 1964 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде баяншы-әртіс болып жұмыс істеп, көмекші асисстент-дирижёр қызметін де атқарды. Сонымен қатар осы ұжыммен бірге дирижёр ретінде де концерт берген.<ref name=":4">{{Cite book|last=Мүсілім Әмзе — «Қазақстан дирижёрлік өнері»|year=2025|title=Раиса Құдайбергенқызы Садықова|url=ISBN 978-601-311-097-4|page=156-158}}</ref> 1975 жылы Ленинград консерваториясындағы оқуын аяқтағаннан кейін Абай атындағы Алматы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының дирижёрі ретінде еңбек жолын бастады. Р. Садықова өзінің шығармашылық қызметі барысында қазақ, орыс және шетел композиторларының көптеген опералары мен балеттерін сахналады. Олардың қатарында: * [[Мұқан Төлебаев]] – «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>»; * [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Евгений Брусиловский]] – «[[Қыз Жібек]]<nowiki/>», «[[Ер Тарғын]]<nowiki/>»; * [[Сыдық Мұхамеджанов]] – «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>», «[[Айсұлу]]<nowiki/>»; * [[Базарбай Жұманиязов]] – «Махамбет»; * [[Алмас Серкебаев]] – «Ақсақ құлан»; * [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковский]] – «Евгений Онегин», «Аққу көлі», «Щелкунчик», «Франческа да Римини»; * [[Шарль Гуно]] – «Фауст»; * [[Джузеппе Верди]] – «Травиата»; * [[Джордж Баланчин]] – «Серенада»; * [[Арам Хачатурян]] – «Спартак»; * [[Борис Асафьев]] – «Бақшасарай бұрқағы»; * [[Михаил Фокин]] – «Шопениана»; * [[Адольф Адан]] – «Жизель»; * [[Людвиг Минкус]] – «Дон Кихот»; * [[Герман Левенскольд]] – «Сильфида» және басқа да шығармалар.<ref name=":4" /> Сонымен қатар Раиса Садықова дирижёр ретінде көптеген елдер мен қалаларда гастрольдік сапарларда болды. Ол [[Ресей|Ресейдің]] [[Мәскеу]], [[Орынбор]], [[Екатеринбург]] қалаларында, [[Өзбекстан|Өзбекстанның]] [[Ташкент]] қаласында, [[Мажарстан|Венгрияның]] [[Будапешт]] қаласында өнер көрсетті. Сондай-ақ [[Қытай]], [[Балтық елдері|Балтық жағалауы елдері]], [[Қырғызстан]] және басқа да көптеген мемлекеттерде гастрольдік сапарларда болды.<ref name=":4" /> ==== Н. Тілендиев атындағы «Отырар сазы» қазақ фольклорлық-этнографиялық академиялық оркестрімен шығармашылық ынтымақтастығы ==== 1992 жылы 10 қаңтарда өткен концерттің бас демеушісі әрі Раиса Садықоваға дирижёрлік жолына ақ батасын берген тұлға – [[Қазақстанның халық әртісі]], [[Дирижер|дирижёр]], күйші-композитор [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] болды. Раиса Садықова «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрімен бірлесе отырып, төмендегідей шығармаларға дирижёрлік етті: * Нұрғиса Тілендиев – «[[Ата толғауы]]<nowiki/>», «Парыз» (бас шертерде жеке орындаушы – [[Нұрлан Хамзин]]), ақын [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] сөзіне жазылған «Сарыжайлау» әні, «Аққу», «Махамбет», «Жеңіс салтанаты» шығармалары; * Дайрабай – «Дайрабай» күйі (Н. Тілендиевтің өңдеуінде); * [[Темірбек Ахметов]] – «[[Темірбектің төкпесі]]<nowiki/>» (Н. Тілендиевтің өңдеуінде); * [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]] – «[[Кісен ашқан]]<nowiki/>» күйі (Малғаждар Әубәкіровтің өңдеуінде); * [[Ықылас]] – «[[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]]<nowiki/>» және басқа да шығармалар. Сонымен қатар Раиса Садықованың қызы Ләззат Н. Тілендиев әнін және сөзін М. Мақатаев жазған «Құттықтаймын мама, туған күніңмен!» өленің оркестрдің сүйемелдеуімен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=27.10.2026}}</ref> ==== Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясының Төлепберген Әбдірашев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен шығармашылық ынтымақтастығы ==== 1994 жылы Раиса Садықова Жамбыл атындағы филармонияның академиялық симфониялық оркестрімен мерейтойлық концертте дирижёрлік етті. Қазіргі таңда бұл ұжым [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірашев]] атындағы академиялық мемлекеттік симфониялық оркестр ретінде белгілі.<ref name=":1" /> Концерттің тікелей трансляциясы жазылған аудиожазба да сақталған. Жазбада Раиса Садықованың осы концерттік сахнада өнер көрсетуді 20 жыл бойы армандағаны айтылады. Концертті музыкатанушы [[Анатолий Кельберг]] жүргізді. Ол дирижёрдің ұстазы, профессор [[Илья Мусин|Илья Мусиннің]] жеделхатын оқып берді. Жеделхатта профессор өзінің «сүйікті шәкіртін» шығармашылық қызметінің 25 жылдығымен және туғанына 50 жыл толуымен құттықтаған. Мерейтойлық концертте Р. Садықова көрермендерге төмендегідей музыкалық бағдарламаны ұсынды: * [[Людвиг ван Бетховен]] — № 5 симфония, I–IV бөлімдер; * [[Пётр Ильич Чайковский]] — «Манфред» симфониясының I бөлімі; * [[Пётр Ильич Чайковский]] — «Евгений Онегин» операсынан «Полонез»; * [[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиев]] — «Дайрабай» симфониялық күйі.<ref>{{Cite web|title=Юбилейный концерт первой женщины- казашки профессионального дирижера Раисы Садыковой - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=m2KSKtIrw5k&t=200s|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Педагогикалық қызметі == Раиса Садықова ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызметпен айналысты. Алматы консерваториясында халықаралық байқаулардың қазылар алқасының мүшесі әрі мемлекеттік емтихандардың төрайымы болды. Бірнеше шәкірт тәрбиелеп шығарған тәлімгер-ұстаз ретінде танылды. Оның шәкірттерінің қатарында Татарстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері [[Рашид Скуратов]] бар.<ref name=":1" /> == Қызметтестігі == Раиса Садықова кеңестік және қазақстандық көптеген халық әртістерімен, сондай-ақ республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаттарымен шығармашылық байланыста болды. Олардың қатарында Р. Жұбатырова, А. Оспанова, Ш. Үмбетәлиев, Ғ. Есімов, Б. Төлегенова, Е. Серкебаев, Р. Жаманова, Н. Үсенбаева және басқа да өнер майталмандары бар.<ref name=":4" /> == Байқаулары == * 1974 жылы – [[Мәскеу]] қаласында өткен Бүкілодақтық IV дирижёрлер байқауына қатысты. Байқау қорытындысы бойынша «Дипломант» атағына ие болды.<ref name=":4" /> * 2000 жылы шілде айында – «Әлем Саннияз – Қазақстан» фестивалі аясында өткен бірініші симфониялық дирижёрлер байқауына қатысты. Байқау қорытындысында II орынның лауреаты атанды. Байқауды ұйымдастырушы – скрипкашы [[Марат Бисенғалиев]] болды (Алматы).<ref>{{Cite web|title=Руханият 5.pdf (6 бет)|url=https://kaznui.edu.kz/dbs/mag/rukhaniyat/Руханият%205.pdf|accessdate=27.05.2026}}</ref> == Жетістіктері == * 1995 жылы Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері атанды.<ref name=":1" /> * 2003–2004 жылдары Қазақстан Республикасы Президентінің стипендиаты болды.<ref name=":4" /> == Қайтыс болуы == Раиса Садықова 2020 жылы 2 маусымда дүниеден өтті. Алматы қаласындағы [[Кеңсай зираты|Кеңсай зиратына]] жерленді.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова|url=https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/|website=27.10.2026}}</ref> == Еске алу == 2021 жылы 4 қарашада Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының ұжымы М. Төлебаевтың «Біржан-Сара» операсының қойылымының 75 жыл толуына орай спектакль қойды. Бұл қойылым Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, дирижёр Раиса Садықованың жарқын есіміне тағзым етіп, рухына құрмет көрсетуге арналды.<ref>{{Cite web|title=Спектакль в честь Раисы Садыковой пройдет в КазНАТОБ имени Абая <nowiki>|</nowiki> АиФ Казахстан|url=https://kzaif.kz/culture/spektakl_v_chest_raisy_sadykovoy_proydet_v_kaznatob_imeni_abaya|accessdate=27.10.2026}}</ref> 2025 жылы 16 қаңтарда Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театры Раиса Садықованың туғанына 80 жыл толуына орай Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсын сахналады. Қойылымның дирижёры – [[Қуаныш Исмаилов]] болды.<ref>{{Cite web|title=Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой <nowiki>|</nowiki> Новое Поколение|url=https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj|accessdate=27.10.2026}}</ref> Сондай-ақ Раиса Садықованың рухына тағзым ету мақсатында оның туған әпкесі, [[Арфа|арфашы]] [[Магруфа Мукажанова]] 2025 жылы 15 наурызда «Арфа сиқыры» (''«Магия арфы»'') атты концерт берді.<ref>{{Cite web|title=Вселенная Pink Floyd и дуэль металлистов. Как интересно провести выходные 15 и 16 марта в Алматы и Астане - informburo.kz|url=https://informburo.kz/stati/vselennaia-pink-floyd-i-duel-metallistov-kak-interesno-provesti-vyxodnye-15-i-16-marta-v-almaty-i-astane|accessdate=27.10.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт "Магия арфы" памяти Раисы Садыковой,дирижеру оперно- симфонического оркестра. - YouTube|url=https://youtube/jy3c3RYPpew?si=C6jaJRdD6OH6orlw|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Фотогалерея == [[Сурет:Фото Раисы Садыковой.jpg|нобай|Раиса Садықова]] [[Сурет:Раиса Садыкова.jpg|нобай|1973-1975 жылдары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Қолданылған әдебиеттер == # Динара Гаплан – «Super қыз» («Женщины, о которых говорит весь мир») 2024 жыл, 120 бет ISBN 978-601-80779-8-2 # Мүсілім Әмзе – «Қазақстан дирижёрлік өнері» 2025 жыл, 156-158 беттер ISBN 978-601-311-097-4 [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Дирижерлер]] [[Санат:Қазақстан баяншылары]] 51or53ahd7bhabj21cd3l5vnjlszouy 3687941 3687939 2026-10-28T18:10:23Z Kasymov 10777 «[[Санат:Санкт-Петербург консерваториясы түлектері|Санкт-Петербург консерваториясы түлектері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3687941 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Раиса Құдайбергенқызы Садықова |Шынайы есімі = |Сурет = Раиса Садыкова.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 18.07.1944 |Туған жері = Мұқыр ауылы, [[Талдықорған облысы]] |Қайтыс болған күні = 02.06.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = Сырнай, домбыра, мандолина |Жанрлары = |Лақап аттары = Рая |Ұжымдары = Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының оркестрі, Жамыбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясының Төлепберген Әбдірашев атындағы академиялық симфониялық оркестрі, Құрманғазы атындағы академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі, Нұрғиса Тілендиев атындағы академиялық фольклорлы-этнографиялық «Отырар сазы» оркестрі, |Қызметтес болған = Б. Төлегенова, Е. Серкебаев, Р. Жаманова, Н. Үсенбаева және тағы да басқа әртістер |Лейблдері = |Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|1995}} |Сайты = |Commons = }} '''Раиса Құдайбергенқызы Садықова''' ([[18 шілде]] [[1944 жыл|1944]], [[Мұқыр ауылдық округі|Мұқыр ауылы]], [[Талдықорған облысы]] – [[2 маусым]] [[2020 жыл|2020]], [[Алматы]]) — [[Қазақстан|қазақстандық]] [[Дирижер|дирижёр]], баяншы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1995). Қазақстандағы тұңғыш кәсіби опералық-симфониялық әйел дирижёр ретінде танылады.<ref name=":1">{{Cite web|title=Раиса Садыкова|url=https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Раиса Садықова 1944 жылы 18 шілдеде [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысының]] [[Мұқыр ауылдық округі|Мұқыр]] ауылында (қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Көксу ауданы]], [[Ақын Қалқа ауылы]]) көпбалалы отбасында дүниеге келген. Бала кезінде оны Рая деп еркелетіп атаған. Ол кішкентайынан [[Музыка|музыкаға]] әуес болып өсті. Ауылдық [[Ансамбль|ансамбльде]] [[мандолина]] аспабында ойнаған. Мектеп қабырғасында жүрген кезінен бастап аудандық және облыстық байқауларға қатысып, [[Домбыра|домбыраны]] да тартуды білген.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|title=XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер)|url=https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html|accessdate=27.10.2026}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|title=Раиса Садыкова|page=120|url=ISBN 978-601-80779-8-2|year=2024 жыл|last=Динара Гаплан - «Super қыз» («Женщины, о которых говорит весь мир»)|first=}}</ref> 1959–1963 жылдары П. И. Чайковский атындағы [[Алматы]] музыкалық училищесінде (қазіргі П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледж) орыс халық аспаптары бөлімінде баян сыныбы бойынша білім алды. Баян ''(сырнай)'' аспабынан Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1961) [[Константин Кириллович Ошлаков|Константин Кириллович Ошлаковтан]], ал дирижёрліктен Е. Ф. Кравцовтан дәріс алды.<ref name=":2" /> 1963 жылы Константин Ошлаковтың сыныбында [[Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында]] (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) білім алып, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік консерваториясына ауысып, оқуын жалғастырды.<ref name=":2" /> 1969 жылы консерваторияның халық аспаптар кафедрасын бітірді. Баян сыныбы бойынша [[Фёдор Васильевич Легкунец|Фёдор Васильевич Легкунецтен]], ал дирижёрлік бойынша [[Малғаждар Әубәкіров|Малғаждар Әубәкіровтен]], кейін [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтан]] білім алды. Қазақ мемлекеттік консерваториясында студент болып жүрген кезінде дирижёр Фуат Мансұров оның бойындағы ерекше дарындылығын байқап, бірде:<ref name=":2" /><blockquote> «Саған дирижёр болу керек!» – деген екен.<ref name=":3" /></blockquote>Ұстазының осы сөздерінен кейін Р. Садықова оқуын [[Ленинград]] қаласында жалғастыруды жөн көріп, 1970 жылы Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің жолдамасымен Н. А. Римский-Корсаков атындағы Ленинград мемлекеттік консерваториясына (қазіргі Н. А. Римский-Корсаков атындағы [[Санкт-Петербург]] мемлекеттік консерваториясы) оқуға түсіп, «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусиннің]] сыныбында білімін жалғастырады. Илья Мусин оның өнерін көріп, көңіліне тыныштық таппай:<blockquote>«Бұл қыздың менде оқығанын қалаймын!» – деп айтқан екен.<ref name=":3" /></blockquote> 1973 жылы дирижёр [[Эдуард Грикуров|Эдуард Грикуровтың]] сыныбына бекітілді. Раиса Садықова Ленинград консерваториясын 1975 жылы бітірді.<ref name=":2" /> == Мансабы == Раиса Садықова 1964 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде баяншы-әртіс болып жұмыс істеп, көмекші асисстент-дирижёр қызметін де атқарды. Сонымен қатар осы ұжыммен бірге дирижёр ретінде де концерт берген.<ref name=":4">{{Cite book|last=Мүсілім Әмзе — «Қазақстан дирижёрлік өнері»|year=2025|title=Раиса Құдайбергенқызы Садықова|url=ISBN 978-601-311-097-4|page=156-158}}</ref> 1975 жылы Ленинград консерваториясындағы оқуын аяқтағаннан кейін Абай атындағы Алматы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының дирижёрі ретінде еңбек жолын бастады. Р. Садықова өзінің шығармашылық қызметі барысында қазақ, орыс және шетел композиторларының көптеген опералары мен балеттерін сахналады. Олардың қатарында: * [[Мұқан Төлебаев]] – «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>»; * [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Евгений Брусиловский]] – «[[Қыз Жібек]]<nowiki/>», «[[Ер Тарғын]]<nowiki/>»; * [[Сыдық Мұхамеджанов]] – «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>», «[[Айсұлу]]<nowiki/>»; * [[Базарбай Жұманиязов]] – «Махамбет»; * [[Алмас Серкебаев]] – «Ақсақ құлан»; * [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковский]] – «Евгений Онегин», «Аққу көлі», «Щелкунчик», «Франческа да Римини»; * [[Шарль Гуно]] – «Фауст»; * [[Джузеппе Верди]] – «Травиата»; * [[Джордж Баланчин]] – «Серенада»; * [[Арам Хачатурян]] – «Спартак»; * [[Борис Асафьев]] – «Бақшасарай бұрқағы»; * [[Михаил Фокин]] – «Шопениана»; * [[Адольф Адан]] – «Жизель»; * [[Людвиг Минкус]] – «Дон Кихот»; * [[Герман Левенскольд]] – «Сильфида» және басқа да шығармалар.<ref name=":4" /> Сонымен қатар Раиса Садықова дирижёр ретінде көптеген елдер мен қалаларда гастрольдік сапарларда болды. Ол [[Ресей|Ресейдің]] [[Мәскеу]], [[Орынбор]], [[Екатеринбург]] қалаларында, [[Өзбекстан|Өзбекстанның]] [[Ташкент]] қаласында, [[Мажарстан|Венгрияның]] [[Будапешт]] қаласында өнер көрсетті. Сондай-ақ [[Қытай]], [[Балтық елдері|Балтық жағалауы елдері]], [[Қырғызстан]] және басқа да көптеген мемлекеттерде гастрольдік сапарларда болды.<ref name=":4" /> ==== Н. Тілендиев атындағы «Отырар сазы» қазақ фольклорлық-этнографиялық академиялық оркестрімен шығармашылық ынтымақтастығы ==== 1992 жылы 10 қаңтарда өткен концерттің бас демеушісі әрі Раиса Садықоваға дирижёрлік жолына ақ батасын берген тұлға – [[Қазақстанның халық әртісі]], [[Дирижер|дирижёр]], күйші-композитор [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] болды. Раиса Садықова «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрімен бірлесе отырып, төмендегідей шығармаларға дирижёрлік етті: * Нұрғиса Тілендиев – «[[Ата толғауы]]<nowiki/>», «Парыз» (бас шертерде жеке орындаушы – [[Нұрлан Хамзин]]), ақын [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] сөзіне жазылған «Сарыжайлау» әні, «Аққу», «Махамбет», «Жеңіс салтанаты» шығармалары; * Дайрабай – «Дайрабай» күйі (Н. Тілендиевтің өңдеуінде); * [[Темірбек Ахметов]] – «[[Темірбектің төкпесі]]<nowiki/>» (Н. Тілендиевтің өңдеуінде); * [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]] – «[[Кісен ашқан]]<nowiki/>» күйі (Малғаждар Әубәкіровтің өңдеуінде); * [[Ықылас]] – «[[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]]<nowiki/>» және басқа да шығармалар. Сонымен қатар Раиса Садықованың қызы Ләззат Н. Тілендиев әнін және сөзін М. Мақатаев жазған «Құттықтаймын мама, туған күніңмен!» өленің оркестрдің сүйемелдеуімен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=27.10.2026}}</ref> ==== Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясының Төлепберген Әбдірашев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен шығармашылық ынтымақтастығы ==== 1994 жылы Раиса Садықова Жамбыл атындағы филармонияның академиялық симфониялық оркестрімен мерейтойлық концертте дирижёрлік етті. Қазіргі таңда бұл ұжым [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірашев]] атындағы академиялық мемлекеттік симфониялық оркестр ретінде белгілі.<ref name=":1" /> Концерттің тікелей трансляциясы жазылған аудиожазба да сақталған. Жазбада Раиса Садықованың осы концерттік сахнада өнер көрсетуді 20 жыл бойы армандағаны айтылады. Концертті музыкатанушы [[Анатолий Кельберг]] жүргізді. Ол дирижёрдің ұстазы, профессор [[Илья Мусин|Илья Мусиннің]] жеделхатын оқып берді. Жеделхатта профессор өзінің «сүйікті шәкіртін» шығармашылық қызметінің 25 жылдығымен және туғанына 50 жыл толуымен құттықтаған. Мерейтойлық концертте Р. Садықова көрермендерге төмендегідей музыкалық бағдарламаны ұсынды: * [[Людвиг ван Бетховен]] — № 5 симфония, I–IV бөлімдер; * [[Пётр Ильич Чайковский]] — «Манфред» симфониясының I бөлімі; * [[Пётр Ильич Чайковский]] — «Евгений Онегин» операсынан «Полонез»; * [[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиев]] — «Дайрабай» симфониялық күйі.<ref>{{Cite web|title=Юбилейный концерт первой женщины- казашки профессионального дирижера Раисы Садыковой - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=m2KSKtIrw5k&t=200s|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Педагогикалық қызметі == Раиса Садықова ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызметпен айналысты. Алматы консерваториясында халықаралық байқаулардың қазылар алқасының мүшесі әрі мемлекеттік емтихандардың төрайымы болды. Бірнеше шәкірт тәрбиелеп шығарған тәлімгер-ұстаз ретінде танылды. Оның шәкірттерінің қатарында Татарстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері [[Рашид Скуратов]] бар.<ref name=":1" /> == Қызметтестігі == Раиса Садықова кеңестік және қазақстандық көптеген халық әртістерімен, сондай-ақ республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаттарымен шығармашылық байланыста болды. Олардың қатарында Р. Жұбатырова, А. Оспанова, Ш. Үмбетәлиев, Ғ. Есімов, Б. Төлегенова, Е. Серкебаев, Р. Жаманова, Н. Үсенбаева және басқа да өнер майталмандары бар.<ref name=":4" /> == Байқаулары == * 1974 жылы – [[Мәскеу]] қаласында өткен Бүкілодақтық IV дирижёрлер байқауына қатысты. Байқау қорытындысы бойынша «Дипломант» атағына ие болды.<ref name=":4" /> * 2000 жылы шілде айында – «Әлем Саннияз – Қазақстан» фестивалі аясында өткен бірініші симфониялық дирижёрлер байқауына қатысты. Байқау қорытындысында II орынның лауреаты атанды. Байқауды ұйымдастырушы – скрипкашы [[Марат Бисенғалиев]] болды (Алматы).<ref>{{Cite web|title=Руханият 5.pdf (6 бет)|url=https://kaznui.edu.kz/dbs/mag/rukhaniyat/Руханият%205.pdf|accessdate=27.05.2026}}</ref> == Жетістіктері == * 1995 жылы Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері атанды.<ref name=":1" /> * 2003–2004 жылдары Қазақстан Республикасы Президентінің стипендиаты болды.<ref name=":4" /> == Қайтыс болуы == Раиса Садықова 2020 жылы 2 маусымда дүниеден өтті. Алматы қаласындағы [[Кеңсай зираты|Кеңсай зиратына]] жерленді.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова|url=https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/|website=27.10.2026}}</ref> == Еске алу == 2021 жылы 4 қарашада Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының ұжымы М. Төлебаевтың «Біржан-Сара» операсының қойылымының 75 жыл толуына орай спектакль қойды. Бұл қойылым Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, дирижёр Раиса Садықованың жарқын есіміне тағзым етіп, рухына құрмет көрсетуге арналды.<ref>{{Cite web|title=Спектакль в честь Раисы Садыковой пройдет в КазНАТОБ имени Абая <nowiki>|</nowiki> АиФ Казахстан|url=https://kzaif.kz/culture/spektakl_v_chest_raisy_sadykovoy_proydet_v_kaznatob_imeni_abaya|accessdate=27.10.2026}}</ref> 2025 жылы 16 қаңтарда Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театры Раиса Садықованың туғанына 80 жыл толуына орай Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсын сахналады. Қойылымның дирижёры – [[Қуаныш Исмаилов]] болды.<ref>{{Cite web|title=Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой <nowiki>|</nowiki> Новое Поколение|url=https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj|accessdate=27.10.2026}}</ref> Сондай-ақ Раиса Садықованың рухына тағзым ету мақсатында оның туған әпкесі, [[Арфа|арфашы]] [[Магруфа Мукажанова]] 2025 жылы 15 наурызда «Арфа сиқыры» (''«Магия арфы»'') атты концерт берді.<ref>{{Cite web|title=Вселенная Pink Floyd и дуэль металлистов. Как интересно провести выходные 15 и 16 марта в Алматы и Астане - informburo.kz|url=https://informburo.kz/stati/vselennaia-pink-floyd-i-duel-metallistov-kak-interesno-provesti-vyxodnye-15-i-16-marta-v-almaty-i-astane|accessdate=27.10.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт "Магия арфы" памяти Раисы Садыковой,дирижеру оперно- симфонического оркестра. - YouTube|url=https://youtube/jy3c3RYPpew?si=C6jaJRdD6OH6orlw|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Фотогалерея == [[Сурет:Фото Раисы Садыковой.jpg|нобай|Раиса Садықова]] [[Сурет:Раиса Садыкова.jpg|нобай|1973-1975 жылдары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Қолданылған әдебиеттер == # Динара Гаплан – «Super қыз» («Женщины, о которых говорит весь мир») 2024 жыл, 120 бет ISBN 978-601-80779-8-2 # Мүсілім Әмзе – «Қазақстан дирижёрлік өнері» 2025 жыл, 156-158 беттер ISBN 978-601-311-097-4 [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Дирижерлер]] [[Санат:Қазақстан баяншылары]] [[Санат:Санкт-Петербург консерваториясы түлектері]] mns1uxuh8jl6tuwtxqbx0vts3kso76r 3687942 3687941 2026-10-28T18:10:56Z Kasymov 10777 3687942 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Раиса Құдайбергенқызы Садықова |Шынайы есімі = |Сурет = Раиса Садыкова.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 18.07.1944 |Туған жері = Мұқыр ауылы, {{туғанжері|Талдықорған облысы|Талдықорған облысында}} |Қайтыс болған күні = 02.06.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = Сырнай, домбыра, мандолина |Жанрлары = |Лақап аттары = Рая |Ұжымдары = Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының оркестрі, Жамыбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясының Төлепберген Әбдірашев атындағы академиялық симфониялық оркестрі, Құрманғазы атындағы академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі, Нұрғиса Тілендиев атындағы академиялық фольклорлы-этнографиялық «Отырар сазы» оркестрі, |Қызметтес болған = Б. Төлегенова, Е. Серкебаев, Р. Жаманова, Н. Үсенбаева және тағы да басқа әртістер |Лейблдері = |Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|1995}} |Сайты = |Commons = }} '''Раиса Құдайбергенқызы Садықова''' ([[18 шілде]] [[1944 жыл|1944]], [[Мұқыр ауылдық округі|Мұқыр ауылы]], [[Талдықорған облысы]] – [[2 маусым]] [[2020 жыл|2020]], [[Алматы]]) — [[Қазақстан|қазақстандық]] [[Дирижер|дирижёр]], баяншы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1995). Қазақстандағы тұңғыш кәсіби опералық-симфониялық әйел дирижёр ретінде танылады.<ref name=":1">{{Cite web|title=Раиса Садыкова|url=https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Раиса Садықова 1944 жылы 18 шілдеде [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысының]] [[Мұқыр ауылдық округі|Мұқыр]] ауылында (қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Көксу ауданы]], [[Ақын Қалқа ауылы]]) көпбалалы отбасында дүниеге келген. Бала кезінде оны Рая деп еркелетіп атаған. Ол кішкентайынан [[Музыка|музыкаға]] әуес болып өсті. Ауылдық [[Ансамбль|ансамбльде]] [[мандолина]] аспабында ойнаған. Мектеп қабырғасында жүрген кезінен бастап аудандық және облыстық байқауларға қатысып, [[Домбыра|домбыраны]] да тартуды білген.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|title=XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер)|url=https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html|accessdate=27.10.2026}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|title=Раиса Садыкова|page=120|url=ISBN 978-601-80779-8-2|year=2024 жыл|last=Динара Гаплан - «Super қыз» («Женщины, о которых говорит весь мир»)|first=}}</ref> 1959–1963 жылдары П. И. Чайковский атындағы [[Алматы]] музыкалық училищесінде (қазіргі П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледж) орыс халық аспаптары бөлімінде баян сыныбы бойынша білім алды. Баян ''(сырнай)'' аспабынан Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1961) [[Константин Кириллович Ошлаков|Константин Кириллович Ошлаковтан]], ал дирижёрліктен Е. Ф. Кравцовтан дәріс алды.<ref name=":2" /> 1963 жылы Константин Ошлаковтың сыныбында [[Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында]] (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) білім алып, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік консерваториясына ауысып, оқуын жалғастырды.<ref name=":2" /> 1969 жылы консерваторияның халық аспаптар кафедрасын бітірді. Баян сыныбы бойынша [[Фёдор Васильевич Легкунец|Фёдор Васильевич Легкунецтен]], ал дирижёрлік бойынша [[Малғаждар Әубәкіров|Малғаждар Әубәкіровтен]], кейін [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтан]] білім алды. Қазақ мемлекеттік консерваториясында студент болып жүрген кезінде дирижёр Фуат Мансұров оның бойындағы ерекше дарындылығын байқап, бірде:<ref name=":2" /><blockquote> «Саған дирижёр болу керек!» – деген екен.<ref name=":3" /></blockquote>Ұстазының осы сөздерінен кейін Р. Садықова оқуын [[Ленинград]] қаласында жалғастыруды жөн көріп, 1970 жылы Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің жолдамасымен Н. А. Римский-Корсаков атындағы Ленинград мемлекеттік консерваториясына (қазіргі Н. А. Римский-Корсаков атындағы [[Санкт-Петербург]] мемлекеттік консерваториясы) оқуға түсіп, «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусиннің]] сыныбында білімін жалғастырады. Илья Мусин оның өнерін көріп, көңіліне тыныштық таппай:<blockquote>«Бұл қыздың менде оқығанын қалаймын!» – деп айтқан екен.<ref name=":3" /></blockquote> 1973 жылы дирижёр [[Эдуард Грикуров|Эдуард Грикуровтың]] сыныбына бекітілді. Раиса Садықова Ленинград консерваториясын 1975 жылы бітірді.<ref name=":2" /> == Мансабы == Раиса Садықова 1964 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде баяншы-әртіс болып жұмыс істеп, көмекші асисстент-дирижёр қызметін де атқарды. Сонымен қатар осы ұжыммен бірге дирижёр ретінде де концерт берген.<ref name=":4">{{Cite book|last=Мүсілім Әмзе — «Қазақстан дирижёрлік өнері»|year=2025|title=Раиса Құдайбергенқызы Садықова|url=ISBN 978-601-311-097-4|page=156-158}}</ref> 1975 жылы Ленинград консерваториясындағы оқуын аяқтағаннан кейін Абай атындағы Алматы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының дирижёрі ретінде еңбек жолын бастады. Р. Садықова өзінің шығармашылық қызметі барысында қазақ, орыс және шетел композиторларының көптеген опералары мен балеттерін сахналады. Олардың қатарында: * [[Мұқан Төлебаев]] – «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>»; * [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Евгений Брусиловский]] – «[[Қыз Жібек]]<nowiki/>», «[[Ер Тарғын]]<nowiki/>»; * [[Сыдық Мұхамеджанов]] – «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>», «[[Айсұлу]]<nowiki/>»; * [[Базарбай Жұманиязов]] – «Махамбет»; * [[Алмас Серкебаев]] – «Ақсақ құлан»; * [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковский]] – «Евгений Онегин», «Аққу көлі», «Щелкунчик», «Франческа да Римини»; * [[Шарль Гуно]] – «Фауст»; * [[Джузеппе Верди]] – «Травиата»; * [[Джордж Баланчин]] – «Серенада»; * [[Арам Хачатурян]] – «Спартак»; * [[Борис Асафьев]] – «Бақшасарай бұрқағы»; * [[Михаил Фокин]] – «Шопениана»; * [[Адольф Адан]] – «Жизель»; * [[Людвиг Минкус]] – «Дон Кихот»; * [[Герман Левенскольд]] – «Сильфида» және басқа да шығармалар.<ref name=":4" /> Сонымен қатар Раиса Садықова дирижёр ретінде көптеген елдер мен қалаларда гастрольдік сапарларда болды. Ол [[Ресей|Ресейдің]] [[Мәскеу]], [[Орынбор]], [[Екатеринбург]] қалаларында, [[Өзбекстан|Өзбекстанның]] [[Ташкент]] қаласында, [[Мажарстан|Венгрияның]] [[Будапешт]] қаласында өнер көрсетті. Сондай-ақ [[Қытай]], [[Балтық елдері|Балтық жағалауы елдері]], [[Қырғызстан]] және басқа да көптеген мемлекеттерде гастрольдік сапарларда болды.<ref name=":4" /> ==== Н. Тілендиев атындағы «Отырар сазы» қазақ фольклорлық-этнографиялық академиялық оркестрімен шығармашылық ынтымақтастығы ==== 1992 жылы 10 қаңтарда өткен концерттің бас демеушісі әрі Раиса Садықоваға дирижёрлік жолына ақ батасын берген тұлға – [[Қазақстанның халық әртісі]], [[Дирижер|дирижёр]], күйші-композитор [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] болды. Раиса Садықова «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрімен бірлесе отырып, төмендегідей шығармаларға дирижёрлік етті: * Нұрғиса Тілендиев – «[[Ата толғауы]]<nowiki/>», «Парыз» (бас шертерде жеке орындаушы – [[Нұрлан Хамзин]]), ақын [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] сөзіне жазылған «Сарыжайлау» әні, «Аққу», «Махамбет», «Жеңіс салтанаты» шығармалары; * Дайрабай – «Дайрабай» күйі (Н. Тілендиевтің өңдеуінде); * [[Темірбек Ахметов]] – «[[Темірбектің төкпесі]]<nowiki/>» (Н. Тілендиевтің өңдеуінде); * [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]] – «[[Кісен ашқан]]<nowiki/>» күйі (Малғаждар Әубәкіровтің өңдеуінде); * [[Ықылас]] – «[[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]]<nowiki/>» және басқа да шығармалар. Сонымен қатар Раиса Садықованың қызы Ләззат Н. Тілендиев әнін және сөзін М. Мақатаев жазған «Құттықтаймын мама, туған күніңмен!» өленің оркестрдің сүйемелдеуімен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=27.10.2026}}</ref> ==== Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясының Төлепберген Әбдірашев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен шығармашылық ынтымақтастығы ==== 1994 жылы Раиса Садықова Жамбыл атындағы филармонияның академиялық симфониялық оркестрімен мерейтойлық концертте дирижёрлік етті. Қазіргі таңда бұл ұжым [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірашев]] атындағы академиялық мемлекеттік симфониялық оркестр ретінде белгілі.<ref name=":1" /> Концерттің тікелей трансляциясы жазылған аудиожазба да сақталған. Жазбада Раиса Садықованың осы концерттік сахнада өнер көрсетуді 20 жыл бойы армандағаны айтылады. Концертті музыкатанушы [[Анатолий Кельберг]] жүргізді. Ол дирижёрдің ұстазы, профессор [[Илья Мусин|Илья Мусиннің]] жеделхатын оқып берді. Жеделхатта профессор өзінің «сүйікті шәкіртін» шығармашылық қызметінің 25 жылдығымен және туғанына 50 жыл толуымен құттықтаған. Мерейтойлық концертте Р. Садықова көрермендерге төмендегідей музыкалық бағдарламаны ұсынды: * [[Людвиг ван Бетховен]] — № 5 симфония, I–IV бөлімдер; * [[Пётр Ильич Чайковский]] — «Манфред» симфониясының I бөлімі; * [[Пётр Ильич Чайковский]] — «Евгений Онегин» операсынан «Полонез»; * [[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиев]] — «Дайрабай» симфониялық күйі.<ref>{{Cite web|title=Юбилейный концерт первой женщины- казашки профессионального дирижера Раисы Садыковой - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=m2KSKtIrw5k&t=200s|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Педагогикалық қызметі == Раиса Садықова ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызметпен айналысты. Алматы консерваториясында халықаралық байқаулардың қазылар алқасының мүшесі әрі мемлекеттік емтихандардың төрайымы болды. Бірнеше шәкірт тәрбиелеп шығарған тәлімгер-ұстаз ретінде танылды. Оның шәкірттерінің қатарында Татарстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері [[Рашид Скуратов]] бар.<ref name=":1" /> == Қызметтестігі == Раиса Садықова кеңестік және қазақстандық көптеген халық әртістерімен, сондай-ақ республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаттарымен шығармашылық байланыста болды. Олардың қатарында Р. Жұбатырова, А. Оспанова, Ш. Үмбетәлиев, Ғ. Есімов, Б. Төлегенова, Е. Серкебаев, Р. Жаманова, Н. Үсенбаева және басқа да өнер майталмандары бар.<ref name=":4" /> == Байқаулары == * 1974 жылы – [[Мәскеу]] қаласында өткен Бүкілодақтық IV дирижёрлер байқауына қатысты. Байқау қорытындысы бойынша «Дипломант» атағына ие болды.<ref name=":4" /> * 2000 жылы шілде айында – «Әлем Саннияз – Қазақстан» фестивалі аясында өткен бірініші симфониялық дирижёрлер байқауына қатысты. Байқау қорытындысында II орынның лауреаты атанды. Байқауды ұйымдастырушы – скрипкашы [[Марат Бисенғалиев]] болды (Алматы).<ref>{{Cite web|title=Руханият 5.pdf (6 бет)|url=https://kaznui.edu.kz/dbs/mag/rukhaniyat/Руханият%205.pdf|accessdate=27.05.2026}}</ref> == Жетістіктері == * 1995 жылы Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері атанды.<ref name=":1" /> * 2003–2004 жылдары Қазақстан Республикасы Президентінің стипендиаты болды.<ref name=":4" /> == Қайтыс болуы == Раиса Садықова 2020 жылы 2 маусымда дүниеден өтті. Алматы қаласындағы [[Кеңсай зираты|Кеңсай зиратына]] жерленді.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова|url=https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/|website=27.10.2026}}</ref> == Еске алу == 2021 жылы 4 қарашада Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының ұжымы М. Төлебаевтың «Біржан-Сара» операсының қойылымының 75 жыл толуына орай спектакль қойды. Бұл қойылым Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, дирижёр Раиса Садықованың жарқын есіміне тағзым етіп, рухына құрмет көрсетуге арналды.<ref>{{Cite web|title=Спектакль в честь Раисы Садыковой пройдет в КазНАТОБ имени Абая <nowiki>|</nowiki> АиФ Казахстан|url=https://kzaif.kz/culture/spektakl_v_chest_raisy_sadykovoy_proydet_v_kaznatob_imeni_abaya|accessdate=27.10.2026}}</ref> 2025 жылы 16 қаңтарда Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театры Раиса Садықованың туғанына 80 жыл толуына орай Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсын сахналады. Қойылымның дирижёры – [[Қуаныш Исмаилов]] болды.<ref>{{Cite web|title=Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой <nowiki>|</nowiki> Новое Поколение|url=https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj|accessdate=27.10.2026}}</ref> Сондай-ақ Раиса Садықованың рухына тағзым ету мақсатында оның туған әпкесі, [[Арфа|арфашы]] [[Магруфа Мукажанова]] 2025 жылы 15 наурызда «Арфа сиқыры» (''«Магия арфы»'') атты концерт берді.<ref>{{Cite web|title=Вселенная Pink Floyd и дуэль металлистов. Как интересно провести выходные 15 и 16 марта в Алматы и Астане - informburo.kz|url=https://informburo.kz/stati/vselennaia-pink-floyd-i-duel-metallistov-kak-interesno-provesti-vyxodnye-15-i-16-marta-v-almaty-i-astane|accessdate=27.10.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт "Магия арфы" памяти Раисы Садыковой,дирижеру оперно- симфонического оркестра. - YouTube|url=https://youtube/jy3c3RYPpew?si=C6jaJRdD6OH6orlw|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Фотогалерея == [[Сурет:Фото Раисы Садыковой.jpg|нобай|Раиса Садықова]] [[Сурет:Раиса Садыкова.jpg|нобай|1973-1975 жылдары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Қолданылған әдебиеттер == # Динара Гаплан – «Super қыз» («Женщины, о которых говорит весь мир») 2024 жыл, 120 бет ISBN 978-601-80779-8-2 # Мүсілім Әмзе – «Қазақстан дирижёрлік өнері» 2025 жыл, 156-158 беттер ISBN 978-601-311-097-4 [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Дирижерлер]] [[Санат:Қазақстан баяншылары]] [[Санат:Санкт-Петербург консерваториясы түлектері]] 5soec0atjh0xpk4yalpih38jc2r3di0 3687943 3687942 2026-10-28T18:11:23Z Kasymov 10777 3687943 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Раиса Құдайбергенқызы Садықова |Шынайы есімі = |Сурет = Раиса Садыкова.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 18.07.1944 |Туған жері = Мұқыр ауылы, {{туғанжері|Талдықорған облысы|Талдықорған облысында}} |Қайтыс болған күні = 02.06.2020 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = Сырнай, домбыра, мандолина |Жанрлары = |Лақап аттары = Рая |Ұжымдары = Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының оркестрі, Жамыбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясының Төлепберген Әбдірашев атындағы академиялық симфониялық оркестрі, Құрманғазы атындағы академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі, Нұрғиса Тілендиев атындағы академиялық фольклорлы-этнографиялық «Отырар сазы» оркестрі, |Қызметтес болған = Б. Төлегенова, Е. Серкебаев, Р. Жаманова, Н. Үсенбаева және тағы да басқа әртістер |Лейблдері = |Марапаттары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|1995}} |Сайты = |Commons = }} '''Раиса Құдайбергенқызы Садықова''' ([[18 шілде]] [[1944 жыл|1944]], Мұқыр ауылы, [[Талдықорған облысы]] – [[2 маусым]] [[2020 жыл|2020]], [[Алматы]]) — [[Қазақстан|қазақстандық]] [[Дирижер|дирижёр]], баяншы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1995). Қазақстандағы тұңғыш кәсіби опералық-симфониялық әйел дирижёр ретінде танылады.<ref name=":1">{{Cite web|title=Раиса Садыкова|url=https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Раиса Садықова 1944 жылы 18 шілдеде [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысының]] [[Мұқыр ауылдық округі|Мұқыр]] ауылында (қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Көксу ауданы]], [[Ақын Қалқа ауылы]]) көпбалалы отбасында дүниеге келген. Бала кезінде оны Рая деп еркелетіп атаған. Ол кішкентайынан [[Музыка|музыкаға]] әуес болып өсті. Ауылдық [[Ансамбль|ансамбльде]] [[мандолина]] аспабында ойнаған. Мектеп қабырғасында жүрген кезінен бастап аудандық және облыстық байқауларға қатысып, [[Домбыра|домбыраны]] да тартуды білген.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|title=XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер)|url=https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html|accessdate=27.10.2026}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|title=Раиса Садыкова|page=120|url=ISBN 978-601-80779-8-2|year=2024 жыл|last=Динара Гаплан - «Super қыз» («Женщины, о которых говорит весь мир»)|first=}}</ref> 1959–1963 жылдары П. И. Чайковский атындағы [[Алматы]] музыкалық училищесінде (қазіргі П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледж) орыс халық аспаптары бөлімінде баян сыныбы бойынша білім алды. Баян ''(сырнай)'' аспабынан Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1961) [[Константин Кириллович Ошлаков|Константин Кириллович Ошлаковтан]], ал дирижёрліктен Е. Ф. Кравцовтан дәріс алды.<ref name=":2" /> 1963 жылы Константин Ошлаковтың сыныбында [[Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында]] (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) білім алып, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік консерваториясына ауысып, оқуын жалғастырды.<ref name=":2" /> 1969 жылы консерваторияның халық аспаптар кафедрасын бітірді. Баян сыныбы бойынша [[Фёдор Васильевич Легкунец|Фёдор Васильевич Легкунецтен]], ал дирижёрлік бойынша [[Малғаждар Әубәкіров|Малғаждар Әубәкіровтен]], кейін [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтан]] білім алды. Қазақ мемлекеттік консерваториясында студент болып жүрген кезінде дирижёр Фуат Мансұров оның бойындағы ерекше дарындылығын байқап, бірде:<ref name=":2" /><blockquote> «Саған дирижёр болу керек!» – деген екен.<ref name=":3" /></blockquote>Ұстазының осы сөздерінен кейін Р. Садықова оқуын [[Ленинград]] қаласында жалғастыруды жөн көріп, 1970 жылы Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің жолдамасымен Н. А. Римский-Корсаков атындағы Ленинград мемлекеттік консерваториясына (қазіргі Н. А. Римский-Корсаков атындағы [[Санкт-Петербург]] мемлекеттік консерваториясы) оқуға түсіп, «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусиннің]] сыныбында білімін жалғастырады. Илья Мусин оның өнерін көріп, көңіліне тыныштық таппай:<blockquote>«Бұл қыздың менде оқығанын қалаймын!» – деп айтқан екен.<ref name=":3" /></blockquote> 1973 жылы дирижёр [[Эдуард Грикуров|Эдуард Грикуровтың]] сыныбына бекітілді. Раиса Садықова Ленинград консерваториясын 1975 жылы бітірді.<ref name=":2" /> == Мансабы == Раиса Садықова 1964 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде баяншы-әртіс болып жұмыс істеп, көмекші асисстент-дирижёр қызметін де атқарды. Сонымен қатар осы ұжыммен бірге дирижёр ретінде де концерт берген.<ref name=":4">{{Cite book|last=Мүсілім Әмзе — «Қазақстан дирижёрлік өнері»|year=2025|title=Раиса Құдайбергенқызы Садықова|url=ISBN 978-601-311-097-4|page=156-158}}</ref> 1975 жылы Ленинград консерваториясындағы оқуын аяқтағаннан кейін Абай атындағы Алматы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының дирижёрі ретінде еңбек жолын бастады. Р. Садықова өзінің шығармашылық қызметі барысында қазақ, орыс және шетел композиторларының көптеген опералары мен балеттерін сахналады. Олардың қатарында: * [[Мұқан Төлебаев]] – «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>»; * [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Евгений Брусиловский]] – «[[Қыз Жібек]]<nowiki/>», «[[Ер Тарғын]]<nowiki/>»; * [[Сыдық Мұхамеджанов]] – «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>», «[[Айсұлу]]<nowiki/>»; * [[Базарбай Жұманиязов]] – «Махамбет»; * [[Алмас Серкебаев]] – «Ақсақ құлан»; * [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковский]] – «Евгений Онегин», «Аққу көлі», «Щелкунчик», «Франческа да Римини»; * [[Шарль Гуно]] – «Фауст»; * [[Джузеппе Верди]] – «Травиата»; * [[Джордж Баланчин]] – «Серенада»; * [[Арам Хачатурян]] – «Спартак»; * [[Борис Асафьев]] – «Бақшасарай бұрқағы»; * [[Михаил Фокин]] – «Шопениана»; * [[Адольф Адан]] – «Жизель»; * [[Людвиг Минкус]] – «Дон Кихот»; * [[Герман Левенскольд]] – «Сильфида» және басқа да шығармалар.<ref name=":4" /> Сонымен қатар Раиса Садықова дирижёр ретінде көптеген елдер мен қалаларда гастрольдік сапарларда болды. Ол [[Ресей|Ресейдің]] [[Мәскеу]], [[Орынбор]], [[Екатеринбург]] қалаларында, [[Өзбекстан|Өзбекстанның]] [[Ташкент]] қаласында, [[Мажарстан|Венгрияның]] [[Будапешт]] қаласында өнер көрсетті. Сондай-ақ [[Қытай]], [[Балтық елдері|Балтық жағалауы елдері]], [[Қырғызстан]] және басқа да көптеген мемлекеттерде гастрольдік сапарларда болды.<ref name=":4" /> ==== Н. Тілендиев атындағы «Отырар сазы» қазақ фольклорлық-этнографиялық академиялық оркестрімен шығармашылық ынтымақтастығы ==== 1992 жылы 10 қаңтарда өткен концерттің бас демеушісі әрі Раиса Садықоваға дирижёрлік жолына ақ батасын берген тұлға – [[Қазақстанның халық әртісі]], [[Дирижер|дирижёр]], күйші-композитор [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] болды. Раиса Садықова «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрімен бірлесе отырып, төмендегідей шығармаларға дирижёрлік етті: * Нұрғиса Тілендиев – «[[Ата толғауы]]<nowiki/>», «Парыз» (бас шертерде жеке орындаушы – [[Нұрлан Хамзин]]), ақын [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] сөзіне жазылған «Сарыжайлау» әні, «Аққу», «Махамбет», «Жеңіс салтанаты» шығармалары; * Дайрабай – «Дайрабай» күйі (Н. Тілендиевтің өңдеуінде); * [[Темірбек Ахметов]] – «[[Темірбектің төкпесі]]<nowiki/>» (Н. Тілендиевтің өңдеуінде); * [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]] – «[[Кісен ашқан]]<nowiki/>» күйі (Малғаждар Әубәкіровтің өңдеуінде); * [[Ықылас]] – «[[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]]<nowiki/>» және басқа да шығармалар. Сонымен қатар Раиса Садықованың қызы Ләззат Н. Тілендиев әнін және сөзін М. Мақатаев жазған «Құттықтаймын мама, туған күніңмен!» өленің оркестрдің сүйемелдеуімен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=27.10.2026}}</ref> ==== Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясының Төлепберген Әбдірашев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен шығармашылық ынтымақтастығы ==== 1994 жылы Раиса Садықова Жамбыл атындағы филармонияның академиялық симфониялық оркестрімен мерейтойлық концертте дирижёрлік етті. Қазіргі таңда бұл ұжым [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірашев]] атындағы академиялық мемлекеттік симфониялық оркестр ретінде белгілі.<ref name=":1" /> Концерттің тікелей трансляциясы жазылған аудиожазба да сақталған. Жазбада Раиса Садықованың осы концерттік сахнада өнер көрсетуді 20 жыл бойы армандағаны айтылады. Концертті музыкатанушы [[Анатолий Кельберг]] жүргізді. Ол дирижёрдің ұстазы, профессор [[Илья Мусин|Илья Мусиннің]] жеделхатын оқып берді. Жеделхатта профессор өзінің «сүйікті шәкіртін» шығармашылық қызметінің 25 жылдығымен және туғанына 50 жыл толуымен құттықтаған. Мерейтойлық концертте Р. Садықова көрермендерге төмендегідей музыкалық бағдарламаны ұсынды: * [[Людвиг ван Бетховен]] — № 5 симфония, I–IV бөлімдер; * [[Пётр Ильич Чайковский]] — «Манфред» симфониясының I бөлімі; * [[Пётр Ильич Чайковский]] — «Евгений Онегин» операсынан «Полонез»; * [[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиев]] — «Дайрабай» симфониялық күйі.<ref>{{Cite web|title=Юбилейный концерт первой женщины- казашки профессионального дирижера Раисы Садыковой - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=m2KSKtIrw5k&t=200s|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Педагогикалық қызметі == Раиса Садықова ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызметпен айналысты. Алматы консерваториясында халықаралық байқаулардың қазылар алқасының мүшесі әрі мемлекеттік емтихандардың төрайымы болды. Бірнеше шәкірт тәрбиелеп шығарған тәлімгер-ұстаз ретінде танылды. Оның шәкірттерінің қатарында Татарстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері [[Рашид Скуратов]] бар.<ref name=":1" /> == Қызметтестігі == Раиса Садықова кеңестік және қазақстандық көптеген халық әртістерімен, сондай-ақ республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаттарымен шығармашылық байланыста болды. Олардың қатарында Р. Жұбатырова, А. Оспанова, Ш. Үмбетәлиев, Ғ. Есімов, Б. Төлегенова, Е. Серкебаев, Р. Жаманова, Н. Үсенбаева және басқа да өнер майталмандары бар.<ref name=":4" /> == Байқаулары == * 1974 жылы – [[Мәскеу]] қаласында өткен Бүкілодақтық IV дирижёрлер байқауына қатысты. Байқау қорытындысы бойынша «Дипломант» атағына ие болды.<ref name=":4" /> * 2000 жылы шілде айында – «Әлем Саннияз – Қазақстан» фестивалі аясында өткен бірініші симфониялық дирижёрлер байқауына қатысты. Байқау қорытындысында II орынның лауреаты атанды. Байқауды ұйымдастырушы – скрипкашы [[Марат Бисенғалиев]] болды (Алматы).<ref>{{Cite web|title=Руханият 5.pdf (6 бет)|url=https://kaznui.edu.kz/dbs/mag/rukhaniyat/Руханият%205.pdf|accessdate=27.05.2026}}</ref> == Жетістіктері == * 1995 жылы Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері атанды.<ref name=":1" /> * 2003–2004 жылдары Қазақстан Республикасы Президентінің стипендиаты болды.<ref name=":4" /> == Қайтыс болуы == Раиса Садықова 2020 жылы 2 маусымда дүниеден өтті. Алматы қаласындағы [[Кеңсай зираты|Кеңсай зиратына]] жерленді.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова|url=https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/|website=27.10.2026}}</ref> == Еске алу == 2021 жылы 4 қарашада Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының ұжымы М. Төлебаевтың «Біржан-Сара» операсының қойылымының 75 жыл толуына орай спектакль қойды. Бұл қойылым Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, дирижёр Раиса Садықованың жарқын есіміне тағзым етіп, рухына құрмет көрсетуге арналды.<ref>{{Cite web|title=Спектакль в честь Раисы Садыковой пройдет в КазНАТОБ имени Абая <nowiki>|</nowiki> АиФ Казахстан|url=https://kzaif.kz/culture/spektakl_v_chest_raisy_sadykovoy_proydet_v_kaznatob_imeni_abaya|accessdate=27.10.2026}}</ref> 2025 жылы 16 қаңтарда Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театры Раиса Садықованың туғанына 80 жыл толуына орай Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсын сахналады. Қойылымның дирижёры – [[Қуаныш Исмаилов]] болды.<ref>{{Cite web|title=Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой <nowiki>|</nowiki> Новое Поколение|url=https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj|accessdate=27.10.2026}}</ref> Сондай-ақ Раиса Садықованың рухына тағзым ету мақсатында оның туған әпкесі, [[Арфа|арфашы]] [[Магруфа Мукажанова]] 2025 жылы 15 наурызда «Арфа сиқыры» (''«Магия арфы»'') атты концерт берді.<ref>{{Cite web|title=Вселенная Pink Floyd и дуэль металлистов. Как интересно провести выходные 15 и 16 марта в Алматы и Астане - informburo.kz|url=https://informburo.kz/stati/vselennaia-pink-floyd-i-duel-metallistov-kak-interesno-provesti-vyxodnye-15-i-16-marta-v-almaty-i-astane|accessdate=27.10.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт "Магия арфы" памяти Раисы Садыковой,дирижеру оперно- симфонического оркестра. - YouTube|url=https://youtube/jy3c3RYPpew?si=C6jaJRdD6OH6orlw|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Фотогалерея == [[Сурет:Фото Раисы Садыковой.jpg|нобай|Раиса Садықова]] [[Сурет:Раиса Садыкова.jpg|нобай|1973-1975 жылдары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Қолданылған әдебиеттер == # Динара Гаплан – «Super қыз» («Женщины, о которых говорит весь мир») 2024 жыл, 120 бет ISBN 978-601-80779-8-2 # Мүсілім Әмзе – «Қазақстан дирижёрлік өнері» 2025 жыл, 156-158 беттер ISBN 978-601-311-097-4 [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Дирижерлер]] [[Санат:Қазақстан баяншылары]] [[Санат:Санкт-Петербург консерваториясы түлектері]] fkwqf91ns4yq5x5x8otp6177w023x6u 0 103032 3688354 3562950 2026-10-29T11:31:26Z Балкерім Парманқұл 186671 3688354 wikitext text/x-wiki '''Салт''' — тұрақтылық қасиетіне ие болған мәдени іс-әрекеттер жинағы. Олар адамдардың іс-әрекет [[стереотип]]теріне айналады, жалпылық [[қасиет]]ке ие болады. Салт ғасырлар бойы тарихи негізде қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отыратын әдет-ғұрып, жалпыға бірдей тәртіп. Салттың шектеушілік қызметі (мысалы, жыныстық бейберекеттілікті), жақындастыру қызметі (ауыз бірлікті қалыптастыру), ақпараттық қызметі бар. Салт әлеуметтік ақпараттың жиналуының, сақталуының және келер ұрпаққа жеткізілуінің өзіндік құралы. Салт - халық даналығының, жалпыға ортақ игіліктердің квинтэссенциясы.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Әдебиет == * [[Серғазы Қалиев|Қалиев С]]., Оразаев М., Смайылова М., Қазақ халқының салт-дәстүрлері. А„ 1994; Оразбекова К., "Иман және инабат", 1993. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub: Қазақ мәдениеті}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан мәдениеті]] t8ej9hgmfs8cgwzxw69ly9vskbxeqov 3 122375 3688060 3676567 2026-10-29T05:00:13Z Акмарал Абдрашидовна 179025 /* Саламатсызба? Вьетнам қалалары туралы жазған мақалаларымды жойыпсыз. Оны орыс уикипедиясынан аударған болатынмын. */ жаңа бөлім 3688060 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|қыркүйек 2011 — қаңтар 2015|қаңтар 2015 — 2016 қаңтар|қаңтар 2016 — қаңтар 2017|қаңтар 2017 — сәуір 2019|маусым 2019 — желтоқсан 2020|ақпан 2021 — қаңтар 2022|ақпан 2022 — қаңтар 2023|қаңтар 2023 — сәуір 2024}} {{астынан}} == Жою №1 == Қайырлы күн. Мына қажетсіз айрық бетті <s>Мұқыр ауылдық округі</s> жою керек болып тұр. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 05:29, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05) :Алматы облысындағысының атауы шынымен Мұқыры ма? [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:34, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05) ::Иә, шынымен Мұқыры. Орысшасы ''Мукры''. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:51, 2024 ж. сәуірдің 29 (+05) :Жетісу облысында мұндай ауыл бар ғой [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:51, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05) == Павел Архипович Загребельный‎ == Павел Архипович Загребельный‎ мақаласынан не үшін «КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері» деген санатты алып тастадың? Себебін айта кетсең, келесіде қоймас үшін. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:38, 2024 ж. мамырдың 1 (+05) : Түсіндім, кешірерсің, автоматты шығатын болып тұр ғой.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. мамырдың 1 (+05) ::Кеш жарық {{@|Мағыпар}}! Сонымен қатар {{tl|туғанжері}}, {{tl|қайтысболғанжері}} деген үлгілерді қолдансаңыз, автоматты түрде туған/қайтыс болған жерлердің санаты пайда болады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:58, 2024 ж. мамырдың 1 (+05) == Үлгі:Азаматтық қақтығыс == Қайырлы күн, ''[[Үлгі:Азаматтық қақтығыс|Азаматтық қақтығыс]]'' үлгісін дұрыстап жібересіз ба? ''Себеп'' деген істемей тұр. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:30, 2024 ж. мамырдың 7 (+05) :Сосын, ''Нәтиже'' дегенде алғашқы сөйлемде * белгісі істемейді, мысалы [[Қазақстандағы жер наразылығы (2016)]] мақаласында көрсеңіз болады. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:41, 2024 ж. мамырдың 7 (+05) :Иә, енді істейді. Бірақ "жұлдызшаны" білмедім. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:29, 2024 ж. мамырдың 7 (+05) ::{{@|Casserium}}''*'' барлық үлгілерде солай дұрыс көрсетпейді, метауикиден болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:15, 2024 ж. мамырдың 8 (+05) :::Иә солай шығар онда -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:27, 2024 ж. мамырдың 8 (+05) == Албан тілі мақалам жоққа шығарылды. == Менің жақында істегем мақаламда қате кеткен болар, мақаланың қате кеткен жері бар ма? Болмаса жоққа шығарудың себе не? [[Қатысушы:Nafpeg|Nafpeg]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 17:21, 2024 ж. мамырдың 8 (+05) :Себебі, сіз аудару функция арқылы мақаланы аяғына дейін өңдеген жоқсыз. Тыныс белгілер, дереккөздер арасында интервал қалып қойған, сонымен қатар дайын үлгіні пайдаланбай отырсыз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:46, 2024 ж. мамырдың 9 (+05) == Мақалада қате бар == Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] суретті жойып жіберген екен. Қырғызша нұсқасындағыдай түзеп жіберсеңіз керемет болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.97.162|37.99.97.162]] 17:42, 2024 ж. мамырдың 11 (+05) : Қайырлы күн! Суретті түзеп қойдым;-[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:52, 2024 ж. мамырдың 11 (+05) == Қате == Қайырлы кеш. Біраздан бері [[Үлгі:Елді мекен-Қазақстан]] дұрыс істемей тұр. Атырау облысының барлық елді мекендерінде '''<imagemap>: 2 жолдағы кескін жарамсыз, әрбір жол мынаның біреуінен басталу қажет:''' деген жазу шығады. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 23:06, 2024 ж. мамырдың 15 (+05) ::{{@|Casserium}}, үлгі қате емес. Позкарта үлгісіне қосымша үлгі жасалды. Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:39, 2024 ж. мамырдың 16 (+05) :::Көп рақмет -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:52, 2024 ж. мамырдың 16 (+05) == Жеңіл атлетші == Сәлеметсізбе! Жеңіл атлетші‎ үлгісі дүрыс істемей жатыр. ең төменгі жағында ақпаратты көрсетпейді (10 000м ден бастап). мүмкін шаблон тым созылғандықтан шығар? қалай түзетуге болады? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:54, 2024 ж. мамырдың 18 (+05) :{{@|TalgatSnow}}Қайырлы күн, уақыт болғанда тексерістен өткіземін. Ұзақ үлгі екен, асықпай қарау керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 16:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05) ::Ok [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05) == Мақалаларды жою == Қайырлы кеш, мына мақалаларды жоюға ұсынамын. * <s>Атбасар түсті металдар тресі (Атбасцветмет)</s> * <s>ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы – ХІХ ғасырдың басында Ертістің оң жағалауына көшу.</s> * <s>Қорғанысқа және басқаруға жұмсалатын шығыстар</s> * <s>Гринвуд Джеймс</s> * <s>Зат мөлшері. Авогадро саны. Молярлық масса</s> * <s>Ең кіші шекті өлшем</s> * <s>Ең үлкен шекті өлшем</s> * ''Есенжол Қаниұлы Әлиаров'' * <s>Шіркеулік славянизмдер</s> * ''Байзақ ауданының ескерткіштері'' * <s>Иоганни Густав Ренат</s> * <s>Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Баһадур хан</s> * <s>Әуе-десанттық күштер күні</s> * <s>Өздігінен даму</s> * <s>Сесиль Джон Родс</s> [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 02:25, 2024 ж. мамырдың 20 (+05) :Қалғандары не себеппен жойылмады? [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 04:37, 2024 ж. мамырдың 21 (+05) == Үш мақала жою == Мыналарды жоюға ұсынамын: * <s>Өзіндік маркетинг</s> * ''Өзін-өзі өлтіру‎'' * <s>Мен</s> --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 14:38, 2024 ж. мамырдың 24 (+05) == Өзін-өзі өлтіру‎ == Бұл мақаланы неге жоймадыңыз? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 13:30, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) :{{@|Жанна Ж}} Керек мақала, әлде дубликаты бар ма? Ретке келтіру керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:43, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) :: Ол сізге не үшін керек? Оны қашан ретке келтіресіз? Менің ойымша, бұл мақала қажет емес. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 07:18, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) :::{{@|Жанна Ж}}, маған керек деп жазбадым, сосын мен ретке келтіремін деген жоқпын. Мақала маңызды, сіз жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді. Сіздің талқылау бетіңізге қалдырып кеткен жұмысты жасасаңыз дұрыс болар еді, уақытыңыз бен ынтаңыз бар сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:54, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) :::: Бірақ мен айтқан ''Өзіндік маркетинг'' және ''Мен'' мақалаларын жойдыңыз ғой. Оларды талқыға салған жоқсыз. Ендеше мына мақаланы да жойыңыз. Оның тіпті '''Суицидтік ой''' деген дубликаты да бар. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:56, 2024 ж. мамырдың 28 (+05) :{{@|Жанна Ж}} Себебі басқа тілмен байланыспаған, сондықтан маңыздылығы төмен болғандықтан, жойылды. Ендеше жойыңыз деп бұйрық бере алмайсыз, мұнда өз еркімен. Қай нұқасының атауы ресми түрде дұрыс, соны қалдыру керек. Сізге айтылған жұмысты орындау қолыңыздан келмейтін сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:30, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) : Мен сізді түсінбей отырмын: сапасы жоғары ''Өзіндік маркетинг'', ''Өздігінен даму'' және ''Мен'' мақалаларын сіз оңай жойып, сапасы төмен ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын белгісіз бір себеппен қалдырып отырсыз, оның тіпті дубликаты да бар. Бұл екіжүзділік пе? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:26, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) : Жалпы сіз маңыздылықтың басқа тілдерге қатысы жоқ екенін білмейді екенсіз. Бірақ бұған соншама қадалып қалсаңыз, мысалы, ''Мен'' мақаласының 27 интеруики сілтемесі бар екенін біліп жүріңіз. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:32, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) ::{{@|Жанна Ж}}Жақсы, сізге айтылған жұмысты білмейді екенсіз. Жасай алмайды екенсіз, бірақ маған сын айтып, білгіш болып, екіжүзділік танытып отырсыз. Немесе өтірікші екенсіз. 134 мақаланы тексерістен өткізіп, жоюға болатын мақалаларға үлгі қалдырып кетсеңіз. Ақыры сондай нәрсенің сарапшысына қатты ұқсайсыз. Іске сәт. Уақыт пен энергияны маған құртпаңыз, өмір онсызда қысқа. Пайдалы нәрсеге жұмсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:09, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) ::: Әңгімені басқа жаққа бұрудың шебері екенсіз! Екіжүзділік дегеніміз екі бірдей тақырыпты қарама-қарсы тәсілдермен шешу. Мысалы, мен айтқан '''Өзіндік маркетинг''' мақаласын сіз тез-ақ жоя салдыңыз, бірақ мен айтқан ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын сіз «жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді» деген сылтаумен қалдырдыңыз. Яғни мұнда екіжүзділік таныттыңыз!!! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:38, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) :{{@|Жанна Ж}}Егер басқа сұрақтарыңыз бен артық әңгімеңіз бітсе, құр босқа менің мазамды алмаңыз. Сау болыңыз, іске сәт --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:00, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :: Екіжүзді болып танылмас үшін жаңағы үш мақаланы жойғандай [[Өзін-өзі өлтіру]] мақаласын да жойыңыз! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:06, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :::Ол мақаланы не себеппен жою керек? '''Біріншіден''', бұл бетке көп бет сілтеніп тұр. '''Екіншіден''', энциклопедиялық маңызы сіз айтқандай жоқ емес айтарлықтай маңызы бар ([[wikidata:Q10737|141 тілде жазылған]]). '''Үшіншіден''', мақаланы жоюға [[Талқылау:Өзін-өзі өлтіру#Жедел жоюға ұсынысы|қарсылықтар бар]]. Нақты аргументтер ұсынсаңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :::: Бірақ ол '''Өздігінен даму''' және '''Мен''' мақалаларын жойды ғой. Олардың сапасы шамамен бірдей, оларға да көп тілде сілтеме қойылған. Бұл кедергі болған жоқ қой. Сонда бұны да жойсын, әлде алдыңғы мақалаларды қайтара ма? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :::::Тағы айтам '''нақты аргументтер''' келтірсеңіз. Өздігінен даму бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Өздігінен даму|еш бет сілтеніп тұрған жоқ]], ал Мен бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Мен|2 бет қана сілтеніп тұр]]. Сонымен қатар, бұл мақалалар көлемі аз және сапасы жағынан өте нашар жазылған. Өтіп кеткен нәрсені қайта қозғаудың қажеті жоқ. Осымен бұл тақырып жабылсын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 03:00, 2024 ж. маусымның 2 (+05) == Күндерек == Сәлеметсізбе! неліктен басты беттегі күндерек жаңартылмайды? кейбір күндері мүлдем бос тұр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:10, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) :{{@|TalgatSnow}} Кеш жарық, себебі ешкім жасамаған, жасалғандардың өзі ескі ақпарат сияқты. Егер ынтаңыз болса жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:47, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) ::жазсам қосқан ақпарат басты бетте көрстілмейді. Бетті жаңалау батырмасы істемейді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:28, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) :::{{@|TalgatSnow}} қайырлы күн! Сіз тек ақпаратты «26 мамыр» сияқты деген бетке қосып жатқанға ұқсайсыз. Басты беттегі күндеректі өңдеу үшін «Уикипедия:Бүгін/26 мамыр» дегенді өңдеу қажет -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 13:10, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) ::::Ок [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 13:23, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) == [[Әйелдердің қоғамдағы орны]] == Kasymov, сізге не болды??? Бұл мақалаға енгізіп жүрген түзетулерімді неге жойып жүрсіз? Бір жерден қатені таптыңыз ба? --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:49, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) :{{@|Амантаева Дарига}} Ешнәрсе болған жоқ) Сіз мақалаға тікелей қатысы '''жоқ''' сөздерге сілтеме қойып жатыр екенсіз. Олай дұрыс емес, ''Әйелдердің қоғамдағы орны'' мақаласында ''генерал'', ''қазақ әйелдері'' (жоқ мақала, әрі ондай мақала болмайды да) сөздерге сілтенген соң кері қайтардым. Сіз қойған санатты қойдым --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:04, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) :: Салт-дәстүр, қоғам, дала сөздерінің бұл мақалаға қатысы жоқ деп неге санайсыз? Тарихымызда болған төрт әйгілі әйелдің есіміне сілтеме қосу қалайша бұл мақалаға қатысты емес болады? Қайтарыңыз ол сілтемелерді... --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:26, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) :::Есімдерді сілтеймін, бірақ сал-дәстүр сияқты сөздер мақалаға тікелей қатысы жоқ --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:02, 2024 ж. маусымның 1 (+05) == Аралтұз == Қайырлы күн, ''Аралтұз'' мақаласын жойып, <s>Аралтұз комбинаты</s> мақаласын ''Аралтұз'' бетіне жылжытсаңыз. Себебі ол бұрын басталған және мен оны толықтырдым. Сосын ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес'', ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық келісім'' мақалаларын жоя салсаңыз. Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім дубликаты. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:58, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) == Сайт == Қайырлы кеш. [[Үлгі:Компания|Мына үлгінің кодына]] сайтқа қойылатын ''URL'' үлгісін қоса қоясыз ба. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :{{@|Casserium}}, өңдеуге болады. Болғаннан кейін, жаза салыңыз. Қайтадан жабамын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:46, 2024 ж. маусымның 2 (+05) ::Рақмет, қостым. Жаба берсеңіз болады -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:52, 2024 ж. маусымның 4 (+05) :::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], Енді [[Үлгі:Мемлекеттік орган|мына]] үлгіні уақытша аша тұрасыз ба. Өткендегі себеппен -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 6 (+05) :::Қайырлы күн, сіздер осы [[Үлгі:Компания]] үлгісінде логотиптен бөлек '''сурет''' бөлімін қоса аласыздар ма, яғни компания логотипі сосын астында мысалға штаб-пәтерінің суреті тұрады. Мәселен, орыс уикипедиясындағы [https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Apple Apple] мақаласынан қарасаңыздар болады. Солай істелсе, жақсы болар еді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 14:24, 2024 ж. маусымның 6 (+05) ::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], екі үлгіні қайта аша қойыңызшы онда. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:47, 2024 ж. маусымның 7 (+05) :{{@|Casserium}}, {{@|Тұран}} дайын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:53, 2024 ж. маусымның 10 (+05) == [[Әйелдің отбасындағы орны]] == Сіз антифеминистсіз бе? Бұл мақаланы неге жойдыңыз? Өте жақсы жазылған мақала еді ғой. [[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 19:04, 2024 ж. маусымның 3 (+05) :Иә ''сексистпін''!! Мақаланың маңыздылығы төмен, мәселе әйел, ер болсын! Энциклопедиялық мақалаға қандай қатысы бар??? Неге жойдыңыз деудің орнына, ойыңызға келгенін ойланбай жазуға бола ма?!. Ескерту, бір-бірімізді танитын құрбы емеспіз, этика пен шекараны ұстаңыз! --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:50, 2024 ж. маусымның 4 (+05) :Админ дұрыс айтады. Сексист болу ең ауыр күнәлардың бірі болып саналады. Ол Ібіліс шайтанның ісі ғой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:36, 2025 ж. шілденің 4 (+05) == Медиа Уики == <s>Қайырлы кеш. Уикипедияда [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Tooltip-n-portal/kk-cyrl Translatewiki] сайтында аударылып қойған [[МедиаУики:Tooltip-n-portal]] [[МедиаУики:Articleexists]] бар. Соны жою мүмкін бе екен?</s> -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:46, 2024 ж. маусымның 7 (+05) == Procter & Gamble == ''Проктер мен Гэмбл'' мақаласын '''Procter & Gamble''' деп жылжытып бересіз бе? Себебі бұл компанияның ресми атауы. Сосын, <s>Проктер және Гэмбл</s>, ''Проктер мен Гэмбл'' жоя салу керек, ешкім олай іздемейді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 01:24, 2024 ж. маусымның 9 (+05) :{{@|Тұран}} Дайын, есік атауға мақалалар сільеніп тұр --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:55, 2024 ж. маусымның 10 (+05) ::Рақмет, оны өзім жөндей саламын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:23, 2024 ж. маусымның 11 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] енді <s>Проктер мен Гэмбл</s> жоя салыңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 11:08, 2024 ж. маусымның 11 (+05) == Жақсы мақалалардағы хаос == Сәлеметсіз бе, Kasymov мырза! Жақсы мақалаларда бүртүрлі жағдай. [[Қымыз]] мақаласы жақсы мақалалар қатарында болса да, ол таңдаулы мақала белгсіне ие. [[Биология]] мақаласында белгі мүлдем жоқ. Бұл ситуацияны түзейсіз бе [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 00:35, 2024 ж. маусымның 13 (+05) :{{@|Рахман999}}Кеш жарық, шешімді қателеспесем Амангелді мен Нұрлан мырзалар шешкен. Солардан нақты жауап алып, түзетпесе. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:05, 2024 ж. маусымның 14 (+05) ::Солардан сұрап көрейім бе? [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 02:08, 2024 ж. маусымның 14 (+05) :Иә --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:09, 2024 ж. маусымның 14 (+05) == Вандализм == ‎Мықтыбек Оразтайұлы деген қатысушы менің [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты (финал)]] мақаламды жойып, жылжытудың орнына көшіріп басқа атпен бастады [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (финал)]]. өзгенің еңбегін өзіңе жатқызу админге сай келмейтін нәрсе. бұған дейін менің рұқсатымсыз жеке бетімді бастап өндеген [[Қатысушы:TalgatSnow]]. сан үшін мақалаларды бастап бітірмейді:[[Футболдан Литва чемпионаты 2023]], [[Футболдан Украина кубогы 2021/22]]. мақала санатаулары дұрыс емес. әрекет етуіңізді сұраймын @[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]], @[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]], @[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:13, 2024 ж. шілденің 17 (+05) :{{@|TalgatSnow}}Қалпына келді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:46, 2024 ж. шілденің 18 (+05) ::@[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] біреудің мақаласын жойып дәл сол мәтінді өз атыңызбен жариялағыңыз шындық па? @[[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] осылай шағымданып жатыр екен, бұл тіпті бір жарым жыл бұрынғы талқыалу, енді телеграмдағы топта шағымданып жатыр. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:10, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :::Бұл бетті де [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]]. Егер мен бұл бетке редирект жасамағанымда - [[2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]] жағдай дәл осындай болар еді. Ол жәй ғана атауын өзгертпейді, бірақ мәтінді авторлығын көрсетпестен көшіріп алады [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:04, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) == Мақаланың көрінуі == Қайырлы күн! [[Айбар Қайнарұлы Олжаев]] мақаласы неге гуглдан іздесе шықпайды? Тек уикидің ішінен іздегенде ғана шығады екен. Жауабыңызға алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. шілденің 22 (+05) :{{@|Daniyal.aidarov5}} кеш жарық, меніңше біршама уақыт керек сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:54, 2024 ж. шілденің 22 (+05) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Мақаладағы қате == Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] Instagram-парақшасы қате сілтемеге жолдайды екен. Сілтемені алып тастасаңыз жақсы болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.45.88|37.99.45.88]] 18:49, 2024 ж. шілденің 27 (+05) :Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 19:38, 2024 ж. шілденің 29 (+05) == [[Жоба:Инкубатор/Astana Vision]] == Қайырлы күн Мен өңдеуге жіберген мақаланы тексере аласыз ба? Қарау кезегінде әлі көп мақалалар бар екенін түсінемін және осы мақалаға ерекше назар аударғаным үшін кешірім сұраймын. Алдын ала көп рахмет! [[Қатысушы:Nomini Meo|Nomini Meo]] ([[Қатысушы талқылауы:Nomini Meo|талқылау]]) 13:48, 2024 ж. тамыздың 9 (+05) == Мақаланы жою == Какого хуя менің қазақша мақалаларымды жоясыз ? Мен оларды орысша мақаладан өз қолыммен аударып, толықтай өзім өңдеп жарияласам, өшіріп тастағансыз. Какого хуя ? Қазақ тіліне деген құрметсіздік пе ?[[Қатысушы:Balgymbek Has Been|Balgymbek Has Been]] ([[Қатысушы талқылауы:Balgymbek Has Been|талқылау]]) 07:37, 2024 ж. тамыздың 14 (+05) :{{@|Balgymbek Has Been}} Мақалаңызда '''қ**тақта''' ақпарат жоқ екен, саған ескерткенмін! Мақаласымақты артынан құл сияқты тегін кім өңдеп толықтыру керек?? Дым ақпарат жоқ, өтірік аудару функциясы арқылы топаста жасай алады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:57, 2024 ж. тамыздың 16 (+05) == "Бергамаск Сиютасы" мақаласы жойылды. == Сәлеметсіз бе! Менің "Бергамаск Сиютасы" атты мақалам тамыздың 4, сағат 21:00-де жойылды. Не себеппен жойылғанын айтып береңізші, мен қателерін түзетіп қайта жазып көрейін. Деректер ағылшын тілді мақала нұсқасынан алынды өйткені қазақ тілінде Бергамаск Сиютасы туралы мәлеметтер жоқ. [[Қатысушы:Nafpeg|Бекзат Азатұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 22:18, 2024 ж. тамыздың 17 (+05) : {{@|Nafpeg}}Сіз мақала емес, жоба бастапсыз, атауы өзгеріп, тексерістен өтпей тұр: ''Бергамаск сюитасы'' --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 19:45, 2024 ж. тамыздың 19 (+05) == Шақырым — километрдің қазақшасы == Қайырлы күн! Мен кей елді мекендердегі орысша сөздерді қазақшалап жатсам, оларды неге қайтадан орыс нұсқасына келтіріп жүрсіз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 13:35, 2024 ж. тамыздың 20 (+05) Мысалы, мынау жерде [[Ақшоқы (Солтүстік Қазақстан облысы)]]. :{{@|Kyzyljar muzei}}Ресми түрде қалай? шақырым деген сөзге дереккөздер көрсетсеңіз. Халықаралық сөзді аударған дұрыс па? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:16, 2024 ж. тамыздың 22 (+05) :: Ойбай, сіз жаңалықтарды қай тілде көресіз, оқисыз?! [https://egemen.kz/article/371013-kolik-infraqurylymyn-damytugha-568-mlrd-tenhge-bolinedi Мынау кешегі жаңалықта] басты газетте шыққан ақпарат — километр емес. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 07:03, 2024 ж. тамыздың 28 (+05) :::{{@|Kyzyljar muzei}} Осы туралы телеграмм тобына қосылып, сонда талқылаңыз. Егер шақырым деген 100 пайыз сенімді болсаңыз СІЗ барлық мақала өзгерте аласыз ба???? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:44, 2024 ж. тамыздың 28 (+05) :::: Бұл талқылайтын дүние емес. Бұны бәрі біледі, сізден басқа. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 09:03, 2024 ж. тамыздың 30 (+05) :{{@|Kyzyljar muzei}} Сізден 100 пайыз дәлел болмағандықтан '''км''' қалады. ''Бұны бәрі біледі'', 20 млн халықтан немесе осында белсенді 250 қатысушыдан сұрадыңыз ба? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:21, 2024 ж. тамыздың 30 (+05) :: Сіз теледидардан референдум сияқты сөздерді естіп, шақырым деген сөзді қалай елемей қалғансыз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 12:18, 2024 ж. қыркүйектің 1 (+05) == Түркістан облысы бауырлас қалалары == неге алынып тасталды? [[Қатысушы:Nurbol9393|Nurbol9393]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbol9393|талқылау]]) 18:53, 2024 ж. тамыздың 20 (+05) == Үлгі-инфобокс керек еді == Қайырлы күн! Тарихи нысандар мен ескерткіштер бойынша енгізілген беттерді өңдеп, жаңа материалдар енгізбекші едім, соған үлгі-инфобокс жасап бере аласыз ба? (мен жасауды білмеймін). Жасау барысында үлгіде - атауы/суреті/орналасқан жері/ескерткіш түрі/кезеңі/авторы/нысан мәртебесі деген тұстар көрсетілсе. Мысалы, [[Тәнеке батыр мазары]]. Алдын ала рахмет! Салиха 16:39, 2024 ж. тамыздың 21 (+05) :{{@|Салиха}} Кеш жарық, мысалға көрсетіп жіберсеңіз (үлгіні) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:17, 2024 ж. тамыздың 22 (+05) :Қайырлы күн! Мысалы, :{{Тарихи нысан : | атауы = Тәнеке батыр мазары : | Суреті = : | сурет атауы = : | орналасуы = Жетісу облысы, Ақсу ауданы : | жасалу кезеңі = ХІХ ғасыр : | сәулетші = : | мүсінші = : | нысанның түрі = қала құрылысы және сәулет : | нысан мәртебесі = киелі нысан :}} : қосарыңыз болса қосуға болады. Салиха 11:06, 2024 ж. тамыздың 23 (+05) :Жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:59, 2024 ж. тамыздың 24 (+05) == “Мұса пайғамбар” мақалаға енгізілген өзгерістерді қайтару == Bekzat Alibek есімді қолданушы жазған мәтін Уикипедияның стильдік талаптарына сәйкес келмейді. Мысалы, бүкіл мәтін тек жеке және исламдық тұрғыдан сипатталған. ("Ғ.С", стиль, анықтама) [[Қатысушы:Jondjas|Jondjas]] ([[Қатысушы талқылауы:Jondjas|талқылау]]) 09:24, 2024 ж. тамыздың 25 (+05) :{{@|Jondjas}} Ол жағы дұрыс, бірақ сіз неге '''Киелі кітапқа''' сілтеп тұрсыз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:40, 2024 ж. тамыздың 26 (+05) == Мақалаларды жою == Ассалаумағалейкүм! [[Назар]] мен [[Абыл Өтембетұлы]] мақалаларын жоюға ұсынамын. Біріншісі түсініксіз, екіншісі қайталанған. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:47, 2024 ж. тамыздың 25 (+05) == Үлгі-инфобокс туралы == Қайырлы таң, Айдын! Тарихи нысанға үлгі-инфобокс жасауға мысал ретінде [[Қызыл таң маталар үйі]] бетін көріңізші, жаңа ғана жаздым. Салиха 11:30, 2024 ж. тамыздың 31 (+05) :Жақсы, уақыт тығыз болғандықтан, уикипедияға көңіл бөле алмай жатырмын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:15, 2024 ж. қыркүйектің 2 (+05) == Жою №2 == Кеш жарық! ''Асыл Тұрсынбекұлы Шубай''‎ және ''Әйел тілі'' мақалаларын жоюды ұсынамын. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 00:33, 2024 ж. қыркүйектің 5 (+05) :Жойылды, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 14:35, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Мақалада қате бар == Қайырлы күн. [[Egov.Press|Мына мақаладағы]] Instagram сілтемесі дұрыс емес екен. Түзеп жіберсеңіз. egov.kz орнына egovpress болуы керек. [[Арнайы:Үлесі/37.99.44.42|37.99.44.42]] 09:58, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) : Инстапарашаңызды түзеп қойдым. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 10:24, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Қ.К. Тоқаев туралы == Тоқаевтың Тимурдан басқа тағы Манира (1987 ж.т.) деген қызы бар екен ғой. Оны неге ешкім жазбайды ? Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 11:06, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Аналды секс == Сәлем, ''бұл мақаланы'' жою керек! Масқара емес пе? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:31, 2024 ж. қыркүйектің 11 (+05) :Кеш жарық, енді ол масқара болғанда көп тілде жазылған, бар нәрсені қайтіп жоямыз. Басқа админдерден сұрап көріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:56, 2024 ж. қыркүйектің 12 (+05) == Қазақстанның темір жол бекеттері == Жалпы фотосуреттер қосқанда түсірген жылы міндетті түрде болу керек деп ойлаймын. Себебі қай жылы түсірілгенін оқырман білу керек. Екіншіден сол суретті, мысалы вокзалдардың дизайны өзгерсе, қайта жіберсең сурет бар деп қабылдамайды, егер жылы болмаса. Мен 10 жылдан бері Фотопланета энциклопедиясына суреттер жіберіп жүрмін, бәрінде де түсірген күнін, айын сұрайды. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:54, 2024 ж. қыркүйектің 13 (+05) :{{@|Мағыпар}}Кеш жарық, суреттің атауы ұзақ сияқты. Сипаттамасы бөлімінде бәрін жазып көрсетуге болады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:21, 2024 ж. қыркүйектің 14 (+05) ::Жақсы, келесілерін қысқартармын. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:40, 2024 ж. қыркүйектің 15 (+05) == Үлгілер == == Үлгілер == Ассалаумағалейкум! [[АФК чемпиондар лигасы элитасы|АФК чемпиондар лигасы]] мен [[КОНКАКАФ чемпиондары кубогы|КОНКАКАФ чемпиондар лигасы]]ның атауы өзгеріпті. Үлгілерді қайтеміз? Атауын өзгертеміз бе? --[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 12:27, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05) :Кеш жарық! Навигациялық үлгілерді ма, егер сол болса иә. Әрі ескі атаудағы үлгіні жою керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:01, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05) == Жою №3 == Қайырлы кеш. Мақала атауларын бір үлгіге келтіру үшін мына сілтеме беттерді жою керек болып тұр: * ''КИМЭП'' * Үлгі:Кәрім Мәсімовтың министрлер кабинеті (2016 жыл 6 мамыр) -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:40, 2024 ж. қыркүйектің 30 (+05) :{{@|Casserium}}Екіншісін не үшін жою керек? Атын өзгерту керек, тарихы сақталады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:45, 2024 ж. қазанның 1 (+05) ::Ол дубликат болып тұрған үлгі. Ішіндегі мазмұны [[Үлгі:Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті]] осы үлгімен біріктірілген. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:57, 2024 ж. қазанның 1 (+05) == Санат == Кеш жарық! "Қазақ билері" санатында [[Би (өнер)]] мен [[Би (тұлға)]] аралас екен. Бұл санатты [[Би (өнер)]]-ге қалдырып, қазақ тұлғаларын "Қазақ би-шешендері" санатына көшірсек қайтеді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:19, 2024 ж. қазанның 2 (+05) * Санаттар дұрысталды, мәселе шешілді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:39, 2024 ж. қазанның 3 (+05) == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі == Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі: 1.0 – ''Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы'' (жақсысы) 1.1 – <s>Қазақ хандығындағы биліктің жойылуы</s> 1.0 – Саңырақ Тоқтыбайұлы батыр (жақсысы) 1.1 – Саңырық Тоқтыбайұлы 1.2 – Саңырақ батыр Тоқтыбайұлы 1.0 – Хангелді Сырымбетұлы 1.1 – Ханкелді батыр 1.0 – олбарыс би 1.1 – Жолбарыс Жылқайдарұлы 1.0 – Әлмерек абыз 1.1 – Әлмерек Жаншықұлы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:03, 2024 ж. қазанның 9 (+05) == Translation request == Hello, Kasymov. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]]/[[:ru:Родрик, Дэни]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Oirattas|Oirattas]] ([[Қатысушы талқылауы:Oirattas|талқылау]]) 16:14, 2024 ж. қазанның 14 (+05) == Координаттар == Ассалаумағалейкум! Қала туралы мақала жазғанда картадан географиялық орнын көрсетпей жатыр ғой. [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 13:50, 2024 ж. қазанның 28 (+05) : Уағалейкум салам! Бұл кемшілік кейбір үлгілердің әлі жазылмағанына байланысты болып отыр. Мысалы, мен екі жаңа үлгіні жүктеп қойдым, енді [[Кайенна]] мен [[Уагадугу]] қалалары картада көрсетіліп тұр. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:25, 2024 ж. қазанның 28 (+05) ::{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} қай мақала? Позкартасы жасалмаған болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:14, 2024 ж. қазанның 29 (+05) :::[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>}, [[Сан-Томе (қала)|Сан-Томе]], [[Сент-Джорджес]] мақалаларында тұр. Кей қалалардікі әдемі боп шығады, ал кейбіреуде олай емес--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 00:39, 2024 ж. қазанның 30 (+05) :жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:04, 2024 ж. қазанның 31 (+05) : Иә, мәселе Позкартада болып тұр. Мен тағы Сальвадор және Эритреяны қостым, әрі қарай іліп әкетсеңдер жақсы болар ед... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:26, 2024 ж. қазанның 31 (+05) ::Иә, жасап жатырмын--[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05) :{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} Елді мекен үлгісін толық толтыру керек. Ауданы, халқы, телефоны сияқты мәліметтер жоқ қой және дұрыс толтыру керек, ел деген параметрге ешқандай сілтеме немесе туды қоюға болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05) ::[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>}, ел деген параметрге тек елдің атын жазып жатырмын, еш сілтемесіз, үлгісіз--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 01:15, 2024 ж. қарашаның 1 (+05) == Неге жойдың? == ''Махмет Құлмағамбетов'' деген танымал саясаткер туралы мақаланы не пиғылмен жойғансың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:53, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :{{@|Елмұрат Х}} жедел жоюға ұсыныпты, содан соң жойылды. '''Пиғылға келсек ата жауым болу керек''' --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:00, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :: Ата жауың болатындай саған бірдеңке істеп қойған ба? [[File:Face-smile-big.svg|23px]] Негізі әйгілі тұлға, сақтап қалуға болатын еді. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :{{@|Елмұрат Х}} Қалпына келтірілді, жедел жоюға ұсынған қатысушыдан сұрап көріңіз. Мүмкін дубликат мақала ма екен? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:11, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :Мақала тым қысқа, екіншіден қайталанған. Сондықтан жедел жоюға ұсынылған. Міне жақсысы: [[Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов]]. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:15, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) ::{{@|Елмұрат Х}} мақаланы жоюға ұсынған себебім көрсетілген, бір тұлға туралы екі мақала бола алмайды, "Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов" мақаласы бірінші басталған, сондықтан сол қалуға құқылы деп ойлаймын. Жалпы бұл тұлғаның маңыздылығы күмән тудырады. Қосатын ақпаратыңызды осы мақалаға қосуды сұраймын.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:37, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) ::: Алғашқыда жоюға себеп ретінде дубликат деп көрсетілмеген еді. Дубликат болса, жояйық әрине. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:57, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) == Үлгі == Ассалаумағалейкүм. <nowiki>{{Договор}}</nowiki> үлгісі жарамсыз сияқты, дұрыстап бересіз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:34, 2024 ж. қарашаның 27 (+05) : Уағалейкум салам! Үлгі жарамды, бірақ орысша қалып қойған сөзді қазақшаға ауыстыру керек, сонда бәрі жақсы шығады. Мен қазір осы үлгіні мақалаға қосамын. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:57, 2024 ж. қарашаның 28 (+05) ::Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:45, 2024 ж. қарашаның 28 (+05) == Неге жойылды? == Сурет:Maska--kazahstan-shou1.jpeg осы суретті "Маска" мақаласына кірістіріп қоям деп жүктеп қойсам жойып тастапсыз. Адамның еңбегін еш етуді білесіз, ә. Толықтырамын оны әлі!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:39, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) :{{@|Madi Dos}}Екеуі де жойылады, себебі авторы мен қайнаркөзі көрсетілмеген. дайын суретті жүктеу қандай еңбек? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:42, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) ::Білем, оны көрсету керек екендігін. Менің енгізген бұрынғы суреттерімде дереккөздер бар. Кейінірек енгіземін, оның үстіне бұл еркін сурет емес. Тек осы Қазуикиде ғана орналасатын сурет, сосын адамның жасаған ісін құнсыздандырмаңыз. Админ болсаңыз, өзіңізге админсіз.Дайын суреті де енгізілмеген қаншама мақала бар. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:48, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) :::Қалпына келтіремін, бірақ авторы мен дереккөзін көрсете кетсеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:54, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) == Координат модулін жаңарту == Module:Coordinates модуліне көптеген жаңартулар енгізілді, соларды қазақша нұсқасына енгізіп, координаттардың мақаладағы орналасуын дұрыстау керек. Модульді соңғы рет сіз өңдепсіз, жаңартып жіберуіңізді сұраймын. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 22:45, 2024 ж. желтоқсанның 22 (+05) <s>:Дайын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:41, 2024 ж. желтоқсанның 23 (+05)</s> Нақтылау керек :Мысалы: [[Екібастұз]] немесе кез келген қала жайлы мақаланы ашқанда, коориднаттар инфобокспен бірге жабысып тұрады. Соны түзесеңіз. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 23:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::{{@|Murat Karibay}}Ол үлгіден емес, уикипедияның интерфейсі жаңарғаннан болып тұр. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:09, 2024 ж. желтоқсанның 27 (+05) == Кедергі == Саламатсыз ба, мазалағыныма кешірім сұраймын. Мен қазақша Википедияға өз үлесімді қосқым келеді, алайда шегіндіруші 1nter pares деген адам менің әрбір өңдеуімді себепсіз жойып жатыр. Мен одан неге өңдеулерімді жойғаның сұрадым, бірақ нақты жауап ала алмадым. Осы жайында шара қолдансаңыз. Алдын ала рақмет [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:33, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Айдаушы мақала == Француз және үнді соғысы деген жойылған мақаланы айдаушы бет ретінде қалпына келтіру үшін сыртқы сілтемелерді қалай қолдансам болады және оған рұқсатым бар ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:43, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == Үлгі == Кеш жарық! Осы үлгінің басқасы бар ма? (Үлгі:Апат). Көрсетілімі нашарлау, не қолдануға болады орнына? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:08, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05) :Бсақасын біле алмадым, мүмкін дубликат жасай бермей, осы үлгіні жаңарту керек шығар --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:11, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:31, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Байланыс == Kasymov мырза сізбен қалай байланысқа шықсақ болады, мақала өңдеуге қатысты кейбір сұрақтар бар еді? [[Қатысушы:Nirvana 0099|Nirvana 0099]] ([[Қатысушы талқылауы:Nirvana 0099|талқылау]]) 11:21, 2025 ж. ақпанның 5 (+05) == Бітікші сайлауы == Қайырлы таң! [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 07:34, 2025 ж. ақпанның 19 (+05) == Господин Касымов == Господин Касымов, как с вами связаться? У нас есть вопросы по редактированию статьи [[Қатысушы:1lockeny|1lockeny]] ([[Қатысушы талқылауы:1lockeny|талқылау]]) 19:54, 2025 ж. наурыздың 14 (+05) == Assistance with Template Updates on Kazakh Wikipedia == Hello Kasymov, I hope you're doing well. I recently made a request on the Kazakh Wikipedia village pump regarding updating certain country data templates to align with standard formatting. Since this impacts multiple pages, I’d appreciate your input or assistance in addressing it. You can find my request here: [[Уикипедия:Форум#Replacing "Country data" templates with "Үлгі:Байрақ".]] Please let me know if you need any clarification. Thank you for your time and consideration! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. наурыздың 26 (+05) == Sorting files in categories == Hi! I hope you can help me a bit. [[Үлгі:Non-free media]] seems to put files in [[:Category:Тегін мақалалар]] and according to Google Translate it means free files. It should say something like "All non-free files" like [[:en:Template:Non-free media]]. Also [[Үлгі:Free media]] should put files in "All free files" like [[:en:Template:Free media]]. Can you help fix? Finally there seems to be a lot of redundant categories in [[:Санат:Уикипедия:Суреттер]]. Can you delete those that are not needed? If you want to rename the categories wit files without machine-readable source, author etc. you need to use Translatewiki. You can see more at [[:m:File_metadata_cleanup_drive/How_to_fix_metadata#Finding_images_without_an_information_template]]. [[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 23:23, 2025 ж. сәуірдің 11 (+05) == Бетті жою == Қайырлы күн, Қасымов мырза. ''Қатысушы:Austrian Cat/зертхана/Осман империясы'' бетімді жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 09:55, 2025 ж. сәуірдің 25 (+05) :қалпына келтірдім, бірақ ондай мақала бар ғой. Бұрынғы автордың еңбегін жоққа шығарып, зертханаңыздан көшіре салу болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:54, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) ::неге? Қазақша Уикипедияда мақалалардың көбісі безендіру, яғни эстетика, дереккөздер мен сілтемелердің болуы тараптарынан біраз ақсап, және жалпы сапа критерийлерін қанағаттандырмайды деп айтуға болады. Әсіресе ол басқа тілдік бөлімдермен салыстырғанда байқалады. Егер де біздегі мақаланы ағылшын бөлімінде қолданылған сілтемелер мен деректерге негізделіп, оны бейімдеп һәм безендіріп, қайтадан жазғаннан не залал? Бір түсіндіріп жіберсеңіз [[File:Face-grin.svg|25px]] [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:15, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) :::соны неге мақаланың өзің безендіріп, толықтырып жаңартпасқа --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:22, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) ::::әзірше жазылу үрдісінде, зертханамда мәтін толық дайын болған соң, мақаланың өзіне бір-ақ өңдеме арқылы көшіре салам деген ой болған негізі. Себебі қазуикидегі кейбір үлгілер, мысалға [[Үлгі:Sfn]] жеке өзіме қазірше шамалы түсініксіз болып тұр (себебі орыс Уикипедиясында бұл үлгіні қолдану үшін, [[Үлгі:Cite book]] дегеннің "| ref =" қатарында автор есімін енгізіп, дәл соны ''sfn'' үлгісіне қоясың). Жазып аяқтаған соң, бұл үлгі дұрыс жұмыс істеп, барлық ақпарат толық екеніне көзім жеткенде жария етемін (деп ойлағанмын). Ондайға тыйым салынған ба? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) :Сапаға көмектесер еді, түсінгенім көп өңделген уикипедия тереңдігі көп болады екен --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:46, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) Балам, ''Абсурдизм'' деген мақаланы неге жойдың? Қайтара салшы... --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:37, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05) :Қалпына келді, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05) Сәлем, [[Хасанкейф]] және [[Ойжұмбақ]] мақалаларын неге жойғансың? Қалпыларына келтіргенің дұрыс болады. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2025 ж. Мамырдың 7 (+05) :Кеш жарық! {{@|Елмұрат Х}} Ол қатысушы тоқтамай мақалалар жазған екен, барлық мақаласын жойғанмын. Қалпына келтірмеймін, себебі біреудің шала жұмысын админдер артынан неге ретке келтіріп отыру керек? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05) :: Сәлем! Жалпы ондай жерде «тексерілмеген мақала» деген үлгіні қолданған жөн. Басқа қатысушылардың еңбегін елейтін болсақ, әрине. Немесе «бастама» деген үлгі де бар және оған қатысты көптеген нақтылау белгілерін қолдануға болады, егер мақалалар санын күрт азаюын қаламасақ. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:57, 2025 ж. Мамырдың 11 (+05) :{{@|Еститін Азамат}} кеш жарық! Онсызда сондай үлгі қойылады, бірақ оның мазмұнын, сапасын, грамматикасын кім тексереді. Біреудің артын кім тегін тексеріп, көзді қызартып, қиналып отыру керек. Ынтасы мен жауапкершілігі жоғары адам жазатын нәрсені жазады, жай шетелге барып қайту үшін жасамайды. Шындық солай --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:49, 2025 ж. Мамырдың 13 (+05) :: Қызықсың. Сені мұнда біреу мәжбүрлеп жатыр ма? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:00, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :Бірнеше қатысушы ғана тексеріп, уақытын бөліп, сапасыз дүниемен күресіп жүр. Соның ішінен Сені байқамадым. Сондықтан уақытты маған құрта бермей, жақсы мақалалар дамытуға үлес қоссаң немесе қате, жетіспейтін үлгілерлі толықтырса жақсы болар еді. Егер оларды түзетіп тексеріске салсаң, жоюға болмайды. Осыны әсіресе оқушылар мен студенттер көп пайдаланады. Мазмұны копи паст жасалған нәрседен қазуикипедияның сапасына күмәнмен қарайтын болады. Айдаладағы біреудің мақаласына басты ауыртудың қажеті шамалы. Болмаса телеграм топқа жаз, осы мәселені шулатып жүргенімізге біраз болды. Бірақ көбісі робот сияқты, қыстырмайды, бір рет қана өңделген, аударылған, конвейер мақалаларын минут сайын жазып отырады. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:58, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :: Әлгі [[Абсурдизм]] мақаласын алайықшы — оны өзің жойдың, өзің қалпына келтірдің. Жалпы оны жоятындай ештеңе көріп жатқан жоқпын, әжептәуір мақала. Орфографиялық қателер бар әрине, бірақ ол енді басқа әңгіме. Мүмкін, жойғанда сен оны оқымаған да шығарсың? Солай болып көрінеді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:36, 2025 ж. мамырдың 18 (+05) :Ол да мүмкін, себебі жоймай қарап шыққанымда түзететін заттары көп болды. Сондықтан 2-3 минут аралықта жасалған мақалалардың сапасына күмн тудырдым. Сондықтан соған ұқсас дүниелерді қарамай жойғаным бар. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:09, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) :: Сөйтіп жүріп сапалы мақалаларды құртып жүрсің. Басқа қатысушылар Қазақ уикипедиясындағы мақалалар санын арттырып жатқанда, сен осындай керағар әрекетпен айналысып, не пайда таппақшысың? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:17, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) :{{@|Еститін Азамат}} сені және басқа да ұқсас '''фейк''' аккаунтарды бұғаттау жайлы талқылап жатыр. Соған қарағанда шынымен 4-5 аккаунт бір адамға тиесілі болу керек. Сен мені қадалағанша басқа шаруалармен айналыссай, істейтін тірлігін, жұмысын жоқ па? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) :: Мұнда фейк жұмыспен айналысқанды сені ғана көріп тұрмын. Жарайды, сен мылжи бермей, қатесіз жазуды үйреніп алсаш. Әртүрлі фейк тапсырмаларды «қадалағамай». --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 08:09, 2025 ж. мамырдың 23 (+05) :::Бұл даудың қажеті жоқ, бір-біріміздің уақытымызды алып нестейміз? :::Әркім барынша жұмыстанып жатыр, арасында қателерде болады, мінсіз адам жоқ) :::@[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]], сізге ұсыныс, басқа қатысушылардың әрекеттерін «қадағаламай» өзіңіз де мақала жазып бастаңыз. Мүмкін сіздікі ең үздігі болып шығар? :::Осы талқылау былай (агрессивті түрде) жалғаса берсе шынымен де бұғаттау шараларын еңгізуге тура келеді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 08:25, 2025 ж. мамырдың 23 (+05) :::: Артық кетсем, кешірерсіз. Жалпы бейтарап болуға тырысқанмын... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:18, 2025 ж. мамырдың 23 (+05) :{{@|Еститін Азамат}} не деген екі жүзділік пен жасанды жауап. Бейтарап дей ма... деп Сен, не пайда таппақшысың деген жауаптар ше? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 13:33, 2025 ж. мамырдың 24 (+05) *{{@|Еститін Азамат}} Айтқаным келді. Құрметті админдер осы және осыған ұқсас '''ФЕЙК-ПРОВОКАТОР''' аккаунттың бәрін бұғаттап жою керек. ''Мира бел, Джамбул, осы аккаунт, Хәриполла'' деген аккаунт бір адамның артында. Кім екенін де сезіп тұрмын. {{@|Batyrbek.kz}}, {{@|Нұрлан Рахымжанов}} шара қолдансаңыздар. '''Ң''' әрпіне әдейі қате жіберіп, айтқан жауабынан байқадым. Өзінің жұмысы мен жеке өмірі жоқ па? Дені дұрыс емес-ау (осындай сөздер жазуға тура келіп тұр). Егер сіздер әрекет қылмасаңыздар өзім ретке келтіремін --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 13:28, 2025 ж. мамырдың 24 (+05) *:Еститін Азамат деген қатысушыны 6 айға блоктадым. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 16:29, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) == CEE Meeting 2025 == Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:25, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :дауыс берілді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:01, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) == Техникалық мәселе == Ұлы мәртебелім, мен жоқ кезде қандай техникалық мәселе туындады? Мүмкін кейбіреуін шеше алармын. Талқылау легінне жазайын десем жаза алмай қалыппын, бұл менде ғана ма білейін деп едім. Әзірге себебін таба алмай жатырмын. Санатта неге мақалалар қазақ алфавитімен ретттелмейді деген сұраққа әлі жауап тапқам жоқ, мен жоқта анау үш нұсқа деген пәле жоғалыпты, қуанып қалдым. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) :Арыстанбек, үш нұсқаны алдырттық қой әйтүп-бүйтіп. Талқылау легін барлық уики бойынша аламыз деп жатыр еді. Сол алып тастаған болар. Санаттар туралы сұрап көрейін. Осы бет иесінен кешірім өтінем, оның атынан жауап беріп отырғаным үшін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) ::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Талқылау легі деген керемет дүние еді, жақсы дүниені неге құртқанды жақсы көреді екен. Фейсбуктың да алғашқы кездегі дизайны мен талқылау құрылымы өте әдемі еді, қазір быт-шыт бірдеңе болып кетткен. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:18, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) == [[Бауыржан]] == Why are you removing the name I added? [[Қатысушы:Altenmann|Altenmann]] ([[Қатысушы талқылауы:Altenmann|талқылау]]) 00:25, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі == Қайырлы кеш! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. маусымның 1 (+05) :Кеш жарық! Қазір өңдей алмаймын, кейінірек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:57, 2025 ж. маусымның 1 (+05) ::Қайырлы түн. Осыны ұмытып кетпеңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2025 ж. маусымның 18 (+05) == Жеке кеңістігімдегі мақалалар == Қайырлы күн.Неліктен менің жеке кеңістігімдегі мақалаларды түсіндірместен өшірдіңіз? Мен негізгі мақала кеңістігін толтырмау үшін бос уақытымда жұмыс істейтін жаңа мақалалар жасадым. (Қатысушы:Programman/Kickstarter, т.д.). Барлық жойылған мақалаларды қалпына келтіруді сұраймын. [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 15:46, 2025 ж. маусымның 11 (+05) :Кеш жарық! Ол жерде ешқандай мақалалар көріп тұрған жоқпын. Бәрі бос бет қой? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:05, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::Иә, әзірге бос беттер болды, онда мен мәтінді біртіндеп қосуды жоспарладым. Осы беттердің барлығын қайта жасауым керек пе, әлде оларды қалпына келтіре аласыз ба? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 13:40, 2025 ж. маусымның 13 (+05) :::асықпай, біртіңдеп жазған дұрыс-ау. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:24, 2025 ж. маусымның 14 (+05) == Мыстангер жайлы ақпаратты мақұлдау == Сәлем! Мыстангер жайлы бетті қазақшаға аударып, ақпарат қосып едім. Соны мақұлдап, жариялап жіберсеңіздер. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 13 (+05) :Жалпы, қарап жіберетін біреу-міреу бар ма екен мұнда?)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:47, 2025 ж. маусымның 16 (+05) :Сілтемесін беріңіз. Қарап берейін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:42, 2025 ж. маусымның 17 (+05) ::{{@|Aweworthy}} кеш жарық! Басқа да белсенді қатысушылар мен админдерден көмек сұрасаңыз болады--[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:57, 2025 ж. маусымның 17 (+05) ::Қайырлы күн! https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher осының қазақшасын бастап берсеңіз)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 25 (+05) ::Өтініш жасағаныма 9 айдың жүзі болып қалыпты... ::https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] сіз көмектесе аласыз ба? [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:46, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Сізге бетті бастап беру керек пе? Әрі қарай өзіңіз толықтырасыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:51, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::Дәл солай. Жаңа материал бастауға әлі құқығым жеткіліксіз, сондықтан тек өңдей аламын. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:56, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Бастадым, өңдей беріңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:08, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) == Жою == Сәлеметсіз бе! <s>Асқар Алтынбекұлы Күлібаев</s> осы мақаланы жоюыңызды сұраймын [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:48, 2025 ж. маусымның 15 (+05) :дайын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 13:45, 2025 ж. маусымның 15 (+05) == Біріктіру == Сәлеметсіз бе! [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасының орынбасарлары]] мен оның ағылшынша нұсқасын (Deputy Chairman of the Mäjilis) біріктіріп, барлық мақалаларда қолдана берсек қалай жалпы ? Егер рұқсат болса, біріктіруіңізді сұраймын. Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:19, 2025 ж. маусымның 16 (+05) :жақсы, өзіңіз жұрыс деп шешсеңіз, жылжыта беріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:56, 2025 ж. маусымның 17 (+05) == Бетті уақытша жартылай қорғау == Сәлеметсізбе, менің жаңа мақаламда вандализмнің алдын алу үшін уақытша қорғауыңызды сұраймын. Мерзімі - 1 ай. Мақала аты: [[Яковлев Як-42]] және [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] [[Эрдэнэт қаласы]] 1 айға жартылай қорғау қылдырып беріңіз [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:45, 2025 ж. шілденің 4 (+05) == Мағынасыз мақала == Кеш жарық, [[PewDiePie T-Series-ге қарсы]] деген мақаланы жоюға ұсынамын. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 20:39, 2025 ж. шілденің 4 (+05) :Кеш жарық! Неге, мазмұнын оқымадым. Басқа тілдерде бар екен, себебін жаза кетсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:23, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::Енді адам деген мазмұнын білу үшін мәтінді оқымай ма?? Қарапайым нәрсе ғой, жоя салыңыз. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 17:24, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::Не себепті жою керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. шілденің 6 (+05) ::::Ол қазақ болмысына, әдетіне жат шетелдердің еріккен күйбең тіршілігін сипаттайтын еш маңыздылығы жоқ мақала ғой. Анық көрініп тұр ғой, мағынасы жоқ екені. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:03, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::::Мақала басты бетте тұрған жоқ. Тек басқа тілдерден аударып жазылған. 18 тілде жазылған екен. 17 тілде жазылғандарын жойсаңыз, қазақ тілінде де жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:08, 2025 ж. шілденің 6 (+05) ::::::Түсінбедім, сонда басқа тілдерде санасыз, мағынасыз мақалалар болса, бізде де қала бере ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:46, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::::::{{@|Елмұрат Х}} қайырлы кеш! Қандай да бір мақаланы жойылуға лайықты деп санасаңыз, онда сол мақалаға «[[Үлгі:Жедел жойылсын|Жедел жойылсын]]» үлгісін қойып, себебін жаза кетіңіз. Ары қарай жойылу туралы сол мақаланың талқылау бетінде жүруі қажет. Қандай да бір қатысушының талқылау бетіне жеке келіп, "мақаланы жоя салыңыз" деген болмайды -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:10, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::Елмұрат этика ұстаңыз. Көшеде, базарда жүрген жоқсыз, мен СЕНІ танымаймын. Арақашықтықты сақтаңыз! Қарапайым болса, нақты себебін көрсет, жоя сал, ала сал демей [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05) == Мақала жойу == Сәлеметсіз бе. Сіз [[Kazakhstan Airlines]] мақаласын жойыңызшы. Мен оның орнына жаңа мақаласын жасамақпын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:50, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :Кеш жарық! Сол мақаланы уикипедияға сәйкес толықтырыңыз. Жоя алмаймын [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:24, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::Неге сіз мен мақалалардың атын толықтай жазып қойсам қысқа қылдырып өзгертіп тастайсыз? Қысқа жазған біртүрлі ғой толық жазып қойу керек қой Ан-30 емес Антонов Ан-30 деп қойу керекқой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:40, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::енді қайта толықтырып қойыңыз [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05) ::::[[Жезқазған әуежайы]] деген мақаланы неге қайта қалпына келтіріңіз? Мен инфобокс және қосымша ақпараттар қосытымғой. Дереккөздердіде қосып қойғам [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05) == беттің атын өзгертпей туралы == сәлеметсізбе, мен мақалалардың бетін тотықтап жазып қойсам сіз неге атын ауыстыра бересіз. Ан-30 жан Антонов Ан-30 деп өзгертсем қысқа сына ауыстырып жібере бересіз, бұл қандай себептермен??? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:42, 2025 ж. шілденің 7 (+05) :кеш жары! Орыс тілінде қысқа нұсқадағы атауын маған ыңғайлы көрінді, яғни оқырман іздегенге оңай болады. Бірақ та қалған админдер дұрыс деп шешкен екен, сіздің қайта жылжытқан нұсқаңыз қалатын болды. Ескерту мақала атауларын ойланбай, талқыға салмай жатып жылжытпауды өтінемін. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:54, 2025 ж. шілденің 8 (+05) ::жауап бергеніңіз үшін рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05) == ПозКарта == сәлемктсізбе. Айта аласыз ба қалай ПозКарта жасау керегін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:47, 2025 ж. шілденің 8 (+05) == ескі өңдемеге қайтармау == Сәлеметсіз, [[Үржар (ауыл)]] деген бетті ескі өңдемесіне қайтармауды сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 20:24, 2025 ж. шілденің 9 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Әсел Құрманбаева == Сәлеметсіз бе! Әсел Құрманбаеваға уикипедия мақаласын жазсам қалай болады ? Әлде ол орынсыз ба ? [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 12:33, 2025 ж. шілденің 28 (+05) :Кеш жарық! кешірерсіз кім екенін білмедім) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:10, 2025 ж. шілденің 28 (+05) ::Нұрсұлтан Назарбаевтың екінші әйелі 😉 жай ғаламторда оның өмірбаяны, жеке өмірі, отбасы, байлығы жазылған, соның бәрін қолданып уикипедия мақаласын арнасам ба деп едім [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:14, 2025 ж. шілденің 28 (+05) :::өз еркіңіз, маңызды болып көрінер. қазаққа біреудің өмірі мен өсек қызық болу керек) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:20, 2025 ж. шілденің 28 (+05) ::::Жақсы 😅 [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:30, 2025 ж. шілденің 28 (+05) == Бет жою == Сәлеметсіз бе сіз меннің ''Бозанбай өзені'' деген мақаламды Бозанбай (өзен) деп жылжытыңыз. Ал ''Бозанбай өзені'' деп қалған мақаланы жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:45, 2025 ж. шілденің 29 (+05) :Түсінбедім? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:09, 2025 ж. шілденің 31 (+05) ::Іздемеге жазсам (Гуглдың) Бозанбай өзені деп шығады соны бассам ол бет [[Бозанбай (өзен)]]іне айдатылған Kasymov деп тұр. жойылған бетті жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:18, 2025 ж. тамыздың 2 (+05) :::Ол онсызда жойылған [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:35, 2025 ж. тамыздың 3 (+05) == Бет жою == <s>Нарын</s> бетін жойып беріңізші. Түпнұсқа бетін ''Нарын (айрық)'' дегенге айдағанмын. Мен бұл сөздің орнына ''Нарын (қала)''ның өзгертетін деп тұрмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:44, 2025 ж. тамыздың 4 (+05) :Рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:07, 2025 ж. тамыздың 13 (+05) == Стивенсон Роберт Льюис == Сәлеметсізбе, мына мақаланы қалпына келтіре аласыз ба, өте әйгілі жазушы ғой? --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 14:21, 2025 ж. тамыздың 21 (+05) :Касымов мырза, неге жауап бермейсіз? Басқа жүз шақты тілде бар мақала қазақ тілінде де болу керек қой!! --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 17:06, 2025 ж. тамыздың 24 (+05) == Саддам Хусейн == Hello. There is something wrong with the childhood photo of Saddam Hussein in the [[Саддам Хусейн]] article. His date of birth is 1937, but in the photo, supposedly from 1940, he looks no older than one year old. Either the year is incorrect, or the child is not Saddam Hussein. The same issue was raised back in 2012 on the Wikimedia Commons discussion page for this photo, but there was no response. https://commons.wikimedia.org/wiki/File_talk:Saddam_in_childhood.jpg If the discrepancies cannot be identified, then this photo should be removed from the article. Yours sincerely, [[Арнайы:Үлесі/78.174.55.43|78.174.55.43]] 07:11, 2025 ж. тамыздың 30 (+05) == Тілдер vs. Infobox Language үлгілері == Сәлеметсіз бе. Тілдерге қатысты мақалаларды реттеуге үлес қосықым келді, және әдеттегідей басқа сапалы мақалалардың үлгісі бойынша жазуға тырысамын, мысалы [[Қазақ тілі]]. Бұл мақалада Үлгі:Тілдер үлгісі қолданылған. Кейбір беттерде қазақшаға аударылған Үлгі:Infobox Language тұр. Қайсысын қолданған дұрыс? "Тілдер" үлгісін ұстануға тырысып тұрмын, бірақ оны да пішімдеу тұрғыдан сәл өңдеу керек. [[Қатысушы:Aisford|Aisford]] ([[Қатысушы талқылауы:Aisford|талқылау]]) 19:55, 2025 ж. қыркүйектің 5 (+05) :кеш жарық! Тілдер үлгісін қолданған дұрыс. Егер үлгі қате болса, үлгіні толықтықтырып, әрлер қатесін түзетуге болады. Үлгіні жасай алатын шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:13, 2025 ж. қыркүйектің 7 (+05) == Execution of Saddam Hussein == Good afternoon! Would you be so kind to translate [[en:Execution of Saddam Hussein|this article]] into Kazakh language?! --[[Қатысушы:Edrilizer|Edrilizer]] ([[Қатысушы талқылауы:Edrilizer|талқылау]]) 01:48, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05) == Жазған мақаламды тексеріп, Wikidata тізіміне қосу == Ассалаумағалейкум ''Kasymov'' мырза, мен кеше [[Майлысу]] атты мақала жазған едім, соны тексеріп, Wikidata элементіне қосуыңызды сұраймын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. қыркүйектің 21 (+05) == Ту үлгісін жасау == Кеш жарық! {{ту|Тайвань}} үлгісінің екінші нұсқасы бар ма екен? Олимпиада және спорт жарыстарына спортшылар басқа байрақпен шығады. Спорт жарыстарында да басқа ту көрсетіледі. Бізде сол тудың нұсқасын жасауға болар ма еді? Екінші өтініш, '''спорт жарысы''' үлгісінде атауы дегенді жасыл түспен белгілемесек бола ма? Сұр түсті қалдырсақ немесе шрифт жасыл фонда ақ болуы керек сияқты?. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 18:56, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05) == Тәулік суреті == Тәулік суретін бот ортаққордан импортайтындай жасап қойсақ қалай? Сен басқа пайдалырақ жұмыстарға көңіл бөле аласың. Бұндай қайталанатын шаршататын жұмыстарды ботқа тапсырған дұрыс. Бот күн сайын бір бетті сосын ай сайын бір бетті импорттап отырады. Келісесің бе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:54, 2025 ж. қыркүйектің 28 (+05) :@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] Әрине соны баяғыдан атйып жүргенмін, бұрындары солай болатын. Жасап қоя салыңыз) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:30, 2025 ж. қазанның 1 (+05) ::Скрипт істеп тұр ма тексеру үшін сен бастаған осы айдың POTD үлгілерін жоямын. Түсіністікпен қарайды деп ойлаймын <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:39, 2025 ж. қазанның 1 (+05) ::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|менің ботыма]], мерзімі шектеусіз уикиаралық импорттаушы тобына қосып бергенің керек болып тұр. Уикиаралық импорттау құқығын алудағы мақсат: Commons-тан Potd үлгілерін күнделікті импорттау <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:55, 2025 ж. қазанның 1 (+05) :::Ондай құқығым жоқ деп тұр. :( Нұрлан ағадан сұрап көрші. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. қазанның 2 (+05) ::Тәулік суретіне қатысты үлгілерге ештеңе жасмай тұра тұруыңды сұраймын. Сынақ ойдағыдай болды, енді бот өзі үлгілерді бастай береді. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:33, 2025 ж. қазанның 4 (+05) :::Тамаша! Ортаққордан жүктейді ма? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:11, 2025 ж. қазанның 5 (+05) ::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] иә <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:23, 2025 ж. қазанның 6 (+05) :::::суреттің сипаттамасы жасанды интелеккт арқылы қазақша бірден жазылатындай жасауға бола ма екен негізі? Не сурет екенін көрсететіндей? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:47, 2025 ж. қазанның 23 (+05) ::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] көп нәрсені жасауға болады, бірақ оның бәріне уақыт керек қой. Көбіміз уақытты дұрыс бағаламаймыз. Уақыты келсе жасаймын, басымдықтарға, маңыздылықтарға бірінші көңіл бөлемін. Уикипедияға жасанды интеллект тікелей қосып қоямын ба деген ой да келген. Ең маңызды істер тұрғанда бұндағы істерім өзінің сәтті уақытын күте тұрады, мүмкін ондай сәтті уақыты мүлдем келмейтін де шығар, себебі Уикипедиядағы істерімнің маңыздылығы 1/10, 1/20, 1/40 геометриялық прогрессиямен маңыздылығы төмендеп барады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:39, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] айлық үлгілерін өзің жазып жүр екенсің ботқа ай сайынғы үлгіні де жазып отыруға тапсырма беріп қойғанмын. Егер бет бар болса бот елемейді сондықтан боттың не жасағысы келгенін көре алмаймыз. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 22 (+05) :жақсы, бастысы Бот санат пен интеруикиді қоюды ұмытпасың) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:21, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] интеруикиді өзіміз қоятын сиқтымыз. Бот қоя алмайды деп ойлай бер. Бізге де жұмыс қалсын ))) <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:46, 2025 ж. қарашаның 24 (+05) == Крем == Добрый день! Поясните причину [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Сары_май_кремі&diff=prev&oldid=3508291вашей отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. қазанның 5 (+05) :Кеш жарық! Стақан сияқты сөздерге мақалаға тікелей қатысы болмағандықтан, кері қайтардым [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:57, 2025 ж. қазанның 7 (+05) == Me editing my user page == For some reason, every time I add links to my user page on different Wikipedia language editons on my user page '[[User:PK2]]' in Kazakh, the following warning comes up: 'This action has been automatically identified as harmful, and therefore disallowed. If you believe your action was constructive, please inform an administrator of what you were trying to do. A brief description of the abuse rule which your action matched is: Қатысушы жеке бетіне мақала жазу'. [[Қатысушы:PK2|PK2]] ([[Қатысушы талқылауы:PK2|талқылау]]) 04:27, 2025 ж. қазанның 27 (+05) == Өңдеу қателігі == Асхат Советханұлы Жұмабеков бетінде мақала өңдегенде қателік шықты. Не істесем болады? Администраторға хабарлассын деген @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 21:19, 2025 ж. қазанның 30 (+05) :Кеш жарық! Түсінбедім [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:26, 2025 ж. қазанның 31 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:30, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Қызыл ту ордені мақаласына бағыттайтын беттер қателігі == Сәлеметсіз бе! ҚҰРМЕТТІ @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]! Қызыл ту ордені бетіне бағыттайтын келесі беттер: ''Еңбек Қызыл Ту'' Бұл беттерді тез арада жобға ұсынамын, себебі Еңбек Қызыл Ту ордені - өз алдына басқа марапат. [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 08:43, 2025 ж. қарашаның 20 (+05) <s>:Жақсы</s> Біраз мақалаларға сілтеніп тұр, әзірше жойылмайды. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:56, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) == Уикижобалар == Саламатсыз ба қазір қандай уикижобалар бар [[Қатысушы:Galumzhan|Galumzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Galumzhan|талқылау]]) 15:15, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:58, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Райымбек батыр мақаласын қорғау жөнінде == Қайырлы күн, мырза! [[Райымбек батыр]] мақаласын уикилендірдім. Дереккөздерге сілтеме жасадым. Мақаланың қазіргі нұсқасын қорғауға алуларыңызды сұраймын. Трайбалистік сипаттағы вандализмнің (тұлғаларды негізсіз мадақтау және артық эпитеттер мен метафорларды қолдануы) алдын алу үшін. Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 13:10, 2026 ж. қаңтардың 8 (+05) :Кеш жарық! жартылай қорғадым [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:13, 2026 ж. қаңтардың 10 (+05) ::Кеш жарық! ::Енді көріп отырмын, рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 20:13, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05) == '''Уикипедия 25''' == Уикипединың [[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:33, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05) == Қазақстан Республикасындағы педагогикалық практика == Сәлеметсіз бе, менің мақаламды жойып тастапсыз. Себептерін айтсаңыз жақсы болар еді [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 11:45, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]Жауап бересіз бе? Басқаларға комментарий жазып жатырсыз, маған да мақаланың өшірілуі туралы жазған жоқсыз [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 08:53, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) ::Энциклопедиялық мақалаға келмейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:32, 2026 ж. қаңтардың 21 (+05) == Орфографиялық қате == Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Сәрсенбі]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, "Алма — жеміс". Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:23, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :[[Бристоль]] бетіне жасаған өңдемемді де қайтарып тастапсыз. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:26, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::Бірінші мақала сол қалпында тұр. Екіншісінде орынсыз сілтеме қойылған. ** өзені деп сілтенбейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :::Сәлеметсіз бе. Сонда "<nowiki>[[Эйвон өзені]]</nowiki>" емес "<nowiki>[[Эйвон]]</nowiki> өзені", яғни тек [[жалқы есім]]ді сілтемеге алу керек пе? Дереккөз көрсете аласыз ба? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05) ::::Кеш жарық! Осындай аттас басқа заттар аталмаса ешқандай өзені, көлі деген керек емес. Болып жатса *** (өзен) деген дұрыс болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:08, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05) == Одиссейді жою == Сәлем, мына мақаланы неғып жойдың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:08, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05) :сәлем! Ол қатысушының біраз өңдемелері кері қайтарылды. Бастаған мақалалары әлі тексерісен өткізілмеген. Қалпына келтірдім. Соны әрлеп, санаттарын қойып, мазмұнын тексеріп жіберсең жақсы болар еді. Жалпы сол қатысушының барлық бастаған мақаласын тексерістен өткізіп жіберсең, қазуикиге қосқан үлкен үлес болар еді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:26, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05) == Айлық үлгілер == Тәулік суретінің айлық үлгілерін ай сайын айдың соңында 26-күні басталатын етіп қойдым. Енді өзің бастамай тек бақылап жүрсең жеткілікті болар. Бірдеңе дұрыс болмай жатса айтасың ғой. Уақытым болса дұрыстауға тырысамын. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:12, 2026 ж. қаңтардың 31 (+05) :Рахмет бірақ қате болып жатыр. Қазақша емес, басқа тілге сілтенбеген екен [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:29, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) == Бетті жою == Сәлеметсіз бе. Мен жасаған [[Лимбург (Бельгия)]] бетін жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 13:18, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) :Қайырлы күн! Қателесіп кеткен шығар, [[Лимбург (Бельгия)|мақалаңыз]] қалпына келтірілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:30, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) :Жоқ, қателескен жоқпын. Қысқа мақалалар онсыз да толып жатыр. Неге оны толықтырып жазбасқа? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:31, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) ::Негізі осындай бас-аяғы жоқ мақалаларда бастамаған дұрыс.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:09, 2026 ж. ақпанның 2 (+05) :::Белгі қойып кетсеңіздер, неше күннен кейін жойылады. Әдетте жаңа жазылған мақалаға кемінде бір апта беру қажет. Егер жазылған күннен бастап толықтырылмаса бірден жойылуы тиіс. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:57, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) == Навигациялық үлгіні жою себебі түсіндірілмеген == Үлгі:FIFA Futsal World Cup 2024 деген үлгіні неге жойдыңыз? Қатесі болса, ескерту жасау мәдениеті бар ма? Жою тарихына да еш белгі, дерек қалдырмаған екенсіз? Қатесі болса жөндесіп жіберіңіз немесе ескертіп кеңес беріп кетсеңіз орынды болар еді. Тағы ескерту айтамын өзіңізге, бұл әкеңізден қалған мұра емес. Ескертіп, мәтінмен түсіндіріңіз шешіміңізді. Бірден жойылатын мақалалардың параметрлері болады. Бірақ бұл үлгіде дөрекі қате жоқ, өңдеуге және жетілдіруге болатын. Жауабыңызды толыққанды жазып, түсіндірірмесін беріңіз. Үлгіні қалпына келтіремін. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :себебі басқа тілден ондай нав. үлгі таба алмадым. Әрі ол жерде құрамалар ғана көрсетілген. Меніңше сол жарысқа қатысты мақалалар болы керек шығар (финал, іріктеу, тағы сол сияқты) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:55, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Басқа тілде дәл осындай навигация үлгісі болмауы мүмкін. Қолдан жасалған яғни код мәселесі болмаған нәрсеге басқа уики үлгі болуы да мүмкін. Бірақ тақырып жаңадан ұарқын алып келе жатқан мәселеге арналғандықтан, біздің жағдайда футзал спорт түрі, онда оларда жоқ болуына таңғалмауымыз керек. Бізде бар екен. Әлем чемпионатына қатысқан және белгілі орын алған құрамалардың навигациялық кестесі жаңадан құрастырыла береді. Айып етпеңіз, бірақ бұл аргументіңізді қабылдай алмаймын. Керісінше, сол навигациялық кестеге ұсыныстарыңыз бен санаттарын және басқа үлгілерді кіріктіруге кеңес берсеңіз? Одан кейін, менің жасаған және басқа адам жасаған болсын талқыламай, пікір алмаспай жоймауыңызды сұраймын. Ережеге сәйкес егер ескерту айтылған уақыттан екі апта ішінде мақала жақсы жаңына қарай өзгермесе бірден жою қажет. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:08, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) == Жедел жойылсын == Қайырлы түн. [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы|Мына]] мақаланың жойылуын қолдайсыз ба әлде қарсысыз ба? Талқылау бетінде өз пікіріңізді жазып кетсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:29, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) == Олимпиада ойындары туралы үлгі == Қасымов, Олимпиада туралы үлгіні түзеткен едім. Олимпиадалық ойын деген қазақша сөз жоқ. Сіз неге өзгерісті шегірттіңіз? Әлде қате жазуды қолдайсыз ба? Егер сауатыңыз жетпесе, талқылауға сұранбайсыз ба? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 21:33, 2026 ж. ақпанның 22 (+05) :'''Олимпиа ойындары''' дегенді естімедім? сіз солай өзгертіпсіз. -''лық'' деген шылауды енді байқадым, алып тастадым. Қалпына келді :Футзал үлгісінде ешқандай санат жоқ сосын неге ағылшынша? Тексеру үлгісі тұра берсін, басқа біреулер ерінбей біреудің жүмысын аяқтап шығар. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:25, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Панорама бостандығы == Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 19:55, 2026 ж. наурыздың 13 (+05) :Қайырлы күн! Сіздің сұрағыңызға нақты жауап бере алмадым. Өзіңіз түсірген сурет болса ешқандай мәселесіз жүктеуге болады. Сырттай болса авторлық құқық пен қайнаркөзін көрсету керек сияқты. Бұл мәселені Арыстанбек немесе Батырбек мырзалардан сұрап көріңіз. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 14:13, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == Жоққа шығару == {{жабық}} @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Саламатсыз ба! Атырау облысын мақаласын неге жоққа шығардыңыз мені мен қатені түзетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Гектар неге үлкен әріппен, сөйлемнің ортасында тұрған сөз емес па? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 15:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] нүктеден кейін үлкен әріппен жазылуы керек. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:46, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::қай жерде нүкте, сөйлемнің ортасы ғой. Сәл асықпай қараңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 15:47, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::2 млн. Деп тұр мақалада сосын мен Гектар деп үлкен әріппен жазып жібердім дұрыстап қараңызшы нүкте тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:59, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::Сізге енді грамматиканы оқытып отырайық енді? ''млн.'' қысқартылған сөз, онда ''2000 ж.'' деп жазсақ артынан үлкен әріп жазыла ма? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 16:01, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:06, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] 2000 ж. дегенге не қатысы бар? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:12, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::::::Саған мысал ретінде айтып отыр [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] негізі 2 млн. Гектар деп басталуы дұрыс. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) {{жабық-соңы}} == Жоққа шығару == қайырлы күн! Неге өңдемелерімді жоққа шығарып жатырсыз? "Алфавит бойынша ..." деп басталған тақырыптағы санаттар [[:Санат:Алфавит бойынша санаттар]] санатына қосылмай ма? Сосын [[:Санат:Шатқалдар]] санаты өз-өзіне қосылуы керек пе? Шатқал аңғардың бір түрі емес пе? -- [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 12:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) :Қалпына келтірдім, мен қателесіп керісінше ойлап қалдым. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:43, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == Бетті жою == {{жабық}} @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] неге @[[Қатысушы:AdilBot|AdilBot]] деген бетті жойдыңыз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 25 (+05) :Себебі сізде бот мәртебесе жоқ. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:20, 2026 ж. наурыздың 25 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Өз аккаунтымда AutoWikiBrowser ді қолдануға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:24, 2026 ж. наурыздың 25 (+05) :::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] бот жүргізбей @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:00, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::::Кеш жарық! Сізде әлі тәжірибе аз, қателессеңіз біз артынан түзетіп әлек боламыз. Әзірше жоқ [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:08, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Бот жүргізбеймін ғой тек өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser ге жұмыс жасауға рұқсат беріңіз деп айттым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:11, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) ::::::Ол жартылай автомат, сіз қателессеңіз, біз сияқты админдер артынан түзету үшін уақыт пен күшті құртамыз. Егер шынымен де жаны ашар болсаңыз, мақаладарды әрлеп, толықтырып, сапасын жақсартуға болады. Талай админ мен қатысушы солай жұмыс жасап жатыр. Сіз әлі тіпті үлгіні дұрыс қолдана алмайсыз, ''актриса'' деген үлгіні қойдыңыз ба? Болмаса, соны жасаңыз. Сау бол! [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:17, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Басқа қатысушылар да AutoWikiBrowser пайдаланып жүр ғой тәжірибе аз болса да. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) ::::::::Басқа админдерден сұраңыз, менің жауабым жоқ. Қандай қатысушылар? тізімін көрсетіп берсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:24, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Zscout370 осы қатысушы егер қателеспесем. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:31, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) ::::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] рұқсат бересіз бе өтініш [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:13, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::::::::Берілмейді. Тіпті оны менде айттым, саған тәжірибе жинау керек. Талқылау аяқталды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) {{жабық-соңы}} == Айдос Ғалымов туралы мақала == Сәлеметсіз бе! Инкубаторға Айдос Ғалымов туралы толық мақала енгіздім. Тексеріп, негізгі бетке көшіруге көмектесесіз бе? Рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 23:25, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05) == Жедел жою туралы == ''Анна Александровна Немченко'' мақаласы орыс уикида жоқ, бірақ ағылшын уикипедиясында бар. Маңыздылығы онша төмен емес. //- [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 12:06, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :Қазуики оқырмандарына қандай маңыздылығы бар екен? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:22, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) == Мақаламдағы қателік == @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! [[Дженнифер Лоуренс]] менің мақалам еді ол мақалада қателіктер бар ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:24, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) :Кристиан Бекйл, Крис Эванс сияқты мақалаларды қарап көріңіз. Әрине ол жерде мәліметтер ескірген, мысал ретінде көруге болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:49, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) == үлгі == Сәлеметсіз бе! Мына 3 үлгіні өңдеу үшін аша аласыз ба: Үлгі:Кино, Үлгі:Тұлға және Үлгі:Кинематограф [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:15, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) :Дайын [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:20, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) == Шегіндіру == @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! Өңдемені шегіндіру үшін рұқсаты керек пе? Жалпы айтып жатқаным. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:53, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == CEE MEETING 2026 == Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар == Елде Алтын Орданың мұрасын жаңғырту үдерісі қарқыынды дамып жатқанда, сен оған қатысты мақалаларды жойып жатқаның қалай болды??? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:52, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) :Қандай мақаланы жойдым? @[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]]. Тізімін көрсетіп бер, қалпына келтірейін, әлде басқа админ болуы да мүмкін [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:17, 2026 ж. мамырдың 27 (+05) :: [[Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар]] --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:38, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) :::''І Хәріполла'' мырза жоюға ұсыныпты, дубликат деп. Өте қырағы екенсің) ''Алтын Орда тарихы, Қазақстан тарихын'' осылай жаңартып, толықтырып жіберсең жақсы болар еді. Өңдеу санын 100 асыруға үлкен мүмкіндік бар [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:28, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::: Басқа қатысушының өңдемелер санында не шатағың бар??? Бұл бір. Екіншіден, мақала аттары ұқсас болса, жоя бересің ба, бұл қайдан шыққан ереже? Жалпы тарихи кезеңге бір мақала арналса, сол заманның тұрақжайлар тізімі туралы тағы бір мақала болса, бір жерің тарыла ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:39, 2026 ж. маусымның 1 (+05) :::::кішкене этиканы ұсиауды өтінемін. Бірінші жазған сұрақтарға сәл назар аударсаң. Сен, қалай болды деп, ауыз екі стильде жазуды доғару керек. Тағы осылай қайталанса, дөрекілік үшін бұғаттауға кетеді. Жазу мәнерің тура алдында бір шатақ кісінің стиліне ұқсайды. Жауабымды түсінбедің, І Хәріполла деген қатысушы дубликат деп ЖЖ ұсыныпты, содан жойылды. Сенің маған аяқ асты қызығушылық танытқанынан, жасаған өңдеулерге назар аудардым. Енді неге басқа мақалаларды ретке келтірмеске, мысалы сол Алтын Орда [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:11, 2026 ж. маусымның 3 (+05) ::::::Ойыбай, енді „Сен“ деген сөзден қорықсаң, онда саған ештеңе де жазбай-ақ қояйын. Нәзік жандарға тиісетін адам емеспін. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:36, 2026 ж. маусымның 7 (+05) :::::::Аман бол, тағы бір біртүрлі адамдар. Базардан келесіздер өзі? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:11, 2026 ж. маусымның 7 (+05) == Мақалаларды рұқсатсыз жою == Неліктен менің жоба мақалаларымды қайтадан жойдыңыз? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. маусымның 24 (+05) :Мақалаларды қалпына келтіріңіз! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:33, 2026 ж. маусымның 24 (+05) ::'''Қандай мақала!''' @[[Қатысушы:Programman|Programman]] [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:08, 2026 ж. маусымның 26 (+05) :::Меннің жеке кеңістігімдегі парақшаларды неге кетіре бересіз?! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05) ::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05) :::::@[[Қатысушы:Programman|Programman]] күні мен уақытын, таба алмадым. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:48, 2026 ж. маусымның 28 (+05) ::::::21/06/2026 02:29 [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. маусымның 29 (+05) :::::::Қалпына келді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:48, 2026 ж. шілденің 1 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:19, 2026 ж. шілденің 3 (+05) == Уикикпедия талаптарына сай қалай мақала жазамыз == Сәлеметсіз бе, Kasymov! Мен қазақша Уикипедияға мақала жазып жүрген жаңа қатысушымын. Сізден бір мәселеге қатысты кеңес сұрағым келеді. Мен дайындап жатқан мақала Уикипедия талаптарына толық сәйкес болуы үшін қандай тұстарын жақсартуым керек екенін айтып, бағыт-бағдар бере аласыз ба? Уақытыңыз болса, пікіріңіз бен кеңестеріңізді қуана қабылдаймын. Алдын ала көп рақмет! [[Қатысушы:Мадикино|Мадикино]] ([[Қатысушы талқылауы:Мадикино|талқылау]]) 19:09, 2026 ж. шілденің 14 (+05) :Сәлеметсіз бе! Өзіңіз қызыққан тақырыптарды бастауға болады, мысал ретінде таңдаулы немесе жақсы мақалаларды оқып қарасаңыз болады. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 17:50, 2026 ж. шілденің 17 (+05) == Жоюға ұсыныс== Ассалаумағалейкүм! <s>Атырау облысындағы жоғалған отбасы</s> деген мақала жай ғана жаңалық қой. Оны жояйықшы№һ. --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 07:51, 2026 ж. шілденің 20 (+05) *Негізі энциклопедиялық мақала емес...--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:11, 2026 ж. шілденің 20 (+05) :Жақсы == Бирма боксы федерациясы мақаласына қатысты. == Қайырлы күн. [[Республикалық Бирма боксы федерациясы]] осы мақаланы тексеріп беріңізші. Алдын ала рахмет айтамын. Balaburgem 15:31, 2026 ж. қыркүйектің 16 (+05) == Сурешілер == Сәлеметсіз бе, Kasymov! Аубакирова Анар Дәулетбековна туралы мақала бойынша жазып отырмын. Мақаладағы персоналдар туралы соңғы мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінен алынған ресми деректер. Егер мақалаға қосымша деректер немесе авторитетті дереккөздер (АИ) қосу қажет болса, қандай талаптар бар екенін айтып жіберсеңіз, міндетті түрде толықтырамыз. Мақаланы жоймауыңызды сұраймын. Қолдауыңыз бен көмегіңізге рақмет! [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:52, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05) :Кеш жарық! Жаңа мақалаларды уикипедия талабына сай жазсаңыз дұрыс юолар еді. 5 минут сайын дайын нәрсені көшіріп салып жатырсыз, үлгілер, санаттар қолдану керек еді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:50, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05) :Маған суретшілер туралы 15 мақала жариялау керек. Олардың жұмыстары Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінде сақтаулы. Текст дайын, сілтемелер мен фотосуреттер бар болғандықтан, оларды әр 5 минут сайын жариялап отырмын... Тағы қандай ережелерді орындау қажет? [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05) ::Абай Құнанбайұлы, Эрнест Хемингуэй мақалалары қалай жазылғанына мән беріңіз. Сіз осыларды асығып жазып кетесіз, ертең оқырман сіздің дүниеңізді оқиды. Мақала сапалы әрі әдемі болған дұрыс [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:12, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05) == сурет музейі және суретшілер == Мақалалардағы суретшілер туралы барлық өмірбаяндық және шығармашылық мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінің ресми қорынан және архивтік құжаттарынан алынған. Барлық суретшілер музей қорымен және ресми экспозициялармен тікелей байланысты. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:54, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05) :Жаңадан басталған мақалаларды жоймауды өтінемін. Олар уақыт өте келе барлық ережелерге сәйкес жетілдіріледі. Кемшіліктерді анықтап, жақсарту үшін бұл мақалалардың қалуы маңызды. Жыл соңына дейін олардың барлығы талапқа сай ретке келтіріледі. Түсіністік білдіргеніңіз үшін алдын ала алғысымды білдіремін. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 30 (+05) == Әбді Омаров мақаласы туралы == Қайырлы күн! Мақаладағы дереккөздер тізімі қате болып шығып тұр, қалай жөндеуге болады? [[Әбді Омаров]] [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 15:22, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05) == О восстановлении статьи [[Борис Георгиевич Перчаткин]] == Здравствуйте. Стюард Johannnes89 удалил эту статью как некорректный машинный перевод, при том, что Вы редактировали этот перевод. Прошу посмотреть удалённую версию статьи, оценить, в достаточной ли мере переработан текст, и если текст статьи будет сочтён переработанным в достаточной мере, восстановить эту статью. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 10:18, 2026 ж. қазанның 9 (+05) :You keep interpreting users making small edits to the article as "someone reviewed my article" – that's simply not what you can expect on most wikis. That's what many users pointed out in the discussion at [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Using AI to Translate Wikipedia Articles]] about your table and precisely the reason why I proceeded to delete the article across small wikis as a result of that discussion. As proven by other users already [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Miscellaneous#c-JavaHurricane-20261003134000-JavaHurricane-20261001094400] your AI is clearly not suitable to create unreviewed translations for 100+ languages – especially given that you don't even make it transparent to local wikis that it's an unreviewed AI translation which is an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/]. More than 20+ admins on large wikis like Arabic, Chinese or Italian also decided to delete the article (some before I did the deletions on small wikis, others after my deletions [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q122828312&action=history&date-range-to=&tagfilter=client-automatic-update&offset=&limit=250]). [[Қатысушы:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Қатысушы талқылауы:Johannnes89|талқылау]]) 22:16, 2026 ж. қазанның 9 (+05) ::Administrators on four wikis (afwiki, azwiki, bawiki and ttwiki) reviewed the situation and made their own independent decisions to restore the article. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 09:26, 2026 ж. қазанның 12 (+05) == Сұрақ == Сәлеметсіз бе! «TAS GROUP» мақаласы бойынша өтініш: оны өңдеп, ережелерге сәйкес қайта жазу үшін менің қараламама (Қатысушы:Chris.geek.trend/Қаралама) қайтарып бере аласыз ба? Рақмет! [[Қатысушы:Chris.geek.trend|Chris.geek.trend]] ([[Қатысушы талқылауы:Chris.geek.trend|талқылау]]) 18:30, 2026 ж. қазанның 9 (+05) :Кеш жарық! Мақалаңыз жарнамаға ұқсайды [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:19, 2026 ж. қазанның 11 (+05) == Саламатсызба? Вьетнам қалалары туралы жазған мақалаларымды жойыпсыз. Оны орыс уикипедиясынан аударған болатынмын. == Негізі менің мақалаларымда қандай кемшілік барын түсіндіріп кетіңізші [[Қатысушы:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[Қатысушы талқылауы:Акмарал Абдрашидовна|талқылау]]) 10:00, 2026 ж. қазанның 29 (+05) 41awhnbrv0jkedjmdvgs41344kv5s1x 3688108 3688060 2026-10-29T05:44:50Z ~2026-57616-14 187715 /* Сәлеметсіз бе! */ жаңа бөлім 3688108 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|қыркүйек 2011 — қаңтар 2015|қаңтар 2015 — 2016 қаңтар|қаңтар 2016 — қаңтар 2017|қаңтар 2017 — сәуір 2019|маусым 2019 — желтоқсан 2020|ақпан 2021 — қаңтар 2022|ақпан 2022 — қаңтар 2023|қаңтар 2023 — сәуір 2024}} {{астынан}} == Жою №1 == Қайырлы күн. Мына қажетсіз айрық бетті <s>Мұқыр ауылдық округі</s> жою керек болып тұр. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 05:29, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05) :Алматы облысындағысының атауы шынымен Мұқыры ма? [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:34, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05) ::Иә, шынымен Мұқыры. Орысшасы ''Мукры''. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:51, 2024 ж. сәуірдің 29 (+05) :Жетісу облысында мұндай ауыл бар ғой [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:51, 2024 ж. сәуірдің 28 (+05) == Павел Архипович Загребельный‎ == Павел Архипович Загребельный‎ мақаласынан не үшін «КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері» деген санатты алып тастадың? Себебін айта кетсең, келесіде қоймас үшін. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) --[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:38, 2024 ж. мамырдың 1 (+05) : Түсіндім, кешірерсің, автоматты шығатын болып тұр ғой.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. мамырдың 1 (+05) ::Кеш жарық {{@|Мағыпар}}! Сонымен қатар {{tl|туғанжері}}, {{tl|қайтысболғанжері}} деген үлгілерді қолдансаңыз, автоматты түрде туған/қайтыс болған жерлердің санаты пайда болады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:58, 2024 ж. мамырдың 1 (+05) == Үлгі:Азаматтық қақтығыс == Қайырлы күн, ''[[Үлгі:Азаматтық қақтығыс|Азаматтық қақтығыс]]'' үлгісін дұрыстап жібересіз ба? ''Себеп'' деген істемей тұр. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:30, 2024 ж. мамырдың 7 (+05) :Сосын, ''Нәтиже'' дегенде алғашқы сөйлемде * белгісі істемейді, мысалы [[Қазақстандағы жер наразылығы (2016)]] мақаласында көрсеңіз болады. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:41, 2024 ж. мамырдың 7 (+05) :Иә, енді істейді. Бірақ "жұлдызшаны" білмедім. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 17:29, 2024 ж. мамырдың 7 (+05) ::{{@|Casserium}}''*'' барлық үлгілерде солай дұрыс көрсетпейді, метауикиден болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:15, 2024 ж. мамырдың 8 (+05) :::Иә солай шығар онда -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:27, 2024 ж. мамырдың 8 (+05) == Албан тілі мақалам жоққа шығарылды. == Менің жақында істегем мақаламда қате кеткен болар, мақаланың қате кеткен жері бар ма? Болмаса жоққа шығарудың себе не? [[Қатысушы:Nafpeg|Nafpeg]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 17:21, 2024 ж. мамырдың 8 (+05) :Себебі, сіз аудару функция арқылы мақаланы аяғына дейін өңдеген жоқсыз. Тыныс белгілер, дереккөздер арасында интервал қалып қойған, сонымен қатар дайын үлгіні пайдаланбай отырсыз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:46, 2024 ж. мамырдың 9 (+05) == Мақалада қате бар == Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] суретті жойып жіберген екен. Қырғызша нұсқасындағыдай түзеп жіберсеңіз керемет болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.97.162|37.99.97.162]] 17:42, 2024 ж. мамырдың 11 (+05) : Қайырлы күн! Суретті түзеп қойдым;-[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:52, 2024 ж. мамырдың 11 (+05) == Қате == Қайырлы кеш. Біраздан бері [[Үлгі:Елді мекен-Қазақстан]] дұрыс істемей тұр. Атырау облысының барлық елді мекендерінде '''<imagemap>: 2 жолдағы кескін жарамсыз, әрбір жол мынаның біреуінен басталу қажет:''' деген жазу шығады. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 23:06, 2024 ж. мамырдың 15 (+05) ::{{@|Casserium}}, үлгі қате емес. Позкарта үлгісіне қосымша үлгі жасалды. Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:39, 2024 ж. мамырдың 16 (+05) :::Көп рақмет -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:52, 2024 ж. мамырдың 16 (+05) == Жеңіл атлетші == Сәлеметсізбе! Жеңіл атлетші‎ үлгісі дүрыс істемей жатыр. ең төменгі жағында ақпаратты көрсетпейді (10 000м ден бастап). мүмкін шаблон тым созылғандықтан шығар? қалай түзетуге болады? [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:54, 2024 ж. мамырдың 18 (+05) :{{@|TalgatSnow}}Қайырлы күн, уақыт болғанда тексерістен өткіземін. Ұзақ үлгі екен, асықпай қарау керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 16:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05) ::Ok [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 21:56, 2024 ж. мамырдың 19 (+05) == Мақалаларды жою == Қайырлы кеш, мына мақалаларды жоюға ұсынамын. * <s>Атбасар түсті металдар тресі (Атбасцветмет)</s> * <s>ХVІІІ ғасырдың екінші жартысы – ХІХ ғасырдың басында Ертістің оң жағалауына көшу.</s> * <s>Қорғанысқа және басқаруға жұмсалатын шығыстар</s> * <s>Гринвуд Джеймс</s> * <s>Зат мөлшері. Авогадро саны. Молярлық масса</s> * <s>Ең кіші шекті өлшем</s> * <s>Ең үлкен шекті өлшем</s> * ''Есенжол Қаниұлы Әлиаров'' * <s>Шіркеулік славянизмдер</s> * ''Байзақ ауданының ескерткіштері'' * <s>Иоганни Густав Ренат</s> * <s>Әбілқайыр Мұқамбет Ғази Баһадур хан</s> * <s>Әуе-десанттық күштер күні</s> * <s>Өздігінен даму</s> * <s>Сесиль Джон Родс</s> [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 02:25, 2024 ж. мамырдың 20 (+05) :Қалғандары не себеппен жойылмады? [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 04:37, 2024 ж. мамырдың 21 (+05) == Үш мақала жою == Мыналарды жоюға ұсынамын: * <s>Өзіндік маркетинг</s> * ''Өзін-өзі өлтіру‎'' * <s>Мен</s> --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 14:38, 2024 ж. мамырдың 24 (+05) == Өзін-өзі өлтіру‎ == Бұл мақаланы неге жоймадыңыз? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 13:30, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) :{{@|Жанна Ж}} Керек мақала, әлде дубликаты бар ма? Ретке келтіру керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:43, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) :: Ол сізге не үшін керек? Оны қашан ретке келтіресіз? Менің ойымша, бұл мақала қажет емес. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 07:18, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) :::{{@|Жанна Ж}}, маған керек деп жазбадым, сосын мен ретке келтіремін деген жоқпын. Мақала маңызды, сіз жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді. Сіздің талқылау бетіңізге қалдырып кеткен жұмысты жасасаңыз дұрыс болар еді, уақытыңыз бен ынтаңыз бар сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:54, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) :::: Бірақ мен айтқан ''Өзіндік маркетинг'' және ''Мен'' мақалаларын жойдыңыз ғой. Оларды талқыға салған жоқсыз. Ендеше мына мақаланы да жойыңыз. Оның тіпті '''Суицидтік ой''' деген дубликаты да бар. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:56, 2024 ж. мамырдың 28 (+05) :{{@|Жанна Ж}} Себебі басқа тілмен байланыспаған, сондықтан маңыздылығы төмен болғандықтан, жойылды. Ендеше жойыңыз деп бұйрық бере алмайсыз, мұнда өз еркімен. Қай нұқасының атауы ресми түрде дұрыс, соны қалдыру керек. Сізге айтылған жұмысты орындау қолыңыздан келмейтін сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:30, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) : Мен сізді түсінбей отырмын: сапасы жоғары ''Өзіндік маркетинг'', ''Өздігінен даму'' және ''Мен'' мақалаларын сіз оңай жойып, сапасы төмен ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын белгісіз бір себеппен қалдырып отырсыз, оның тіпті дубликаты да бар. Бұл екіжүзділік пе? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:26, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) : Жалпы сіз маңыздылықтың басқа тілдерге қатысы жоқ екенін білмейді екенсіз. Бірақ бұған соншама қадалып қалсаңыз, мысалы, ''Мен'' мақаласының 27 интеруики сілтемесі бар екенін біліп жүріңіз. --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:32, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) ::{{@|Жанна Ж}}Жақсы, сізге айтылған жұмысты білмейді екенсіз. Жасай алмайды екенсіз, бірақ маған сын айтып, білгіш болып, екіжүзділік танытып отырсыз. Немесе өтірікші екенсіз. 134 мақаланы тексерістен өткізіп, жоюға болатын мақалаларға үлгі қалдырып кетсеңіз. Ақыры сондай нәрсенің сарапшысына қатты ұқсайсыз. Іске сәт. Уақыт пен энергияны маған құртпаңыз, өмір онсызда қысқа. Пайдалы нәрсеге жұмсаңыз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:09, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) ::: Әңгімені басқа жаққа бұрудың шебері екенсіз! Екіжүзділік дегеніміз екі бірдей тақырыпты қарама-қарсы тәсілдермен шешу. Мысалы, мен айтқан '''Өзіндік маркетинг''' мақаласын сіз тез-ақ жоя салдыңыз, бірақ мен айтқан ''Өзін-өзі өлтіру''‎ мақаласын сіз «жой деп талқыға салмай мұндай керек мақалалар жойыла бермейді» деген сылтаумен қалдырдыңыз. Яғни мұнда екіжүзділік таныттыңыз!!! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:38, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) :{{@|Жанна Ж}}Егер басқа сұрақтарыңыз бен артық әңгімеңіз бітсе, құр босқа менің мазамды алмаңыз. Сау болыңыз, іске сәт --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:00, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :: Екіжүзді болып танылмас үшін жаңағы үш мақаланы жойғандай [[Өзін-өзі өлтіру]] мақаласын да жойыңыз! --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 10:06, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :::Ол мақаланы не себеппен жою керек? '''Біріншіден''', бұл бетке көп бет сілтеніп тұр. '''Екіншіден''', энциклопедиялық маңызы сіз айтқандай жоқ емес айтарлықтай маңызы бар ([[wikidata:Q10737|141 тілде жазылған]]). '''Үшіншіден''', мақаланы жоюға [[Талқылау:Өзін-өзі өлтіру#Жедел жоюға ұсынысы|қарсылықтар бар]]. Нақты аргументтер ұсынсаңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :::: Бірақ ол '''Өздігінен даму''' және '''Мен''' мақалаларын жойды ғой. Олардың сапасы шамамен бірдей, оларға да көп тілде сілтеме қойылған. Бұл кедергі болған жоқ қой. Сонда бұны да жойсын, әлде алдыңғы мақалаларды қайтара ма? --[[Қатысушы:Жанна Ж|Жанна Ж]] ([[Қатысушы талқылауы:Жанна Ж|талқылау]]) 11:44, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :::::Тағы айтам '''нақты аргументтер''' келтірсеңіз. Өздігінен даму бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Өздігінен даму|еш бет сілтеніп тұрған жоқ]], ал Мен бетіне [[Арнайы:Мында сілтегендер/Мен|2 бет қана сілтеніп тұр]]. Сонымен қатар, бұл мақалалар көлемі аз және сапасы жағынан өте нашар жазылған. Өтіп кеткен нәрсені қайта қозғаудың қажеті жоқ. Осымен бұл тақырып жабылсын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 03:00, 2024 ж. маусымның 2 (+05) == Күндерек == Сәлеметсізбе! неліктен басты беттегі күндерек жаңартылмайды? кейбір күндері мүлдем бос тұр [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 19:10, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) :{{@|TalgatSnow}} Кеш жарық, себебі ешкім жасамаған, жасалғандардың өзі ескі ақпарат сияқты. Егер ынтаңыз болса жасауға болады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:47, 2024 ж. мамырдың 26 (+05) ::жазсам қосқан ақпарат басты бетте көрстілмейді. Бетті жаңалау батырмасы істемейді [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 10:28, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) :::{{@|TalgatSnow}} қайырлы күн! Сіз тек ақпаратты «26 мамыр» сияқты деген бетке қосып жатқанға ұқсайсыз. Басты беттегі күндеректі өңдеу үшін «Уикипедия:Бүгін/26 мамыр» дегенді өңдеу қажет -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 13:10, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) ::::Ок [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 13:23, 2024 ж. мамырдың 27 (+05) == [[Әйелдердің қоғамдағы орны]] == Kasymov, сізге не болды??? Бұл мақалаға енгізіп жүрген түзетулерімді неге жойып жүрсіз? Бір жерден қатені таптыңыз ба? --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:49, 2024 ж. мамырдың 30 (+05) :{{@|Амантаева Дарига}} Ешнәрсе болған жоқ) Сіз мақалаға тікелей қатысы '''жоқ''' сөздерге сілтеме қойып жатыр екенсіз. Олай дұрыс емес, ''Әйелдердің қоғамдағы орны'' мақаласында ''генерал'', ''қазақ әйелдері'' (жоқ мақала, әрі ондай мақала болмайды да) сөздерге сілтенген соң кері қайтардым. Сіз қойған санатты қойдым --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:04, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) :: Салт-дәстүр, қоғам, дала сөздерінің бұл мақалаға қатысы жоқ деп неге санайсыз? Тарихымызда болған төрт әйгілі әйелдің есіміне сілтеме қосу қалайша бұл мақалаға қатысты емес болады? Қайтарыңыз ол сілтемелерді... --[[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 22:26, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) :::Есімдерді сілтеймін, бірақ сал-дәстүр сияқты сөздер мақалаға тікелей қатысы жоқ --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:02, 2024 ж. маусымның 1 (+05) == Аралтұз == Қайырлы күн, ''Аралтұз'' мақаласын жойып, <s>Аралтұз комбинаты</s> мақаласын ''Аралтұз'' бетіне жылжытсаңыз. Себебі ол бұрын басталған және мен оны толықтырдым. Сосын ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық кеңес'', ''Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық келісім'' мақалаларын жоя салсаңыз. Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім дубликаты. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 15:58, 2024 ж. мамырдың 31 (+05) == Сайт == Қайырлы кеш. [[Үлгі:Компания|Мына үлгінің кодына]] сайтқа қойылатын ''URL'' үлгісін қоса қоясыз ба. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 1 (+05) :{{@|Casserium}}, өңдеуге болады. Болғаннан кейін, жаза салыңыз. Қайтадан жабамын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:46, 2024 ж. маусымның 2 (+05) ::Рақмет, қостым. Жаба берсеңіз болады -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 01:52, 2024 ж. маусымның 4 (+05) :::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], Енді [[Үлгі:Мемлекеттік орган|мына]] үлгіні уақытша аша тұрасыз ба. Өткендегі себеппен -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 04:18, 2024 ж. маусымның 6 (+05) :::Қайырлы күн, сіздер осы [[Үлгі:Компания]] үлгісінде логотиптен бөлек '''сурет''' бөлімін қоса аласыздар ма, яғни компания логотипі сосын астында мысалға штаб-пәтерінің суреті тұрады. Мәселен, орыс уикипедиясындағы [https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Apple Apple] мақаласынан қарасаңыздар болады. Солай істелсе, жақсы болар еді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 14:24, 2024 ж. маусымның 6 (+05) ::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]], екі үлгіні қайта аша қойыңызшы онда. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:47, 2024 ж. маусымның 7 (+05) :{{@|Casserium}}, {{@|Тұран}} дайын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:53, 2024 ж. маусымның 10 (+05) == [[Әйелдің отбасындағы орны]] == Сіз антифеминистсіз бе? Бұл мақаланы неге жойдыңыз? Өте жақсы жазылған мақала еді ғой. [[Қатысушы:Амантаева Дарига|Амантаева Дарига]] ([[Қатысушы талқылауы:Амантаева Дарига|талқылау]]) 19:04, 2024 ж. маусымның 3 (+05) :Иә ''сексистпін''!! Мақаланың маңыздылығы төмен, мәселе әйел, ер болсын! Энциклопедиялық мақалаға қандай қатысы бар??? Неге жойдыңыз деудің орнына, ойыңызға келгенін ойланбай жазуға бола ма?!. Ескерту, бір-бірімізді танитын құрбы емеспіз, этика пен шекараны ұстаңыз! --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:50, 2024 ж. маусымның 4 (+05) :Админ дұрыс айтады. Сексист болу ең ауыр күнәлардың бірі болып саналады. Ол Ібіліс шайтанның ісі ғой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:36, 2025 ж. шілденің 4 (+05) == Медиа Уики == <s>Қайырлы кеш. Уикипедияда [https://translatewiki.net/wiki/MediaWiki:Tooltip-n-portal/kk-cyrl Translatewiki] сайтында аударылып қойған [[МедиаУики:Tooltip-n-portal]] [[МедиаУики:Articleexists]] бар. Соны жою мүмкін бе екен?</s> -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 19:46, 2024 ж. маусымның 7 (+05) == Procter & Gamble == ''Проктер мен Гэмбл'' мақаласын '''Procter & Gamble''' деп жылжытып бересіз бе? Себебі бұл компанияның ресми атауы. Сосын, <s>Проктер және Гэмбл</s>, ''Проктер мен Гэмбл'' жоя салу керек, ешкім олай іздемейді. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 01:24, 2024 ж. маусымның 9 (+05) :{{@|Тұран}} Дайын, есік атауға мақалалар сільеніп тұр --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:55, 2024 ж. маусымның 10 (+05) ::Рақмет, оны өзім жөндей саламын. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 10:23, 2024 ж. маусымның 11 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] енді <s>Проктер мен Гэмбл</s> жоя салыңыз. [[Қатысушы:Тұран|Тұран]] ([[Қатысушы талқылауы:Тұран|талқылау]]) 11:08, 2024 ж. маусымның 11 (+05) == Жақсы мақалалардағы хаос == Сәлеметсіз бе, Kasymov мырза! Жақсы мақалаларда бүртүрлі жағдай. [[Қымыз]] мақаласы жақсы мақалалар қатарында болса да, ол таңдаулы мақала белгсіне ие. [[Биология]] мақаласында белгі мүлдем жоқ. Бұл ситуацияны түзейсіз бе [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 00:35, 2024 ж. маусымның 13 (+05) :{{@|Рахман999}}Кеш жарық, шешімді қателеспесем Амангелді мен Нұрлан мырзалар шешкен. Солардан нақты жауап алып, түзетпесе. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:05, 2024 ж. маусымның 14 (+05) ::Солардан сұрап көрейім бе? [[Қатысушы:Рахман999|Рахман999]] ([[Қатысушы талқылауы:Рахман999|талқылау]]) 02:08, 2024 ж. маусымның 14 (+05) :Иә --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 02:09, 2024 ж. маусымның 14 (+05) == Вандализм == ‎Мықтыбек Оразтайұлы деген қатысушы менің [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа чемпионаты (финал)]] мақаламды жойып, жылжытудың орнына көшіріп басқа атпен бастады [[Футболдан 2024 жылғы Еуропа біріншілігі (финал)]]. өзгенің еңбегін өзіңе жатқызу админге сай келмейтін нәрсе. бұған дейін менің рұқсатымсыз жеке бетімді бастап өндеген [[Қатысушы:TalgatSnow]]. сан үшін мақалаларды бастап бітірмейді:[[Футболдан Литва чемпионаты 2023]], [[Футболдан Украина кубогы 2021/22]]. мақала санатаулары дұрыс емес. әрекет етуіңізді сұраймын @[[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]], @[[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]], @[[Қатысушы:Салиха|Салиха]] [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 16:13, 2024 ж. шілденің 17 (+05) :{{@|TalgatSnow}}Қалпына келді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:46, 2024 ж. шілденің 18 (+05) ::@[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] біреудің мақаласын жойып дәл сол мәтінді өз атыңызбен жариялағыңыз шындық па? @[[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] осылай шағымданып жатыр екен, бұл тіпті бір жарым жыл бұрынғы талқыалу, енді телеграмдағы топта шағымданып жатыр. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:10, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :::Бұл бетті де [[2026 Қысқы Олимпиада ойындары]]. Егер мен бұл бетке редирект жасамағанымда - [[2026 жылғы Қысқы Олимпиада ойындары]] жағдай дәл осындай болар еді. Ол жәй ғана атауын өзгертпейді, бірақ мәтінді авторлығын көрсетпестен көшіріп алады [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 02:04, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) == Мақаланың көрінуі == Қайырлы күн! [[Айбар Қайнарұлы Олжаев]] мақаласы неге гуглдан іздесе шықпайды? Тек уикидің ішінен іздегенде ғана шығады екен. Жауабыңызға алдын ала рақмет. [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 12:41, 2024 ж. шілденің 22 (+05) :{{@|Daniyal.aidarov5}} кеш жарық, меніңше біршама уақыт керек сияқты --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:54, 2024 ж. шілденің 22 (+05) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:07, 2024 ж. шілденің 26 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Мақаладағы қате == Қайырлы күн, [[Egov.Press|мына мақалада]] Instagram-парақшасы қате сілтемеге жолдайды екен. Сілтемені алып тастасаңыз жақсы болар еді. [[Арнайы:Үлесі/37.99.45.88|37.99.45.88]] 18:49, 2024 ж. шілденің 27 (+05) :Түзетілді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 19:38, 2024 ж. шілденің 29 (+05) == [[Жоба:Инкубатор/Astana Vision]] == Қайырлы күн Мен өңдеуге жіберген мақаланы тексере аласыз ба? Қарау кезегінде әлі көп мақалалар бар екенін түсінемін және осы мақалаға ерекше назар аударғаным үшін кешірім сұраймын. Алдын ала көп рахмет! [[Қатысушы:Nomini Meo|Nomini Meo]] ([[Қатысушы талқылауы:Nomini Meo|талқылау]]) 13:48, 2024 ж. тамыздың 9 (+05) == Мақаланы жою == Какого хуя менің қазақша мақалаларымды жоясыз ? Мен оларды орысша мақаладан өз қолыммен аударып, толықтай өзім өңдеп жарияласам, өшіріп тастағансыз. Какого хуя ? Қазақ тіліне деген құрметсіздік пе ?[[Қатысушы:Balgymbek Has Been|Balgymbek Has Been]] ([[Қатысушы талқылауы:Balgymbek Has Been|талқылау]]) 07:37, 2024 ж. тамыздың 14 (+05) :{{@|Balgymbek Has Been}} Мақалаңызда '''қ**тақта''' ақпарат жоқ екен, саған ескерткенмін! Мақаласымақты артынан құл сияқты тегін кім өңдеп толықтыру керек?? Дым ақпарат жоқ, өтірік аудару функциясы арқылы топаста жасай алады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:57, 2024 ж. тамыздың 16 (+05) == "Бергамаск Сиютасы" мақаласы жойылды. == Сәлеметсіз бе! Менің "Бергамаск Сиютасы" атты мақалам тамыздың 4, сағат 21:00-де жойылды. Не себеппен жойылғанын айтып береңізші, мен қателерін түзетіп қайта жазып көрейін. Деректер ағылшын тілді мақала нұсқасынан алынды өйткені қазақ тілінде Бергамаск Сиютасы туралы мәлеметтер жоқ. [[Қатысушы:Nafpeg|Бекзат Азатұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Nafpeg|талқылау]]) 22:18, 2024 ж. тамыздың 17 (+05) : {{@|Nafpeg}}Сіз мақала емес, жоба бастапсыз, атауы өзгеріп, тексерістен өтпей тұр: ''Бергамаск сюитасы'' --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 19:45, 2024 ж. тамыздың 19 (+05) == Шақырым — километрдің қазақшасы == Қайырлы күн! Мен кей елді мекендердегі орысша сөздерді қазақшалап жатсам, оларды неге қайтадан орыс нұсқасына келтіріп жүрсіз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 13:35, 2024 ж. тамыздың 20 (+05) Мысалы, мынау жерде [[Ақшоқы (Солтүстік Қазақстан облысы)]]. :{{@|Kyzyljar muzei}}Ресми түрде қалай? шақырым деген сөзге дереккөздер көрсетсеңіз. Халықаралық сөзді аударған дұрыс па? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:16, 2024 ж. тамыздың 22 (+05) :: Ойбай, сіз жаңалықтарды қай тілде көресіз, оқисыз?! [https://egemen.kz/article/371013-kolik-infraqurylymyn-damytugha-568-mlrd-tenhge-bolinedi Мынау кешегі жаңалықта] басты газетте шыққан ақпарат — километр емес. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 07:03, 2024 ж. тамыздың 28 (+05) :::{{@|Kyzyljar muzei}} Осы туралы телеграмм тобына қосылып, сонда талқылаңыз. Егер шақырым деген 100 пайыз сенімді болсаңыз СІЗ барлық мақала өзгерте аласыз ба???? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:44, 2024 ж. тамыздың 28 (+05) :::: Бұл талқылайтын дүние емес. Бұны бәрі біледі, сізден басқа. --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 09:03, 2024 ж. тамыздың 30 (+05) :{{@|Kyzyljar muzei}} Сізден 100 пайыз дәлел болмағандықтан '''км''' қалады. ''Бұны бәрі біледі'', 20 млн халықтан немесе осында белсенді 250 қатысушыдан сұрадыңыз ба? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:21, 2024 ж. тамыздың 30 (+05) :: Сіз теледидардан референдум сияқты сөздерді естіп, шақырым деген сөзді қалай елемей қалғансыз? --[[Қатысушы:Kyzyljar muzei|Kyzyljar muzei]] ([[Қатысушы талқылауы:Kyzyljar muzei|талқылау]]) 12:18, 2024 ж. қыркүйектің 1 (+05) == Түркістан облысы бауырлас қалалары == неге алынып тасталды? [[Қатысушы:Nurbol9393|Nurbol9393]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurbol9393|талқылау]]) 18:53, 2024 ж. тамыздың 20 (+05) == Үлгі-инфобокс керек еді == Қайырлы күн! Тарихи нысандар мен ескерткіштер бойынша енгізілген беттерді өңдеп, жаңа материалдар енгізбекші едім, соған үлгі-инфобокс жасап бере аласыз ба? (мен жасауды білмеймін). Жасау барысында үлгіде - атауы/суреті/орналасқан жері/ескерткіш түрі/кезеңі/авторы/нысан мәртебесі деген тұстар көрсетілсе. Мысалы, [[Тәнеке батыр мазары]]. Алдын ала рахмет! Салиха 16:39, 2024 ж. тамыздың 21 (+05) :{{@|Салиха}} Кеш жарық, мысалға көрсетіп жіберсеңіз (үлгіні) --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:17, 2024 ж. тамыздың 22 (+05) :Қайырлы күн! Мысалы, :{{Тарихи нысан : | атауы = Тәнеке батыр мазары : | Суреті = : | сурет атауы = : | орналасуы = Жетісу облысы, Ақсу ауданы : | жасалу кезеңі = ХІХ ғасыр : | сәулетші = : | мүсінші = : | нысанның түрі = қала құрылысы және сәулет : | нысан мәртебесі = киелі нысан :}} : қосарыңыз болса қосуға болады. Салиха 11:06, 2024 ж. тамыздың 23 (+05) :Жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:59, 2024 ж. тамыздың 24 (+05) == “Мұса пайғамбар” мақалаға енгізілген өзгерістерді қайтару == Bekzat Alibek есімді қолданушы жазған мәтін Уикипедияның стильдік талаптарына сәйкес келмейді. Мысалы, бүкіл мәтін тек жеке және исламдық тұрғыдан сипатталған. ("Ғ.С", стиль, анықтама) [[Қатысушы:Jondjas|Jondjas]] ([[Қатысушы талқылауы:Jondjas|талқылау]]) 09:24, 2024 ж. тамыздың 25 (+05) :{{@|Jondjas}} Ол жағы дұрыс, бірақ сіз неге '''Киелі кітапқа''' сілтеп тұрсыз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:40, 2024 ж. тамыздың 26 (+05) == Мақалаларды жою == Ассалаумағалейкүм! [[Назар]] мен [[Абыл Өтембетұлы]] мақалаларын жоюға ұсынамын. Біріншісі түсініксіз, екіншісі қайталанған. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:47, 2024 ж. тамыздың 25 (+05) == Үлгі-инфобокс туралы == Қайырлы таң, Айдын! Тарихи нысанға үлгі-инфобокс жасауға мысал ретінде [[Қызыл таң маталар үйі]] бетін көріңізші, жаңа ғана жаздым. Салиха 11:30, 2024 ж. тамыздың 31 (+05) :Жақсы, уақыт тығыз болғандықтан, уикипедияға көңіл бөле алмай жатырмын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:15, 2024 ж. қыркүйектің 2 (+05) == Жою №2 == Кеш жарық! ''Асыл Тұрсынбекұлы Шубай''‎ және ''Әйел тілі'' мақалаларын жоюды ұсынамын. --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 00:33, 2024 ж. қыркүйектің 5 (+05) :Жойылды, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 14:35, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Мақалада қате бар == Қайырлы күн. [[Egov.Press|Мына мақаладағы]] Instagram сілтемесі дұрыс емес екен. Түзеп жіберсеңіз. egov.kz орнына egovpress болуы керек. [[Арнайы:Үлесі/37.99.44.42|37.99.44.42]] 09:58, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) : Инстапарашаңызды түзеп қойдым. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 10:24, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Қ.К. Тоқаев туралы == Тоқаевтың Тимурдан басқа тағы Манира (1987 ж.т.) деген қызы бар екен ғой. Оны неге ешкім жазбайды ? Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 11:06, 2024 ж. қыркүйектің 8 (+05) == Аналды секс == Сәлем, ''бұл мақаланы'' жою керек! Масқара емес пе? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:31, 2024 ж. қыркүйектің 11 (+05) :Кеш жарық, енді ол масқара болғанда көп тілде жазылған, бар нәрсені қайтіп жоямыз. Басқа админдерден сұрап көріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:56, 2024 ж. қыркүйектің 12 (+05) == Қазақстанның темір жол бекеттері == Жалпы фотосуреттер қосқанда түсірген жылы міндетті түрде болу керек деп ойлаймын. Себебі қай жылы түсірілгенін оқырман білу керек. Екіншіден сол суретті, мысалы вокзалдардың дизайны өзгерсе, қайта жіберсең сурет бар деп қабылдамайды, егер жылы болмаса. Мен 10 жылдан бері Фотопланета энциклопедиясына суреттер жіберіп жүрмін, бәрінде де түсірген күнін, айын сұрайды. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 09:54, 2024 ж. қыркүйектің 13 (+05) :{{@|Мағыпар}}Кеш жарық, суреттің атауы ұзақ сияқты. Сипаттамасы бөлімінде бәрін жазып көрсетуге болады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:21, 2024 ж. қыркүйектің 14 (+05) ::Жақсы, келесілерін қысқартармын. [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:40, 2024 ж. қыркүйектің 15 (+05) == Үлгілер == == Үлгілер == Ассалаумағалейкум! [[АФК чемпиондар лигасы элитасы|АФК чемпиондар лигасы]] мен [[КОНКАКАФ чемпиондары кубогы|КОНКАКАФ чемпиондар лигасы]]ның атауы өзгеріпті. Үлгілерді қайтеміз? Атауын өзгертеміз бе? --[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 12:27, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05) :Кеш жарық! Навигациялық үлгілерді ма, егер сол болса иә. Әрі ескі атаудағы үлгіні жою керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:01, 2024 ж. қыркүйектің 16 (+05) == Жою №3 == Қайырлы кеш. Мақала атауларын бір үлгіге келтіру үшін мына сілтеме беттерді жою керек болып тұр: * ''КИМЭП'' * Үлгі:Кәрім Мәсімовтың министрлер кабинеті (2016 жыл 6 мамыр) -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 00:40, 2024 ж. қыркүйектің 30 (+05) :{{@|Casserium}}Екіншісін не үшін жою керек? Атын өзгерту керек, тарихы сақталады --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:45, 2024 ж. қазанның 1 (+05) ::Ол дубликат болып тұрған үлгі. Ішіндегі мазмұны [[Үлгі:Кәрім Мәсімовтің II министрлер кабинеті]] осы үлгімен біріктірілген. -- [[Қатысушы:Casserium|'''Casserium''']] 22:57, 2024 ж. қазанның 1 (+05) == Санат == Кеш жарық! "Қазақ билері" санатында [[Би (өнер)]] мен [[Би (тұлға)]] аралас екен. Бұл санатты [[Би (өнер)]]-ге қалдырып, қазақ тұлғаларын "Қазақ би-шешендері" санатына көшірсек қайтеді? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:19, 2024 ж. қазанның 2 (+05) * Санаттар дұрысталды, мәселе шешілді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:39, 2024 ж. қазанның 3 (+05) == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 17:10, 2024 ж. қазанның 7 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі == Біріктіруге немесе жоюға ұсынылған мақалалар тізімі: 1.0 – ''Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы'' (жақсысы) 1.1 – <s>Қазақ хандығындағы биліктің жойылуы</s> 1.0 – Саңырақ Тоқтыбайұлы батыр (жақсысы) 1.1 – Саңырық Тоқтыбайұлы 1.2 – Саңырақ батыр Тоқтыбайұлы 1.0 – Хангелді Сырымбетұлы 1.1 – Ханкелді батыр 1.0 – олбарыс би 1.1 – Жолбарыс Жылқайдарұлы 1.0 – Әлмерек абыз 1.1 – Әлмерек Жаншықұлы [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 20:03, 2024 ж. қазанның 9 (+05) == Translation request == Hello, Kasymov. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]]/[[:ru:Родрик, Дэни]] in Kazakh Wikipedia? Yours sincerely, [[Қатысушы:Oirattas|Oirattas]] ([[Қатысушы талқылауы:Oirattas|талқылау]]) 16:14, 2024 ж. қазанның 14 (+05) == Координаттар == Ассалаумағалейкум! Қала туралы мақала жазғанда картадан географиялық орнын көрсетпей жатыр ғой. [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 13:50, 2024 ж. қазанның 28 (+05) : Уағалейкум салам! Бұл кемшілік кейбір үлгілердің әлі жазылмағанына байланысты болып отыр. Мысалы, мен екі жаңа үлгіні жүктеп қойдым, енді [[Кайенна]] мен [[Уагадугу]] қалалары картада көрсетіліп тұр. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:25, 2024 ж. қазанның 28 (+05) ::{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} қай мақала? Позкартасы жасалмаған болу керек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:14, 2024 ж. қазанның 29 (+05) :::[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>}, [[Сан-Томе (қала)|Сан-Томе]], [[Сент-Джорджес]] мақалаларында тұр. Кей қалалардікі әдемі боп шығады, ал кейбіреуде олай емес--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 00:39, 2024 ж. қазанның 30 (+05) :жақсы --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:04, 2024 ж. қазанның 31 (+05) : Иә, мәселе Позкартада болып тұр. Мен тағы Сальвадор және Эритреяны қостым, әрі қарай іліп әкетсеңдер жақсы болар ед... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:26, 2024 ж. қазанның 31 (+05) ::Иә, жасап жатырмын--[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05) :{{@|Мықтыбек Оразтайұлы}} Елді мекен үлгісін толық толтыру керек. Ауданы, халқы, телефоны сияқты мәліметтер жоқ қой және дұрыс толтыру керек, ел деген параметрге ешқандай сілтеме немесе туды қоюға болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:27, 2024 ж. қазанның 31 (+05) ::[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>}, ел деген параметрге тек елдің атын жазып жатырмын, еш сілтемесіз, үлгісіз--[[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылау]]) 01:15, 2024 ж. қарашаның 1 (+05) == Неге жойдың? == ''Махмет Құлмағамбетов'' деген танымал саясаткер туралы мақаланы не пиғылмен жойғансың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:53, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :{{@|Елмұрат Х}} жедел жоюға ұсыныпты, содан соң жойылды. '''Пиғылға келсек ата жауым болу керек''' --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:00, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :: Ата жауың болатындай саған бірдеңке істеп қойған ба? [[File:Face-smile-big.svg|23px]] Негізі әйгілі тұлға, сақтап қалуға болатын еді. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :{{@|Елмұрат Х}} Қалпына келтірілді, жедел жоюға ұсынған қатысушыдан сұрап көріңіз. Мүмкін дубликат мақала ма екен? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:11, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) :Мақала тым қысқа, екіншіден қайталанған. Сондықтан жедел жоюға ұсынылған. Міне жақсысы: [[Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов]]. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 22:15, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) ::{{@|Елмұрат Х}} мақаланы жоюға ұсынған себебім көрсетілген, бір тұлға туралы екі мақала бола алмайды, "Махмет Ибатоллаұлы Құлмағамбетов" мақаласы бірінші басталған, сондықтан сол қалуға құқылы деп ойлаймын. Жалпы бұл тұлғаның маңыздылығы күмән тудырады. Қосатын ақпаратыңызды осы мақалаға қосуды сұраймын.--[[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:37, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) ::: Алғашқыда жоюға себеп ретінде дубликат деп көрсетілмеген еді. Дубликат болса, жояйық әрине. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:57, 2024 ж. қарашаның 24 (+05) == Үлгі == Ассалаумағалейкүм. <nowiki>{{Договор}}</nowiki> үлгісі жарамсыз сияқты, дұрыстап бересіз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:34, 2024 ж. қарашаның 27 (+05) : Уағалейкум салам! Үлгі жарамды, бірақ орысша қалып қойған сөзді қазақшаға ауыстыру керек, сонда бәрі жақсы шығады. Мен қазір осы үлгіні мақалаға қосамын. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:57, 2024 ж. қарашаның 28 (+05) ::Рақмет! [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 10:45, 2024 ж. қарашаның 28 (+05) == Неге жойылды? == Сурет:Maska--kazahstan-shou1.jpeg осы суретті "Маска" мақаласына кірістіріп қоям деп жүктеп қойсам жойып тастапсыз. Адамның еңбегін еш етуді білесіз, ә. Толықтырамын оны әлі!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:39, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) :{{@|Madi Dos}}Екеуі де жойылады, себебі авторы мен қайнаркөзі көрсетілмеген. дайын суретті жүктеу қандай еңбек? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:42, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) ::Білем, оны көрсету керек екендігін. Менің енгізген бұрынғы суреттерімде дереккөздер бар. Кейінірек енгіземін, оның үстіне бұл еркін сурет емес. Тек осы Қазуикиде ғана орналасатын сурет, сосын адамның жасаған ісін құнсыздандырмаңыз. Админ болсаңыз, өзіңізге админсіз.Дайын суреті де енгізілмеген қаншама мақала бар. [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:48, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) :::Қалпына келтіремін, бірақ авторы мен дереккөзін көрсете кетсеңіз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:54, 2024 ж. желтоқсанның 14 (+05) == Координат модулін жаңарту == Module:Coordinates модуліне көптеген жаңартулар енгізілді, соларды қазақша нұсқасына енгізіп, координаттардың мақаладағы орналасуын дұрыстау керек. Модульді соңғы рет сіз өңдепсіз, жаңартып жіберуіңізді сұраймын. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 22:45, 2024 ж. желтоқсанның 22 (+05) <s>:Дайын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:41, 2024 ж. желтоқсанның 23 (+05)</s> Нақтылау керек :Мысалы: [[Екібастұз]] немесе кез келген қала жайлы мақаланы ашқанда, коориднаттар инфобокспен бірге жабысып тұрады. Соны түзесеңіз. [[Қатысушы:Murat Karibay|Murat Karibay]] ([[Қатысушы талқылауы:Murat Karibay|талқылау]]) 23:38, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::{{@|Murat Karibay}}Ол үлгіден емес, уикипедияның интерфейсі жаңарғаннан болып тұр. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:09, 2024 ж. желтоқсанның 27 (+05) == Кедергі == Саламатсыз ба, мазалағыныма кешірім сұраймын. Мен қазақша Википедияға өз үлесімді қосқым келеді, алайда шегіндіруші 1nter pares деген адам менің әрбір өңдеуімді себепсіз жойып жатыр. Мен одан неге өңдеулерімді жойғаның сұрадым, бірақ нақты жауап ала алмадым. Осы жайында шара қолдансаңыз. Алдын ала рақмет [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:33, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Айдаушы мақала == Француз және үнді соғысы деген жойылған мақаланы айдаушы бет ретінде қалпына келтіру үшін сыртқы сілтемелерді қалай қолдансам болады және оған рұқсатым бар ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 20:43, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) == Администраторды сайлау == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. қаңтардың 1 (+05) == Үлгі == Кеш жарық! Осы үлгінің басқасы бар ма? (Үлгі:Апат). Көрсетілімі нашарлау, не қолдануға болады орнына? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:08, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05) :Бсақасын біле алмадым, мүмкін дубликат жасай бермей, осы үлгіні жаңарту керек шығар --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:11, 2025 ж. қаңтардың 22 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Кеш жарық! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:31, 2025 ж. қаңтардың 23 (+05) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 11:23, 2025 ж. қаңтардың 26 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 тізімін пайдаланып User:Doc James@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Байланыс == Kasymov мырза сізбен қалай байланысқа шықсақ болады, мақала өңдеуге қатысты кейбір сұрақтар бар еді? [[Қатысушы:Nirvana 0099|Nirvana 0099]] ([[Қатысушы талқылауы:Nirvana 0099|талқылау]]) 11:21, 2025 ж. ақпанның 5 (+05) == Бітікші сайлауы == Қайырлы таң! [[Уикипедия:Бітікшілерді сайлау|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 07:34, 2025 ж. ақпанның 19 (+05) == Господин Касымов == Господин Касымов, как с вами связаться? У нас есть вопросы по редактированию статьи [[Қатысушы:1lockeny|1lockeny]] ([[Қатысушы талқылауы:1lockeny|талқылау]]) 19:54, 2025 ж. наурыздың 14 (+05) == Assistance with Template Updates on Kazakh Wikipedia == Hello Kasymov, I hope you're doing well. I recently made a request on the Kazakh Wikipedia village pump regarding updating certain country data templates to align with standard formatting. Since this impacts multiple pages, I’d appreciate your input or assistance in addressing it. You can find my request here: [[Уикипедия:Форум#Replacing "Country data" templates with "Үлгі:Байрақ".]] Please let me know if you need any clarification. Thank you for your time and consideration! Best regards. [[Қатысушы:OperationSakura6144|OperationSakura6144]] ([[Қатысушы талқылауы:OperationSakura6144|талқылау]]) 07:35, 2025 ж. наурыздың 26 (+05) == Sorting files in categories == Hi! I hope you can help me a bit. [[Үлгі:Non-free media]] seems to put files in [[:Category:Тегін мақалалар]] and according to Google Translate it means free files. It should say something like "All non-free files" like [[:en:Template:Non-free media]]. Also [[Үлгі:Free media]] should put files in "All free files" like [[:en:Template:Free media]]. Can you help fix? Finally there seems to be a lot of redundant categories in [[:Санат:Уикипедия:Суреттер]]. Can you delete those that are not needed? If you want to rename the categories wit files without machine-readable source, author etc. you need to use Translatewiki. You can see more at [[:m:File_metadata_cleanup_drive/How_to_fix_metadata#Finding_images_without_an_information_template]]. [[Қатысушы:MGA73|MGA73]] ([[Қатысушы талқылауы:MGA73|талқылау]]) 23:23, 2025 ж. сәуірдің 11 (+05) == Бетті жою == Қайырлы күн, Қасымов мырза. ''Қатысушы:Austrian Cat/зертхана/Осман империясы'' бетімді жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 09:55, 2025 ж. сәуірдің 25 (+05) :қалпына келтірдім, бірақ ондай мақала бар ғой. Бұрынғы автордың еңбегін жоққа шығарып, зертханаңыздан көшіре салу болмайды --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:54, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) ::неге? Қазақша Уикипедияда мақалалардың көбісі безендіру, яғни эстетика, дереккөздер мен сілтемелердің болуы тараптарынан біраз ақсап, және жалпы сапа критерийлерін қанағаттандырмайды деп айтуға болады. Әсіресе ол басқа тілдік бөлімдермен салыстырғанда байқалады. Егер де біздегі мақаланы ағылшын бөлімінде қолданылған сілтемелер мен деректерге негізделіп, оны бейімдеп һәм безендіріп, қайтадан жазғаннан не залал? Бір түсіндіріп жіберсеңіз [[File:Face-grin.svg|25px]] [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:15, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) :::соны неге мақаланың өзің безендіріп, толықтырып жаңартпасқа --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:22, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) ::::әзірше жазылу үрдісінде, зертханамда мәтін толық дайын болған соң, мақаланың өзіне бір-ақ өңдеме арқылы көшіре салам деген ой болған негізі. Себебі қазуикидегі кейбір үлгілер, мысалға [[Үлгі:Sfn]] жеке өзіме қазірше шамалы түсініксіз болып тұр (себебі орыс Уикипедиясында бұл үлгіні қолдану үшін, [[Үлгі:Cite book]] дегеннің "| ref =" қатарында автор есімін енгізіп, дәл соны ''sfn'' үлгісіне қоясың). Жазып аяқтаған соң, бұл үлгі дұрыс жұмыс істеп, барлық ақпарат толық екеніне көзім жеткенде жария етемін (деп ойлағанмын). Ондайға тыйым салынған ба? [[Қатысушы:Austrian Cat|Austrian Cat]] ([[Қатысушы талқылауы:Austrian Cat|талқылау]]) 23:32, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) :Сапаға көмектесер еді, түсінгенім көп өңделген уикипедия тереңдігі көп болады екен --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:46, 2025 ж. сәуірдің 26 (+05) Балам, ''Абсурдизм'' деген мақаланы неге жойдың? Қайтара салшы... --[[Қатысушы:І Хәріполла|І Хәріполла]] ([[Қатысушы талқылауы:І Хәріполла|талқылау]]) 23:37, 2025 ж. Мамырдың 2 (+05) :Қалпына келді, {{@|І Хәріполла}} --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05) Сәлем, [[Хасанкейф]] және [[Ойжұмбақ]] мақалаларын неге жойғансың? Қалпыларына келтіргенің дұрыс болады. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 22:05, 2025 ж. Мамырдың 7 (+05) :Кеш жарық! {{@|Елмұрат Х}} Ол қатысушы тоқтамай мақалалар жазған екен, барлық мақаласын жойғанмын. Қалпына келтірмеймін, себебі біреудің шала жұмысын админдер артынан неге ретке келтіріп отыру керек? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:38, 2025 ж. Мамырдың 9 (+05) :: Сәлем! Жалпы ондай жерде «тексерілмеген мақала» деген үлгіні қолданған жөн. Басқа қатысушылардың еңбегін елейтін болсақ, әрине. Немесе «бастама» деген үлгі де бар және оған қатысты көптеген нақтылау белгілерін қолдануға болады, егер мақалалар санын күрт азаюын қаламасақ. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:57, 2025 ж. Мамырдың 11 (+05) :{{@|Еститін Азамат}} кеш жарық! Онсызда сондай үлгі қойылады, бірақ оның мазмұнын, сапасын, грамматикасын кім тексереді. Біреудің артын кім тегін тексеріп, көзді қызартып, қиналып отыру керек. Ынтасы мен жауапкершілігі жоғары адам жазатын нәрсені жазады, жай шетелге барып қайту үшін жасамайды. Шындық солай --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:49, 2025 ж. Мамырдың 13 (+05) :: Қызықсың. Сені мұнда біреу мәжбүрлеп жатыр ма? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 20:00, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :Бірнеше қатысушы ғана тексеріп, уақытын бөліп, сапасыз дүниемен күресіп жүр. Соның ішінен Сені байқамадым. Сондықтан уақытты маған құрта бермей, жақсы мақалалар дамытуға үлес қоссаң немесе қате, жетіспейтін үлгілерлі толықтырса жақсы болар еді. Егер оларды түзетіп тексеріске салсаң, жоюға болмайды. Осыны әсіресе оқушылар мен студенттер көп пайдаланады. Мазмұны копи паст жасалған нәрседен қазуикипедияның сапасына күмәнмен қарайтын болады. Айдаладағы біреудің мақаласына басты ауыртудың қажеті шамалы. Болмаса телеграм топқа жаз, осы мәселені шулатып жүргенімізге біраз болды. Бірақ көбісі робот сияқты, қыстырмайды, бір рет қана өңделген, аударылған, конвейер мақалаларын минут сайын жазып отырады. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:58, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :: Әлгі [[Абсурдизм]] мақаласын алайықшы — оны өзің жойдың, өзің қалпына келтірдің. Жалпы оны жоятындай ештеңе көріп жатқан жоқпын, әжептәуір мақала. Орфографиялық қателер бар әрине, бірақ ол енді басқа әңгіме. Мүмкін, жойғанда сен оны оқымаған да шығарсың? Солай болып көрінеді. --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 17:36, 2025 ж. мамырдың 18 (+05) :Ол да мүмкін, себебі жоймай қарап шыққанымда түзететін заттары көп болды. Сондықтан 2-3 минут аралықта жасалған мақалалардың сапасына күмн тудырдым. Сондықтан соған ұқсас дүниелерді қарамай жойғаным бар. --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:09, 2025 ж. мамырдың 20 (+05) :: Сөйтіп жүріп сапалы мақалаларды құртып жүрсің. Басқа қатысушылар Қазақ уикипедиясындағы мақалалар санын арттырып жатқанда, сен осындай керағар әрекетпен айналысып, не пайда таппақшысың? --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 23:17, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) :{{@|Еститін Азамат}} сені және басқа да ұқсас '''фейк''' аккаунтарды бұғаттау жайлы талқылап жатыр. Соған қарағанда шынымен 4-5 аккаунт бір адамға тиесілі болу керек. Сен мені қадалағанша басқа шаруалармен айналыссай, істейтін тірлігін, жұмысын жоқ па? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:58, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) :: Мұнда фейк жұмыспен айналысқанды сені ғана көріп тұрмын. Жарайды, сен мылжи бермей, қатесіз жазуды үйреніп алсаш. Әртүрлі фейк тапсырмаларды «қадалағамай». --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 08:09, 2025 ж. мамырдың 23 (+05) :::Бұл даудың қажеті жоқ, бір-біріміздің уақытымызды алып нестейміз? :::Әркім барынша жұмыстанып жатыр, арасында қателерде болады, мінсіз адам жоқ) :::@[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]], сізге ұсыныс, басқа қатысушылардың әрекеттерін «қадағаламай» өзіңіз де мақала жазып бастаңыз. Мүмкін сіздікі ең үздігі болып шығар? :::Осы талқылау былай (агрессивті түрде) жалғаса берсе шынымен де бұғаттау шараларын еңгізуге тура келеді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 08:25, 2025 ж. мамырдың 23 (+05) :::: Артық кетсем, кешірерсіз. Жалпы бейтарап болуға тырысқанмын... --[[Қатысушы:Еститін Азамат|Еститін Азамат]] ([[Қатысушы талқылауы:Еститін Азамат|талқылау]]) 09:18, 2025 ж. мамырдың 23 (+05) :{{@|Еститін Азамат}} не деген екі жүзділік пен жасанды жауап. Бейтарап дей ма... деп Сен, не пайда таппақшысың деген жауаптар ше? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 13:33, 2025 ж. мамырдың 24 (+05) *{{@|Еститін Азамат}} Айтқаным келді. Құрметті админдер осы және осыған ұқсас '''ФЕЙК-ПРОВОКАТОР''' аккаунттың бәрін бұғаттап жою керек. ''Мира бел, Джамбул, осы аккаунт, Хәриполла'' деген аккаунт бір адамның артында. Кім екенін де сезіп тұрмын. {{@|Batyrbek.kz}}, {{@|Нұрлан Рахымжанов}} шара қолдансаңыздар. '''Ң''' әрпіне әдейі қате жіберіп, айтқан жауабынан байқадым. Өзінің жұмысы мен жеке өмірі жоқ па? Дені дұрыс емес-ау (осындай сөздер жазуға тура келіп тұр). Егер сіздер әрекет қылмасаңыздар өзім ретке келтіремін --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 13:28, 2025 ж. мамырдың 24 (+05) *:Еститін Азамат деген қатысушыны 6 айға блоктадым. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 16:29, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) == CEE Meeting 2025 == Сәлеметсізбе. Биыл Грекияның Салоники қаласында CEE Meeting 2025 конференциясы болады. Біздің қауымдастық атынан 2 делегат қатыса алады. [[Уикипедия:Форум/Жаңалықтар#CEE_Meeting_2025|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|Muzaffar Turgunov]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 23:25, 2025 ж. мамырдың 15 (+05) :дауыс берілді --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:01, 2025 ж. мамырдың 16 (+05) == Техникалық мәселе == Ұлы мәртебелім, мен жоқ кезде қандай техникалық мәселе туындады? Мүмкін кейбіреуін шеше алармын. Талқылау легінне жазайын десем жаза алмай қалыппын, бұл менде ғана ма білейін деп едім. Әзірге себебін таба алмай жатырмын. Санатта неге мақалалар қазақ алфавитімен ретттелмейді деген сұраққа әлі жауап тапқам жоқ, мен жоқта анау үш нұсқа деген пәле жоғалыпты, қуанып қалдым. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 20:51, 2025 ж. мамырдың 21 (+05) :Арыстанбек, үш нұсқаны алдырттық қой әйтүп-бүйтіп. Талқылау легін барлық уики бойынша аламыз деп жатыр еді. Сол алып тастаған болар. Санаттар туралы сұрап көрейін. Осы бет иесінен кешірім өтінем, оның атынан жауап беріп отырғаным үшін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) ::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] Талқылау легі деген керемет дүние еді, жақсы дүниені неге құртқанды жақсы көреді екен. Фейсбуктың да алғашқы кездегі дизайны мен талқылау құрылымы өте әдемі еді, қазір быт-шыт бірдеңе болып кетткен. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:18, 2025 ж. мамырдың 22 (+05) == [[Бауыржан]] == Why are you removing the name I added? [[Қатысушы:Altenmann|Altenmann]] ([[Қатысушы талқылауы:Altenmann|талқылау]]) 00:25, 2025 ж. мамырдың 28 (+05) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 16:17, 2025 ж. мамырдың 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Үлгі == Қайырлы кеш! Апат және Оқиға үлгілерін ретке келтіре аласыз ба? Нашарлау екен. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 21:56, 2025 ж. маусымның 1 (+05) :Кеш жарық! Қазір өңдей алмаймын, кейінірек --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:57, 2025 ж. маусымның 1 (+05) ::Қайырлы түн. Осыны ұмытып кетпеңізші. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:05, 2025 ж. маусымның 18 (+05) == Жеке кеңістігімдегі мақалалар == Қайырлы күн.Неліктен менің жеке кеңістігімдегі мақалаларды түсіндірместен өшірдіңіз? Мен негізгі мақала кеңістігін толтырмау үшін бос уақытымда жұмыс істейтін жаңа мақалалар жасадым. (Қатысушы:Programman/Kickstarter, т.д.). Барлық жойылған мақалаларды қалпына келтіруді сұраймын. [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 15:46, 2025 ж. маусымның 11 (+05) :Кеш жарық! Ол жерде ешқандай мақалалар көріп тұрған жоқпын. Бәрі бос бет қой? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:05, 2025 ж. маусымның 13 (+05) ::Иә, әзірге бос беттер болды, онда мен мәтінді біртіндеп қосуды жоспарладым. Осы беттердің барлығын қайта жасауым керек пе, әлде оларды қалпына келтіре аласыз ба? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 13:40, 2025 ж. маусымның 13 (+05) :::асықпай, біртіңдеп жазған дұрыс-ау. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:24, 2025 ж. маусымның 14 (+05) == Мыстангер жайлы ақпаратты мақұлдау == Сәлем! Мыстангер жайлы бетті қазақшаға аударып, ақпарат қосып едім. Соны мақұлдап, жариялап жіберсеңіздер. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 14:19, 2025 ж. маусымның 13 (+05) :Жалпы, қарап жіберетін біреу-міреу бар ма екен мұнда?)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:47, 2025 ж. маусымның 16 (+05) :Сілтемесін беріңіз. Қарап берейін. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 15:42, 2025 ж. маусымның 17 (+05) ::{{@|Aweworthy}} кеш жарық! Басқа да белсенді қатысушылар мен админдерден көмек сұрасаңыз болады--[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:57, 2025 ж. маусымның 17 (+05) ::Қайырлы күн! https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher осының қазақшасын бастап берсеңіз)) [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 15:26, 2025 ж. маусымның 25 (+05) ::Өтініш жасағаныма 9 айдың жүзі болып қалыпты... ::https://en.wikipedia.org/wiki/The_Witcher [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:44, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :[[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] сіз көмектесе аласыз ба? [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:46, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Сізге бетті бастап беру керек пе? Әрі қарай өзіңіз толықтырасыз ба? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:51, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) :::Дәл солай. Жаңа материал бастауға әлі құқығым жеткіліксіз, сондықтан тек өңдей аламын. [[Қатысушы:Aweworthy|Aweworthy]] ([[Қатысушы талқылауы:Aweworthy|талқылау]]) 11:56, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::::Бастадым, өңдей беріңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 12:08, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) == Жою == Сәлеметсіз бе! <s>Асқар Алтынбекұлы Күлібаев</s> осы мақаланы жоюыңызды сұраймын [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:48, 2025 ж. маусымның 15 (+05) :дайын --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 13:45, 2025 ж. маусымның 15 (+05) == Біріктіру == Сәлеметсіз бе! [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасының орынбасарлары]] мен оның ағылшынша нұсқасын (Deputy Chairman of the Mäjilis) біріктіріп, барлық мақалаларда қолдана берсек қалай жалпы ? Егер рұқсат болса, біріктіруіңізді сұраймын. Рақмет [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 03:19, 2025 ж. маусымның 16 (+05) :жақсы, өзіңіз жұрыс деп шешсеңіз, жылжыта беріңіз --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:56, 2025 ж. маусымның 17 (+05) == Бетті уақытша жартылай қорғау == Сәлеметсізбе, менің жаңа мақаламда вандализмнің алдын алу үшін уақытша қорғауыңызды сұраймын. Мерзімі - 1 ай. Мақала аты: [[Яковлев Як-42]] және [[Zhezkazgan Air]] [[Жетісу Әуекомпаниясы]] [[Эрдэнэт қаласы]] 1 айға жартылай қорғау қылдырып беріңіз [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 10:45, 2025 ж. шілденің 4 (+05) == Мағынасыз мақала == Кеш жарық, [[PewDiePie T-Series-ге қарсы]] деген мақаланы жоюға ұсынамын. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 20:39, 2025 ж. шілденің 4 (+05) :Кеш жарық! Неге, мазмұнын оқымадым. Басқа тілдерде бар екен, себебін жаза кетсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:23, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::Енді адам деген мазмұнын білу үшін мәтінді оқымай ма?? Қарапайым нәрсе ғой, жоя салыңыз. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 17:24, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::Не себепті жою керек? [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 17:34, 2025 ж. шілденің 6 (+05) ::::Ол қазақ болмысына, әдетіне жат шетелдердің еріккен күйбең тіршілігін сипаттайтын еш маңыздылығы жоқ мақала ғой. Анық көрініп тұр ғой, мағынасы жоқ екені. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:03, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::::Мақала басты бетте тұрған жоқ. Тек басқа тілдерден аударып жазылған. 18 тілде жазылған екен. 17 тілде жазылғандарын жойсаңыз, қазақ тілінде де жоямын. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 19:08, 2025 ж. шілденің 6 (+05) ::::::Түсінбедім, сонда басқа тілдерде санасыз, мағынасыз мақалалар болса, бізде де қала бере ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 19:46, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::::::{{@|Елмұрат Х}} қайырлы кеш! Қандай да бір мақаланы жойылуға лайықты деп санасаңыз, онда сол мақалаға «[[Үлгі:Жедел жойылсын|Жедел жойылсын]]» үлгісін қойып, себебін жаза кетіңіз. Ары қарай жойылу туралы сол мақаланың талқылау бетінде жүруі қажет. Қандай да бір қатысушының талқылау бетіне жеке келіп, "мақаланы жоя салыңыз" деген болмайды -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 20:10, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::Елмұрат этика ұстаңыз. Көшеде, базарда жүрген жоқсыз, мен СЕНІ танымаймын. Арақашықтықты сақтаңыз! Қарапайым болса, нақты себебін көрсет, жоя сал, ала сал демей [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05) == Мақала жойу == Сәлеметсіз бе. Сіз [[Kazakhstan Airlines]] мақаласын жойыңызшы. Мен оның орнына жаңа мақаласын жасамақпын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:50, 2025 ж. шілденің 5 (+05) :Кеш жарық! Сол мақаланы уикипедияға сәйкес толықтырыңыз. Жоя алмаймын [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:24, 2025 ж. шілденің 5 (+05) ::Неге сіз мен мақалалардың атын толықтай жазып қойсам қысқа қылдырып өзгертіп тастайсыз? Қысқа жазған біртүрлі ғой толық жазып қойу керек қой Ан-30 емес Антонов Ан-30 деп қойу керекқой [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:40, 2025 ж. шілденің 6 (+05) :::енді қайта толықтырып қойыңыз [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05) ::::[[Жезқазған әуежайы]] деген мақаланы неге қайта қалпына келтіріңіз? Мен инфобокс және қосымша ақпараттар қосытымғой. Дереккөздердіде қосып қойғам [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 12:42, 2025 ж. шілденің 6 (+05) == беттің атын өзгертпей туралы == сәлеметсізбе, мен мақалалардың бетін тотықтап жазып қойсам сіз неге атын ауыстыра бересіз. Ан-30 жан Антонов Ан-30 деп өзгертсем қысқа сына ауыстырып жібере бересіз, бұл қандай себептермен??? [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 11:42, 2025 ж. шілденің 7 (+05) :кеш жары! Орыс тілінде қысқа нұсқадағы атауын маған ыңғайлы көрінді, яғни оқырман іздегенге оңай болады. Бірақ та қалған админдер дұрыс деп шешкен екен, сіздің қайта жылжытқан нұсқаңыз қалатын болды. Ескерту мақала атауларын ойланбай, талқыға салмай жатып жылжытпауды өтінемін. Рахмет [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:54, 2025 ж. шілденің 8 (+05) ::жауап бергеніңіз үшін рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 08:52, 2025 ж. шілденің 8 (+05) == ПозКарта == сәлемктсізбе. Айта аласыз ба қалай ПозКарта жасау керегін [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 13:47, 2025 ж. шілденің 8 (+05) == ескі өңдемеге қайтармау == Сәлеметсіз, [[Үржар (ауыл)]] деген бетті ескі өңдемесіне қайтармауды сұраймын. [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 20:24, 2025 ж. шілденің 9 (+05) == Growth features - Mentorship and Community updates == Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|талқылау]]) 17:28, 2025 ж. шілденің 16 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Әсел Құрманбаева == Сәлеметсіз бе! Әсел Құрманбаеваға уикипедия мақаласын жазсам қалай болады ? Әлде ол орынсыз ба ? [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 12:33, 2025 ж. шілденің 28 (+05) :Кеш жарық! кешірерсіз кім екенін білмедім) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:10, 2025 ж. шілденің 28 (+05) ::Нұрсұлтан Назарбаевтың екінші әйелі 😉 жай ғаламторда оның өмірбаяны, жеке өмірі, отбасы, байлығы жазылған, соның бәрін қолданып уикипедия мақаласын арнасам ба деп едім [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:14, 2025 ж. шілденің 28 (+05) :::өз еркіңіз, маңызды болып көрінер. қазаққа біреудің өмірі мен өсек қызық болу керек) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:20, 2025 ж. шілденің 28 (+05) ::::Жақсы 😅 [[Қатысушы:Шайнүсіп|Шайнүсіп]] ([[Қатысушы талқылауы:Шайнүсіп|талқылау]]) 21:30, 2025 ж. шілденің 28 (+05) == Бет жою == Сәлеметсіз бе сіз меннің ''Бозанбай өзені'' деген мақаламды Бозанбай (өзен) деп жылжытыңыз. Ал ''Бозанбай өзені'' деп қалған мақаланы жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:45, 2025 ж. шілденің 29 (+05) :Түсінбедім? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:09, 2025 ж. шілденің 31 (+05) ::Іздемеге жазсам (Гуглдың) Бозанбай өзені деп шығады соны бассам ол бет [[Бозанбай (өзен)]]іне айдатылған Kasymov деп тұр. жойылған бетті жойып бере аласызба [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 01:18, 2025 ж. тамыздың 2 (+05) :::Ол онсызда жойылған [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:35, 2025 ж. тамыздың 3 (+05) == Бет жою == <s>Нарын</s> бетін жойып беріңізші. Түпнұсқа бетін ''Нарын (айрық)'' дегенге айдағанмын. Мен бұл сөздің орнына ''Нарын (қала)''ның өзгертетін деп тұрмын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 06:44, 2025 ж. тамыздың 4 (+05) :Рахмет [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 17:07, 2025 ж. тамыздың 13 (+05) == Стивенсон Роберт Льюис == Сәлеметсізбе, мына мақаланы қалпына келтіре аласыз ба, өте әйгілі жазушы ғой? --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 14:21, 2025 ж. тамыздың 21 (+05) :Касымов мырза, неге жауап бермейсіз? Басқа жүз шақты тілде бар мақала қазақ тілінде де болу керек қой!! --[[Арнайы:Үлесі/2.133.132.177|2.133.132.177]] 17:06, 2025 ж. тамыздың 24 (+05) == Саддам Хусейн == Hello. There is something wrong with the childhood photo of Saddam Hussein in the [[Саддам Хусейн]] article. His date of birth is 1937, but in the photo, supposedly from 1940, he looks no older than one year old. Either the year is incorrect, or the child is not Saddam Hussein. The same issue was raised back in 2012 on the Wikimedia Commons discussion page for this photo, but there was no response. https://commons.wikimedia.org/wiki/File_talk:Saddam_in_childhood.jpg If the discrepancies cannot be identified, then this photo should be removed from the article. Yours sincerely, [[Арнайы:Үлесі/78.174.55.43|78.174.55.43]] 07:11, 2025 ж. тамыздың 30 (+05) == Тілдер vs. Infobox Language үлгілері == Сәлеметсіз бе. Тілдерге қатысты мақалаларды реттеуге үлес қосықым келді, және әдеттегідей басқа сапалы мақалалардың үлгісі бойынша жазуға тырысамын, мысалы [[Қазақ тілі]]. Бұл мақалада Үлгі:Тілдер үлгісі қолданылған. Кейбір беттерде қазақшаға аударылған Үлгі:Infobox Language тұр. Қайсысын қолданған дұрыс? "Тілдер" үлгісін ұстануға тырысып тұрмын, бірақ оны да пішімдеу тұрғыдан сәл өңдеу керек. [[Қатысушы:Aisford|Aisford]] ([[Қатысушы талқылауы:Aisford|талқылау]]) 19:55, 2025 ж. қыркүйектің 5 (+05) :кеш жарық! Тілдер үлгісін қолданған дұрыс. Егер үлгі қате болса, үлгіні толықтықтырып, әрлер қатесін түзетуге болады. Үлгіні жасай алатын шығарсыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:13, 2025 ж. қыркүйектің 7 (+05) == Execution of Saddam Hussein == Good afternoon! Would you be so kind to translate [[en:Execution of Saddam Hussein|this article]] into Kazakh language?! --[[Қатысушы:Edrilizer|Edrilizer]] ([[Қатысушы талқылауы:Edrilizer|талқылау]]) 01:48, 2025 ж. қыркүйектің 9 (+05) == Жазған мақаламды тексеріп, Wikidata тізіміне қосу == Ассалаумағалейкум ''Kasymov'' мырза, мен кеше [[Майлысу]] атты мақала жазған едім, соны тексеріп, Wikidata элементіне қосуыңызды сұраймын [[Қатысушы:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] ([[Қатысушы талқылауы:MuratbekErkebulan|талқылау]]) 22:58, 2025 ж. қыркүйектің 21 (+05) == Ту үлгісін жасау == Кеш жарық! {{ту|Тайвань}} үлгісінің екінші нұсқасы бар ма екен? Олимпиада және спорт жарыстарына спортшылар басқа байрақпен шығады. Спорт жарыстарында да басқа ту көрсетіледі. Бізде сол тудың нұсқасын жасауға болар ма еді? Екінші өтініш, '''спорт жарысы''' үлгісінде атауы дегенді жасыл түспен белгілемесек бола ма? Сұр түсті қалдырсақ немесе шрифт жасыл фонда ақ болуы керек сияқты?. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 18:56, 2025 ж. қыркүйектің 22 (+05) == Тәулік суреті == Тәулік суретін бот ортаққордан импортайтындай жасап қойсақ қалай? Сен басқа пайдалырақ жұмыстарға көңіл бөле аласың. Бұндай қайталанатын шаршататын жұмыстарды ботқа тапсырған дұрыс. Бот күн сайын бір бетті сосын ай сайын бір бетті импорттап отырады. Келісесің бе? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:54, 2025 ж. қыркүйектің 28 (+05) :@[[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]] Әрине соны баяғыдан атйып жүргенмін, бұрындары солай болатын. Жасап қоя салыңыз) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:30, 2025 ж. қазанның 1 (+05) ::Скрипт істеп тұр ма тексеру үшін сен бастаған осы айдың POTD үлгілерін жоямын. Түсіністікпен қарайды деп ойлаймын <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:39, 2025 ж. қазанның 1 (+05) ::@[[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|менің ботыма]], мерзімі шектеусіз уикиаралық импорттаушы тобына қосып бергенің керек болып тұр. Уикиаралық импорттау құқығын алудағы мақсат: Commons-тан Potd үлгілерін күнделікті импорттау <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:55, 2025 ж. қазанның 1 (+05) :::Ондай құқығым жоқ деп тұр. :( Нұрлан ағадан сұрап көрші. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 14:26, 2025 ж. қазанның 2 (+05) ::Тәулік суретіне қатысты үлгілерге ештеңе жасмай тұра тұруыңды сұраймын. Сынақ ойдағыдай болды, енді бот өзі үлгілерді бастай береді. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:33, 2025 ж. қазанның 4 (+05) :::Тамаша! Ортаққордан жүктейді ма? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 18:11, 2025 ж. қазанның 5 (+05) ::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] иә <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 21:23, 2025 ж. қазанның 6 (+05) :::::суреттің сипаттамасы жасанды интелеккт арқылы қазақша бірден жазылатындай жасауға бола ма екен негізі? Не сурет екенін көрсететіндей? [[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 16:47, 2025 ж. қазанның 23 (+05) ::::::@[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] көп нәрсені жасауға болады, бірақ оның бәріне уақыт керек қой. Көбіміз уақытты дұрыс бағаламаймыз. Уақыты келсе жасаймын, басымдықтарға, маңыздылықтарға бірінші көңіл бөлемін. Уикипедияға жасанды интеллект тікелей қосып қоямын ба деген ой да келген. Ең маңызды істер тұрғанда бұндағы істерім өзінің сәтті уақытын күте тұрады, мүмкін ондай сәтті уақыты мүлдем келмейтін де шығар, себебі Уикипедиядағы істерімнің маңыздылығы 1/10, 1/20, 1/40 геометриялық прогрессиямен маңыздылығы төмендеп барады. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:39, 2025 ж. қарашаның 2 (+05) @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] айлық үлгілерін өзің жазып жүр екенсің ботқа ай сайынғы үлгіні де жазып отыруға тапсырма беріп қойғанмын. Егер бет бар болса бот елемейді сондықтан боттың не жасағысы келгенін көре алмаймыз. --<em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:41, 2025 ж. қарашаның 22 (+05) :жақсы, бастысы Бот санат пен интеруикиді қоюды ұмытпасың) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:21, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] интеруикиді өзіміз қоятын сиқтымыз. Бот қоя алмайды деп ойлай бер. Бізге де жұмыс қалсын ))) <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:46, 2025 ж. қарашаның 24 (+05) == Крем == Добрый день! Поясните причину [https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Сары_май_кремі&diff=prev&oldid=3508291вашей отмены], пожалуйста. [[Қатысушы:Рефлексист|Рефлексист]] ([[Қатысушы талқылауы:Рефлексист|талқылау]]) 19:13, 2025 ж. қазанның 5 (+05) :Кеш жарық! Стақан сияқты сөздерге мақалаға тікелей қатысы болмағандықтан, кері қайтардым [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:57, 2025 ж. қазанның 7 (+05) == Me editing my user page == For some reason, every time I add links to my user page on different Wikipedia language editons on my user page '[[User:PK2]]' in Kazakh, the following warning comes up: 'This action has been automatically identified as harmful, and therefore disallowed. If you believe your action was constructive, please inform an administrator of what you were trying to do. A brief description of the abuse rule which your action matched is: Қатысушы жеке бетіне мақала жазу'. [[Қатысушы:PK2|PK2]] ([[Қатысушы талқылауы:PK2|талқылау]]) 04:27, 2025 ж. қазанның 27 (+05) == Өңдеу қателігі == Асхат Советханұлы Жұмабеков бетінде мақала өңдегенде қателік шықты. Не істесем болады? Администраторға хабарлассын деген @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 21:19, 2025 ж. қазанның 30 (+05) :Кеш жарық! Түсінбедім [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:26, 2025 ж. қазанның 31 (+05) == Оңтүстік Қазақстан жастары Уикипедия бағдарламасы == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Форум/Ұсыныстар#Оңтүстік_Қазақстан_жастары_Уикипедия_бағдарламасы|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 14:30, 2025 ж. қарашаның 14 (+05) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Қатысушы:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Қатысушы талқылауы:MediaWiki message delivery|талқылау]]) 18:45, 2025 ж. қарашаның 19 (+05) (on behalf of the CEE Hub) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 тізімін пайдаланып User:TRistovski-CEEhub@metawiki деген хабарлама жіберген --> == Қызыл ту ордені мақаласына бағыттайтын беттер қателігі == Сәлеметсіз бе! ҚҰРМЕТТІ @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]! Қызыл ту ордені бетіне бағыттайтын келесі беттер: ''Еңбек Қызыл Ту'' Бұл беттерді тез арада жобға ұсынамын, себебі Еңбек Қызыл Ту ордені - өз алдына басқа марапат. [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 08:43, 2025 ж. қарашаның 20 (+05) <s>:Жақсы</s> Біраз мақалаларға сілтеніп тұр, әзірше жойылмайды. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:56, 2025 ж. қарашаның 23 (+05) == Уикижобалар == Саламатсыз ба қазір қандай уикижобалар бар [[Қатысушы:Galumzhan|Galumzhan]] ([[Қатысушы талқылауы:Galumzhan|талқылау]]) 15:15, 2025 ж. желтоқсанның 18 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау‎|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 11:58, 2026 ж. қаңтардың 1 (+05) == Райымбек батыр мақаласын қорғау жөнінде == Қайырлы күн, мырза! [[Райымбек батыр]] мақаласын уикилендірдім. Дереккөздерге сілтеме жасадым. Мақаланың қазіргі нұсқасын қорғауға алуларыңызды сұраймын. Трайбалистік сипаттағы вандализмнің (тұлғаларды негізсіз мадақтау және артық эпитеттер мен метафорларды қолдануы) алдын алу үшін. Алдын ала рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 13:10, 2026 ж. қаңтардың 8 (+05) :Кеш жарық! жартылай қорғадым [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:13, 2026 ж. қаңтардың 10 (+05) ::Кеш жарық! ::Енді көріп отырмын, рақмет! [[Қатысушы:Daniyal.aidarov5|Daniyal.aidarov5]] ([[Қатысушы талқылауы:Daniyal.aidarov5|талқылау]]) 20:13, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05) == '''Уикипедия 25''' == Уикипединың [[Уикипедия: 25 жылдық мерейтой|25 жылдық мерейтойын]] тойлауға шақырамыз [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 14:33, 2026 ж. қаңтардың 9 (+05) == Қазақстан Республикасындағы педагогикалық практика == Сәлеметсіз бе, менің мақаламды жойып тастапсыз. Себептерін айтсаңыз жақсы болар еді [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 11:45, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05) :@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]Жауап бересіз бе? Басқаларға комментарий жазып жатырсыз, маған да мақаланың өшірілуі туралы жазған жоқсыз [[Қатысушы:Мақалалар жинағы|Мақалалар жинағы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мақалалар жинағы|талқылау]]) 08:53, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) ::Энциклопедиялық мақалаға келмейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:32, 2026 ж. қаңтардың 21 (+05) == Орфографиялық қате == Сәлеметсіз бе. Неге менің [[Сәрсенбі]] бетіне жасаған өңдемемді қайтарып тастадыңыз? Қазақ тілінің орфографиялық ережесіне сәйкес бастауыш пен баяндауыш арасына [[дефис]] (-) емес ұзын сызық (—, [[сызықша]]) қолданылады. Мысалы, "Алма — жеміс". Сондықтан өзгеріс әдейі жасалды. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:23, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :[[Бристоль]] бетіне жасаған өңдемемді де қайтарып тастапсыз. [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 20:26, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) ::Бірінші мақала сол қалпында тұр. Екіншісінде орынсыз сілтеме қойылған. ** өзені деп сілтенбейді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:30, 2026 ж. қаңтардың 14 (+05) :::Сәлеметсіз бе. Сонда "<nowiki>[[Эйвон өзені]]</nowiki>" емес "<nowiki>[[Эйвон]]</nowiki> өзені", яғни тек [[жалқы есім]]ді сілтемеге алу керек пе? Дереккөз көрсете аласыз ба? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 15:05, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05) ::::Кеш жарық! Осындай аттас басқа заттар аталмаса ешқандай өзені, көлі деген керек емес. Болып жатса *** (өзен) деген дұрыс болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:08, 2026 ж. қаңтардың 17 (+05) == Одиссейді жою == Сәлем, мына мақаланы неғып жойдың? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:08, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05) :сәлем! Ол қатысушының біраз өңдемелері кері қайтарылды. Бастаған мақалалары әлі тексерісен өткізілмеген. Қалпына келтірдім. Соны әрлеп, санаттарын қойып, мазмұнын тексеріп жіберсең жақсы болар еді. Жалпы сол қатысушының барлық бастаған мақаласын тексерістен өткізіп жіберсең, қазуикиге қосқан үлкен үлес болар еді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:26, 2026 ж. қаңтардың 18 (+05) == Айлық үлгілер == Тәулік суретінің айлық үлгілерін ай сайын айдың соңында 26-күні басталатын етіп қойдым. Енді өзің бастамай тек бақылап жүрсең жеткілікті болар. Бірдеңе дұрыс болмай жатса айтасың ғой. Уақытым болса дұрыстауға тырысамын. <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:12, 2026 ж. қаңтардың 31 (+05) :Рахмет бірақ қате болып жатыр. Қазақша емес, басқа тілге сілтенбеген екен [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:29, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) == Бетті жою == Сәлеметсіз бе. Мен жасаған [[Лимбург (Бельгия)]] бетін жоюыңыздың себебі не? [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 13:18, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) :Қайырлы күн! Қателесіп кеткен шығар, [[Лимбург (Бельгия)|мақалаңыз]] қалпына келтірілді. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 13:30, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) :Жоқ, қателескен жоқпын. Қысқа мақалалар онсыз да толып жатыр. Неге оны толықтырып жазбасқа? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:31, 2026 ж. ақпанның 1 (+05) ::Негізі осындай бас-аяғы жоқ мақалаларда бастамаған дұрыс.--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 10:09, 2026 ж. ақпанның 2 (+05) :::Белгі қойып кетсеңіздер, неше күннен кейін жойылады. Әдетте жаңа жазылған мақалаға кемінде бір апта беру қажет. Егер жазылған күннен бастап толықтырылмаса бірден жойылуы тиіс. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:57, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) == Навигациялық үлгіні жою себебі түсіндірілмеген == Үлгі:FIFA Futsal World Cup 2024 деген үлгіні неге жойдыңыз? Қатесі болса, ескерту жасау мәдениеті бар ма? Жою тарихына да еш белгі, дерек қалдырмаған екенсіз? Қатесі болса жөндесіп жіберіңіз немесе ескертіп кеңес беріп кетсеңіз орынды болар еді. Тағы ескерту айтамын өзіңізге, бұл әкеңізден қалған мұра емес. Ескертіп, мәтінмен түсіндіріңіз шешіміңізді. Бірден жойылатын мақалалардың параметрлері болады. Бірақ бұл үлгіде дөрекі қате жоқ, өңдеуге және жетілдіруге болатын. Жауабыңызды толыққанды жазып, түсіндірірмесін беріңіз. Үлгіні қалпына келтіремін. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 16:11, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) :себебі басқа тілден ондай нав. үлгі таба алмадым. Әрі ол жерде құрамалар ғана көрсетілген. Меніңше сол жарысқа қатысты мақалалар болы керек шығар (финал, іріктеу, тағы сол сияқты) [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:55, 2026 ж. ақпанның 11 (+05) ::Басқа тілде дәл осындай навигация үлгісі болмауы мүмкін. Қолдан жасалған яғни код мәселесі болмаған нәрсеге басқа уики үлгі болуы да мүмкін. Бірақ тақырып жаңадан ұарқын алып келе жатқан мәселеге арналғандықтан, біздің жағдайда футзал спорт түрі, онда оларда жоқ болуына таңғалмауымыз керек. Бізде бар екен. Әлем чемпионатына қатысқан және белгілі орын алған құрамалардың навигациялық кестесі жаңадан құрастырыла береді. Айып етпеңіз, бірақ бұл аргументіңізді қабылдай алмаймын. Керісінше, сол навигациялық кестеге ұсыныстарыңыз бен санаттарын және басқа үлгілерді кіріктіруге кеңес берсеңіз? Одан кейін, менің жасаған және басқа адам жасаған болсын талқыламай, пікір алмаспай жоймауыңызды сұраймын. Ережеге сәйкес егер ескерту айтылған уақыттан екі апта ішінде мақала жақсы жаңына қарай өзгермесе бірден жою қажет. [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 15:08, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) == Жедел жойылсын == Қайырлы түн. [[Америка Құрама Штаттарының 250 жылдығы|Мына]] мақаланың жойылуын қолдайсыз ба әлде қарсысыз ба? Талқылау бетінде өз пікіріңізді жазып кетсеңіз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 00:29, 2026 ж. ақпанның 12 (+05) == Олимпиада ойындары туралы үлгі == Қасымов, Олимпиада туралы үлгіні түзеткен едім. Олимпиадалық ойын деген қазақша сөз жоқ. Сіз неге өзгерісті шегірттіңіз? Әлде қате жазуды қолдайсыз ба? Егер сауатыңыз жетпесе, талқылауға сұранбайсыз ба? [[Қатысушы:Ashina|Ashina]] ([[Қатысушы талқылауы:Ashina|талқылау]]) 21:33, 2026 ж. ақпанның 22 (+05) :'''Олимпиа ойындары''' дегенді естімедім? сіз солай өзгертіпсіз. -''лық'' деген шылауды енді байқадым, алып тастадым. Қалпына келді :Футзал үлгісінде ешқандай санат жоқ сосын неге ағылшынша? Тексеру үлгісі тұра берсін, басқа біреулер ерінбей біреудің жүмысын аяқтап шығар. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 01:25, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) == Администратор құқығынан айыру == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администратор құқығынан айыру|Мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 14:50, 2026 ж. ақпанның 23 (+05) == Панорама бостандығы == Қайырлы кеш, 1886 жылғы мешіттің бейнесін рұқсат сұрамай салу ешқандай мәселеге әкелмейдіғой? Және егер мен ғимарат иесінің немесе директорының рұқсатымен файлды, сондай-ақ Creative Commons Attribution 4.0 International лицензиясына келісетінін көрсететін қолтаңба мен мөрді тіркесем, 70 жасқа толмаған ғимараттардың фотосуреттерін жариялай аламын ба, себебі сәулетшілер мен жобалау фирмасының атаулары оларға белгісіз және ғимараттың қасбетінің қарапайым фотосуретін жариялау қиын процесс. Шетелдік модераторлар менің жұмысымды жоя ма? [[Қатысушы:Almatoswiki|Almatoswiki]] ([[Қатысушы талқылауы:Almatoswiki|талқылау]]) 19:55, 2026 ж. наурыздың 13 (+05) :Қайырлы күн! Сіздің сұрағыңызға нақты жауап бере алмадым. Өзіңіз түсірген сурет болса ешқандай мәселесіз жүктеуге болады. Сырттай болса авторлық құқық пен қайнаркөзін көрсету керек сияқты. Бұл мәселені Арыстанбек немесе Батырбек мырзалардан сұрап көріңіз. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 14:13, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) == Жоққа шығару == {{жабық}} @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Саламатсыз ба! Атырау облысын мақаласын неге жоққа шығардыңыз мені мен қатені түзетіп едім [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:41, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :Гектар неге үлкен әріппен, сөйлемнің ортасында тұрған сөз емес па? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 15:43, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] нүктеден кейін үлкен әріппен жазылуы керек. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:46, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::қай жерде нүкте, сөйлемнің ортасы ғой. Сәл асықпай қараңыз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 15:47, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::2 млн. Деп тұр мақалада сосын мен Гектар деп үлкен әріппен жазып жібердім дұрыстап қараңызшы нүкте тұр. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:59, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::Сізге енді грамматиканы оқытып отырайық енді? ''млн.'' қысқартылған сөз, онда ''2000 ж.'' деп жазсақ артынан үлкен әріп жазыла ма? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 16:01, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] жоқ [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:06, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] 2000 ж. дегенге не қатысы бар? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:12, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) ::::::Саған мысал ретінде айтып отыр [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 16:17, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) :::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] негізі 2 млн. Гектар деп басталуы дұрыс. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:31, 2026 ж. наурыздың 14 (+05) {{жабық-соңы}} == Жоққа шығару == қайырлы күн! Неге өңдемелерімді жоққа шығарып жатырсыз? "Алфавит бойынша ..." деп басталған тақырыптағы санаттар [[:Санат:Алфавит бойынша санаттар]] санатына қосылмай ма? Сосын [[:Санат:Шатқалдар]] санаты өз-өзіне қосылуы керек пе? Шатқал аңғардың бір түрі емес пе? -- [[Қатысушы:Wikuiser|Wikuiser]] ([[Қатысушы талқылауы:Wikuiser|талқылау]]) 12:12, 2026 ж. наурыздың 18 (+05) :Қалпына келтірдім, мен қателесіп керісінше ойлап қалдым. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:43, 2026 ж. наурыздың 19 (+05) == Бетті жою == {{жабық}} @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] неге @[[Қатысушы:AdilBot|AdilBot]] деген бетті жойдыңыз? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:13, 2026 ж. наурыздың 25 (+05) :Себебі сізде бот мәртебесе жоқ. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:20, 2026 ж. наурыздың 25 (+05) ::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Өз аккаунтымда AutoWikiBrowser ді қолдануға бола ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:24, 2026 ж. наурыздың 25 (+05) :::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] бот жүргізбей @[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] осы аккаунтыма AutoWikiBrowser жұмыс жасауға рұқсат беріңізші. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 17:00, 2026 ж. наурыздың 26 (+05) ::::Кеш жарық! Сізде әлі тәжірибе аз, қателессеңіз біз артынан түзетіп әлек боламыз. Әзірше жоқ [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:08, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Бот жүргізбеймін ғой тек өзімнің аккаунтыма AutoWikiBrowser ге жұмыс жасауға рұқсат беріңіз деп айттым [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:11, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) ::::::Ол жартылай автомат, сіз қателессеңіз, біз сияқты админдер артынан түзету үшін уақыт пен күшті құртамыз. Егер шынымен де жаны ашар болсаңыз, мақаладарды әрлеп, толықтырып, сапасын жақсартуға болады. Талай админ мен қатысушы солай жұмыс жасап жатыр. Сіз әлі тіпті үлгіні дұрыс қолдана алмайсыз, ''актриса'' деген үлгіні қойдыңыз ба? Болмаса, соны жасаңыз. Сау бол! [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:17, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Басқа қатысушылар да AutoWikiBrowser пайдаланып жүр ғой тәжірибе аз болса да. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:21, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) ::::::::Басқа админдерден сұраңыз, менің жауабым жоқ. Қандай қатысушылар? тізімін көрсетіп берсеңіз [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:24, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] Zscout370 осы қатысушы егер қателеспесем. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:31, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) ::::::::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] рұқсат бересіз бе өтініш [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 01:13, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) :::::::::::Берілмейді. Тіпті оны менде айттым, саған тәжірибе жинау керек. Талқылау аяқталды. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. наурыздың 27 (+05) {{жабық-соңы}} == Айдос Ғалымов туралы мақала == Сәлеметсіз бе! Инкубаторға Айдос Ғалымов туралы толық мақала енгіздім. Тексеріп, негізгі бетке көшіруге көмектесесіз бе? Рақмет! [[Қатысушы:QazPaluan|QazPaluan]] ([[Қатысушы талқылауы:QazPaluan|талқылау]]) 23:25, 2026 ж. сәуірдің 2 (+05) == Жедел жою туралы == ''Анна Александровна Немченко'' мақаласы орыс уикида жоқ, бірақ ағылшын уикипедиясында бар. Маңыздылығы онша төмен емес. //- [[Қатысушы:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] ([[Қатысушы талқылауы:RaiymbekZh|талқылау]]) 12:06, 2026 ж. сәуірдің 4 (+05) :Қазуики оқырмандарына қандай маңыздылығы бар екен? --[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:22, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) == Мақаламдағы қателік == @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! [[Дженнифер Лоуренс]] менің мақалам еді ол мақалада қателіктер бар ма? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 18:24, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) :Кристиан Бекйл, Крис Эванс сияқты мақалаларды қарап көріңіз. Әрине ол жерде мәліметтер ескірген, мысал ретінде көруге болады [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:49, 2026 ж. сәуірдің 9 (+05) == үлгі == Сәлеметсіз бе! Мына 3 үлгіні өңдеу үшін аша аласыз ба: Үлгі:Кино, Үлгі:Тұлға және Үлгі:Кинематограф [[Қатысушы:TalgatSnow|TalgatSnow]] ([[Қатысушы талқылауы:TalgatSnow|талқылау]]) 22:15, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) :Дайын [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:20, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) == Шегіндіру == @[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] кеш жарық! Өңдемені шегіндіру үшін рұқсаты керек пе? Жалпы айтып жатқаным. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:53, 2026 ж. сәуірдің 17 (+05) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will be a week in between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 01:06, 2026 ж. сәуірдің 29 (+05) </div> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30472432 тізімін пайдаланып User:Keegan (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == CEE MEETING 2026 == Кеш жарық. [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC/%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80#TheNomadEditor_(Muzaffar_Turgunov) CEE MEETING 2026] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] ([[Қатысушы талқылауы:TheNomadEditor|талқылау]]) 19:07, 2026 ж. мамырдың 20 (+05) == Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар == Елде Алтын Орданың мұрасын жаңғырту үдерісі қарқыынды дамып жатқанда, сен оған қатысты мақалаларды жойып жатқаның қалай болды??? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:52, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) :Қандай мақаланы жойдым? @[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]]. Тізімін көрсетіп бер, қалпына келтірейін, әлде басқа админ болуы да мүмкін [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:17, 2026 ж. мамырдың 27 (+05) :: [[Алтын Орда дәуіріндегі тұрақжайлар]] --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 21:38, 2026 ж. мамырдың 29 (+05) :::''І Хәріполла'' мырза жоюға ұсыныпты, дубликат деп. Өте қырағы екенсің) ''Алтын Орда тарихы, Қазақстан тарихын'' осылай жаңартып, толықтырып жіберсең жақсы болар еді. Өңдеу санын 100 асыруға үлкен мүмкіндік бар [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 21:28, 2026 ж. мамырдың 30 (+05) :::: Басқа қатысушының өңдемелер санында не шатағың бар??? Бұл бір. Екіншіден, мақала аттары ұқсас болса, жоя бересің ба, бұл қайдан шыққан ереже? Жалпы тарихи кезеңге бір мақала арналса, сол заманның тұрақжайлар тізімі туралы тағы бір мақала болса, бір жерің тарыла ма? --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 23:39, 2026 ж. маусымның 1 (+05) :::::кішкене этиканы ұсиауды өтінемін. Бірінші жазған сұрақтарға сәл назар аударсаң. Сен, қалай болды деп, ауыз екі стильде жазуды доғару керек. Тағы осылай қайталанса, дөрекілік үшін бұғаттауға кетеді. Жазу мәнерің тура алдында бір шатақ кісінің стиліне ұқсайды. Жауабымды түсінбедің, І Хәріполла деген қатысушы дубликат деп ЖЖ ұсыныпты, содан жойылды. Сенің маған аяқ асты қызығушылық танытқанынан, жасаған өңдеулерге назар аудардым. Енді неге басқа мақалаларды ретке келтірмеске, мысалы сол Алтын Орда [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 00:11, 2026 ж. маусымның 3 (+05) ::::::Ойыбай, енді „Сен“ деген сөзден қорықсаң, онда саған ештеңе де жазбай-ақ қояйын. Нәзік жандарға тиісетін адам емеспін. --[[Қатысушы:Елмұрат Х|Елмұрат Х]] ([[Қатысушы талқылауы:Елмұрат Х|талқылау]]) 00:36, 2026 ж. маусымның 7 (+05) :::::::Аман бол, тағы бір біртүрлі адамдар. Базардан келесіздер өзі? [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:11, 2026 ж. маусымның 7 (+05) == Мақалаларды рұқсатсыз жою == Неліктен менің жоба мақалаларымды қайтадан жойдыңыз? [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:30, 2026 ж. маусымның 24 (+05) :Мақалаларды қалпына келтіріңіз! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:33, 2026 ж. маусымның 24 (+05) ::'''Қандай мақала!''' @[[Қатысушы:Programman|Programman]] [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:08, 2026 ж. маусымның 26 (+05) :::Меннің жеке кеңістігімдегі парақшаларды неге кетіре бересіз?! [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05) ::::@[[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]] [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 23:59, 2026 ж. маусымның 26 (+05) :::::@[[Қатысушы:Programman|Programman]] күні мен уақытын, таба алмадым. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 20:48, 2026 ж. маусымның 28 (+05) ::::::21/06/2026 02:29 [[Қатысушы:Programman|Programman]] ([[Қатысушы талқылауы:Programman|талқылау]]) 01:15, 2026 ж. маусымның 29 (+05) :::::::Қалпына келді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:48, 2026 ж. шілденің 1 (+05) == Администраторды сайлау == Қайырлы күн! [[Уикипедия:Администраторларды сайлау|мына бетте]] өз дауысыңызды қалдырсаңыз. [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 16:19, 2026 ж. шілденің 3 (+05) == Уикикпедия талаптарына сай қалай мақала жазамыз == Сәлеметсіз бе, Kasymov! Мен қазақша Уикипедияға мақала жазып жүрген жаңа қатысушымын. Сізден бір мәселеге қатысты кеңес сұрағым келеді. Мен дайындап жатқан мақала Уикипедия талаптарына толық сәйкес болуы үшін қандай тұстарын жақсартуым керек екенін айтып, бағыт-бағдар бере аласыз ба? Уақытыңыз болса, пікіріңіз бен кеңестеріңізді қуана қабылдаймын. Алдын ала көп рақмет! [[Қатысушы:Мадикино|Мадикино]] ([[Қатысушы талқылауы:Мадикино|талқылау]]) 19:09, 2026 ж. шілденің 14 (+05) :Сәлеметсіз бе! Өзіңіз қызыққан тақырыптарды бастауға болады, мысал ретінде таңдаулы немесе жақсы мақалаларды оқып қарасаңыз болады. [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 17:50, 2026 ж. шілденің 17 (+05) == Жоюға ұсыныс== Ассалаумағалейкүм! <s>Атырау облысындағы жоғалған отбасы</s> деген мақала жай ғана жаңалық қой. Оны жояйықшы№һ. --[[Қатысушы:Nurislam 93|Nurislam 93]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurislam 93|талқылау]]) 07:51, 2026 ж. шілденің 20 (+05) *Негізі энциклопедиялық мақала емес...--[[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылау]]) 12:11, 2026 ж. шілденің 20 (+05) :Жақсы == Бирма боксы федерациясы мақаласына қатысты. == Қайырлы күн. [[Республикалық Бирма боксы федерациясы]] осы мақаланы тексеріп беріңізші. Алдын ала рахмет айтамын. Balaburgem 15:31, 2026 ж. қыркүйектің 16 (+05) == Сурешілер == Сәлеметсіз бе, Kasymov! Аубакирова Анар Дәулетбековна туралы мақала бойынша жазып отырмын. Мақаладағы персоналдар туралы соңғы мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінен алынған ресми деректер. Егер мақалаға қосымша деректер немесе авторитетті дереккөздер (АИ) қосу қажет болса, қандай талаптар бар екенін айтып жіберсеңіз, міндетті түрде толықтырамыз. Мақаланы жоймауыңызды сұраймын. Қолдауыңыз бен көмегіңізге рақмет! [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:52, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05) :Кеш жарық! Жаңа мақалаларды уикипедия талабына сай жазсаңыз дұрыс юолар еді. 5 минут сайын дайын нәрсені көшіріп салып жатырсыз, үлгілер, санаттар қолдану керек еді [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:50, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05) :Маған суретшілер туралы 15 мақала жариялау керек. Олардың жұмыстары Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінде сақтаулы. Текст дайын, сілтемелер мен фотосуреттер бар болғандықтан, оларды әр 5 минут сайын жариялап отырмын... Тағы қандай ережелерді орындау қажет? [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05) ::Абай Құнанбайұлы, Эрнест Хемингуэй мақалалары қалай жазылғанына мән беріңіз. Сіз осыларды асығып жазып кетесіз, ертең оқырман сіздің дүниеңізді оқиды. Мақала сапалы әрі әдемі болған дұрыс [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:12, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05) == сурет музейі және суретшілер == Мақалалардағы суретшілер туралы барлық өмірбаяндық және шығармашылық мәліметтер — Мәдениет басқармасының бұйрығы негізінде Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнері музейінің ресми қорынан және архивтік құжаттарынан алынған. Барлық суретшілер музей қорымен және ресми экспозициялармен тікелей байланысты. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 10:54, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05) :Жаңадан басталған мақалаларды жоймауды өтінемін. Олар уақыт өте келе барлық ережелерге сәйкес жетілдіріледі. Кемшіліктерді анықтап, жақсарту үшін бұл мақалалардың қалуы маңызды. Жыл соңына дейін олардың барлығы талапқа сай ретке келтіріледі. Түсіністік білдіргеніңіз үшін алдын ала алғысымды білдіремін. [[Қатысушы:Вилюс М|Вилюс М]] ([[Қатысушы талқылауы:Вилюс М|талқылау]]) 23:01, 2026 ж. қыркүйектің 30 (+05) == Әбді Омаров мақаласы туралы == Қайырлы күн! Мақаладағы дереккөздер тізімі қате болып шығып тұр, қалай жөндеуге болады? [[Әбді Омаров]] [[Қатысушы:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] ([[Қатысушы талқылауы:Yessentaikyzy|талқылау]]) 15:22, 2026 ж. қыркүйектің 25 (+05) == О восстановлении статьи [[Борис Георгиевич Перчаткин]] == Здравствуйте. Стюард Johannnes89 удалил эту статью как некорректный машинный перевод, при том, что Вы редактировали этот перевод. Прошу посмотреть удалённую версию статьи, оценить, в достаточной ли мере переработан текст, и если текст статьи будет сочтён переработанным в достаточной мере, восстановить эту статью. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 10:18, 2026 ж. қазанның 9 (+05) :You keep interpreting users making small edits to the article as "someone reviewed my article" – that's simply not what you can expect on most wikis. That's what many users pointed out in the discussion at [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Using AI to Translate Wikipedia Articles]] about your table and precisely the reason why I proceeded to delete the article across small wikis as a result of that discussion. As proven by other users already [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Miscellaneous#c-JavaHurricane-20261003134000-JavaHurricane-20261001094400] your AI is clearly not suitable to create unreviewed translations for 100+ languages – especially given that you don't even make it transparent to local wikis that it's an unreviewed AI translation which is an unacceptable risk to smaller wikis [https://www.technologyreview.com/2025/09/25/1124005/ai-wikipedia-vulnerable-languages-doom-spiral/]. More than 20+ admins on large wikis like Arabic, Chinese or Italian also decided to delete the article (some before I did the deletions on small wikis, others after my deletions [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q122828312&action=history&date-range-to=&tagfilter=client-automatic-update&offset=&limit=250]). [[Қатысушы:Johannnes89|Johannnes89]] ([[Қатысушы талқылауы:Johannnes89|талқылау]]) 22:16, 2026 ж. қазанның 9 (+05) ::Administrators on four wikis (afwiki, azwiki, bawiki and ttwiki) reviewed the situation and made their own independent decisions to restore the article. [[Қатысушы:Asorev|Asorev]] ([[Қатысушы талқылауы:Asorev|талқылау]]) 09:26, 2026 ж. қазанның 12 (+05) == Сұрақ == Сәлеметсіз бе! «TAS GROUP» мақаласы бойынша өтініш: оны өңдеп, ережелерге сәйкес қайта жазу үшін менің қараламама (Қатысушы:Chris.geek.trend/Қаралама) қайтарып бере аласыз ба? Рақмет! [[Қатысушы:Chris.geek.trend|Chris.geek.trend]] ([[Қатысушы талқылауы:Chris.geek.trend|талқылау]]) 18:30, 2026 ж. қазанның 9 (+05) :Кеш жарық! Мақалаңыз жарнамаға ұқсайды [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:19, 2026 ж. қазанның 11 (+05) == Саламатсызба? Вьетнам қалалары туралы жазған мақалаларымды жойыпсыз. Оны орыс уикипедиясынан аударған болатынмын. == Негізі менің мақалаларымда қандай кемшілік барын түсіндіріп кетіңізші [[Қатысушы:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[Қатысушы талқылауы:Акмарал Абдрашидовна|талқылау]]) 10:00, 2026 ж. қазанның 29 (+05) == Сәлеметсіз бе! == Сәлеметсіз бе! 2026 жылғы 28 қазанда «Серік Сағынтай» мақаласы жойылғанын байқадым. Жою журналында нақты себеп толық көрсетілмеген. Мақаланың қандай талаптарға сәйкес келмегенін түсіндіріп, оны түзету үшін қалпына келтіру мүмкіндігін қарастыруыңызды сұраймын. Қажет болған жағдайда мақалаға тәуелсіз дереккөздер қосып, Уикипедия талаптарына сәйкес өңдеуге дайынмын. Рақмет! [[Арнайы:Үлесі/~2026-57616-14|~2026-57616-14]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-57616-14|talk]]) 10:44, 2026 ж. қазанның 29 (+05) g56cncqscujjf3x2tl81tlrelppfiyf 0 176946 3688255 3526571 2026-10-29T09:34:26Z Xqbot 3358 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Торғауыттар]] 3688255 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Торғауыттар]] khba0ww87eotg6p8arikg5od1ptqygp 0 209164 3687845 3687406 2026-10-28T16:42:50Z Kasymov 10777 3687845 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Тифенбах (Ландсхут) |шынайы атауы = Tiefenbach (bei Landshut) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Gemeindewappen Tiefenbach Lkr. Landshut.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=30 |lat_sec=10 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=05 |lon_sec=56 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ландсхут |кестедегі аудан = Ландсхут (аудан){{!}}Ландсхут |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Йохан Бек |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24,72 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 454 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3638 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 08709 |пошта индексі = 84184 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LA |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 2 74 182 |ортаққордағы санаты = Tiefenbach (bei Landshut) |сайты = http://www.tiefenbach-gemeinde.de/ |сайт тілі = de }} '''Тифенбах (Ландсхут)''' ({{lang-de|Tiefenbach (bei Landshut)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Төменгі Бавария (округ)|Төменгі Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ландсхут (аудан)|Ландсхут]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3638 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 24,72 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 2 74 182''. Муниципалитеттің басшысы — Йохан Бек. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.tiefenbach-gemeinde.de/ Ресми сайты] {{Германия:Ландсхут ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] din74kru6raf99ixxyta2k5jdhwp4ni 0 209708 3687821 2908834 2026-10-28T16:01:20Z SpinnerLaserzthe2nd 101961 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Schoenebeck.png]] → [[File:DEU Schönebeck (Elbe) COA.svg]] 3687821 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Шенебек (Эльба) |шынайы атауы = Schönebeck (Elbe) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Schönebeck (Elbe) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=01 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=45 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Саксония-Анхальт |кестедегі аймақ = Саксония-Анхальт |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Зальцланд |кестедегі аудан = Зальцланд (аудан){{!}}Зальцланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 8 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ханс-Юрген Хазе |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 58,37 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 51 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 33 888 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03928 |пошта индексі = 39218 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SLK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 15 0 89 305 |ортаққордағы санаты = Schönebeck (Elbe) |сайты = http://www.schoenebeck.de/ www.schoenebeck.de |сайт тілі = de }} '''Шенебек (Эльба)''' ({{lang-de|Schönebeck (Elbe)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония-Анхальт]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Зальцланд (аудан)|Зальцланд]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 33 888 адамды құрайды (31 желтоқсан).<ref>[http://www.statistik.sachsen-anhalt.de/download/stat_berichte/6A102_hj_2010_02.pdf Statistisches Landesamt Sachsen-Anhalt – Bevölkerung der Gemeinden nach Landkreisen; Stand: 31. Dez. 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118091232/http://www.statistik.sachsen-anhalt.de/download/stat_berichte/6A102_hj_2010_02.pdf |date=2012-01-18 }} (PDF; 231 KB)</ref> Алып жатқан жер аумағы 58,37 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''15 0 89 305''. Қаланың басшысы — Ханс-Юрген Хазе. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 8 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.schoenebeck.de/ Ресми сайты] {{Саксония-Анхальт аудандары}} {{Германия:Зальцланд ауданы:Қалалар}} {{SaxonyAnhalt-geo-stub}} [[Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері]] lwr41cp076ntgv0ii0tpdi0uxogpf3x 3687847 3687821 2026-10-28T16:45:11Z Kasymov 10777 3687847 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Шенебек (Эльба) |шынайы атауы = Schönebeck (Elbe) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Schönebeck (Elbe) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=52 |lat_min=01 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=45 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Саксония-Анхальт |кестедегі аймақ = Саксония-Анхальт |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Зальцланд |кестедегі аудан = Зальцланд (аудан){{!}}Зальцланд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 8 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Ханс-Юрген Хазе |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 58,37 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 51 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 33 888 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 03928 |пошта индексі = 39218 |пошта индекстері = |автомобиль коды = SLK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 15 0 89 305 |ортаққордағы санаты = Schönebeck (Elbe) |сайты = http://www.schoenebeck.de/ www.schoenebeck.de |сайт тілі = de }} '''Шенебек (Эльба)''' ({{lang-de|Schönebeck (Elbe)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Саксония-Анхальт]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Зальцланд (аудан)|Зальцланд]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 33 888 адамды құрайды (31 желтоқсан).<ref>[http://www.statistik.sachsen-anhalt.de/download/stat_berichte/6A102_hj_2010_02.pdf Statistisches Landesamt Sachsen-Anhalt – Bevölkerung der Gemeinden nach Landkreisen; Stand: 31. Dez. 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118091232/http://www.statistik.sachsen-anhalt.de/download/stat_berichte/6A102_hj_2010_02.pdf |date=2012-01-18 }} (PDF; 231 KB)</ref> Алып жатқан жер аумағы 58,37 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''15 0 89 305''. Қаланың басшысы — Ханс-Юрген Хазе. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 8 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.schoenebeck.de/ Ресми сайты] {{Германия:Зальцланд ауданы:Қалалар}} {{SaxonyAnhalt-geo-stub}} [[Санат:Саксония-Анхальт елді мекендері]] 67jxtayy8cqukac7332oncusacpf45s 0 211920 3687842 3686802 2026-10-28T16:41:05Z Kasymov 10777 3687842 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Вассерталебен |шынайы атауы = Wasserthaleben |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Wasserthaleben COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=15 |lat_sec=31 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=53 |lon_sec=32 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кифхойзер |кестедегі аудан = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Норберт Дисль |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 8,50 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 219 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 428 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 036370 |пошта индексі = 99718 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KYF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 65 077 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = de }} '''Вассерталебен''' ({{lang-de|Wasserthaleben}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 428 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 8,50 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 077''. Муниципалитеттің басшысы — Норберт Дисль. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] h3qbi5vayf1fpuoeo59oox786pz2lw6 0 211946 3688096 3565925 2026-10-29T05:36:47Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Wiehe.png]] → [[File:DEU Wiehe (Roßleben-Wiehe) COA.svg]] PNG → SVG 3688096 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Виэ |шынайы атауы = Wiehe |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Wiehe (Roßleben-Wiehe) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=16 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=25 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Тюрингия |кестедегі аймақ = Тюрингия |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кифхойзер |кестедегі аудан = Кифхойзер (аудан){{!}}Кифхойзер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Дагмар Диттмер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24,35 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 140 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2051 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 034672 |пошта индексі = 6571 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KYF |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 16 0 65 081 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.stadt-wiehe.de/ |сайт тілі = de }} '''Виэ''' ({{lang-de|Wiehe}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Тюрингия]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Кифхойзер (аудан)|Кифхойзер]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2051 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik.thueringen.de/datenbank/TabAnzeige.asp?tabelle=gg000102%7C%7C Thüringer Landesamt für Statistik – Bevölkerung nach Gemeinden, erfüllenden Gemeinden und Verwaltungsgemeinschaften]</ref> Алып жатқан жер аумағы 24,35 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''16 0 65 081''. Қаланың басшысы — Дагмар Диттмер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.stadt-wiehe.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200922043726/https://stadt-wiehe.de/ |date=2020-09-22 }} {{Тюрингия аудандары}} {{Германия:Кифхойзер ауданы:Қалалар}} {{Thuringia-geo-stub}} [[Санат:Тюрингия елді мекендері]] 7zmxpnkusbebk7ecx2kqr1i4b120pi3 0 212813 3687840 3686613 2026-10-28T16:39:36Z Kasymov 10777 3687840 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Негенборн |шынайы атауы = Negenborn |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Negenborn COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=51 |lat_min=55 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=34 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Төменгі Саксония |кестедегі аймақ = Төменгі Саксония |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Хольцминден |кестедегі аудан = Хольцминден (аудан){{!}}Хольцминден |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Херман Харлинг |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,87 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 190 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 691 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 05532 |пошта индексі = 37643 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HOL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 03 2 55 030 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.gemeinde-negenborn.de/ |сайт тілі = de }} '''Негенборн''' ({{lang-de|Negenborn}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Төменгі Саксония]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Хольцминден (аудан)|Хольцминден]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 691 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung Landesbetrieb für Statistik und Kommunikationstechnologie Niedersachsen – Bevölkerungsfortschreibung] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160206072230/http://www1.nls.niedersachsen.de/statistik/html/parametereingabe.asp?DT=K1000014&CM=Bev%F6lkerungsfortschreibung |date=2016-02-06 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 9,87 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''03 2 55 030''. Муниципалитеттің басшысы — Херман Харлинг. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gemeinde-negenborn.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929230123/http://www.gemeinde-negenborn.de/ |date=2007-09-29 }} {{Германия:Хольцминден ауданы:Қалалар}} {{LowerSaxony-geo-stub}} [[Санат:Төменгі Саксония елді мекендері]] e5jqfgsfpos98oh6l67kcn7vb8iuwpe 0 213423 3688022 1828367 2026-10-28T22:08:31Z 1nter pares 146705 3688022 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ахберг |шынайы атауы = Achberg |сурет = Esseratsweiler um 1700.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Achberg.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=36 |lat_sec=54 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=43 |lon_sec=01 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Равенсбург |кестедегі аудан = Равенсбург (аудан){{!}}Равенсбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Йоханнес Ашауэр |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12,92 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 505 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1657 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 08380 |пошта индексі = 88147 |пошта индекстері = |автомобиль коды = RV |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 36 001 |ортаққордағы санаты = Achberg |сайты = |сайт тілі = de }} '''Ахберг''' ({{lang-de|Achberg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Равенсбург (аудан)|Равенсбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1657 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 12,92 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 36 001''. Муниципалитеттің басшысы — Йоханнес Ашауэр. {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Равенсбург ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 6my5ogoziymgrlqsbqhb4xssqtltuwt 0 213424 3688023 3468667 2026-10-28T22:08:52Z 1nter pares 146705 3688023 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ахерн |шынайы атауы = Achern |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Achern COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=37 |lat_sec=53 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=04 |lon_sec=26 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ортенау |кестедегі аудан = Ортенау (аудан){{!}}Ортенау |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 8 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Клаус Муттах |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 65,24 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 145 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 25014 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07841 |пошта индексі = 77855 |пошта индекстері = |автомобиль коды = OG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 3 17 001 |ортаққордағы санаты = Achern |сайты = http://www.achern.de/ |сайт тілі = de }} '''Ахерн''' ({{lang-de|Achern}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ортенау (аудан)|Ортенау]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 25014 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 65,24 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 17 001''. Қаланың басшысы — Клаус Муттах. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 8 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.achern.de/ Ресми сайты] {{Германия:Ортенау ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 59uzja5ki5mcff438njxsiqp8p2lmms 0 213425 3688025 2875603 2026-10-28T22:09:31Z 1nter pares 146705 3688025 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ахштеттен |шынайы атауы = Achstetten |сурет = Biberach-achstetten-1900.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Achstetten COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=15 |lat_sec=35 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=53 |lon_sec=51 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Биберах |кестедегі аудан = Биберах (аудан){{!}}Биберах |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Кай Фенеберг |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 23,38 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 503 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4175 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07392 |пошта индексі = 88480 |пошта индекстері = |автомобиль коды = BC |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 26 001 |ортаққордағы санаты = Achstetten |сайты = http://www.achstetten.de/ |сайт тілі = de }} '''Ахштеттен''' ({{lang-de|Achstetten}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Биберах (аудан)|Биберах]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4175 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 23,38 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 26 001''. Муниципалитеттің басшысы — Кай Фенеберг. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.achstetten.de/ Ресми сайты] {{Германия:Биберах ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] a1lk671mhfiagqygc7z1bvqb75etf05 0 213429 3688021 1828313 2026-10-28T22:08:00Z 1nter pares 146705 3688021 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Аффальтербах |шынайы атауы = Affalterbach |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Affalterbach.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=55 |lat_sec=19 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=19 |lon_sec=18 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Людвигсбург |кестедегі аудан = Людвигсбург (аудан){{!}}Людвигсбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Штеффен Дёттингер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 10,15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 317 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4558 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07144 |пошта индексі = 71563 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LB |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 1 18 001 |ортаққордағы санаты = Affalterbach |сайты = http://www.affalterbach.de/ |сайт тілі = de }} '''Аффальтербах''' ({{lang-de|Affalterbach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Людвигсбург (аудан)|Людвигсбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4558 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 10,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 18 001''. Муниципалитеттің басшысы — Штеффен Дёттингер. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.affalterbach.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Людвигсбург ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 1srnj7hq044duvmzqyofig3qqlfa5fc 0 213431 3688024 2332951 2026-10-28T22:09:13Z 1nter pares 146705 3688024 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ахорн (Баден) |шынайы атауы = Ahorn (Baden) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Ahorn Baden.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=30 |lat_sec=03 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=32 |lon_sec=23 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Майн-Таубер |кестедегі аудан = Майн-Таубер (аудан){{!}}Майн-Таубер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Эльмар Хас |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 53,96 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 360 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2263 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 06296, 07930, 09340 |пошта индексі = 74744 |пошта индекстері = |автомобиль коды = TBB |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 1 28 138 |ортаққордағы санаты = Ahorn (Baden) |сайты = http://www.gemeindeahorn.de/ |сайт тілі = de }} '''Ахорн (Баден)''' ({{lang-de|Ahorn (Baden)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Майн-Таубер (аудан)|Майн-Таубер]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2263 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 53,96 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 28 138''. Муниципалитеттің басшысы — Эльмар Хас. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gemeindeahorn.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Майн-Таубер ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] b0r4c0jdt3f61hnd52xuxo2dbk193c5 0 213464 3688009 2910961 2026-10-28T22:03:15Z 1nter pares 146705 3688009 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Амштеттен (Вюртемберг) |шынайы атауы = Amstetten (Württemberg) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Amstetten.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=34 |lat_sec=46 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=52 |lon_sec=28 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Альб-Дунай |кестедегі аудан = Альб-Дунай (аудан){{!}}Альб-Дунай |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 6 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Йохен Гроте |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 49,80 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 628 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3940 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07331 |пошта индексі = 73338–73340 |пошта индекстері = |автомобиль коды = UL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 25 008 |ортаққордағы санаты = Amstetten (Württemberg) |сайты = http://www.amstetten.de/ |сайт тілі = de }} '''Амштеттен (Вюртемберг)''' ({{lang-de|Amstetten (Württemberg)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Альб-Дунай (аудан)|Альб-Дунай]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3940 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 49,80 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 25 008''. Муниципалитеттің басшысы — Йохен Гроте. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 6 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.amstetten.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Альб-Дунай ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 09thc12bg00w23rffhgr7lr7vg2gguh 0 213465 3688008 2910954 2026-10-28T22:02:55Z 1nter pares 146705 3688008 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Амтцелль |шынайы атауы = Amtzell |сурет = Kirche Amtzell.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Amtzell.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=42 |lat_sec=22 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=44 |lon_sec=53 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Равенсбург |кестедегі аудан = Равенсбург (аудан){{!}}Равенсбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Пауль Лохерер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 30,56 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 556 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3829 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07520 |пошта индексі = 88279 |пошта индекстері = |автомобиль коды = RV |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 36 006 |ортаққордағы санаты = Amtzell |сайты = http://www.amtzell.de/ |сайт тілі = de }} '''Амтцелль''' ({{lang-de|Amtzell}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Равенсбург (аудан)|Равенсбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3829 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 30,56 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 36 006''. Муниципалитеттің басшысы — Пауль Лохерер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.amtzell.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Равенсбург ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] hgf0s26w6dnum62vwrbh2m05555dy0d 0 213467 3688010 2911175 2026-10-28T22:03:43Z 1nter pares 146705 3688010 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Аппенвайер |шынайы атауы = Appenweier |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Appenweier COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=32 |lat_sec=23 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=58 |lon_sec=48 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ортенау |кестедегі аудан = Ортенау (аудан){{!}}Ортенау |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ханзюрген Штайн |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 38,03 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 152 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9802 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07805 |пошта индексі = 77767 |пошта индекстері = |автомобиль коды = OG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 3 17 005 |ортаққордағы санаты = Appenweier |сайты = http://www.appenweier.de/ |сайт тілі = de }} '''Аппенвайер''' ({{lang-de|Appenweier}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ортенау (аудан)|Ортенау]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 9802 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 38,03 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 17 005''. Муниципалитеттің басшысы — Ханзюрген Штайн. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.appenweier.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Ортенау ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] cbt57f8jl5fpmq4i49w8d4jiuc5yrwm 0 213468 3688011 2911261 2026-10-28T22:04:05Z 1nter pares 146705 3688011 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Аргенбюль |шынайы атауы = Argenbühl |сурет = Ratzenried Castle.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Argenbuehl Wappen.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=41 |lat_sec=17 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=57 |lon_sec=33 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Равенсбург |кестедегі аудан = Равенсбург (аудан){{!}}Равенсбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Йозеф Кёберле |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 76,37 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 681 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6046 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07566 |пошта индексі = 88260 |пошта индекстері = |автомобиль коды = RV |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 36 094 |ортаққордағы санаты = Argenbühl |сайты = http://www.argenbuehl.de/ |сайт тілі = de }} '''Аргенбюль''' ({{lang-de|Argenbühl}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Равенсбург (аудан)|Равенсбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 6046 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 76,37 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 36 094''. Муниципалитеттің басшысы — Йозеф Кёберле. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.argenbuehl.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Равенсбург ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] c9os4stjgv5mqbxiy1wjc70mph1gkxq 0 213469 3688026 1828230 2026-10-28T22:09:50Z 1nter pares 146705 3688026 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ашпах |шынайы атауы = Aspach (bei Backnang) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Aspach Backnang.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=58 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=23 |lon_sec=51 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ремс-Мур |кестедегі аудан = Ремс-Мур (аудан){{!}}Ремс-Мур |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ханс-Йёрг Вайнбреннер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 35,46 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 295 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 8219 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07148, 07191 |пошта индексі = 71546 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 1 19 087 |ортаққордағы санаты = Aspach (bei Backnang) |сайты = http://www.aspach.de/ |сайт тілі = de }} '''Ашпах''' ({{lang-de|Aspach (bei Backnang)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ремс-Мур (аудан)|Ремс-Мур]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 8219 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 35,46 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 19 087''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс-Йёрг Вайнбреннер. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.aspach.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Ремс-Мур ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 4g29hg7sl66k5zumbz1j26ob53kea31 0 213470 3688012 2911451 2026-10-28T22:04:21Z 1nter pares 146705 3688012 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Асперг |шынайы атауы = Asperg |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Asperg.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=54 |lat_sec=23 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=08 |lon_sec=29 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Людвигсбург |кестедегі аудан = Людвигсбург (аудан){{!}}Людвигсбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ульрих Шторер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5,80 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 270 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 126 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07141 |пошта индексі = 71673–71679 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LB |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 1 18 003 |ортаққордағы санаты = Asperg |сайты = http://www.asperg.de/ |сайт тілі = de }} '''Асперг''' ({{lang-de|Asperg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Людвигсбург (аудан)|Людвигсбург]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 13 126 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 5,80 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 18 003''. Қаланың басшысы — Ульрих Шторер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.asperg.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Людвигсбург ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 0ximq0pvc0wxv8c7c36qagjnhjvj3kk 0 213471 3688013 2911456 2026-10-28T22:04:42Z 1nter pares 146705 3688013 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ассамштадт |шынайы атауы = Assamstadt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Assamstadt.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=25 |lat_sec=37 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=41 |lon_sec=13 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Майн-Таубер |кестедегі аудан = Майн-Таубер (аудан){{!}}Майн-Таубер |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Херман Хюгель |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17,20 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 340 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2056 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 06294 |пошта индексі = 97959 |пошта индекстері = |автомобиль коды = TBB |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 1 28 006 |ортаққордағы санаты = Assamstadt |сайты = http://www.assamstadt.de/ |сайт тілі = de }} '''Ассамштадт''' ({{lang-de|Assamstadt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Майн-Таубер (аудан)|Майн-Таубер]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2056 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 17,20 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 28 006''. Муниципалитеттің басшысы — Херман Хюгель. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.assamstadt.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Майн-Таубер ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 0kquqezcozxwo9t0vj3210ajv86fsdt 0 213472 3688014 2911460 2026-10-28T22:04:59Z 1nter pares 146705 3688014 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ассельфинген |шынайы атауы = Asselfingen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Asselfingen.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=31 |lat_sec=46 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=11 |lon_sec=34 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Альб-Дунай |кестедегі аудан = Альб-Дунай (аудан){{!}}Альб-Дунай |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Армин Боллингер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12,85 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 504 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1011 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07345 |пошта индексі = 89176 |пошта индекстері = |автомобиль коды = UL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 25 011 |ортаққордағы санаты = Asselfingen |сайты = http://www.asselfingen.de/ |сайт тілі = de }} '''Ассельфинген''' ({{lang-de|Asselfingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Альб-Дунай (аудан)|Альб-Дунай]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1011 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 12,85 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 25 011''. Муниципалитеттің басшысы — Армин Боллингер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.asselfingen.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Альб-Дунай ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 4z8gvivg07eo5tjghlfpen8rct0dw9l 0 213473 3688015 2911524 2026-10-28T22:05:18Z 1nter pares 146705 3688015 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Аттенвайлер |шынайы атауы = Attenweiler |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Attenweiler.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=08 |lat_sec=05 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=41 |lon_sec=52 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Биберах |кестедегі аудан = Биберах (аудан){{!}}Биберах |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Моника Бробайль |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 27,21 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 596 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1736 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07357 |пошта индексі = 88448 |пошта индекстері = |автомобиль коды = BC |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 26 011 |ортаққордағы санаты = Attenweiler |сайты = http://www.attenweiler.de/ |сайт тілі = de }} '''Аттенвайлер''' ({{lang-de|Attenweiler}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Биберах (аудан)|Биберах]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1736 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 27,21 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 26 011''. Муниципалитеттің басшысы — Моника Бробайль. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.attenweiler.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Биберах ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] ij511q36lhxf4yct9oq43062dyzh42t 0 213474 3688016 2911544 2026-10-28T22:05:45Z 1nter pares 146705 3688016 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ау (Брайсгау) |шынайы атауы = Au (Breisgau) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Au (Breisgau).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=57 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=50 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд |кестедегі аудан = Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд (аудан){{!}}Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Йёрг Киндель |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,99 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 285–643 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1453 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 0761 |пошта индексі = 79280 |пошта индекстері = |автомобиль коды = FR |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 3 15 003 |ортаққордағы санаты = Au (Breisgau) |сайты = |сайт тілі = de }} '''Ау (Брайсгау)''' ({{lang-de|Au (Breisgau)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд (аудан)|Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1453 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 3,99 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 15 003''. Муниципалитеттің басшысы — Йёрг Киндель. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] r2n69os8wb1w8ain6k69jt3cpgay4kf 0 213475 3688017 2638626 2026-10-28T22:06:22Z 1nter pares 146705 3688017 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ау-на-Рейне |шынайы атауы = Au am Rhein |сурет = Au am Rhein Kirche.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Au am Rhein COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=57 |lat_sec=05 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=14 |lon_sec=11 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Раштат |кестедегі аудан = Раштат (аудан){{!}}Раштат |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хартвиг Рим |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 13,29 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 111 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3350 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07245 |пошта индексі = 76474 |пошта индекстері = |автомобиль коды = RA |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 2 16 002 |ортаққордағы санаты = Au am Rhein |сайты = http://www.auamrhein.de/ |сайт тілі = de }} '''Ау-на-Рейне''' ({{lang-de|Au am Rhein}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Карлсруэ (округ)|Карлсруэ]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Раштат (аудан)|Раштат]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3350 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 13,29 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 2 16 002''. Муниципалитеттің басшысы — Хартвиг Рим. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.auamrhein.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Раштат ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 9p1fm0hb506auo30c52dm8tj4n8kpvx 0 213476 3688019 2329589 2026-10-28T22:07:10Z 1nter pares 146705 3688019 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ауенвальд |шынайы атауы = Auenwald |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Auenwald.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=56 |lat_sec=13 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=30 |lon_sec=03 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ремс-Мур |кестедегі аудан = Ремс-Мур (аудан){{!}}Ремс-Мур |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Карл Остфальк |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 19,76 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 280 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6919 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07191 |пошта индексі = 71549 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 1 19 006 |ортаққордағы санаты = Auenwald |сайты = http://www.auenwald.de/ |сайт тілі = de }} '''Ауенвальд''' ({{lang-de|Auenwald}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ремс-Мур (аудан)|Ремс-Мур]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 6919 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 19,76 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 19 006''. Муниципалитеттің басшысы — Карл Остфальк. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.auenwald.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Ремс-Мур ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] nxrhg5b6rcrheb24obwbl2zxs2p7uho 0 213477 3688018 1828026 2026-10-28T22:06:43Z 1nter pares 146705 3688018 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Аугген |шынайы атауы = Auggen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Auggen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=47 |lat_sec=13 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=35 |lon_sec=46 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд |кестедегі аудан = Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд (аудан){{!}}Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Фриц Дойчман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 14,15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 264 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2479 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07631 |пошта индексі = 79424 |пошта индекстері = |автомобиль коды = FR |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 3 15 004 |ортаққордағы санаты = Auggen |сайты = http://www.auggen.de/ |сайт тілі = de }} '''Аугген''' ({{lang-de|Auggen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд (аудан)|Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2479 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 14,15 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 15 004''. Муниципалитеттің басшысы — Фриц Дойчман. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.auggen.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 5imh1k85tjvr4jl4yw2w17c9wwyayiy 0 213478 3688020 1828014 2026-10-28T22:07:35Z 1nter pares 146705 3688020 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Аулендорф |шынайы атауы = Aulendorf |сурет = AulendorfSchloss.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Aulendorf Wappen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=57 |lat_sec=15 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=38 |lon_sec=20 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Равенсбург |кестедегі аудан = Равенсбург (аудан){{!}}Равенсбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 3 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Габи Шнайдерхан |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 52,36 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 576 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9779 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07525 |пошта индексі = 88326 |пошта индекстері = |автомобиль коды = RV |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 36 008 |ортаққордағы санаты = Aulendorf |сайты = http://www.aulendorf.de/ |сайт тілі = de }} '''Аулендорф''' ({{lang-de|Aulendorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Равенсбург (аудан)|Равенсбург]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 9779 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 52,36 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 36 008''. Қаланың басшысы — Габи Шнайдерхан. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 3 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.aulendorf.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Равенсбург ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 926w9g2jwqq1vig7fp5gkfiimpd5jot 0 214997 3688319 3660420 2026-10-29T10:30:38Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Wappen_von_Auerbach.png]]» деген «[[:File:Wappen_Auerbach_(Landkreis_Deggendorf).svg]]» дегенмен алмастырылды. 3688319 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ауэрбах |шынайы атауы = Auerbach |сурет = Auerbach Niederbayern.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Auerbach (Landkreis Deggendorf).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=48 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=6 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Деггендорф |кестедегі аудан = Деггендорф (аудан){{!}}Деггендорф |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Герхард Штрассер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24.06 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 310 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2157 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 09901 |пошта индексі = 94530 |пошта индекстері = |автомобиль коды = DEG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 2 71 113 |ортаққордағы санаты = Auerbach (Landkreis Deggendorf) |сайты = http://www.gemeinde-auerbach.de/ |сайт тілі = de }} '''Ауэрбах''' ({{lang-de|Auerbach}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Төменгі Бавария (округ)|Төменгі Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Деггендорф (аудан)|Деггендорф]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2157 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 24.06 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 2 71 113''. Муниципалитеттің басшысы — Герхард Штрассер. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gemeinde-auerbach.de/ Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Германия:Деггендорф ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] g84g41l2yz9jbi0u9fhthnh9f5e1uyx 0 220767 3688034 1829445 2026-10-29T03:31:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3688034 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Испания}} |Қазақша атауы = Севилья |Шынайы атауы = Sevilla |Елтаңба = Escudo de la provincia de Sevilla.svg |Ту = Flag of Diputacion de Sevilla Spain.svg |Елтаңбаның ені = x100px |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = [[Испания]] |lat_dir = N |lat_deg = 37 |lat_min = 30 |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 5 |lon_min = 30 |lon_sec = |region = ES |type = |деңгей = 2 |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = провинция |Кіреді = авт. бірлестік<br />[[Андалусия]] |Енеді = |Астанасы = [[Севилья]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = Президент |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = |Тілдері = |Тұрғыны = 1,814 млн |Санақ жылы = 2005 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = 4 |Тығыздығы = 129 |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессионалдық құрамы = |Жер аумағы = 14 036 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 11 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Provmap-sevilla.png |Карта ені = |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = |Сайты = http://www.dipusevilla.es/ |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Севилья''' ({{lang-es|Sevilla}}) — [[Андалусия]] автономды бірлестігіне кіретін, [[Испания]]ның оңтүстігік батысында орналасқан провинция. Административті орталығы — [[Севилья]] қаласы. == Географиясы == Территориясы 14 036 км². == Демография == Халқы — 1,814 млн ([[2005]] ж. мәліметтер). == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20091027204713/http://www.dipusevilla.es/ Провинция кеңесі] * [http://www.turismosevilla.org/ Туристтік портал] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Андалусия провинциялары}} {{Испания провинциялары}} [[Санат:Андалусия провинциялары]] [[Санат:Севилья (провинция)]] qjyyv7s3yy6zgj69z62gnrvp1neqxi5 0 224235 3688370 2550331 2026-10-29T11:55:01Z Arealalto 187739 3688370 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Атека |шынайы атауы = Ateca |сурет = |жағдайы = |ел = Испания |елтаңба = Escudo de Ateca.svg |ту = Bandera ateca copilot.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N|lat_deg=41|lat_min=20|lat_sec=0 |lon_dir=W|lon_deg=1|lon_min=48|lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Испания әкімшілік бөлінісі{{!}}Автономды бірлестігі |аймағы = Арагон |кестедегі аймақ = Арагон |аудан түрі = Испания провинциялары{{!}}Провинциясы |ауданы = Сарагоса (провинция){{!}}Сарагоса |кестедегі аудан = |қауым түрі = Комарка (Испания){{!}}Ауданы |қауым = Комунидад-де-Калатаюд (комарка){{!}}Комунидад-де-Калатаюд |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 84.7 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 603 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2151 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = Tuta |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 50200 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.aytoateca.es |сайт тілі = es }} '''Атека''' ({{lang-es|Ateca}}) — [[Испания]]дағы [[муниципалитет]]. [[Арагон]] автономды бірлестігіне қарасты [[Сарагоса (провинция)|Сарагоса]] провинциясының құрамына кіреді. Муниципалитет [[Комунидад-де-Калатаюд (комарка)|Комунидад-де-Калатаюд]] ауданында ([[Комарка (Испания)|комарка]]) орналасқан. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2151 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 84.7 км² шамасында. Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтығы — 100 км. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.aytoateca.es Ресми сайты] {{Комунидад-де-Калатаюд ауданы муниципалитеттері}} {{spain-geo-stub}} [[Санат:Сарагоса елді мекендері]] nwmgn6i4gesp2vw9qzzmn53616bj8no 0 231057 3688057 1834962 2026-10-29T04:15:54Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3688057 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Сельваццано-Дентро |шынайы атауы = Selvazzano Dentro |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=23 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=47 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Венето |кестедегі аймақ = Венето |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Падова (провинция){{!}}Падова |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 19 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 19 175 |санақ жылы = |тығыздығы = 1009 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = selvazzanesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 049 |пошта индексі = 35030 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 28086 |ортаққордағы санаты = Selvazzano Dentro |сайты = http://www.comune.selvazzano-dentro.pd.it |сайт тілі = it }} '''Сельваццано-Дентро''' ({{lang-it|Selvazzano Dentro}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Венето]] әкімшілік аймағына қарасты [[Падова (провинция)|Падова]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 19 175 адамды құрайды. Халық тығыздығы 1009 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 19 км² шамасында. Пошта индексі — 35030. Елді мекеннің қамқоршысы — Періште Михаил.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090223153613/http://www.comune.selvazzano-dentro.pd.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Падова провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Венето елді мекендері]] 1lwu39slacxuzyyj2ijbt5382joqm2d 0 281940 3688213 1850542 2026-10-29T07:50:19Z Kent Wang 186645 Statue of Carlos I of Portugal 045.jpg 3688213 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Ажуда (Лиссабон) |шынайы атауы = Ajuda |сурет = [[Сурет:Statue of Carlos I of Portugal 045.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = LSB-ajuda.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=42 |lat_sec=47 |lon_dir=W |lon_deg=9 |lon_min=11 |lon_sec=54 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Лиссабон аймағы (аймақ){{!}}Лиссабон аймағы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Лиссабон (округ){{!}}Лиссабон |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Лиссабон |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 17 961 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 5 707,3 |шоғырлануы = Үлкен Лиссабон |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 1300-012 Lisboa |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.jf-ajuda.pt |сайт тілі = }} '''Ажуда (Лиссабон)''' ({{lang-pt|Ajuda}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Лиссабон (округ)|Лиссабон]] округінің құрамына кіреді. [[Лиссабон]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. [[Үлкен Лиссабон]] [[Португалия ірі қалалық агломерациялары|ірі қалалық агломерациясында]] орналасқан. Португалияның [[Лиссабон аймағы (аймақ)|Лиссабон аймағы]] регионына қарасты [[Үлкен Лиссабон (субаймақ)|Үлкен Лиссабон]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 17 961 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 3,15 км² шамасында. Халық тығыздығы — 5 707,3 адам/км². Ауданның қамқоршысы — Дева Мария ({{lang-pt|Nossa Senhora da Ajuda}}). == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Эштремадура]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.jf-ajuda.pt Ресми сайты] {{Лиссабон муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Лиссабон округінің елді мекендері]] musimoctpwt349xwews4u1m672qvloo 0 288135 3688075 2178878 2026-10-29T05:15:23Z Арыс Тілдер 187336 Арыс қаласындағы балалар үйінің тәрбиеленушісі 3688075 wikitext text/x-wiki '''Иван Михайлович (Макарович) Журба''' (13.9.1915, [[Қостанай облысы]],[[Федоров]] ауданы,Белояровка селосы - 12.7.1962) - 2- дүниежүзілік соғысқа қатысушы,лейтенант, рота командирі. Арыс қаласындағы балалар үйінің тәрбиеленушісі. Педагогикалық институтты бітірген (1941). Осы жылы күзде Қызылорда ауданы әскери комиссариатынан [[Кеңес әскері]] қатарына шақырылған. 1943 жылы офицерлер құрамын жетілдіру курсын бітірді. 23-гвардиялық мотоатқыштар бригадасы (1-Украина майданы, 3-гвардиялық танк армиясы, 7-гвардиялық танк корпусы) атқыштар ротасының командирі гвардия кіші лейтенанты. Журбаның ротасы 1943 жылы қарашаның басында [[Днепр]] өзенінен алғашкылардың бірі болып өтті. 1943 жылдың 4-5 қарашасында жау қорғанысын бұзып, Святошино селосын (Киев қаласының маңы) азат етті де, жау тылындағы [[Киев - Житомир]] тас жолын басып алды. Бекіністі негізгі күш келіп жеткенше қорғады. Осы ерлігі үшін Журбаға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы берілді (3.6.1944). Соғыс аяқталған соң запасқа шығып, Қызылорда қаласында жұмыс істеді. Ленин, Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы]] [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]] {{stub}} re71qchmf46mcqwstdjz8r8g6buryru 3688090 3688075 2026-10-29T05:32:13Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арыс Тілдер|Арыс Тілдер]] ([[User talk:Арыс Тілдер|т]]) өңдемелерінен [[User:Arachn0|Arachn0]] соңғы нұсқасына қайтарды 2178878 wikitext text/x-wiki '''Иван Михайлович (Макарович) Журба''' (13.9.1915, [[Қостанай облысы]],[[Федоров]] ауданы,Белояровка селосы - 12.7.1962) - 2- дүниежүзілік соғысқа қатысушы,лейтенант, рота командирі.Педагогикалық институтты бітірген (1941). Осы жылы күзде Қызылорда ауданы әскери комиссариатынан [[Кеңес әскері]] қатарына шақырылған. 1943 жылы офицерлер құрамын жетілдіру курсын бітірді. 23-гвардиялық мотоатқыштар бригадасы (1-Украина майданы, 3-гвардиялық танк армиясы, 7-гвардиялық танк корпусы) атқыштар ротасының командирі гвардия кіші лейтенанты. Журбаның ротасы 1943 жылы қарашаның басында [[Днепр]] өзенінен алғашкылардың бірі болып өтті. 1943 жылдың 4-5 қарашасында жау қорғанысын бұзып, Святошино селосын (Киев қаласының маңы) азат етті де, жау тылындағы [[Киев - Житомир]] тас жолын басып алды. Бекіністі негізгі күш келіп жеткенше қорғады. Осы ерлігі үшін Журбаға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы берілді (3.6.1944). Соғыс аяқталған соң запасқа шығып, Қызылорда қаласында жұмыс істеді. Ленин, Қызыл Ту ордендерімен марапатталған.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы]] [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]] {{stub}} mytk5yns0952nj6q8iv5jfdn5mf862s 0 288348 3687775 3168016 2026-10-28T12:28:40Z Арыс Тілдер 187336 Арыс қаласындағы 3687775 wikitext text/x-wiki '''Бейсен Сейітұлы Оңтаев''' (3.5.1922, [[Түркістан облысы]], [[Ордабасы ауданы]], [[Қарааспан]] ауылы - 21.06.1991) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, барлаушы, қатардағы жауынгер, кеңес Одағының батыры. [[Қоңырат]] тайпасының [[Құлшығаш]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://aqmyrza.kz/wp-content/plugins/pdfjs-viewer-shortcode/pdfjs/web/viewer.php?file=https://aqmyrza.kz/wp-content/uploads/2020/10/%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B52020.pdf&attachment_id=&dButton=false&pButton=false&oButton=false&sButton=true#zoom=auto&pagemode=none&_wpnonce=37d502b32c АҚМЫРЗА ƏУЛЕТІ, Алматы қаласы, 2020 ж. ISBN 978-601-80797-7-4|title=PDF.js viewer|website=aqmyrza.kz|access-date=2023-04-17}}</ref> Ата-анасынан жастай жетім қалып, Арыс қаласындағы балалар үйінде тәрбиеленген. Соғыс қарсаңында [[Шымкент]] ауыл шаруашылығы техникумын бітіріп, Отырар, Мактаарал аудандарында жер суландыру жүйесінде жұмыс істеген. Кеңес әскері катарына 1942 жылдың қаңтарында шақырылып, Орталық майдан 65-армия 69-атқыштар дивизиясы 120-полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Шабуылдардың бірінде бекінген жау жаяу әскерге бас көтертпеді. Оңтаев бастаған 13 жауынгер жер бауырлап жау траншеясына жетті. 10 танкіні қалқалаған 200-ден астам жау әскері аз ғана топқа қарсы ұмтылды. Ал барлаушылар 4 танкіні талқандап, 80-нен астам жау әскерін жойды. 1943 жылы15 қазанда Радулі деревнясы ([[Украина]], [[Чернигов]] облысы,Репки ауданы) маңында Днепрден өту кезінде көрсеткен ерлігі үшін Оңтаевқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы берілді (30.10.1943). Соғыстан кейін Шымкент педагогикалық институтын бітіріп, мектеп директоры қызметінде болды. [[Бейсен Оңтаев ауылы|Туған ауылы]]на, сонымен қатар орта мектепке Оңтаев есімі берілген. Ленин, l-дәрежелі Отан соғысы, [[«Қызыл Жұлдыз»]] ордендерімен, медальдармен марапатталған.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:3 мамырда туғандар]] [[Санат:1922 жылы туғандар]] [[Санат:Ордабасы ауданында туғандар]] [[Санат:21 маусымда қайтыс болғандар]] [[Санат:1991 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы барлаушылары]] [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]] [[Санат:КСРО офицерлері]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:Днепр үшін шайқасқа қатысушылар]] {{stub}} tpbzmr20xali5ghvb25cjnhm5bz2523 3688092 3687775 2026-10-29T05:32:59Z 1nter pares 146705 /* */ 3688092 wikitext text/x-wiki '''Бейсен Сейітұлы Оңтаев''' (3.5.1922, [[Түркістан облысы]], [[Ордабасы ауданы]], [[Қарааспан]] ауылы - 21.06.1991) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, барлаушы, қатардағы жауынгер, кеңес Одағының батыры. [[Қоңырат]] тайпасының [[Құлшығаш]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=https://aqmyrza.kz/wp-content/plugins/pdfjs-viewer-shortcode/pdfjs/web/viewer.php?file=https://aqmyrza.kz/wp-content/uploads/2020/10/%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B52020.pdf&attachment_id=&dButton=false&pButton=false&oButton=false&sButton=true#zoom=auto&pagemode=none&_wpnonce=37d502b32c АҚМЫРЗА ƏУЛЕТІ, Алматы қаласы, 2020 ж. ISBN 978-601-80797-7-4|title=PDF.js viewer|website=aqmyrza.kz|access-date=2023-04-17}}</ref> Ата-анасынан жастай жетім қалып, Арыс қаласындағы{{citation needed}} балалар үйінде тәрбиеленген. Соғыс қарсаңында [[Шымкент]] ауыл шаруашылығы техникумын бітіріп, Отырар, Мактаарал аудандарында жер суландыру жүйесінде жұмыс істеген. Кеңес әскері катарына 1942 жылдың қаңтарында шақырылып, Орталық майдан 65-армия 69-атқыштар дивизиясы 120-полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Шабуылдардың бірінде бекінген жау жаяу әскерге бас көтертпеді. Оңтаев бастаған 13 жауынгер жер бауырлап жау траншеясына жетті. 10 танкіні қалқалаған 200-ден астам жау әскері аз ғана топқа қарсы ұмтылды. Ал барлаушылар 4 танкіні талқандап, 80-нен астам жау әскерін жойды. 1943 жылы15 қазанда Радулі деревнясы ([[Украина]], [[Чернигов]] облысы,Репки ауданы) маңында Днепрден өту кезінде көрсеткен ерлігі үшін Оңтаевқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен [[Кеңес Одағының Батыры]] атағы берілді (30.10.1943). Соғыстан кейін Шымкент педагогикалық институтын бітіріп, мектеп директоры қызметінде болды. [[Бейсен Оңтаев ауылы|Туған ауылы]]на, сонымен қатар орта мектепке Оңтаев есімі берілген. Ленин, l-дәрежелі Отан соғысы, [[«Қызыл Жұлдыз»]] ордендерімен, медальдармен марапатталған.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:3 мамырда туғандар]] [[Санат:1922 жылы туғандар]] [[Санат:Ордабасы ауданында туғандар]] [[Санат:21 маусымда қайтыс болғандар]] [[Санат:1991 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ұлы Отан соғысы барлаушылары]] [[Санат:Кеңес Одағының батырлары]] [[Санат:КСРО офицерлері]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері]] [[Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері]] [[Санат:Днепр үшін шайқасқа қатысушылар]] {{stub}} qbvzm1a6x2dvj6enjnayfvor3hw7mlt 10 335890 3688327 3645902 2026-10-29T10:41:35Z MuratbekErkebulan 162992 3688327 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Қазақстан әуежайлары |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |тақырып = {{Ту|Қазақстан}} [[Қазақстан әуежайлары тізімі|Қазақстан әуежайлары]] |listclass = hlist |бөлім1 = Халықаралық |тізім1 = * [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]] * [[Әлия Молдағұлова халықаралық әуежайы|Ақтөбе]] * [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]] * [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] * [[Хиуаз Доспанова халықаралық әуежайы|Атырау]] * [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]] * [[Көкшетау Халықаралық Әуежайы|Көкшетау]] * [[Халықаралық Ахмет Байтұрсынұлы әуежайы|Қостанай]] * [[Қорқыт Ата әуежайы|Қызылорда]] * [[Мәншүк Мәметова атындағы Халықаралық әуежайы|Орал]] * [[Өскемен әуежайы|Өскемен]] * [[Павлодар әуежайы|Павлодар]] * [[Халықаралық Петропавл әуежайы|Петропавл]] * [[Абай халықаралық әуежайы|Семей]] * [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] * [[Талдықорған әуежайы|Талдықорған]] * [[Әулие-Ата әуежайы|Тараз]] * [[Халықаралық Әзірет Сұлтан әуежайы|Түркістан]] |бөлім2 = Аймақтық |тізім2 = * [[Аягөз әуежайы|Аягөз]] * [[Балқаш әуежайы|Балқаш]] * [[Байсерке (аэродром)|Байсерке]] * [[Бейнеу әуежайы|Бейнеу]] * [[Арқалық әуежайы|Арқалық]] * [[Боралдай әуежайы|Боралдай]] * [[Екібастұз әуежайы|Екібастұз]] * [[Жезқазған әуежайы|Жезқазған]] * [[Зайсан әуежайы|Зайсан]] * [[Кеңқияқ әуежайы|Кенкияк]] * [[Талдықорған әуежайы|Талдықорған]] * [[Теңіз әуежайы|Теңіз]] * [[Үржар әуежайы|Үржар]] * [[Үшарал әуежайы|Үшарал]] |бөлім3 = Әскери |тізім3 = * [[Крайний әуежайы|Байқоңыр (Крайний)]] * [[Юбилейный әуежайы|Байқоңыр (Юбилейный)]] * [[Шалқар әуежайы|Шалқар]] |бөлім4 = Қону алаңдары |тізім4 = * [[Баутин әуежайы|Баутин]] * [[Бозой әуежайы|Бозой]] * [[Бозащы әуежайы|Бозащы]] * [[Жаңаөзен әуежайы|Жаңаөзен]] * [[Жосалы әуежайы|Жосалы]] * [[Ырғыз әуежайы|Ырғыз]] * [[Форт-Шевченко әуежайы|Форт-Шевченко]] |бөлім5 = Жұмыс істемейді |тізім5 = * [[Арал әуежайы|Арал]] * [[Атбасар әуежайы|Атбасар]] * [[Карась әуежайы|Карась]] * [[Қаражал әуежайы|Қаражал]] * [[Түркістан әуежайы|Түркістан]] * [[Алтай әуежайы (Қазақстан)|Алтай]] * [[Күршім әуежайы|Күршім]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Әуежайлар]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]] </noinclude> 0n3tdbvqacyt8ev1t5glkzn1rhllcpi 3688328 3688327 2026-10-29T10:42:16Z MuratbekErkebulan 162992 3688328 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Қазақстан әуежайлары |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |тақырып = {{Ту|Қазақстан}} [[Қазақстан әуежайлары тізімі|Қазақстан әуежайлары]] |listclass = hlist |бөлім1 = Халықаралық |тізім1 = * [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]] * [[Әлия Молдағұлова халықаралық әуежайы|Ақтөбе]] * [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]] * [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] * [[Хиуаз Доспанова халықаралық әуежайы|Атырау]] * [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]] * [[Көкшетау Халықаралық Әуежайы|Көкшетау]] * [[Халықаралық Ахмет Байтұрсынұлы әуежайы|Қостанай]] * [[Қорқыт Ата әуежайы|Қызылорда]] * [[Мәншүк Мәметова атындағы Халықаралық әуежайы|Орал]] * [[Өскемен әуежайы|Өскемен]] * [[Павлодар әуежайы|Павлодар]] * [[Халықаралық Петропавл әуежайы|Петропавл]] * [[Абай халықаралық әуежайы|Семей]] * [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] * [[Талдықорған әуежайы|Талдықорған]] * [[Әулие-Ата әуежайы|Тараз]] * [[Халықаралық Әзірет Сұлтан әуежайы|Түркістан]] |бөлім2 = Аймақтық |тізім2 = * [[Аягөз әуежайы|Аягөз]] * [[Балқаш әуежайы|Балқаш]] * [[Байсерке (аэродром)|Байсерке]] * [[Бейнеу әуежайы|Бейнеу]] * [[Арқалық әуежайы|Арқалық]] * [[Боралдай әуежайы|Боралдай]] * [[Екібастұз әуежайы|Екібастұз]] * [[Жезқазған әуежайы|Жезқазған]] * [[Зайсан әуежайы|Зайсан]] * [[Кеңқияқ әуежайы|Кенкияк]] * [[Талдықорған әуежайы|Талдықорған]] * [[Теңіз әуежайы|Теңіз]] * [[Үржар әуежайы|Үржар]] * [[Үшарал әуежайы|Үшарал]] * [[Қатонқарағай әуежайы|Қатонқарағай]] |бөлім3 = Әскери |тізім3 = * [[Крайний әуежайы|Байқоңыр (Крайний)]] * [[Юбилейный әуежайы|Байқоңыр (Юбилейный)]] * [[Шалқар әуежайы|Шалқар]] |бөлім4 = Қону алаңдары |тізім4 = * [[Баутин әуежайы|Баутин]] * [[Бозой әуежайы|Бозой]] * [[Бозащы әуежайы|Бозащы]] * [[Жаңаөзен әуежайы|Жаңаөзен]] * [[Жосалы әуежайы|Жосалы]] * [[Ырғыз әуежайы|Ырғыз]] * [[Форт-Шевченко әуежайы|Форт-Шевченко]] |бөлім5 = Жұмыс істемейді |тізім5 = * [[Арал әуежайы|Арал]] * [[Атбасар әуежайы|Атбасар]] * [[Карась әуежайы|Карась]] * [[Қаражал әуежайы|Қаражал]] * [[Түркістан әуежайы|Түркістан]] * [[Алтай әуежайы (Қазақстан)|Алтай]] * [[Күршім әуежайы|Күршім]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Әуежайлар]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]] </noinclude> 0ca630ub3r3twqr1usegd92lhrocrkq 3688329 3688328 2026-10-29T10:42:56Z MuratbekErkebulan 162992 3688329 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Қазақстан әуежайлары |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |тақырып = {{Ту|Қазақстан}} [[Қазақстан әуежайлары тізімі|Қазақстан әуежайлары]] |listclass = hlist |бөлім1 = Халықаралық |тізім1 = * [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]] * [[Әлия Молдағұлова халықаралық әуежайы|Ақтөбе]] * [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]] * [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] * [[Хиуаз Доспанова халықаралық әуежайы|Атырау]] * [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]] * [[Көкшетау Халықаралық Әуежайы|Көкшетау]] * [[Халықаралық Ахмет Байтұрсынұлы әуежайы|Қостанай]] * [[Қорқыт Ата әуежайы|Қызылорда]] * [[Мәншүк Мәметова атындағы Халықаралық әуежайы|Орал]] * [[Өскемен әуежайы|Өскемен]] * [[Павлодар әуежайы|Павлодар]] * [[Халықаралық Петропавл әуежайы|Петропавл]] * [[Абай халықаралық әуежайы|Семей]] * [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] * [[Талдықорған әуежайы|Талдықорған]] * [[Әулие-Ата әуежайы|Тараз]] * [[Халықаралық Әзірет Сұлтан әуежайы|Түркістан]] |бөлім2 = Аймақтық |тізім2 = * [[Аягөз әуежайы|Аягөз]] * [[Балқаш әуежайы|Балқаш]] * [[Байсерке (аэродром)|Байсерке]] * [[Бейнеу әуежайы|Бейнеу]] * [[Арқалық әуежайы|Арқалық]] * [[Боралдай әуежайы|Боралдай]] * [[Екібастұз әуежайы|Екібастұз]] * [[Жезқазған әуежайы|Жезқазған]] * [[Зайсан әуежайы|Зайсан]] * [[Кеңқияқ әуежайы|Кенкияк]] * [[Талдықорған әуежайы|Талдықорған]] * [[Теңіз әуежайы|Теңіз]] * [[Үржар әуежайы|Үржар]] * [[Үшарал әуежайы|Үшарал]] * [[Қатонқарағай әуежайы|Қатонқарағай]] * [[Кендіріл әуежайы|Кендіріл]] |бөлім3 = Әскери |тізім3 = * [[Крайний әуежайы|Байқоңыр (Крайний)]] * [[Юбилейный әуежайы|Байқоңыр (Юбилейный)]] * [[Шалқар әуежайы|Шалқар]] |бөлім4 = Қону алаңдары |тізім4 = * [[Баутин әуежайы|Баутин]] * [[Бозой әуежайы|Бозой]] * [[Бозащы әуежайы|Бозащы]] * [[Жаңаөзен әуежайы|Жаңаөзен]] * [[Жосалы әуежайы|Жосалы]] * [[Ырғыз әуежайы|Ырғыз]] * [[Форт-Шевченко әуежайы|Форт-Шевченко]] |бөлім5 = Жұмыс істемейді |тізім5 = * [[Арал әуежайы|Арал]] * [[Атбасар әуежайы|Атбасар]] * [[Карась әуежайы|Карась]] * [[Қаражал әуежайы|Қаражал]] * [[Түркістан әуежайы|Түркістан]] * [[Алтай әуежайы (Қазақстан)|Алтай]] * [[Күршім әуежайы|Күршім]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Әуежайлар]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]] </noinclude> k4w49bh8kzuzv1oyqjvztapo1ns9sca 3688330 3688329 2026-10-29T10:43:31Z MuratbekErkebulan 162992 3688330 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Қазақстан әуежайлары |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |тақырып = {{Ту|Қазақстан}} [[Қазақстан әуежайлары тізімі|Қазақстан әуежайлары]] |listclass = hlist |бөлім1 = Халықаралық |тізім1 = * [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]] * [[Әлия Молдағұлова халықаралық әуежайы|Ақтөбе]] * [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]] * [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] * [[Хиуаз Доспанова халықаралық әуежайы|Атырау]] * [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]] * [[Көкшетау Халықаралық Әуежайы|Көкшетау]] * [[Халықаралық Ахмет Байтұрсынұлы әуежайы|Қостанай]] * [[Қорқыт Ата әуежайы|Қызылорда]] * [[Мәншүк Мәметова атындағы Халықаралық әуежайы|Орал]] * [[Өскемен әуежайы|Өскемен]] * [[Павлодар әуежайы|Павлодар]] * [[Халықаралық Петропавл әуежайы|Петропавл]] * [[Абай халықаралық әуежайы|Семей]] * [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] * [[Талдықорған әуежайы|Талдықорған]] * [[Әулие-Ата әуежайы|Тараз]] * [[Халықаралық Әзірет Сұлтан әуежайы|Түркістан]] |бөлім2 = Аймақтық |тізім2 = * [[Аягөз әуежайы|Аягөз]] * [[Балқаш әуежайы|Балқаш]] * [[Байсерке (аэродром)|Байсерке]] * [[Бейнеу әуежайы|Бейнеу]] * [[Арқалық әуежайы|Арқалық]] * [[Боралдай әуежайы|Боралдай]] * [[Екібастұз әуежайы|Екібастұз]] * [[Жезқазған әуежайы|Жезқазған]] * [[Зайсан әуежайы|Зайсан]] * [[Кеңқияқ әуежайы|Кенкияк]] * [[Талдықорған әуежайы|Талдықорған]] * [[Теңіз әуежайы|Теңіз]] * [[Үржар әуежайы|Үржар]] * [[Үшарал әуежайы|Үшарал]] * [[Қатонқарағай әуежайы|Қатонқарағай]] * [[Кендірлі әуежайы|Кендірлі]] |бөлім3 = Әскери |тізім3 = * [[Крайний әуежайы|Байқоңыр (Крайний)]] * [[Юбилейный әуежайы|Байқоңыр (Юбилейный)]] * [[Шалқар әуежайы|Шалқар]] |бөлім4 = Қону алаңдары |тізім4 = * [[Баутин әуежайы|Баутин]] * [[Бозой әуежайы|Бозой]] * [[Бозащы әуежайы|Бозащы]] * [[Жаңаөзен әуежайы|Жаңаөзен]] * [[Жосалы әуежайы|Жосалы]] * [[Ырғыз әуежайы|Ырғыз]] * [[Форт-Шевченко әуежайы|Форт-Шевченко]] |бөлім5 = Жұмыс істемейді |тізім5 = * [[Арал әуежайы|Арал]] * [[Атбасар әуежайы|Атбасар]] * [[Карась әуежайы|Карась]] * [[Қаражал әуежайы|Қаражал]] * [[Түркістан әуежайы|Түркістан]] * [[Алтай әуежайы (Қазақстан)|Алтай]] * [[Күршім әуежайы|Күршім]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Әуежайлар]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]] </noinclude> ijbn9k9bq9yeeeq8x4lekc56wugejvc 3688331 3688330 2026-10-29T10:45:24Z MuratbekErkebulan 162992 3688331 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Қазақстан әуежайлары |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |тақырып = {{Ту|Қазақстан}} [[Қазақстан әуежайлары тізімі|Қазақстан әуежайлары]] |listclass = hlist |бөлім1 = Халықаралық |тізім1 = * [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]] * [[Әлия Молдағұлова халықаралық әуежайы|Ақтөбе]] * [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]] * [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] * [[Хиуаз Доспанова халықаралық әуежайы|Атырау]] * [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]] * [[Көкшетау Халықаралық Әуежайы|Көкшетау]] * [[Халықаралық Ахмет Байтұрсынұлы әуежайы|Қостанай]] * [[Қорқыт Ата әуежайы|Қызылорда]] * [[Мәншүк Мәметова атындағы Халықаралық әуежайы|Орал]] * [[Өскемен әуежайы|Өскемен]] * [[Павлодар әуежайы|Павлодар]] * [[Халықаралық Петропавл әуежайы|Петропавл]] * [[Абай халықаралық әуежайы|Семей]] * [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] * [[Талдықорған әуежайы|Талдықорған]] * [[Әулие-Ата әуежайы|Тараз]] * [[Халықаралық Әзірет Сұлтан әуежайы|Түркістан]] |бөлім2 = Аймақтық |тізім2 = * [[Аягөз әуежайы|Аягөз]] * [[Балқаш әуежайы|Балқаш]] * [[Байсерке (аэродром)|Байсерке]] * [[Бейнеу әуежайы|Бейнеу]] * [[Арқалық әуежайы|Арқалық]] * [[Боралдай әуежайы|Боралдай]] * [[Екібастұз әуежайы|Екібастұз]] * [[Жезқазған әуежайы|Жезқазған]] * [[Зайсан әуежайы|Зайсан]] * [[Кеңқияқ әуежайы|Кенкияк]] * [[Талдықорған әуежайы|Талдықорған]] * [[Теңіз әуежайы|Теңіз]] * [[Үржар әуежайы|Үржар]] * [[Үшарал әуежайы|Үшарал]] * [[Қатонқарағай әуежайы|Қатонқарағай]] * [[Кендірлі әуежайы|Кендірлі]] |бөлім3 = Әскери |тізім3 = * [[Крайний әуежайы|Байқоңыр (Крайний)]] * [[Юбилейный әуежайы|Байқоңыр (Юбилейный)]] * [[Шалқар әуежайы|Шалқар]] |бөлім4 = Қону алаңдары |тізім4 = * [[Баутин әуежайы|Баутин]] * [[Бозой әуежайы|Бозой]] * [[Бозащы әуежайы|Бозащы]] * [[Жаңаөзен әуежайы|Жаңаөзен]] * [[Жосалы әуежайы|Жосалы]] * [[Ырғыз әуежайы|Ырғыз]] * [[Форт-Шевченко әуежайы|Форт-Шевченко]] * [[Торғай әуежайы|Торғай]] |бөлім5 = Жұмыс істемейді |тізім5 = * [[Арал әуежайы|Арал]] * [[Атбасар әуежайы|Атбасар]] * [[Карась әуежайы|Карась]] * [[Қаражал әуежайы|Қаражал]] * [[Түркістан әуежайы|Түркістан]] * [[Алтай әуежайы (Қазақстан)|Алтай]] * [[Күршім әуежайы|Күршім]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Әуежайлар]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]] </noinclude> hh2ymowfl05fotkz4o79qkbj0vy3rbi 0 490084 3688234 3331202 2026-10-29T09:21:47Z Artelow 114189 3688234 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Атауы = Қырғыз сомы |Шынайы атауы = Сом |Тіл коды = ky |ВЖК-kk = сом |ISO-en = som |ISO-fr = som |Сурет = 5000 som 2009 ob.jpg |Сурет2 = |Жалпы сурет атауы = 2009 жылғы 5000 сом |Сурет атауы = |Сурет атауы2 = |Ені = |Сурет ені = |Сурет ені2 = |ISO = KGS |ISO сандық = 417 |ISO2 = |ISO сандық2 = |ISO3 = |ISO сандық3 = |Эмитент = {{байрақ|Қырғызстан}} |Ресми қолданушылар = |Бейресми қолданушылар = |Тұрады1 = [[Тиын (Қырғызстан)|тиын]] |Сәйкестік1 = 100 |Тұрады2 = |Сәйкестік2 = |Тұрады3 = |Сәйкестік3 = |Тұрады4 = |Сәйкестік7 = |Еселік1 = |Сәйкестік4 = |Еселік2 = |Сәйкестік5 = |Еселік3 = |Сәйкестік6 = |Параллельді1 = |Параллельді2 = |Параллельді3 = |Символ = |Аббревиатура = {{Валюта таңбасы|KGS|all|sep=&nbsp;•}} |Белгіленуі = |Мәнеттер = ''10 мен 50 тиын''<br>1, 3, 5 және 10 сом |Банкноталар = ''1, 10 және 50 тиын''<br>''1, 5, 10'', 20, 50, 100, 200, 500, 1000, 2000 және 5000 сом |Еңгізілді = 10.05.1993 |Еңгізілді-соңы = 14.05.1993 |Алмастырды = [[КСРО рублі]] (SUR) / [[Ресей рублі]] (RUR) |Хроника = |Орталық банк = [[Қырғызстан Республикасы Ұлттық банкі]] |Орталық банк_сайт = www.nbkr.kg |Басып шығарады = [[De La Rue]] |Басып шығарады_сайт = www.delarue.com |Ақша сарайы = [[Қазақстан теңге сарайы]] |Ақша сарайы_сайт = kazmint.kz |Ақша сарайы2 = |Ақша сарайы_сайт2 = |Ортаққор = Money of Kyrgyzstan |СілтемеТобы = }} '''Сом''' ({{lang-ky|сом}}) — Қырғызстанның ұлттық [[валюта]]сы. Бір сом жүз тиынға тең. Қырғызстан өзінің ұлттық валютасын қабылдаған бұрынғы КСРО (және посткеңестік Орталық Азияда бірінші) елдерінің бірі болды. Оны енгізу туралы қаулыны Қырғызстан Жоғарғы Кеңесі 1993 жылы 3 мамырда қабылдады. 1993 жылғы 10 мамырдағы сағат 4 бастап Қырғызстан Республикасы Ұлттық Банкі атаулы құны 1, 5 және 20 сомдық 1 топтама банкноттарды, сондай-ақ атаулы құны 1, 10 және 50 тиындық айырбастау белгілерін айналымға енгізді. Рубль мен сомның параллель айналымының мерзімі 1993 жылдың 14 мамырында сағат 18 белгіленді, сол сәттен кейін заңды төлем құралы ретінде тек қырғыз сомы қалды. Бұл кезде рублді сомға айырбастау 200:1 мөлшерлемесі бойынша жүргізілді, бірақ айналымдағы қолма-қол соманың жетіспеушілігіне байланысты алдымен 17-21 мамыр аралығында, содан кейін 3-4 маусымға ұзартылып, енді 260 рубль: 1 сом мөлшерлемесі бойынша жүргізілді. Айырбастау фактісі паспорттың немесе оны алмастыратын құжаттың «Ерекше белгілер» бөліміне жазылды. ТМД елдерінің валюталары арасында сом посткеңестік кезеңдегі инфляцияның жиынтық деңгейінің ең төменгі деңгейіне ие. == Шақалары == === Стандартты шақалар === Номиналы 1 тиындық шақа жиынтық үшін шығарылды және айналыста пайдаланылмайды. 10 және 50 тиындық шақалар да елеусіз сатып алу қабілетіне байланысты айналыста іс жүзінде кездеспейді. Бағасы белгіленген тиындарда, шақалардың сырт жағында (реверсінде) 1998 жылғы орыс тиындарында қолданылған өсімдік өрнек соғылып, шекілген. Сомдағы шақаларда бағасы белгіленген және қымыз құйылатын [[Көөкөр|ыдыстың]] стилдендірілген бейнесі бар. Барлық бағасы белгіленген шақалардың бет жағында (аверс) елтаңба және шығарылған жылы бейнеленген. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" !colspan="2"| Бейнесі ! Белгіленген бағасы ! Материал ! Диаметрі<br>(мм) ! Жуандығы<br>(мм) ! Салмағы<br>(г) ! Қыры ! Шығарылған жылы |- | [[Сурет:KG 2008 CuZn 1tyiyn a.png|42px]] | [[Сурет:KG 2008 CuZn b.png|42px]] | <big>1 тиын | [[Жез|жез]] | 14 | 0,95 | 1,0 | бұжыр |rowspan="6"| 2008 |- | [[Сурет:KG 2008 CuZn 10tyiyn a.png|45px]] | [[Сурет:KG 2008 CuZn b.png|45px]] | <big>10 тиын |rowspan="2"| [[Болат|болат]], жез<br>[[Металдандыру|жалат]]. | 15 | 1,15 | 1,3 |rowspan="2"| тегіс |- | [[Сурет:KG 2008 CuZn 50tyiyn a.png|51px]] | [[Сурет:KG 2008 CuZn b.png|51px]] | <big>50 тиын | 17 | 1,22 | 1,8 |- | [[Сурет:KG 2008 Ni 1som a.png|57px]] | [[Сурет:KG 2008 Ni b.png|57px]] | <big>1 сом |rowspan="5"| болат, [[Никель|никель]]<br>жалат. | 19 | 1,36 | 2,5 |rowspan="3"| бедерлі |- | [[Сурет:KG 2008 Ni 3som a.png|63px]] | [[Сурет:KG 2008 Ni b.png|63px]] | <big>3 сом | 21 | 1,4 | 3,2 |- | [[Сурет:KG 2008 Ni 5som a.png|69px]] | [[Сурет:KG 2008 Ni b.png|69px]] | <big>5 сом | 23 | 1,55 | 4,2 |- |rowspan="2"| [[Сурет:KG 2009 Ni 10som a.png|74px]] |rowspan="2"| [[Сурет:KG 2009 Ni 10som b.png|74px]] |rowspan="2"| <big>10 сом |rowspan="2"| 24,5 |rowspan="2"| 1,65 |rowspan="2"| 5,4 | үзілмелі-бұжыр | 2009 |- | үзілмелі-бұжыр <br>«ОН СОМ — 10 СОМ» жазуымен | 2009<br>(2014) |- |colspan="9" align="left"|<small>Кескін масштабы - 1 миллиметрге 3,0 пиксель. |} === Естелік және инвестициялық шақалары === {{main|Қырғызстанның естелік шақалары}} Қырғызстан Республикасының Ұлттық банкі бағалы (алтын – 100 және 200 сомдық белгіленген бағамен және күміс – 10 сом белгіленген бағамен) және бағалы емес (мыс-никель қорытпасы – 1 және 5 сом белгіленген бағамен) металдардан ескерткіштік және мерекелік шақаларды шығарады. 2018 жылы қырғыз жазушысы Ш.Айтматовтың 90 жылдығын мерекелеу аясында белгіленген бағасы 20 сом болатын мыс-никель шақасы айналымға шығарылды. Алғаш рет Орталық банк коллекциялық шақаларды шығаруды 1995 жылдан бастап, «Манас» эпосының 1000 жылдығына арналған екі шақа шығара бастады. 2021 жылдың мамыр айындағы жағдай бойынша шақалардың 82 сұрыпы, оның ішінде мыс-никелден 22, 925 сынама күмістен 56, 916 сынама алтыннан 1 және 999 сынама алтыннан 4 шақа шығарылды. Қырғызстанда инвестициялық шақалар шығарылмайды. == Банкноттары == === 1993 жылғы үлгідегі банкноттар === Тиындардың бет жағында — күн сәулесінің аясында қалықтап ұшқан [[Бүркіт|бүркіттің]] бейнесі, мемлекет атауы мен белгіленген бағасы, ал арт жағында — күн сәулесімен жиектелген түндік, мемлекет атауы және белгіленген бағасы бейнеленген. Сомдардың бет жағында — [[Манас дастаны|Манастың]] атты мүсіні, эмитент-банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және ҚРҰБ төрағасы К. К. Нанаевтың қолы, ал арт жағында — Манас кесенесі, эмитент-банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы көрсетілген. Банкноттарда шығарылған жылы көрсетілмеген. КТ және ZT серияларының 1 және 10 тиын банкноттары 1999 жылы, КТ және ZT серияларының 50 тиындары - 2001 жылы, басқа сериялардағы тиындар және сомдар - 1993 жылы шығарылды. Сутаңба — даладағы бүркіттің стилденген суреті (1993 жылы шығарылған банкноттар) мен саңырауқұлақ өрнегі (1999 және 2001 жылдары шығарылған банкноттар). Банкноттардың әрленімін Д.Е.Лысогоров пен А.П.Цыганок әзірлеген. Түрлердің сериялық нөмірлері 12345678 немесе 12345678. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" !colspan="8"| I сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары |- !colspan="2"| Бейнесі !rowspan="2"| Белгіленген бағасы !rowspan="2"| Өлшемі<br>(мм) !rowspan="2"| Негізгі<br>түстері !colspan="3"| Уақыты |- ! Бет жағы ! Арт жағы ! шығарылымы ! басылымы ! алынуы |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP1-1Tyiyn-(1993)-doy f.jpg|90px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP1-1Tyiyn-(1993)-doy b.jpg|90px]] | <big>1 тиын |rowspan="3"| 90×70 | красный |rowspan="6"| 10 мамыр<br>1993 |rowspan="2"| ''1993''<br>''1999'' |rowspan="6"| 1 қаңтар<br>2008<ref name="Ескер1">{{cite web|author = |url = http://www.msn.kg/ru/news/26303/ |title = Тиынды ешкім алып тастаған жоқ |lang = ru |website = www.msn.kg |date = |accessdate = 2020-12-02 |deadlink = no}}</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP2-10Tyiyn-(1993)-doy f.jpg|90px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP2-10Tyiyn-(1993)-doy b.jpg|90px]] | <big>10 тиын | жасыл |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP3-50Tyiyn-(1993)-doy f.jpg|90px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP3-50Tyiyn-(1993)-doy b.jpg|90px]] | <big>50 тиын | көк | ''1993''<br>''2001'' |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP4-1Som-(1993)-doy f.jpg|140px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP4-1Som-(1993)-doy b.jpg|140px]] | <big>1 сом |rowspan="3"| 140×70 | қызыл |rowspan="3"| ''1993'' |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP5-5Som-(1993)-doy f.jpg|140px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP5-5Som-(1993)-doy b.jpg|140px]] | <big>5 сом | жасыл |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP6-20Som-(1993)-doy f.jpg|140px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP6-20Som-1993-donatedoy b.jpg|140px]] | <big>20 сом | көк |- |colspan="8" align="left"|<small>Кескін масштабы 1 миллиметрде 1,0 пикселді құрайды. Банкноттарда курсивпен жазылған жылдар көрсетілмеген. |} === 1994 жылғы үлгідегі банкноттар === Банкноттардың бет жағында — тиісті мәдениет қайраткерінің портреті мен аты-жөні, эмитент-банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және ҚРҰБ төрағасы К.К. Нанаевтың қолтаңбасы, ал арт жағында — Қырғызстанның әртүрлі рәміздері, эмитент-банктің қысқаша атауы және белгіленген бағасы көрсетілген. Банкноттарда шығарылған жылы көрсетілмеген. Барлық банкноттардың сутаңбасы – [[Тоқтықұл Сатылғанов|Тоқтықұл Сатылғановтың]] портреті. Банкноталардың әрленімін Д.Е.Лысогоров пен А.П.Цыганок әзірлеген. Түрдің сериялық нөмірлері AB1234567. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" !colspan="8"| II сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары |- !colspan="2"| Бейнесі !rowspan="2"| Белгіленген бағасы (сом) !rowspan="2"| Өлшемі<br>(мм) !rowspan="2"| Негізгі<br>түстері !colspan="2"| Сипаттамасы !colspan="2"| Уақыты |- ! Бет жағы ! Арт жағы ! Бет жағы ! Арт жағы ! шығарылымы ! алынуы |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:1 som 1994 ob.jpg|135px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:1 som 1994 rev.jpg|135px]] | <big>1 |rowspan="6"| 135×65 | қоңыр<br>сары | композитор<br>[[Абдылас Малдыбаев]] (1906—1978) | Ұлттық филармония ғимаратының аясындағы <br /> [[Қобыз|қобыз]] бен [[Қияқ (аспап)|қияқ]] музыкалық аспаптары |rowspan="2"| 11 сәуір<br>1994 |rowspan="6"| 1 қаңтар<br>2008<ref name="Ескер1" /> |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:5 som 1994 ob.jpg|135px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:5 som 1994 rev.jpg|135px]] | <big>5 | көк<br>сары | балерина<br>[[Бибісара Бейшеналиева]] (1926—1973) | Ұлттық опера және балет театрының ғимараты |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:10 som 1994 ob.jpg|135px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:10 som 1994 rev.jpg|135px]] | <big>10 | жасыл<br>сары | ғылым және мәдениет қайраткері<br>[[Қасым Тыныстанов]] (1901—1938) | Қырғызстанның тау жоталары мен [[Жеті Өгіз]] шатқалы | 28 қаңтар<br>1994 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:20 som 1994 ob.jpg|135px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:20 som 1994 rev.jpg|135px]] | <big>20 | қызыл<br>тоқсары<br>қоңыр | ақын<br>[[Тоғылық Молда]] (1860—1942) | Манас кесенесі | 11 сәуір<br>1994 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:50 som 1994 ob.jpg|135px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:50 som 1994 rev.jpg|135px]] | <big>50 | қызыл-қоңыр<br>бозқызғылт | Алай қырғыздарының билеушісі<br>[[Құрманжан Датқа]] (1811—1907) | [[Өзген]] сәулет кешені<br>([[Қарахан мемлекеті|Қарахандардың]] мешіті мен кесенесі) | 29 августа<br>1994 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:100 som 1994 ob.jpg|135px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:100 som 1994 rev.jpg|135px]] | <big>100 | сұр<br>қоңыр<br>сарғыш | Қырғызстанның халық ақыны<br>[[Тоқтықұл Сатылғанов]] (1864—1933) | [[Тоқтықұл СЭС|Тоқтықұл су электр станциясының]] бөгеті | 20 марта<br>1995 |- |colspan="9" align="left"|<small>Кескін масштабы 1 миллиметрде 1,0 пикселді құрайды. |} === 1997—2005 жылдардың үлгісіндегі банкноттар === Банкноталардың бет жағында тиісті мәдениет қайраткерінің портреті, аты-жөні мен өмір сүрген жылдары, эмитент-банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және ҚРҰБ төрағасының Ұ.Қ. Сарбановтың қолы (1, 50, 100, 200, 500 және 1000 сом) немесе М.А Сұлтанов (5 және 10 сом), сырт жағында – Қырғызстанның әртүрлі рәміздерінің суреттері, эмитент банкінің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы көрсетілген. Сутаңбасы — банкнотта (1-10 сом) бейнеленген адамның портреті немесе портрет пен белгіленген бағасы (20-1000 сом). 1-10 және 200-1000 сом белгіленген бағадағы банкноттардың әрленімін А.П.Цыганк, 20-100 сомды - М.Қ.Сағымбаев әзірлеген. Түрдің сериялық нөмірлері AB1234567. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" !colspan="10"| III сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары |- !colspan="2"| Бейнесі !rowspan="2"| Белгіленген бағасы (сом) !rowspan="2"| Өлшемі<br>(мм) !rowspan="2"| Негізгі<br>түстері !colspan="2"| Сипаттамасы !colspan="2"| Уақыты |- ! Бет жағы ! Арт жағы ! Бет жағы ! Арт жағы ! енгізуі ! басылымы ! алынуы |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP15-1Som-1999(2000) a.jpg|120px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP15-1Som-1999(2000) b.jpg|120px]] | <big>1 | 120×60 | қоңыр | композитор<br>Абдылас Малдыбаев (1906—1978) | Ұлттық филармония ғимаратының аясындағы <br />қобыз бен қияқ музыкалық аспаптары | 7 ақпан<br>2000 | 1999 |rowspan="3"| 1 қаңтар<br>2010<ref>{{cite web|author = |url = http://www.for.kg/ru/news/54908/ |title = Қырғызстан Республикасындағы қағаз банкноттар 2 жыл ішінде шақаларға ауыстырылады |lang = ru |website = www.for.kg |date = |accessdate = 2020-12-02 |deadlink = no}}</ref> |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP13-5Som-1997 a.jpg|135px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP13-5Som-1997 b.jpg|135px]] | <big>5 |rowspan="3"| 135×65 | көк | балерина<br>Бибісара Бейшеналиева (1926—1973) | Ұлттық опера және балет театрының ғимараты |rowspan="2"| 17 желтоқсан<br>1997 |rowspan="2"| 1997 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP14-10Som-1997 a.jpg|135px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP14-10Som-1997 b.jpg|135px]] | <big>10 | жасыл | ғылым және мәдениет қайраткері<br>Қасым Тыныстанов (1901—1938) | Қырғызстанның тау жоталары мен Жеті Өгіз шатқалы |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP19-20Som-2002 a.jpg|135px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP19-20Som-2002 b.jpg|135px]] | <big>20 | тоқсары | ақын<br>Тоғылық Молда (1860—1942) | Манас кесенесі |rowspan="3"| 15 тамыз<br>2002 |rowspan="3"| 2002 |rowspan="8"| айланымда |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP20-50Som-2002 a.jpg|145px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP20-50Som-2002 b.jpg|145px]] | <big>50 | 145×70 | ақшыл көк<br>бозқызғылт | Алай қырғыздарының билеушісі<br>Құрманжан Датқа (1811—1907) | Өзген сәулет кешені<br>(Қарахандардың мешіті мен кесенесі) |- |bgcolor="#000000"|[[Сурет:KyrgyzstanP21-100Som-2002 a.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"|[[Сурет:KyrgyzstanP21-100Som-2002 b.jpg|150px]] | <big>100 | 150×72 | сұр-жасыл | Қырғызстанның халық ақыны<br>Тоқтықұл Сатылғанов (1864—1933) | [[Хан Тәңірі шыңы]] |- |bgcolor="#000000"|[[Сурет:KyrgyzstanP22-200Som-2000 a.jpg|155px]] |bgcolor="#000000"|[[Сурет:KyrgyzstanP22-200Som-2000 b.jpg|155px]] |rowspan="2"| <big>200 |rowspan="2"| 155×74 |rowspan="2"| сары |rowspan="2"| ақын және драматург [[Алықұл Осмонов]]<br>(1915—1950) |rowspan="2"| [[Ыстықкөл]] көлі,<br>Осмоновтың «Жеңішбек» поэмасынан үзінді | 28 тамыз<br>2000 | 2000 |- |bgcolor="#000000"|[[Сурет:KyrgyzstanP22-200Som-2004 a.jpg|155px]] |bgcolor="#000000"|[[Сурет:KyrgyzstanP22-200Som-2004 b.jpg|155px]] | 2 тамыз<br>2004 | 2004 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP22-500Som-2000 a.jpg|160px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP22-500Som-2000 b.jpg|160px]] |rowspan="2"| <big>500 |rowspan="2"| 160×76 |rowspan="2"| бозқызғылт |rowspan="2"| ақын және [[Манасшы|манасшы]]<br>[[Саяқбай Қаралаев]] (1894—1971) |rowspan="2"| Эпостағы бейнелер аясында<br /> Қаралаевтың Манасты орындауы | 28 тамыз<br>2000 | 2000 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP23-500Som-2005 a.jpg|160px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP23-500Som-2005 b.jpg|160px]] | 1 қараша<br>2005 | 2005 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP18-1000Som-2000 a.jpg|165px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:KyrgyzstanP18-1000Som-2000 b.jpg|165px]] | <big>1000 | 165×78 | сұр | жазушы<br>[[Жүсіп Баласағұни]] (XI ғасыр) | [[Сүлеймен Тау]] аясындағы [[Тақты Сүлеймен]] мешіті,<br>{{lang-ky|ОШКО ҮЧ МИҢ ЖЫЛ}} жазу —<br>«[[Ош|Ошке]] үш мың жыл» | 28 тамыз<br>2000 | 2000 |- |colspan="10" align="left"|<small>Кескін масштабы 1 миллиметрде 1,0 пикселді құрайды. |} === 2009—2016 жылдардың үлгісіндегі банкноттар === Банкноталардың бет жағында — тиісті мәдениет қайраткерінің аты-жөні мен өмір сүрген жылдары, портреті, эмитент-банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және ҚРҰБ төрағасы М.О. Алапаевтың қолы, арт жағында — табиғат көрінісі, эмитент банктің қысқаша атауы, белгіленген бағасы және шығарылған жылы көрсетілген. Алдыңғы сериялардан қарағанда, мәдениет қайраткерлерінің аты-жөні алғаш рет орыс тілінде жазылған. Су таңбасы — банкнотта (20-50 сом) бейнеленген адамның портреті немесе портрет пен белгіленген баға (100-5000 сом). Банкноталардың әрленімін М. Қ. Сағымбаев (200, 500 және 1000 сом – Қ. А. Тұрымбековпен бірлесіп) әзірлеген. Түрдің сериялық нөмірлері AB1234567. 2017 жылы 2016 жылғы үлгідегі белгіленген бағасы 50, 100, 200, 500 және 1000 сомдық жетілдірілген банкноттар әрленімі мен қорғау белгілеріне шамалы өзгерістер енгізіліп, ҚРҰБ жаңа төрағасы Т.С.Әбдіғұловтың қолтаңбасымен шығарылды. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" !colspan="10"| IV сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары |- !colspan="2"| Бейнесі !rowspan="2"| Белгіленген бағасы (сом) !rowspan="2"| Өлшемі<br>(мм) !rowspan="2"| Негізгі<br>түстері !colspan="2"| Сипаттамасы !colspan="2"| Уақыты |- ! Бет жағы ! Арт жағы ! Бет жағы ! Арт жағы ! енгізуі ! басылымы |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:20 som 2009 ob.jpg|120px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:20 som 2009 rev.jpg|120px]] |rowspan="2"| <big>20 |rowspan="2"| 120×58 |rowspan="2"| қызыл |rowspan="2"| қобыз; ақын<br>Тоғылық Молда (1860—1942) |rowspan="2"| Қырғызстанның тау жоталары,<br>[[Таш Рабат]] сәулет ескерткіші | 1 шілде<br>2009 | 2009 |- |bgcolor="#000000"| |bgcolor="#000000"| | 1 желтоқсан<br>2018 |2016 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:50 som 2009 ob.jpg|126px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:50 som 2009 rev.jpg|126px]] |rowspan="2"| <big>50 |rowspan="2"| 126×61 |rowspan="2"| тоқсары |rowspan="2"| Алай қырғыздарының билеушісі<br>Құрманжан Датқа (1811—1907),<br>[[Бұрана мұнарасы]] |rowspan="2"| Өзген сәулет кешені<br>(Қарахандардың мешіті мен кесенесі) | 1 шілде<br>2009 | 2009 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:50 som 2016 ob.jpg|126px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:50 som 2016 rev.jpg|126px]] | 1 наурыз<br>2017 | 2016 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:100 som 2009 ob.jpg|132px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:100 som 2009 rev.jpg|132px]] |rowspan="2"| <big>100 |rowspan="2"| 132×63 |rowspan="2"| көк |rowspan="2"| Қырғызстанның халық ақыны<br>Тоқтықұл Сатылғанов (1864—1933) |rowspan="2"| Тоқтықұл су электр станциясының бөгеті | 1 шілде<br>2009 | 2009 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:100 som 2016 ob.jpg|132px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:100 som 2016 rev.jpg|132px]] | 1 наурыз<br>2017 | 2016 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:200 som 2010 ob.jpg|138px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:200 som 2010 rev.jpg|138px]] |rowspan="2"| <big>200 |rowspan="2"| 138×66 |rowspan="2"| сары |rowspan="2"| ақын және драматург Алықұл Осмонов<br>(1915—1950) |rowspan="2"| Ыстықкөл көлі,<br>Осмоновтың «Жеңішбек» поэмасынан үзінді | 1 желтоқсан<br>2010 | 2010 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:200 som 2016 ob.jpg|138px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:200 som 2016 rev.jpg|138px]] | 1 қаңтар<br>2017 | 2016 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:500 som 2010 ob.jpg|144px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:500 som 2010 rev.jpg|144px]] |rowspan="2"| <big>500 |rowspan="2"| 144×68 |rowspan="2"| күлгін |rowspan="2"| ақын және манасшы<br />Саяқбай Қаралаев (1894—1971) |rowspan="2"| Манас кесенесі | 1 желтоқсан<br>2010 | 2010 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:500 som 2016 ob.jpg|144px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:500 som 2016 rev.jpg|144px]] | 1 қаңтар<br>2017 | 2016 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:1000 som 2010 ob.jpg|150px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:1000 som 2010 rev.jpg|150px]] |rowspan="2"| <big>1000 |rowspan="2"| 150×71 |rowspan="2"| сұр |rowspan="2"| жазушы<br>Жүсіп Баласағұни (XI ғасыр) |rowspan="2"| Сүлеймен Тау аясындағы<br /> Тақты Сүлеймен мешіті | 1 желтоқсан<br>2010 | 2010 |- |bgcolor="#000000"| |bgcolor="#000000"| | 1 қаңтар<br>2017 | 2016 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:5000 som 2009 ob.jpg|156px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:5000 som 2009 rev.jpg|156px]] |rowspan="2"| <big>5000 |rowspan="2"| 156×73 |rowspan="2"| жасыл |rowspan="2"| қырғыз кеңес актері<br>[[Сүйменқұл Шоқморов]] (1939—1992) |rowspan="2"| «Алатау» кинотеатр ([[Бішкек]]),<br>[[Қырғыз Алатауы]] | 2 наурыз<br>2009 | 2009 |- |bgcolor="#000000"| |bgcolor="#000000"| | 1 желтоқсан<br>2018 |2016 |- |colspan="9" align="left"|<small>Кескін масштабы 1 миллиметрге 1,0 пикселді құрайды. |} === 2023 жылғы үлгідегі банкноттар === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" ! colspan="9" | V сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары |- ! colspan="2" | Бейнесі ! rowspan="2" | Белгіленген бағасы (сом) ! rowspan="2" | Өлшемі<br>(мм) ! rowspan="2" | Негізгі<br>түстері ! colspan="2" | Сипаттамасы ! colspan="2" | Уақыты |- ! Бет жағы ! Арт жағы ! Бет жағы ! Арт жағы ! енгізуі ! басылымы |- |bgcolor="#000000" | [[File:Obverse 20 som 2024.jpg|120px]] |bgcolor="#000000" | [[File:Reverse 20 som 2024.jpg|120px]] |20 |120×58 |қызыл |қобыз; ақын<br>Тоғылық Молда (1860—1942) |Қырғызстанның тау жоталары,<br>[[Таш Рабат]] сәулет ескерткіші |14 ақпан 2024 |2024 |- |bgcolor="#000000" | [[File:Obverse 50 som 2024.jpg|126px]] |bgcolor="#000000" | [[File:Reverse 50 som 2024.jpg|126px]] |50 |126×61 |тоқсары |Алай қырғыздарының билеушісі<br>Құрманжан Датқа (1811—1907),<br>[[Бұрана мұнарасы]] |Өзген сәулет кешені<br>(Қарахандардың мешіті мен кесенесі) |14 ақпан 2024 |2024 |- |bgcolor="#000000" | [[File:Obverse 100 som 2024.jpg|132px]] |bgcolor="#000000" | [[File:Reverse 100 som 2024.jpg|132px]] |100 |132×63 |көк |Қырғызстанның халық ақыны<br>Тоқтықұл Сатылғанов (1864—1933) |Тоқтықұл су электр станциясының бөгеті |14 ақпан 2024 |2024 |- | bgcolor="#000000" | [[File:Obverse 200 som 2023.jpg|138px]] | bgcolor="#000000" | [[File:Reverse 200 som 2023.jpg|138px]] | <big>200 | 138×66 | сары | ақын және драматург Алықұл Осмонов<br>(1915—1950) | Ыстықкөл көлі,<br>Осмоновтың «Жеңішбек» поэмасынан үзінді | 10 мамыр 2023 | 2023 |- | bgcolor="#000000" | [[File:Obverse 500 som 2023.jpg|144px]] | bgcolor="#000000" | [[File:Reverse 500 som 2023.jpg|144px]] | <big>500 | 144×68 | күлгін | ақын және манасшы<br />Саяқбай Қаралаев (1894—1971) | Манас кесенесі |10 мамыр 2023 | 2023 |- | bgcolor="#000000" | [[File:Obverse 1000 som 2023.jpg|150px]] | bgcolor="#000000" | [[File:Reverse 1000 som 2023.jpg|150px]] | <big>1000 | 150×71 | сұр | жазушы<br>Жүсіп Баласағұни (XI ғасыр) | Сүлеймен Тау аясындағы<br /> Тақты Сүлеймен мешіті | 10 мамыр 2023 | 2023 |- | bgcolor="#000000" | [[File:Obverse 5000 som 2024.jpg|156px]] | bgcolor="#000000" | [[File:Reverse 5000 som 2024.jpg|156px]] |<big>5000 |156×73 |жасыл |қырғыз кеңес актері<br>[[Сүйменқұл Шоқморов]] (1939—1992) |«Алатау» кинотеатр ([[Бішкек]]),<br>[[Қырғыз Алатауы]] |10 мамыр 2024 |2024 |} === 2026 жылғы үлгідегі банкноттар === {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" ! colspan="9" | VI сериядағы Қырғызстан банкінің банкноттары |- ! colspan="2" | Бейнесі ! rowspan="2" | Белгіленген бағасы (сом) ! rowspan="2" | Өлшемі<br>(мм) ! rowspan="2" | Негізгі<br>түстері ! colspan="2" | Сипаттамасы ! colspan="2" | Уақыты |- ! Бет жағы ! Арт жағы ! Бет жағы ! Арт жағы ! енгізуі ! басылымы |- | bgcolor="#000000" | [[File:Obverse 20 som 2026.jpg|120px]] | bgcolor="#000000" | [[File:Reverse 20 som 2026.jpg|120px]] |20 |120×58 |қызыл |қобыз; ақын<br>Тоғылық Молда (1860—1942) |Қырғызстанның тау жоталары,<br>[[Таш Рабат]] сәулет ескерткіші |27 қазан 2026 |2026 |- | bgcolor="#000000" | [[File:Obverse 50 som 2026.jpg|126px]] | bgcolor="#000000" | [[File:Reverse 50 som 2026.jpg|126px]] |50 |126×61 |тоқсары |Алай қырғыздарының билеушісі<br>Құрманжан Датқа (1811—1907),<br>[[Бұрана мұнарасы]] |Өзген сәулет кешені<br>(Қарахандардың мешіті мен кесенесі) |27 қазан 2026 |2026 |} == Естелік банкноттар == 2014 жылдың 20 қазанында айналымға: 100 сом – Тоқтықұл Сатылғановтың 150 жылдығына және 200 сом – Алықұл Осмоновтың 100 жылдығына арналған естелік банкноттар енгізілді. Әрбір естелік банкноттың таралымы 3000 дана. 2017 жылдың 17 қарашасында Тәуелсіздіктің 25 жылдығына және ұлттық валютаның айналымға енгізілуіне 25 жыл толуына арналған жаңа белгіленген бағасы 2000 сомдық естелік банкнот айналымға шығарылды<ref>{{cite web|author = |url = http://www.nbkr.kg/newsout.jsp?item=31&lang=RUS&material=83707 |title = ҚРҰБ-ның 2017 жылғы 14 қарашадағы ресми хабарламасы |lang = ru |website = www.nbkr.kg |date = |accessdate = 2020-12-02 |deadlink = no}}</ref>. Бұл банкноттың тік әрленімі бір типтегі басқа банкноттардан қатты ерекшеленеді. {|class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center" !colspan="9"| Қырғызстан банкінің естелік банкноттары |- !colspan="2"| Бейнесі !rowspan="2"| Белгіленген бағасы (сом) !rowspan="2"| Өлшемі<br>(мм) !rowspan="2"| Негізгі<br>түстері !colspan="2"| Сипаттамасы !colspan="2"| Уақыты |- ! Бет жағы ! Арт жағы ! Бет жағы ! Арт жағы ! енгізуі ! басылымы |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:100 som 2014 ob.jpg|132px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:100 som 2009 rev.jpg|132px]] | <big>100 | 132×63 | көк | Қырғызстанның халық ақыны<br>Тоқтықұл Сатылғанов (1864—1933) | Тоқтықұл су электр станциясының бөгеті |rowspan="2"| 20 қазан<br>2014 | 2009 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:200 som 2014 ob.jpg|138px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:200 som 2010 rev.jpg|138px]] | <big>200 | 138×66 | сары | ақын және драматург Алықұл Осмонов<br>(1915—1950) | Ыстықкөл көлі,<br>Осмоновтың «Жеңішбек» поэмасынан үзінді | 2010 |- |bgcolor="#000000"| [[Сурет:2000 som 2017 ob.png|156px]] |bgcolor="#000000"| [[Сурет:2000 som 2017 rev.png|156px]] | <big>2000 | 156×73 | көгілдір | Бішкектегі Ұлы Манас ескерткіші, киіз үй | өмір ағашы, Хан Тәңірі мен Ыстықкөл аясындағы <br /> бүркіт бейнеленген табиғат көрінісі | 17 қараша<br>2017 | 2017 |- |colspan="9" align="left"|<small>Кескін масштабы 1 миллиметрге 1,0 пикселді құрайды. |} == Тағы қараңыз == * [[Сом]] == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Ақша]] [[Санат:Қырғызстан]] [[Санат:Азия валюталары]] cgavyli5j4yt3lnsiogo4by9rdj8zg5 4 491233 3688228 3687588 2026-10-29T09:00:56Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3688228 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35788]||624||26||18||263||28||3||34642||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3321]||314||7||6||430||8||15||2524||0||6||10||0||0||0||1 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1279]||70||0||3||6||2||1||1174||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1205]||38||0||0||12||17||0||1126||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 529]||15||0||7||55||6||1||428||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] sugk1s548l0sllkottmglgu3pnmz7fx 4 492279 3687769 3687026 2026-10-28T12:01:49Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3687769 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3519}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:1669}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1509}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:616}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:471}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 6 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:441}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 7 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:401}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 8 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:397}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 9 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:381}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 10 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:238}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 11 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 12 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:180}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 13 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:167}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 14 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:149}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}} |- | 15 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:144}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}} |- | 16 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:137}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}} |- | 17 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}} |- | 18 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:116}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}} |- | 19 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:87}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 20 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:81}}]] || {{Permissions|Akmaral090}} |- | 21 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}} |- | 22 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 23 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}} |- | 24 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}} |- | 25 || [[User:AlinaPolites|AlinaPolites]] || [[Special:Contributions/AlinaPolites|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|AlinaPolites}} |- | 26 || [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] || [[Special:Contributions/Бекбулатова Гульсара|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Бекбулатова Гульсара}} |- | 27 || [[User:Madeniet2026!|Madeniet2026!]] || [[Special:Contributions/Madeniet2026!|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Madeniet2026!}} |- | 28 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}} |- | 29 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 30 || [[User:Алма Досова|Алма Досова]] || [[Special:Contributions/Алма Досова|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Алма Досова}} |- | 31 || [[User:~2026-52058-82|~2026-52058-82]] || [[Special:Contributions/~2026-52058-82|{{formatnum:48}}]] || {{Permissions|~2026-52058-82}} |- | 32 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 33 || [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] || [[Special:Contributions/Султабаева Гульнара|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Султабаева Гульнара}} |- | 34 || [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] || [[Special:Contributions/Талшын Ауел|{{formatnum:35}}]] || {{Permissions|Талшын Ауел}} |- | 35 || [[User:Айакеш|Айакеш]] || [[Special:Contributions/Айакеш|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Айакеш}} |- | 36 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}} |- | 37 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 38 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 39 || [[User:Бану Сембиева|Бану Сембиева]] || [[Special:Contributions/Бану Сембиева|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Бану Сембиева}} |- | 40 || [[User:Алтын Адам|Алтын Адам]] || [[Special:Contributions/Алтын Адам|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Алтын Адам}} |- | 41 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 42 || [[User:KaBfect|KaBfect]] || [[Special:Contributions/KaBfect|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|KaBfect}} |- | 43 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 44 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 45 || [[User:Вмуд|Вмуд]] || [[Special:Contributions/Вмуд|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Вмуд}} |- | 46 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Qarakesek}} |- | 47 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}} |- | 48 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}} |- | 49 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 50 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 51 || [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] || [[Special:Contributions/Арманбекқызы Еркежан НЗМ|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Арманбекқызы Еркежан НЗМ}} |- | 52 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 53 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 54 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}} |- | 55 || [[User:Султанова Айжан|Султанова Айжан]] || [[Special:Contributions/Султанова Айжан|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Султанова Айжан}} |- | 56 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 57 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 58 || [[User:~2026-56534-39|~2026-56534-39]] || [[Special:Contributions/~2026-56534-39|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|~2026-56534-39}} |- | 59 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 60 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 61 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}} |- | 62 || [[User:Coffee86|Coffee86]] || [[Special:Contributions/Coffee86|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Coffee86}} |- | 63 || [[User:TbsloOi|TbsloOi]] || [[Special:Contributions/TbsloOi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TbsloOi}} |- | 64 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}} |- | 65 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 66 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 67 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 68 || [[User:Asildaulet|Asildaulet]] || [[Special:Contributions/Asildaulet|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Asildaulet}} |- | 69 || [[User:QazaqMathEditor26|QazaqMathEditor26]] || [[Special:Contributions/QazaqMathEditor26|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|QazaqMathEditor26}} |- | 70 || [[User:Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] || [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Гүлдана Алмуханқызы}} |- | 71 || [[User:~2026-56298-60|~2026-56298-60]] || [[Special:Contributions/~2026-56298-60|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-56298-60}} |- | 72 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}} |- | 73 || [[User:Carsten Steger|Carsten Steger]] || [[Special:Contributions/Carsten Steger|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Carsten Steger}} {{/end}} avrbo0iefv12dns3iffmkr4sz1m06jv 0 501224 3688345 3673569 2026-10-29T11:16:40Z Балкерім Парманқұл 186671 3688345 wikitext text/x-wiki '''Этнопедагогика (ұлттық дәстүр)''' Әр халықтың ғасырлар бойы мысқалдап жиналып, бейне бір арнасы кең өзендей асқар таудай болып қалыптасқан өзіне тән салт-сана, [[Дәстүр]]<nowiki/>лері болады. Бұл салт-сана, дәстүрлері сол халықтың адам тәрбиесі, адамгершілік дүниеге, өмірге көзқарасы мен [[Рухани мәдениет|Рухани]]<nowiki/>рухани күйінен туған. Сол үшін де ол халықтың жан дүниесінің айнасы, ұрпақтарының қадыр тұтар мұрасы болып қалады. Бірақ салт-сана, дәстүр біткеннің бәрі тапжылмайтын, өзгермейтін, қатып қалған дүние деп қарауға әсте болмайды, ол дәуірден-дәуірге, ұрпақтан-ұрпаққа өткен сайын, сол өзі өмір сүрген заманның, ортаның көзқарасына, қажетіне қарай мазмұн-мағына алып, байып, жаңғырып отырады, жаңа, жас сипат алады. Яғни керектісі сақталады да, тозғаны өмір кешіне ілеспей қала береді. Мұның өзі табиғи тұрғыдан алып қарағанда заңды да. Өйткені адамның тыныс-тіршілігі сол өмір сүрген қоғам өмірімен тұтасқан. Кісі өзінің жеке басының қамы үшін емес, қоғам мүддесі, ұрпақ болашағы үшін өмір сүруге, сол үшін игілік жасауы керек. Адамның, қуаныш, қайғысы да, салтанаты мен көркі де, барлық байлығы мен ырыс-дәулеті де сол болмақ. Қай дәстүр болмасын халықтың көз қарасынан туып, тұрмыстық қажеттілік сынынан өтіп барып қалыптасады. [[Алексей Максимович Горький]] халықтың тек материалдық байлықтарды жасаушы күш қана емес, рухани байлықтардың бірден-бір сарқылмас көзі, барлық ұлы поэмаларды, жердің барлық қайғы-қасіреті мен қуаныш-шаттығын, солардың ішінде ең ұлысы – дүние жүзілік мәдениет тарихын жасаушы, уақыт бойыншада, сулулығы мен данышпандығы бойынша да, тұңғыш философ және ақын екендігін айтқан. Ес біліп ақыл ұштауда, ой дүниесін толықтырып білім алуда ұрпақтан-ұрпаққа талай қилы кезең сындардан өтіп өз мағынасын сақтап келе жатқан халықтың жақсы салт-сана, әдет-дәстүрлерінің ұрпаққа берері мол. Әрбір даналық парасаттың өшпейтін себебі — сол халықтың рухани, мәдени мұраларын сақтап, оны жаңартып, жаңа өмір, жаңа адам, жаңа қоғам талаптарына қарай бағыттап, байытып қызмет істетіп отырғандықтан екені түсінікті. Сондықтан да оны қадірлеп-ардақтап таза ұстау, оған қиянат жасамау қай ұрпақтың болсын қасиетті борышы. Ешбір қағаз бетіне жазылып, указбен (жарлықпен) бекітілмей-ақ түтас бір халықтың рухани қажетіне айналып кеткен мұндай дәстүрлерді неміс философы Э.Канттың, біздің арымыз, ұятымыз деп есептегені де содан болуы керек. «Халық алдында ұялу деген жақсы сезім – өзіңнен өзің ұялу, бәрінен де жақсы», дейді. Л.Толстой. Халықтың, ғасырлар бойы асыл ой тамшысынан жинап, алмас казынадай сақтаған мұрасын құрмсттеу, адамгершілігін, ұяттың не екенін естен шығармау қасиетті сезім. Халық дәстүрлері жас ұрпақты өз халқының тарихын, мәдениетін, рухани, табиғи байлығын, жерін, елін сүюге, айналасын қоршаған дүниеге адамгершілікпен қарауға, құбылыс-болмысты парасатпен тапуға, әділет шапағатқа баулиды. И.Ньютон, менің басқадан алысырақ керетін себебім – алып-тариығының үстінде тұрмын деп тегін айтпаған ғой. Сол алып, даналық пен данышпандық биігі – қадірлі халық одан үйрене жүріп үйретесің, үйрете жүріп үйренесің. Әр халықтың дәстүрі де әр түрлі. Оған себеп: сол халықтың ежелдсн келе жатқан тұрмысы, мен тіршілік еткен географиялық ортасы, әлеуметтік-экономикалық жағдайы, өмірге көз қарасы, шаруашылық тіршілігі т.б. Сондықтан да халық дәстүрінің қай-қайсысы болсын ортақ ой, ортақ өмірден туған ортақ қазынаға жатады. Қазақ халқы ежелден, көшпелі, ортақшыл ел, «жұмыла көтерген жүк жеңіл» деп, басқа түскен қайғы-қасірет, куаныш-шаттық болсын бірге көтеріп келеді. Қолда барды бірден бөліп пайдаланған, өзара бір-біріне көмектесу сияқты белгілі бір коллективке тән дұрыс әдет-ғұрыпты туғызған. Сол әдет-ғұрыптар ұзақ замандарға талмай жетіп, сол халықтар өзіне тен берік дәстүрінің негізін салған. == Дереккөздер == <references/> {{бастама}} {{Суретсіз мақала}} 5wt0pyzep7gw08ijcscvkxifqi2tib3 0 505633 3687820 1989019 2026-10-28T15:44:14Z Unknown Alash 96268 + Жойылсын деп белгіледі ([[УП:БЕЛГІ|белгілегіш]]) 3687820 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|Бұрын бар бетті басқа атаумен бастаған}} [[Кент таулары]]нда Кызыл-Кент жолының маңында қазақ даласына жоңғар шапқыншылығы кезіндегі сәулет ескерткіші бар. Халық арасында ол Кент сарайы деген атаумен белгілі. Кішігірім жазықта, барлық жағынан жартасты таулармен қоршалған. Қазақстанның ежелгі тарихын зерттеуші М.Чеканинский «Развалины Кызыл - Кент, опубликованной в записках Семипалатинского отделения общества изучения Казахстана» атты мақаласында (1929) Қарақаралы ауданына қазақстарды қоныстандыру тарихы туралы бірқатар қызық ұсыныстарды хабарлайды. Кент тауларында Кіші жүздің Жағалбайлы руының қазақтары XIV ғасырда пайда болды. Мекеннің өзіне тән мінезі, ғимарат жоспары және тапқырлықтары М.Чеканинскийдің ойынша Қызыл Кентке Будда храмына қарағандай қарауға мүмкіндік береді. Кент сарайының ғимараты кішігірім, шаршы пішінді. Жақтардың өлшемі 5 сажень (ежелгі орыс ұзындық өлшемі, 1 сажень шамамен 2 метр болып есептеледі.) Үш жақтан жалғас салынған үйлер бар, олардың сыртқа шығатын есіктері жоқ. Терезелері қайда екені белгісіз. ХIХ ғ. соңында құрылыс бұзылған. Оңтүстік жақтағы ұзындығы 8 аршин (ежелгі орыс ұзындық өлшемі, 1 аршинде 71 см бар.) қабырға тұсында кіреберіс есік орналасқан. Кіреберіс есік қалқаның астында орналасқан. Қалқа балкон түрінде және ұзындығы 4 аршин ағаш бағаналарымен тірелген. Екі бағана үйдің қабырғаларының қалқасын тіреп тұр, ал төртеуі қарама-қарсы жақтағы шеттерді тіреп тұр. Екі артқы және алғы бағаналарға бір- бір бөрене салынған, кесе-көлденеңнен орта қалыңдықты 17 сырғауыл орналасқан. Сырғауылдардың арасы тақтайшалармен толтырылған. Үстінен тас тақталар төселген. Қалқаның екі жағынан да қабырғалардың қалдықтары сақталған. Бұл қабырғалардың міндеті жұмбақ күйінде қалып отыр. Қалқадан жоғары оңтүстік қабырғада кіреберістің үстінде терезе сақталған. Ал, ғимараттың ішінде осы қабырғада жерден 3 аршин 7 вершок (ежелгі орыс ұзындық өлшемі, 1 аршинде 71 см, 1 вершокта 4,445 см бар.) биіктікте жұқа мөтке көрінетін. Анықтап айтқанда, бұл екінші қабат еденінің қалдықтары. Сонымен, ғимарат екі қабатты болғаны анықталды. Бұл жергілікті тұрғындардың әңгімесі, оңтүстік қабырғаның биіктігі және екінші қабаттағы биіктікте терезенің болуы негізінде дәлелденді. Бүкіл сарай жапсырма құрылыстарымен бірге тас тақталардан салынған. Құрылыстың ішкі және сыртқы жағы балшықпен сыланған. Қабырғалардың қалыңдығы 1 аршин 2 вершкок. Сарай маңында түрлі құрылыстардың үйінділері болған. Сарайдың қасында бірнеше қабір бар. Сыртынан қарағанда олар қазақтардікі емес. Кент сарайы Жоңғар хандығы тұсында пайда болған ескеркіш. Қызыл Кент үйіндісінің маңынан бидай тұқымы бар бірнеше қыш құмыра – будда дінінің заты табылды. 9vofa1p7w02w7628f1lv3jetwc9trp9 0 513308 3687950 3209256 2026-10-28T18:20:44Z 1nter pares 146705 3687950 wikitext text/x-wiki '''Аутплейсмент''' дегеніміз жұмысқа орналасу барысында мүдделі тұлғаларға көмек көрсету мақсатында арнайы ұйымдарды тартуды қарастыратын кәсіпорындар мен қызметкерлер арасында еңбек шартын бұзу нысаны. Еңбек шартын бұзу рәсіміне тәуелсіз үшінші тараптың қатысуы шиеленісушілікті болдырмауға және ымыралы шешім табуға мүмкіндік береді. ==Дереккөздер== http://www.telecom.kz/page/single/glossarij-terminov == Тағы қараңыз == * http://www.group-global.org/kz/lecture/view/11213 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502191918/http://www.group-global.org/kz/lecture/view/11213 |date=2014-05-02 }} [[Санат:Жұмыссыздық]] gnyb5uhai0o2ehewl5cqullipi1ucj8 0 515115 3687815 2698372 2026-10-28T15:38:50Z Unknown Alash 96268 + Жойылсын деп белгіледі ([[УП:БЕЛГІ|белгілегіш]]) 3687815 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|Бұрын бар бетті басқа атаумен бастаған}} [[Сурет:Kyzyl-Kenish.jpg|thumb|300px|Қызыл кеніш сарайы]] '''Қызыл кеніш сарайы'''— архитектуралық [[ескерткіш]]. [[Қарағанды]] обл., Қарқаралы ауд., Кент тауының шығыс жағьнда, Талды өзеніне қүятын Кызылсу озенінің бойында. [[1832]] жыл-дан А. Левшиннің хабарылап белгілі. 19 ғ-дыц аягында В. [[Никитин]] зерттеген. Бұл — крест тәріздес етіп тас-тзн қаланған екі қабатты қүрылыс. С ның үта жагынан тастан қаланған тік бұрышты шағын қосымша қүрылыс салынған. Олар негізгі бөлмелермен ішкі есіктер арқылы байланысады. Қ. с-ның оңтүстігінде ені 1,5 м, спікт. 2 м орталық есік бар. Есіктің устіңгі жағында алты ағаш бағаналы балкон тәріздес күнқағар ([[навес]]) ор-натылған. Қызыл кеніш сарайы 13—15 ғ-ға жатады. <ref name=source1>[[Қазақ энциклопедиясы]] </ref> ==Дереккөздер== <references/> 1uz2zahub4q0oeleagzgidq7kw1e0ow 0 521160 3687774 3662620 2026-10-28T12:27:27Z ~2026-57487-14 187674 /* Шығарған күйлері */ күйлерінің аттарын қостым 3687774 wikitext text/x-wiki '''Досжан Құрақов (Құрақтың Досжаны)''' ([[2 сәуір]] [[1878 жыл|1878]], [[Қызылорда облысы]], [[Сырдария ауданы]], [[Нағи Ілиясов ауылы|Н.Ілиясов]] ауылы - [[20 қаңтар]] [[1944 жыл|1944]], [[Қызылорда облысы]], [[Сырдария ауданы]], [[Нағи Ілиясов ауылы|Н.Ілиясов]] ауылы) - [[домбырашы]], [[күйші]]. Құрақтың Досжаны Сыр өңірінде өмір сүрген, барлық саналы ғұмырын өнерге, оның ішінде күй өнеріне арнап, өлмес мұраны кейінгілерге жеткізген дәулескер күйші. Ол 1878 жылы Қызылорда облысының бұрынғы Тереңөзек (қазіргі Сырдария) ауданының «Карл Маркс» колхозында (қазіргі Нағи Ілиясов ауылында) дүниеге келген. Руы: Кіші жүз-Байұлы-Жаппас-Жылкелді. Туыстарының отбасылық шежіресіне сүйенсек, Жылкелдіден әрі қарай Есмұрат-Құрман-Дәулетімбет-Әлібек-Азат-Құрақ тарайды. Құрақтан Наурызбай мен Үбіжар туған. Наурызбайдан Ыбырай мен Досжан дүниеге келген (Үбіжардан ұрпақ болмаған). Ыбырайдан – Алмат, Самырат, Төремұрат. Ыбырай мен Досжанның анасы, Наурызбайдың жары Дина ауыр науқастан мезгілсіз қайтыс болады. Екі немересінің кенжесі Досжанның өнерге жақын екенін байқаған атасы Құрақ оны қолына алып, бауырына басады. Күйшінің «Құрақтың Досжаны» атануы да сондықтан. 8 жасында домбыра тарта бастаған Досжан 12 жасына дейін Сыр бойының көптеген күйшілерінің күйлерін шебер орындау дәрежесіне жеткен. Есейе келе оның есімі Сырдан асып, Арқаға, Қостанай, Торғай, Ақтөбе аймақтарына жайылған. Өз заманындағы дәулескер күйшілер Шал, Мырза, Әлшекей, Қазанғаптардың күйлерін тыңдап өскен ол өзі де күйлер шығара бастаған. Тереңөзек, Сырдария, Жалағаш аудандарын, Қызылорда маңындағы ауыл-ауылды атпен аралап, халыққа өз өнерін паш еткен. Қарсы кездескен күйшімен күй тартысып жарысқан. Оған Бәти қызбен күй тартысы мысал бола алады. Құрақтың Досжаны 1938 жылдан бастап атақты ақын Нартай Бекежановтың концерттік бригадасының құрамында болады. 1939 жылы [[Мәскеу]]де өткен Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесіне қатысып, өнер көрсетеді. Елге келген соң Қызылөзек, Тельман, Жәдігер, Шіркейлі, Шаған мектептерінде домбыра үйірмелерін, оркестрлер ұйымдастырады, шәкірттер тәрбиелеп, жас ұрпақты өнерге баулиды. Құрақтың Досжаны - саналы ғұмырын қазақ мәдениетін, оның ішінде күй өнерін өркендетуге арнап, соңына мол рухани мұра қалдырған дәулескер күйші. Құрақтың Досжаны 1944 жылғы 20 қаңтарда 66 жасында өмірден өткен. Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, қазіргі Нағи Ілиясов ауылынан бірнеше шақырым жердегі ескі қорымға жерленген. Туған ағасы Ыбырай екеуіне бір құлпытас қойылған. 1978 жылы Құрақтың Досжанының 9 күйін шәкірті, күйші Исламбек Ысқақов (1930-1982) Ташкент қаласында пластинка етіп шығарды. 2008 жылы жарыққа шыққан "Сыр сүлейін сұрасаң" атты антологияға бірнеше күйі енгізілді. Қазақ телевизиясы мен радиосының эфирінен дәулескер күйші Құрақтың Досжаны жайында бірнеше рет хабарлар жасалды. Қызылорда облысы, Сырдария ауданында аудандық ұлт-аспаптар оркестрі 1974 жылдан бері Құрақтың Досжанының атымен аталады. Оркестр құрамында 40-қа тарта өнерпаздар бар. Олар түрлі аудандық, облыстық байқауларда жүлделі орындарды иемденіп келеді. Оркестрдің жетекшісі әрі дирижері - «Мәдениет саласының үздігі», «Сырдария ауданының құрметті азаматы» Сансызбай Сәдуақасов. Күйші Құрақтың Досжанының шығармашылығын 30 жылдан астам уақыт зерттеп жүрген туысы - журналист, Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі Индира Самыратқызы Ибраева. Ол - Досжан күйшінің туған ағасы Ыбырайдың немересі. Зерттеуші '''Досжанның Құрақтың ҰЛЫ емес, НЕМЕРЕСІ екенін, Досжан Құрақұлы деп қате жазбау керектігін ескертеді'''. == Шығарған күйлері == ** "Ақмоншақ" ** "Көкек" ** "Қыпың" ** "Қара жорға" ** "Терісқақпай" ** "Бәти қыз" ** "Кербез төре" ** "Жетім қыз" ** "Шалқыма" ** "Қоңыр қаз" ** "Шек-шек, Шегіркөк" ** Бұқтым-бұқтым" ** "Азаматым аттанды" ** "Абыржыма, ағайын" ** "Азамат болдың, Алматым". Соңғы 3 күйін үйреніп алған адам болмаған. 1964 жылы фольклортанушы Мардан Бәйділдаев Досжанның 32 күйін үнтаспаға жазып алды. Шәкірті Исламбек Искаков 1978 жылы Досжанның 9 күйін өзінің күйлерімен қоса орындап, пластинка етіп шығарды. Күйлерінің атауы зерттеуші-журналист И. Ибраеваның қолындағы мәліметтеріне сай жаңартылды. <ref>Тереңөзек тарихы, А., 1996.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2 сәуірде туғандар]] [[Санат:1878 жылы туғандар]] [[Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар]] [[Санат:21 қаңтарда қайтыс болғандар]] [[Санат:1944 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) қайтыс болғандар]] [[Санат:Күйшілер]] [[Санат:Домбырашылар]] hiwqxmx6xi13tnwspem7wcvulo36lwp 0 534787 3688105 3642559 2026-10-29T05:44:00Z Сәкенова Толғанай 187702 емле 3688105 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Омар Жәлелұлы Темірбеков''' ([[12 желтоқсан]] [[1966 жыл|1966]], [[Қарағанды облысы]], [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]], [[Маржанкөл ауылы]]) — [[филология|филология ғылымдарының кандидаты]], [[ұстаз]], [[ғалым]], [[абайтану]]шы, [[жазушы]], аудармашы, [[XIX ғасыр]]дың екінші жартысы мен [[XX ғасыр]]дың басында [[қазақ әдебиеті]]ндегі еңбек құндылығының [[Абай Құнанбайұлы|Абай]], [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім]], [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]]''''''Жуан мәтін''''''Жуан мәтін'''''' Мәшһүр Жүсіп шығармашылығын зерделеуші. == Өмірбаяны == [[Арғын]] тайпасы [[Қуандық]] руы Тоқа бөлімінен шыққан. [[1966 жыл]]ы [[12 желтоқсан]]да [[Қарағанды облысы]] [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] [[Маржанкөл ауылы]]нда көпбалалы отбасында дүниеге келген. Әкесі Жәлел Темірбекұлы және анасы Орынтай Мұқашқызы оқыған, сауаты бар кісілер болған, әкесі Жәлел аңшы, әнші, сөзге шешен, домбырашы күйші болған. Үйінде алты баланың кенжесінің алды. Әпкелері: Биғайша, Ажар. Ағалары: Асқар, Ақан. Қарындасы: Ләйлә. == Шығармалары == Kәсіби біліктілігі, жүргізетін пәндері, осы ұйымда жұмыс істеген мерзімі: «Әдебиеттануға кіріспе», «Халық ауыз әдебиеті», «Әлемдік әдебиет тарихы», «Абайтану». 2008 жылдан бастап істейді. Академиялық тәжірибе: Осыған дейінгі өзге білім беру ұйымдарындағы жұмысы, жүргізген пәндері, кафедрасы, т.б., толық немесе жартылай жұмыс күні. 1992-2008 жылдар аралығында Е.А. Букетов атындағы ҚарМу-де философия, мәдениеттану кафедраларында жұмыс істеген (толық). Соңғы бес жылдағы аса маңызды жарияланымдар мен презентациялар – атауы, қосалқы автор (егер болса), жарияланымның немесе презентацияның жарияланған жері, жылы: «Фрасуа де Ларошфуко, Блез Паскаль, Жан де Лабрюер: Максималар, Ойлар, Мінездер». Әлем әдебиетінің кітапханасы. Қазақша аудармасы Омар Жәллұлы, Ғ. Ештанаев. «Адарма баспасы», 2011 жыл. – 552 бет. «Қазақ әдебиетіндегі Абай ұлағаты». Презентация. «Өрлеу». Алматы, 2013, 10-26 мамыр. «...XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі еңбек құндылығын, сондай-ақ Абай, Шәкәрім және Мәшһүр Жүсіп шығармашылығын зерттеуші.». Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін жазылған диссертацияның авторефереты. Астана, ЕҰУ баспасы, 2011 жыл, 17 желтоқсан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Санатсыз мақала}} [[Санат:Қазақстан филологтары]] hrn7ybodovkbzdxbh0ugqrgv1m2n12u 3688107 3688105 2026-10-29T05:44:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Сәкенова Толғанай|Сәкенова Толғанай]] ([[User talk:Сәкенова Толғанай|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3641434 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Омар Жәлелұлы Темірбеков''' ([[12 желтоқсан]] [[1966 жыл|1966]], [[Қарағанды облысы]], [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]], [[Маржанкөл ауылы]]) — [[филология|филология ғылымдарының кандидаты]], [[ұстаз]], [[ғалым]], [[абайтану]]шы, [[жазушы]], аудармашы, [[XIX ғасыр]]дың екінші жартысы мен [[XX ғасыр]]дың басында [[қазақ әдебиеті]]ндегі еңбек құндылығының [[Абай Құнанбайұлы|Абай]], [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім]], [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы|Мәшһүр Жүсіп]] шығармашылығын зерделеуші. == Өмірбаяны == [[Арғын]] тайпасы [[Қуандық]] руы Тоқа бөлімінен шыққан. [[1966 жыл]]ы [[12 желтоқсан]]да [[Қарағанды облысы]] [[Нұра ауданы (Қарағанды облысы)|Нұра ауданы]] [[Маржанкөл ауылы]]нда көпбалалы отбасында дүниеге келген. Әкесі Жәлел Темірбекұлы және анасы Орынтай Мұқашқызы оқыған, сауаты бар кісілер болған, әкесі Жәлел аңшы, әнші, сөзге шешен, домбырашы күйші болған. Үйінде алты баланың кенжесінің алды. Әпкелері: Биғайша, Ажар. Ағалары: Асқар, Ақан. Қарындасы: Ләйлә. == Шығармалары == Kәсіби біліктілігі, жүргізетін пәндері, осы ұйымда жұмыс істеген мерзімі: «Әдебиеттануға кіріспе», «Халық ауыз әдебиеті», «Әлемдік әдебиет тарихы», «Абайтану». 2008 жылдан бастап істейді. Академиялық тәжірибе: Осыған дейінгі өзге білім беру ұйымдарындағы жұмысы, жүргізген пәндері, кафедрасы, т.б., толық немесе жартылай жұмыс күні. 1992-2008 жылдар аралығында Е.А. Букетов атындағы ҚарМу-де философия, мәдениеттану кафедраларында жұмыс істеген (толық). Соңғы бес жылдағы аса маңызды жарияланымдар мен презентациялар – атауы, қосалқы автор (егер болса), жарияланымның немесе презентацияның жарияланған жері, жылы: «Фрасуа де Ларошфуко, Блез Паскаль, Жан де Лабрюер: Максималар, Ойлар, Мінездер». Әлем әдебиетінің кітапханасы. Қазақша аудармасы Омар Жәллұлы, Ғ. Ештанаев. «Адарма баспасы», 2011 жыл. – 552 бет. «Қазақ әдебиетіндегі Абай ұлағаты». Презентация. «Өрлеу». Алматы, 2013, 10-26 мамыр. «...XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі еңбек құндылығын, сондай-ақ Абай, Шәкәрім және Мәшһүр Жүсіп шығармашылығын зерттеуші.». Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін жазылған диссертацияның авторефереты. Астана, ЕҰУ баспасы, 2011 жыл, 17 желтоқсан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Дереккөздер жетіспейді}} {{Санатсыз мақала}} [[Санат:Қазақстан филологтары]] i8sq3ue06pmry0sjuad3t433tep7ui2 4 537752 3688061 3687369 2026-10-29T05:00:50Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3688061 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|edit count}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>). == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500–999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000–2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500–4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000–9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000–24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000–49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000–99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="97312" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 97 312] | data-sort-value="1125" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1125] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="90049" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 90 049] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86588" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 588] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84063" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55571" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 571] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49957" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 957] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="42523" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 42 523] | data-sort-value="66" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 66] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="26048" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 26 048] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="24076" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 24 076] | data-sort-value="249" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 249] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="21235" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 21 235] | data-sort-value="36" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 36] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17292" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 292] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16073" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13771" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 771] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11715" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 715] | data-sort-value="61" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10239" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 239] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8399" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8399] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8265" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8265] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="8060" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8060] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7510" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7510] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5223" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5223] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4545" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4545] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4489" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4489] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3902" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3902] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3822" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3822] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3148" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3148] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="3027" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 3027] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2535" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2535] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2473" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2473] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2181" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2181] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1719" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1719] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Wikuiser|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1624" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1624] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1581" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1581] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="1489" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 1489] | data-sort-value="21" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 21] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1219" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1219] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1214" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1214] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1050" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1050] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}} | data-sort-value="951" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 951] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="718" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 718] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="698" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="635" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 635] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="632" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 632] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="625" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 625] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="576" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 576] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|Almatrkh}} | data-sort-value="512" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatrkh}} 512] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |233 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |234 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] t2spbbov4gadvglqhhg60jfxlqx43ty 0 571668 3688128 3658801 2026-10-29T05:54:32Z Muratovaaa 187712 3688128 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->'''Степанов Борис Михайлович''' (24.05.1910- 24.06.1990) — [[ядролық физика]], [[Электрвакуумдық приборлар|электрвакуум]]<nowiki/>дық және импульстық өлшеу жүйелерінің саласында танымал кеңестік [[ғалым]], Қоғамның [[еңбек]] сіңірген қайраткері. == Өмірбаяны == 1910 жылы [[Петербург]] қаласында дүниеге келген. 1935 жылы [[Санкт-Петербург|Ленинград]] физика- механикалық институтты аяқтаған. 1934-1960 жылы АН КСРО [[химия]]<nowiki/>лық [[институт]]<nowiki/>ында инженер қызметінен электрвакуумдық зертхананың бастығының дәрежесіне дейін жұмыс істеген. 1941 жылы «жұмысшы- шаруа Қызыл Әскеріне» шақырылған болатын. Ленинградтық майданда 37418 әскери бөлімде пиротехник қызметін атқарған. 1943 жылдың сәуірінде [[Ленинградтық]] 01754 әскери бөлімінде оқ- дәрілерді сақтау бөлімінің бастығы болып және капитан қызметін атқарып жүрді. 1941 жылы «[[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|жұмысшы- шаруа Қызыл Әскері]]<nowiki/>не» шақырылған болатын. Ленинградтық майданда 37418 әскери бөлімде [[Пиротехника|пиротехник]] қызметін атқарған. 1943 жылдың сәуірінде Ленинградтық 01754 әскери бөлімінде оқ- дәрілерді сақтау бөлімінің бастығы болып және [[капитан]] қызметін атқарып жүрді. Қоршаудан шыққаннан кейін Ленинград қаласынан [[мина]]<nowiki/>ны алу үрдісіне қатысты. 1945-1960 жылдары әртүрлі өлшеу тәсілдерін және құралдарын өңдеп шығарды. Олар ядролық және термоядролық жарылыстарын сүйемелдеуге, қару- жарақтарды өңдеуге, [[физика]] саласында зерттеу жұмыстарын жүргізуге зор мүмкіндіктер ашты. 1990 жылы [[Мәскеу]] қаласында көз жұмды. == Марапаттаулары == * [[Қызыл Жұлдыз ордені]] (1944). * «[[Құрмет ордені|Құрмет]]<nowiki/>» ордені (1953). * Қазандық төңкерісіндегі еңбегі үшін (1971). * [[Ленин ордені]] (1956, 1962, 1980). * «1941—1945 жылдарындағы Ұлы Отан соғысында жеңіске жеткені үшін». == Еңбек жолы == 1960—1965 жылдары НИИИТ директоры және ғылыми көшбасшысы. 1965—1983 жылдары оптикалық— физикалық өлшеудің ВНИИ директоры. Физика— [[математика]] ғылымның докторы, [[профессор]]. Қоғамдық Еңбек қайраткері.(1980) [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]]<nowiki/>нің және [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] сыйлықтарының иегері. == Шығармалары == Фотометриялық және голографиялық аппараттардың жинағы. 1974. Жіңішке [[магнит]]<nowiki/>тік қабықшалар туралы мәліметтер. 1976. Төмен [[температура]]<nowiki/>да материалдардың [[оптика]]<nowiki/>лық қасиеті. 1980. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]] [[Санат:Санкт-Петербургте туғандар]] [[Санат:24 мамырда туғандар]] [[Санат:24 маусымда қайтыс болғандар]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]] [[Санат:КСРО физиктері]] 6a3iz6d2wojx8nofc6g9d5s7ho8bifu 3688130 3688128 2026-10-29T05:55:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Muratovaaa|Muratovaaa]] ([[User talk:Muratovaaa|т]]) өңдемелерінен [[User:Шынар Бахытбекқызы|Шынар Бахытбекқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3658801 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}}<!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->'''Степанов Борис Михайлович''' (24.05.1910- 24.06.1990) — [[ядролық физика]], [[Электрвакуумдық приборлар|электрвакуум]]<nowiki/>дық және импульстық өлшеу жүйелерінің саласында танымал кеңестік [[ғалым]], Қоғамның [[еңбек]] сіңірген қайраткері. == Өмірбаяны == 1910 жылы Петербург қаласында дүниеге келген. 1935 жылы [[Санкт-Петербург|Ленинград]] физика- механикалық институтты аяқтаған. 1934-1960 жылы АН КСРО [[химия]]<nowiki/>лық [[институт]]<nowiki/>ында инженер қызметінен электрвакуумдық зертхананың бастығының дәрежесіне дейін жұмыс істеген. 1941 жылы «[[Жұмысшы-шаруа қызыл әскері|жұмысшы- шаруа Қызыл Әскері]]<nowiki/>не» шақырылған болатын. Ленинградтық майданда 37418 әскери бөлімде [[Пиротехника|пиротехник]] қызметін атқарған. 1943 жылдың сәуірінде Ленинградтық 01754 әскери бөлімінде оқ- дәрілерді сақтау бөлімінің бастығы болып және [[капитан]] қызметін атқарып жүрді. Қоршаудан шыққаннан кейін Ленинград қаласынан [[мина]]<nowiki/>ны алу үрдісіне қатысты. 1945-1960 жылдары әртүрлі өлшеу тәсілдерін және құралдарын өңдеп шығарды. Олар ядролық және термоядролық жарылыстарын сүйемелдеуге, қару- жарақтарды өңдеуге, [[физика]] саласында зерттеу жұмыстарын жүргізуге зор мүмкіндіктер ашты. 1990 жылы [[Мәскеу]] қаласында көз жұмды. == Марапаттаулары == * [[Қызыл Жұлдыз ордені]] (1944). * «[[Құрмет ордені|Құрмет]]<nowiki/>» ордені (1953). * Қазандық төңкерісіндегі еңбегі үшін (1971). * [[Ленин ордені]] (1956, 1962, 1980). * «1941—1945 жылдарындағы Ұлы Отан соғысында жеңіске жеткені үшін». == Еңбек жолы == 1960—1965 жылдары НИИИТ директоры және ғылыми көшбасшысы. 1965—1983 жылдары оптикалық— физикалық өлшеудің ВНИИ директоры. Физика— [[математика]] ғылымның докторы, [[профессор]]. Қоғамдық Еңбек қайраткері.(1980) [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]]<nowiki/>нің және [[Владимир Ильич Ленин|Ленин]] сыйлықтарының иегері. == Шығармалары == Фотометриялық және голографиялық аппараттардың жинағы. 1974. Жіңішке [[магнит]]<nowiki/>тік қабықшалар туралы мәліметтер. 1976. Төмен [[температура]]<nowiki/>да материалдардың [[оптика]]<nowiki/>лық қасиеті. 1980. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] [[Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар]] [[Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері]] [[Санат:Санкт-Петербургте туғандар]] [[Санат:24 мамырда туғандар]] [[Санат:24 маусымда қайтыс болғандар]] [[Санат:Ленин орденінің иегерлері]] [[Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері]] [[Санат:КСРО физиктері]] jwf8tj1z8nlf16ucw9jbgtcc4713ala 0 572807 3688109 3658823 2026-10-29T05:46:06Z Севара Наджимова 187703 3688109 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:E2d765a0279d5b8ea8d05d4a5cbf089a XL.jpg|thumb|Шәкен Айманов ескерткіші]] '''Шәкен Айманов ескерткіші''' — қазақтың атақты актері, режиссер 1914 жылы 15 ақпанда Павлодар облысы, Баянауыл ауданында дүниеге келген. , 1964 ж [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның халық артісі, қазақ киноматографиясының негізін салушысы [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Аймановтың]] құрметіне орнатылған ескерткіш. == Сипаттамасы == Ескерткіш [[2015 жыл]]дың [[15 қазан]]ында [[Павлодар облысы]]ның [[Баянауыл]] ауданында ашылды. Ашылу салтанатына атақты кинорежиссердің немересі — музыкант Дина Айманова қатысты. Қоладан құйылған 4 метрлік мүсін актердің мінезі мен кейіпкердің бейнесін айқындайды. Композицияның авторы – Асқар Нардов. Мұнда Шәкен Айманов өмірінің барысында қолданған камерамен бірге бейнеленген, ал өзі түсірілімге режиссерлік етіп тұрған тәрізді. Бағасы 64 миллиондық ескерткіш меценаттардан жиналған ақшаға қойылды. == Сілтемелер == * [http://khabar.kz/archive/kz/o-am/item/35921-bajanauylda-algash-ret-shaken-ajmanovka-eskertkish-kojyldy Жаңалықтар архиві] [[Санат:Қазақстан ескерткіштері]] t6pfzqz0xs6k8sb748xi4qvlc2pjy8s 3688111 3688109 2026-10-29T05:47:07Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Севара Наджимова|Севара Наджимова]] ([[User talk:Севара Наджимова|т]]) өңдемелерінен [[User:Шынар Бахытбекқызы|Шынар Бахытбекқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3658823 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:E2d765a0279d5b8ea8d05d4a5cbf089a XL.jpg|thumb|Шәкен Айманов ескерткіші]] '''Шәкен Айманов ескерткіші''' — қазақтың атақты актері, режиссер, 1964 ж [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның халық артісі, қазақ киноматографиясының негізін салушысы [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Аймановтың]] құрметіне орнатылған ескерткіш. == Сипаттамасы == Ескерткіш [[2015 жыл]]дың [[15 қазан]]ында [[Павлодар облысы]]ның [[Баянауыл]] ауданында ашылды. Ашылу салтанатына атақты кинорежиссердің немересі — музыкант Дина Айманова қатысты. Қоладан құйылған 4 метрлік мүсін актердің мінезі мен кейіпкердің бейнесін айқындайды. Композицияның авторы – Асқар Нардов. Мұнда Шәкен Айманов өмірінің барысында қолданған камерамен бірге бейнеленген, ал өзі түсірілімге режиссерлік етіп тұрған тәрізді. Бағасы 64 миллиондық ескерткіш меценаттардан жиналған ақшаға қойылды. == Сілтемелер == * [http://khabar.kz/archive/kz/o-am/item/35921-bajanauylda-algash-ret-shaken-ajmanovka-eskertkish-kojyldy Жаңалықтар архиві] [[Санат:Қазақстан ескерткіштері]] c8amgk37myqdlvlrdth9q43c4yrfu35 3688132 3688111 2026-10-29T05:55:54Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688132 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:E2d765a0279d5b8ea8d05d4a5cbf089a XL.jpg|thumb|Шәкен Айманов ескерткіші]] '''Шәкен Айманов ескерткіші''' — қазақтың атақты актері, режиссер, 1964 ж [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО-]]ның халық артісі, қазақ киноматографиясының негізін салушысы [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Аймановтың]] құрметіне орнатылған ескерткіш. == Сипаттамасы == [[15 қазан]]ында [[2015 жыл]]дың [[Павлодар облысы]] [[Баянауыл]] ауданында Халық әртісі, [[КСРО]] және [[ҚазКСР]] Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты, кинорежиссер Шәкен Аймановтың ескерткіші бой көтерді. Қоладан құйылған 4 метрлік мүсін актердің мінезі мен кейіпкердің бейнесін айқындайды. Композицияның авторы – Асқар Нардов. Мұнда Шәкен Айманов өмірінің барысында қолданған камерамен бірге бейнеленген, ал өзі түсірілімге режиссерлік етіп тұрған тәрізді. Бағасы [[64]] миллиондық ескерткіш меценаттардан жиналған ақшаға қойылды. Салтанатты шараға Алматыдан қазақтың дара перзентінің немересі, музыкант Дина Шәкенова арнайы келді. == Сілтемелер == * [http://khabar.kz/archive/kz/o-am/item/35921-bajanauylda-algash-ret-shaken-ajmanovka-eskertkish-kojyldy Жаңалықтар архиві] * [[https://qazaqstan.tv/news/103430 Баянауыл ауданында Шәкен Аймановтың ескерткіші ашылды]] [[Санат:Қазақстан ескерткіштері]] mnbkgujh3fs7j7mdsvyv9umr0ncfslb 3688139 3688132 2026-10-29T06:05:04Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3658823 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:E2d765a0279d5b8ea8d05d4a5cbf089a XL.jpg|thumb|Шәкен Айманов ескерткіші]] '''Шәкен Айманов ескерткіші''' — қазақтың атақты актері, режиссер, 1964 ж [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ның халық артісі, қазақ киноматографиясының негізін салушысы [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов|Шәкен Аймановтың]] құрметіне орнатылған ескерткіш. == Сипаттамасы == Ескерткіш [[2015 жыл]]дың [[15 қазан]]ында [[Павлодар облысы]]ның [[Баянауыл]] ауданында ашылды. Ашылу салтанатына атақты кинорежиссердің немересі — музыкант Дина Айманова қатысты. Қоладан құйылған 4 метрлік мүсін актердің мінезі мен кейіпкердің бейнесін айқындайды. Композицияның авторы – Асқар Нардов. Мұнда Шәкен Айманов өмірінің барысында қолданған камерамен бірге бейнеленген, ал өзі түсірілімге режиссерлік етіп тұрған тәрізді. Бағасы 64 миллиондық ескерткіш меценаттардан жиналған ақшаға қойылды. == Сілтемелер == * [http://khabar.kz/archive/kz/o-am/item/35921-bajanauylda-algash-ret-shaken-ajmanovka-eskertkish-kojyldy Жаңалықтар архиві] [[Санат:Қазақстан ескерткіштері]] c8amgk37myqdlvlrdth9q43c4yrfu35 0 575623 3688133 3681469 2026-10-29T05:56:10Z Севара Наджимова 187703 3688133 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ерболат Беделхан''' – 1980 жылы қыркүйек айының 24–жұлдызында [[Моңғолия]]да дүниеге келген. Әнші, биші, хореограф, продюссер, актер және сценарийші. * Астана қаласының мемлекеттік филармониясында балет әртісі болған. * Қарындасы — Моника Беделхан, QARU (ione тобының лидері). * Бауырлары — Есболат Беделхан, Жанболат Беделхан. * Жары «Дауыс International» тобының экс-солисті Асыл Беделхан. * Лақап аты — Ерка. * Анасы [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы. * Ол өзінің барлық өмірін шоу-бизнеске арнады. * JUZ ENTERTAINMENT-тің негізін қалаушысы Ерболат Беделханнан алынған сұхбаттан үзінді: –Анаңыздан есте қалған кеңес? –Өмірден түңілмеу. Қандай жағдай болмасын, жігеріңді жоғалтпай, жігіттік намысқа нұсқан келтірмеу. –Махаббат үшін жасаған батыл қадамыңыз? –Менің алғашқы махаббатымда, соңғы махаббатым да — Асыл есімді аяулы жарым. Махаббат жолындағы батыл қадамым деп, өзімді батылдыққа шақырып, Асылға сөз салуым. Мен үшін ерлік осы. Қазірде Ерболат Беделхан «[[Орда (музыкалық топ)|Орда]]<nowiki/>» тобының солисті, «[[Ninety One]]<nowiki/>» тобының продюссері. «Ninety One» тобының ең алғашқы бейнебаяны 8-қазанда жарық көрді. Топтың атын неліктен «тоқсан бір» деп қойғанын былай түсіндірді: «91 жылы Қазақстан Республикасы егемендігін алды. Тек еліміздігін еркін емес, музыканың да еркіндігі мағынасында топты осылай атауды ұйғардық» Топ 5 жігіттен құралған. Кенжесі 19-да, үлкені 24-те. (2017) f95cet1f87qg49hk9xqsdqlyxkx54a4 3688138 3688133 2026-10-29T06:04:41Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Севара Наджимова|Севара Наджимова]] ([[User talk:Севара Наджимова|т]]) өңдемелерінен [[User:Dilyara Qatpyshova|Dilyara Qatpyshova]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681469 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ерболат Беделхан''' – 1980 жылы қыркүйек айының 24–жұлдызында [[Моңғолия]]да дүниеге келген. Әнші, биші, хореограф, продюссер, актер және сценарийші. * Астана қаласының мемлекеттік филармониясында балет әртісі болған. * Қарындасы — Моника Беделхан, QARU (ione тобының лидері). * Бауырлары — Есболат Беделхан, Жанболат Беделхан. * Жары «Дауыс International» тобының экс-солисті Асыл Беделхан. * Лақап аты — Ерка. * Анасы [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы. * Ол өзінің барлық өмірін шоу-бизнеске арнады. * JUZ ENTERTAINMENT-тің негізін қалаушысы Ерболат Беделханнан алынған сұхбаттан үзінді: –Анаңыздан есте қалған кеңес? –Өмірден түңілмеу. Қандай жағдай болмасын, жігеріңді жоғалтпай, жігіттік намысқа нұсқан келтірмеу. –Махаббат үшін жасаған батыл қадамыңыз? –Менің алғашқы махаббатымда, соңғы махаббатым да — Асыл есімді аяулы жарым. Махаббат жолындағы батыл қадамым деп, өзімді батылдыққа шақырып, Асылға сөз салуым. Мен үшін ерлік осы. Қазірде Ерболат Беделхан «[[Орда (музыкалық топ)|Орда]]<nowiki/>» тобының солисті, «[[Ninety One]]<nowiki/>» тобының продюссері. «Ninety One» тобының ең алғашқы бейнебаяны 8-қазанда жарық көрді. Топтың атын неліктен «тоқсан бір» деп қойғанын былай түсіндірді: «91 жылы Қазақстан Республикасы егемендігін алды. Тек еліміздігін еркін емес, музыканың да еркіндігі мағынасында топты осылай атауды ұйғардық» Топ 5 жігіттен құралған. Кенжесі 19-да, үлкені 24-те. (2017) f8nrkj2fhfkm8ube3wf684zoqqni1wf 0 604114 3688311 3687180 2026-10-29T10:14:07Z Avenger37 187733 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3688311 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Харри Кейн |сурет = Harry Kane England v Ghana 23 June 2026-024 (cropped).jpg |сурет ені = 220px |атауы = Кейн, 2026 жыл |толық аты = Харри Эдвард Кейн |лақап аты = {{lang|en|''Hurricane''}} (Дауыл) |туған күні = 28.07.1993 |туған жері = {{туғанжері|Уолтемстоу|Уолтемстоуда}}, [[Үлкен Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |азаматтығы = {{байрақ|Англия}} |бойы = 188 см<ref name="profile">{{cite web|url=https://www.tottenhamhotspur.com/teams/men/players/harry-kane/|title=Harry Kane|publisher=tottenhamhotspur.com|lang=en}}</ref> |салмағы = |позиция = [[шабуылшы]] |қазіргі клуб = {{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]] |номері = 9 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1999—2001|{{ту|Англия}} Риджуэй Роверс| |2001—2002|{{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]| |2002—2004|{{ту|Англия}} Риджуэй Роверс| |2004|{{ту|Англия}} [[Уотфорд (футбол клубы)|Уотфорд]]| |2004—2009|{{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2011—2023|{{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|317 (213) |2011|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Лейтон Ориент]]|18 (5) |2012|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Миллуолл (футбольный клуб)|Миллуолл]]|22 (7) |2012—2013|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Норвич Сити]]|3 (0) |2013|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Лестер Сити]]|13 (2) |2023—|{{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]|31 (35)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2010|{{ту|Англия}} Англия U17|3 (2) |2010—2012|{{ту|Англия}} Англия U19|14 (6) |2013|{{ту|Англия}} Англия U20|3 (1) |2013—2015|{{ту|Англия}} Англия U21|14 (8) |2015—|{{футбол|Англия}}|89 (62)}} }} '''Хәрри Эдвард Кейн''' ({{lang-en|Harry Edward Kane}}; [[28 шілде]] [[1993 жыл|1993]], [[Үлкен Лондон]]) — ағылшындық футболшы, «[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]<nowiki/>» клубы мен [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия құрамасының]] шабуылшысы. 2026 жылғы "Ballon'd Or" Алтын доп жүлдесінің иегері. == Мансабы == 2011 жылдан бері "Тоттенхем" командасының футболшысы. Әр жылдары "Лейтон Ориент", "Миллоул", "Лестер Сити" секілді англиялық клубтарға жалға берілді. Қазіргі келісім-шарты 2020 жылға дейін жарамды. Премер-Лигадағы алғашқы ойынын 2012 жылы 18 тамызда "Ньюкаслға" қарсы өткізді. Англияның түрлі жастағы құрамаларында ойнады. [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Негізгі құрамада]] тұңғыш рет 2015 жылы 28 наурыз күні [[Литва Ұлттық футбол құрамасы|Литваға]] қарсы кездесуде 72-минутта Уэйн Рунидің орнына алаңға шықты. Бір минут өтісімен-ақ гол соғып, ұлттық құрамадағы жеке голдар есебін ашты. Ал [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем біріншілігін]]<nowiki/>е құрама капитаны ретінде барып, алғашқы турда [[Тунис Ұлттық футбол құрамасы|Тунистің]] қақпасына екі гол соқты да командасын жеңіске жетеледі. Екінші голды ойынның бітуіне санаулы секундтар қалғанда ғана енгізді. == Статистикасы == : ''13 мамыр, 2018'' {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Маусым ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Кубок ! colspan="2" |Лига кубогы ! colspan="2" |Еурокубоктер ! colspan="2" |Басқа да ! colspan="2" |Қорытындысы |- !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол |- | rowspan="8" |'''Тоттенхэм Хотспур''' |2011/12 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |6 |1 |0 |0 !6 !1 |- |2012/13 |1 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 !1 !0 |- |2013/14 |10 |3 |0 |0 |2 |1 |7 |0 |0 |0 !19 !4 |- |2014/15 |34 |21 |2 |0 |6 |3 |9 |7 |0 |0 !51 !31 |- |2015/16 |38 |25 |4 |1 |1 |0 |7 |2 |0 |0 !50 !28 |- |2016/17 |30 |29 |3 |4 |0 |0 |5 |2 |0 |0 !38 !35 |- |2017/18 |37 |30 |4 |4 |0 |0 |7 |7 |0 |0 !48 !41 |- !Бәрі !150 !108 !13 !9 !9 !4 !41 !19 !0 !0 !213 !140 |- | rowspan="2" |'''Лейтон Ориент'''''(аренда)'' |2010/11 |18 |5 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 !18 !5 |- !Бәрі !18 !5 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !18 !5 |- | rowspan="2" |'''Миллуолл'''''(аренда)'' |2011/12 |22 |7 |5 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |0 !27 !9 |- !Бәрі !22 !7 !5 !2 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !27 !9 |- | rowspan="2" |'''Норвич Сити'''''(аренда)'' |2012/13 |3 |0 |1 |0 |1 |0 |0 |0 |0 |0 !5 !0 |- !Бәрі !3 !0 !1 !0 !1 !0 !0 !0 !0 !0 !5 !0 |- | rowspan="2" |'''Лестер Сити'''''(аренда)'' |2012/13 |13 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |2 |0 !15 !2 |- !Бәрі !13 !2 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !2 !0 !15 !2 |- ! colspan="2" |Бүкіл карьерасында !206 !122 !19 !11 !10 !4 !41 !19 !2 !0 !278 !156 |} == Жетістіктері == * «Миллуолл» клубындағы жылдың үздік жас футболшысы: 2011/12 * Премьер-лигадағы айдың үздік футболшысы ('''2'''): қаңтар 2015, ақпан 2015 * Ағылшын Премьер-лигасының үздік мергені ('''2'''): 2015/16 (25 гол), 2016/17 (29 гол) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.tottenhamhotspur.com/first-team-profiles/harry-kane/ Профилі] {{ref-en}} * [https://www.premierleague.com/players/3960/Harry-Kane/overview Профилі] {{ref-en}} * [http://www.thefa.com/England/All-Teams/Players/K/Harry-Kane Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316151115/http://www.thefa.com/england/all-teams/players/k/harry-kane |date=2016-03-16 }} {{ref-en}} * [https://eu-football.ru/_player.php?id=28976 Статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412233451/http://eu-football.ru/_player.php?id=28976 |date=2015-04-12 }} {{Англия құрамасы Еуро 2024}} {{DEFAULTSORT:Кейн, Харри}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]] [[Санат:Лейтон Ориент ФК ойыншылары]] [[Санат:Миллоул ФК ойыншылары]] [[Санат:Лестер Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Норвич Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Бавария ФК ойыншылары]] [[Санат:Алтын доп иегерлері]] p9acurazugktigj7r8nfd58u73g7rlk 3688312 3688311 2026-10-29T10:14:47Z Avenger37 187733 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3688312 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Харри Кейн |сурет = Harry Kane England v Ghana 23 June 2026-024 (cropped).jpg |сурет ені = 220px |атауы = Кейн, 2026 жыл |толық аты = Харри Эдвард Кейн |лақап аты = {{lang|en|''Hurricane''}} (Дауыл) |туған күні = 28.07.1993 |туған жері = {{туғанжері|Уолтемстоу|Уолтемстоуда}}, [[Үлкен Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |азаматтығы = {{байрақ|Англия}} |бойы = 188 см<ref name="profile">{{cite web|url=https://www.tottenhamhotspur.com/teams/men/players/harry-kane/|title=Harry Kane|publisher=tottenhamhotspur.com|lang=en}}</ref> |салмағы = |позиция = [[шабуылшы]] |қазіргі клуб = {{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]] |номері = 9 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1999—2001|{{ту|Англия}} Риджуэй Роверс| |2001—2002|{{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]| |2002—2004|{{ту|Англия}} Риджуэй Роверс| |2004|{{ту|Англия}} [[Уотфорд (футбол клубы)|Уотфорд]]| |2004—2009|{{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2011—2023|{{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|317 (213) |2011|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Лейтон Ориент]]|18 (5) |2012|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Миллуолл (футбольный клуб)|Миллуолл]]|22 (7) |2012—2013|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Норвич Сити]]|3 (0) |2013|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Лестер Сити]]|13 (2) |2023—|{{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]|31 (35)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2010|{{ту|Англия}} Англия U17|3 (2) |2010—2012|{{ту|Англия}} Англия U19|14 (6) |2013|{{ту|Англия}} Англия U20|3 (1) |2013—2015|{{ту|Англия}} Англия U21|14 (8) |2015—|{{футбол|Англия}}|89 (62)}} }} '''Хәрри Эдвард Кейн''' ({{lang-en|Harry Edward Kane}}; [[28 шілде]] [[1993 жыл|1993]], [[Үлкен Лондон]]) — ағылшындық футболшы, «[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]<nowiki/>» клубы мен [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия құрамасының]] шабуылшысы. 2026 жылғы "Ballon d'Or" Алтын доп жүлдесінің иегері. == Мансабы == 2011 жылдан бері "Тоттенхем" командасының футболшысы. Әр жылдары "Лейтон Ориент", "Миллоул", "Лестер Сити" секілді англиялық клубтарға жалға берілді. Қазіргі келісім-шарты 2020 жылға дейін жарамды. Премер-Лигадағы алғашқы ойынын 2012 жылы 18 тамызда "Ньюкаслға" қарсы өткізді. Англияның түрлі жастағы құрамаларында ойнады. [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Негізгі құрамада]] тұңғыш рет 2015 жылы 28 наурыз күні [[Литва Ұлттық футбол құрамасы|Литваға]] қарсы кездесуде 72-минутта Уэйн Рунидің орнына алаңға шықты. Бір минут өтісімен-ақ гол соғып, ұлттық құрамадағы жеке голдар есебін ашты. Ал [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем біріншілігін]]<nowiki/>е құрама капитаны ретінде барып, алғашқы турда [[Тунис Ұлттық футбол құрамасы|Тунистің]] қақпасына екі гол соқты да командасын жеңіске жетеледі. Екінші голды ойынның бітуіне санаулы секундтар қалғанда ғана енгізді. == Статистикасы == : ''13 мамыр, 2018'' {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Маусым ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Кубок ! colspan="2" |Лига кубогы ! colspan="2" |Еурокубоктер ! colspan="2" |Басқа да ! colspan="2" |Қорытындысы |- !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол |- | rowspan="8" |'''Тоттенхэм Хотспур''' |2011/12 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |6 |1 |0 |0 !6 !1 |- |2012/13 |1 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 !1 !0 |- |2013/14 |10 |3 |0 |0 |2 |1 |7 |0 |0 |0 !19 !4 |- |2014/15 |34 |21 |2 |0 |6 |3 |9 |7 |0 |0 !51 !31 |- |2015/16 |38 |25 |4 |1 |1 |0 |7 |2 |0 |0 !50 !28 |- |2016/17 |30 |29 |3 |4 |0 |0 |5 |2 |0 |0 !38 !35 |- |2017/18 |37 |30 |4 |4 |0 |0 |7 |7 |0 |0 !48 !41 |- !Бәрі !150 !108 !13 !9 !9 !4 !41 !19 !0 !0 !213 !140 |- | rowspan="2" |'''Лейтон Ориент'''''(аренда)'' |2010/11 |18 |5 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 !18 !5 |- !Бәрі !18 !5 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !18 !5 |- | rowspan="2" |'''Миллуолл'''''(аренда)'' |2011/12 |22 |7 |5 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |0 !27 !9 |- !Бәрі !22 !7 !5 !2 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !27 !9 |- | rowspan="2" |'''Норвич Сити'''''(аренда)'' |2012/13 |3 |0 |1 |0 |1 |0 |0 |0 |0 |0 !5 !0 |- !Бәрі !3 !0 !1 !0 !1 !0 !0 !0 !0 !0 !5 !0 |- | rowspan="2" |'''Лестер Сити'''''(аренда)'' |2012/13 |13 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |2 |0 !15 !2 |- !Бәрі !13 !2 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !2 !0 !15 !2 |- ! colspan="2" |Бүкіл карьерасында !206 !122 !19 !11 !10 !4 !41 !19 !2 !0 !278 !156 |} == Жетістіктері == * «Миллуолл» клубындағы жылдың үздік жас футболшысы: 2011/12 * Премьер-лигадағы айдың үздік футболшысы ('''2'''): қаңтар 2015, ақпан 2015 * Ағылшын Премьер-лигасының үздік мергені ('''2'''): 2015/16 (25 гол), 2016/17 (29 гол) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.tottenhamhotspur.com/first-team-profiles/harry-kane/ Профилі] {{ref-en}} * [https://www.premierleague.com/players/3960/Harry-Kane/overview Профилі] {{ref-en}} * [http://www.thefa.com/England/All-Teams/Players/K/Harry-Kane Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316151115/http://www.thefa.com/england/all-teams/players/k/harry-kane |date=2016-03-16 }} {{ref-en}} * [https://eu-football.ru/_player.php?id=28976 Статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412233451/http://eu-football.ru/_player.php?id=28976 |date=2015-04-12 }} {{Англия құрамасы Еуро 2024}} {{DEFAULTSORT:Кейн, Харри}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]] [[Санат:Лейтон Ориент ФК ойыншылары]] [[Санат:Миллоул ФК ойыншылары]] [[Санат:Лестер Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Норвич Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Бавария ФК ойыншылары]] [[Санат:Алтын доп иегерлері]] 5yt1tt8cu6vxj5glu6be14iv3ztvo3j 3 617783 3688332 2679575 2026-10-29T10:52:30Z SHB 110742 SHB [[Қатысушы талқылауы:Andriy.Korbut]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Andreas.Korbut]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Andriy.Korbut|Andriy.Korbut]]" to "[[Special:CentralAuth/Andreas.Korbut|Andreas.Korbut]]" 2679575 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Andriy.Korbut}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 17:04, 2019 ж. наурыздың 20 (+06) 1j1jpfs6uieac5yub719zfw44h0bilh 0 622706 3688103 3678463 2026-10-29T05:43:31Z Амина67 187710 шағын өндеме 3688103 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Жакишева Забира.jpg|right|thumb|Жәкішева Забира Сыпатайқызы]] Жәкішева Зәбира Сыпатайқызы (орыс. Жакишева Забира Спатаевна) — аспаптанушы-этнолог, тарих ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері. == Өмірбаяны == Жәкішева (Жакишева) Забира Сыпатайқызы – 1948 жылы қаңтар айының 1 жұлдызында ШҚО, Абай ауданы, Құндызды ауылында дүниеге келген. Білімі – жоғары. Қазіргі «Көкбай» ақын атындағы орта мектепті бітірген (1966). Абай аудандық Мәдениет басқармасында еңбек жолын бастаған (1967). Қазақтың Мемлекеттік Қыздар педагогикалық университетінің музыка факультетін бітірген (1980). === Өнер-мәдениет, білім-ғылым: === Абай ауданы, «Құндызды» ауылынан қыздар арасынан шыққан тұңғыш сазгер (1967 ж.); Абай аудандық Халық театрын ұйымдастырушылардың бірі (1967-1969 жж.); Қазіргі Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыка аспаптары музейін ұйымдастырушылардың бірі және музейде 37 жыл еңбек еткен, музейдің дамуына зор үлес қосқан ардагер (1980-2017 жж.); Музей жанынан құрылған «Сазген» фольклорлық-этнографиялық ансамбльдің тұңғыш сырнайшысы (1980-1990 жж.); Қырғыздың Халық ақыны және Халық батыры Сооронбай Жусуевтің «Абай – Манас жыршысы» атты өлеңіне ән жазған сазгер; Қырғыз Республикасы Білім және ғылым Министрлігінің Тарих және Мәдени мұра институты мен Жүсіп Баласағұн атындағы Қырғыз Мемлекеттік университетінің біріккен Д.07.13.015 Диссертациялық Кеңесінде қорғалған «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары.Тарихи-этнографиялық зерттеу» диссертациясыныӊ авторы, тарих ғылымдарының кандидаты, қазақ әйелдері арасынан шыққан тұңғыш аспаптанушы, этнолог-ғалым (2014); == Еңбектері == * «Жастық шақ әуендері». 2 томдық ұжымдық әндер жинағы. (Алматы: «Өнер» (1978- 1990 жж.); * «Шыңғыстаудың ән самалы». Әндер жинағы. (Алматы. «Әуен», 1998); * «Қазақтың музыкалық аспаптар әлемі» анықтамалық (Алматы: «Әуен», 2003); * «Қазақтың халық музыка аспаптары музейі». Жолсерік (С. Бегалин атындағы баспахана, 2004); * «Халық шебері – Қамар Қасымұлы» (Павлодар: «ЭКО», 2005); * «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары» (Алматы: «Алматыкітап», 2009); * «Қазақтың музыкалық фольклоры». С. Ақатаев, Н. Атамқұловтармен бірге. (Алматы: «Өлке», 2010); * «[[Өзбекәлі Жәнібеков|Өзбекәлі Жәнібек]] тағылымы» (Алматы: 2011); * Аспаптану (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. Монография. (Алматы: «Қазақ тарихы», 2012); * Ұлттық энциклопедия (музыка аспаптары жайлы мақалалар). I-V томдар. (Алматы: ҰЭ Бас басқармасы); * «Қазақ мәдениеті» энциклопедиялық-анықтамалық авторларының бірі (Алматы); * Шыңғыстаудың шынары. (Деректі құжаттар, естеліктер, суреттер т.б. Құрастырған: Ардаби Мәулет – өнертану ғылымының докторы. - Алматы: «Өнер», 2018); * Ғылыми журналдарда, ғылыми жинақтар мен мерзімді газет басылымдарында жүзден аса мақала-еңбектері жарияланды (1980-2018 жж.); * «Қазақстан» телеарнасы: «Телқоңыр», «Айтуға оңай...», СТВ телеарнасы: «Қоғам және әйел», «Балапан» телеарнасы: «Біле жүрейік» т.б. түсірілімдер; == Марапаттары == * Жастар мен Студенттердің Москвада өткен бүкіл дүниежүзілік фестивалінің Дипломанты (1985; * КССРО Мәдениет Министрлігінің «Үздік Мәдениет қызметкері» төсбелгісі мен куәлігі (1987); * ҚР Мәдениет Министрлігінің Құрмет Грамотасы (1998); * ҚР Мәдениет қайраткері төсбелгісі мен куәлігі (2000); * «Музей ісін дамытуға қосқан зор үлесі үшін» номинациясы бойынша Халықаралық ИКОМ Қазақстанның Дипломанты (2014); == Дереккөздер == * Аспаптану ғылымының ұлт тарихындағы орны («Отан тарихы» мәселелері. Жас ғалымдар мен аспиранттардың ғылыми мақалалары жинағы. – Алматы: - 2000; * «Музыка аспаптары әлеміне саяхат» мақалалар топтамасы. «Ұлт тағылымы» ғ/пед. журнал. №№ 4-5, 6. – 1999 ж. // №№ 1, 2, 3. - 2000 жж; * Домбыралы сақтар (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. – «Қазақ тарихы» ғ/журнал. № 5. – 2011.); * Музей ісінің майталманы (Ө. Жәнібековтың туғанына – 80 жыл) – «Мәдени мұра» ғ/журнал. – Астана: № 3. - 2013; * Қазақтың аспапты-музыкалық қолөнері («Халықтық саз аспаптары және түркі халықтарының аспапты-музыкасы: өткені, бүгіні және болашағы» атты Халықаралық симпозиум материалдары жинағы. – Абай ат. Қазақ Ұлттық пед/университетінің Жаршысы. – Алматы: - 2013; Тарихи құндылықтардың жаңа қонысы // «Алматы ақшамы» 22 қыркүйек 2016 sod7csz7mmhwiikllx6uc9s3fqhxvsw 3688104 3688103 2026-10-29T05:43:54Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Амина67|Амина67]] ([[User talk:Амина67|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579286 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Жакишева Забира.jpg|right|thumb|Жәкішева Забира Сыпатайқызы]] Жәкішева Зәбира Сыпатайқызы (орыс. Жакишева Забира Спатаевна) — аспаптанушы-этнолог, тарих ғылымдарының кандидаты, ҚР Мәдениет қайраткері. == Өмірбаяны == Жәкішева (Жакишева) Забира Сыпатайқызы – 1948 жылы қаңтар айының 1 жұлдызында ШҚО, Абай ауданы, Құндызды ауылында дүниеге келген. Білімі – жоғары. Қазіргі «Көкбай» ақын атындағы орта мектепті бітірген (1966). Абай аудандық Мәдениет басқармасында еңбек жолын бастаған (1967). Қазақтың Мемлекеттік Қыздар педагогикалық университетінің музыка факультетін бітірген (1980). === Өнер-мәдениет, білім-ғылым: === Абай ауданы, «Құндызды» ауылынан қыздар арасынан шыққан тұңғыш сазгер (1967 ж.); Абай аудандық Халық театрын ұйымдастырушылардың бірі (1967-1969 жж.); Қазіргі Ықылас Дүкенұлы атындағы халық музыка аспаптары музейін ұйымдастырушылардың бірі және музейде 37 жыл еңбек еткен, музейдің дамуына зор үлес қосқан ардагер (1980-2017 жж.); Музей жанынан құрылған «Сазген» фольклорлық-этнографиялық ансамбльдің тұңғыш сырнайшысы (1980-1990 жж.); Қырғыздың Халық ақыны және Халық батыры Сооронбай Жусуевтің «Абай – Манас жыршысы» атты өлеңіне ән жазған сазгер; Қырғыз Республикасы Білім және ғылым Министрлігінің Тарих және Мәдени мұра институты мен Жүсіп Баласағұн атындағы Қырғыз Мемлекеттік университетінің біріккен Д.07.13.015 Диссертациялық Кеңесінде қорғалған «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары.Тарихи-этнографиялық зерттеу» диссертациясыныӊ авторы, тарих ғылымдарының кандидаты, қазақ әйелдері арасынан шыққан тұңғыш аспаптанушы, этнолог-ғалым (2014); == Еңбектері == * «Жастық шақ әуендері». 2 томдық ұжымдық әндер жинағы. (Алматы: «Өнер» (1978- 1990 жж.); * «Шыңғыстаудың ән самалы». Әндер жинағы. (Алматы. «Әуен», 1998); * «Қазақтың музыкалық аспаптар әлемі» анықтамалық (Алматы: «Әуен», 2003); * «Қазақтың халық музыка аспаптары музейі». Жолсерік (С. Бегалин атындағы баспахана, 2004); * «Халық шебері – Қамар Қасымұлы» (Павлодар: «ЭКО», 2005); * «Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары» (Алматы: «Алматыкітап», 2009); * «Қазақтың музыкалық фольклоры». С. Ақатаев, Н. Атамқұловтармен бірге. (Алматы: «Өлке», 2010); * «[[Өзбекәлі Жәнібеков|Өзбекәлі Жәнібек]] тағылымы» (Алматы: 2011); * Аспаптану (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. Монография. (Алматы: «Қазақ тарихы», 2012); * Ұлттық энциклопедия (музыка аспаптары жайлы мақалалар). I-V томдар. (Алматы: ҰЭ Бас басқармасы); * «Қазақ мәдениеті» энциклопедиялық-анықтамалық авторларының бірі (Алматы); * Шыңғыстаудың шынары. (Деректі құжаттар, естеліктер, суреттер т.б. Құрастырған: Ардаби Мәулет – өнертану ғылымының докторы. - Алматы: «Өнер», 2018); * Ғылыми журналдарда, ғылыми жинақтар мен мерзімді газет басылымдарында жүзден аса мақала-еңбектері жарияланды (1980-2018 жж.); * «Қазақстан» телеарнасы: «Телқоңыр», «Айтуға оңай...», СТВ телеарнасы: «Қоғам және әйел», «Балапан» телеарнасы: «Біле жүрейік» т.б. түсірілімдер; == Марапаттары == * Жастар мен Студенттердің Москвада өткен бүкіл дүниежүзілік фестивалінің Дипломанты (1985; * КССРО Мәдениет Министрлігінің «Үздік Мәдениет қызметкері» төсбелгісі мен куәлігі (1987); * ҚР Мәдениет Министрлігінің Құрмет Грамотасы (1998); * ҚР Мәдениет қайраткері төсбелгісі мен куәлігі (2000); * «Музей ісін дамытуға қосқан зор үлесі үшін» номинациясы бойынша Халықаралық ИКОМ Қазақстанның Дипломанты (2014); == Дереккөздер == * Аспаптану ғылымының ұлт тарихындағы орны («Отан тарихы» мәселелері. Жас ғалымдар мен аспиранттардың ғылыми мақалалары жинағы. – Алматы: - 2000; * «Музыка аспаптары әлеміне саяхат» мақалалар топтамасы. «Ұлт тағылымы» ғ/пед. журнал. №№ 4-5, 6. – 1999 ж. // №№ 1, 2, 3. - 2000 жж; * Домбыралы сақтар (археологиялық және тарихи-этнографиялық зерттеу. – «Қазақ тарихы» ғ/журнал. № 5. – 2011.); * Музей ісінің майталманы (Ө. Жәнібековтың туғанына – 80 жыл) – «Мәдени мұра» ғ/журнал. – Астана: № 3. - 2013; * Қазақтың аспапты-музыкалық қолөнері («Халықтық саз аспаптары және түркі халықтарының аспапты-музыкасы: өткені, бүгіні және болашағы» атты Халықаралық симпозиум материалдары жинағы. – Абай ат. Қазақ Ұлттық пед/университетінің Жаршысы. – Алматы: - 2013; Тарихи құндылықтардың жаңа қонысы // «Алматы ақшамы» 22 қыркүйек 2016 fxum464jmohuhs8z9qjhtay0lztk1oc 0 628477 3688027 3563936 2026-10-29T00:05:35Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3688027 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Грузия}} Самтредия |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 1936 |таратылды = |стадионы = Эроси Мангаладзе |сыйымдылығы = 15000 |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{flagicon|Грузия}} Георгий Цецадзе |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = [[Футболдан Грузия чемпионаты]] |маусым = 2020 |орын = 7., ''Erovnuli Liga'' |сайты = |pattern_la1= |pattern_b1= _shoulder stripes white stripes |pattern_ra1= |pattern_sh1= _adidaswhite |pattern_so1= _3 stripes white |leftarm1= 0021af |body1= 0021af |rightarm1= 0021af |shorts1= 0021af |socks1= 0021af |pattern_la2= |pattern_b2= |pattern_ra2= |leftarm2=FFFFFF |body2=FFFFFF |rightarm2=FFFFFF |shorts2=FFFFFF |socks2=FFFFFF }} «'''Самтредиа'''» ({{lang-ka|საფეხბურთო კლუბი სამტრედია}}) – [[Грузия|Грузияның]] Самтредия қаласындағы футбол клубы, қазіргі таңда Грузия жоғары лигасында (Эровнули лига) өнер көрсетеді. 2016 жылғы Грузия чемпионы (күзгі маусымда). 1936 жылы "Локомотив" деген атаумен құрылды. 1991 жылға дейін осы атаумен ойнады. Одан бергі тәуелсіздік жылдары атауы бірнеше рет ауысты. == 2006 жылдан бергі статистикасы == {| class="wikitable" !Маусым !Лига !Турнир !Поз !О !Ж !Т !Ұ !СД !ЖД !+- !Ұ |- |2006/07 |2 |1 лига |'''11''' |34 |13 |8 |13 |35 |43 |''-8'' |'''47''' |- |2007/08 |2 |1 лига |'''8''' |27 |9 |5 |13 |35 |51 |''-16'' |'''32''' |- |2008/09 |2 |1 лига |'''1''' |30 |21 |3 |6 |56 |23 |''+33'' |'''66''' |- |2009/10 |1 |Умаглеси лига |'''7''' |36 |10 |7 |19 |43 |68 |''-25'' |'''37''' |- |2010/11 |1 |Умаглеси лига |'''10''' |36 |6 |7 |23 |27 |72 |''-45'' |'''25''' |- |2011/12 |2 |1 лига |'''9''' |18 |3 |5 |10 |15 |30 |''-15'' |'''14''' |- |2012/13 |2 |1 лига |'''5''' |30 |17 |4 |9 |53 |37 |''+16'' |'''55''' |- |2013/14 |2 |1 лига |'''1''' |26 |21 |2 |3 |64 |24 |''+40'' |'''65''' |- |2014/15 |1 |Умаглеси лига |'''6''' |30 |13 |6 |11 |40 |31 |''+9'' |'''45''' |- |2015/16 |1 |Умаглеси лига |'''2''' |30 |20 |3 |7 |66 |32 |''+34'' |'''63''' |- |'''2016(күз)''' |1 |'''Умаглеси лига''' |'''1''' |12 |8 |3 |1 |27 |9 |''+18'' |'''27''' |- |2017 |1 |Эровнули лига |'''3''' |36 |20 |8 |8 |62 |39 |''+23'' |'''68''' |} == Атаулары == * 1936—1991 — «'''Локомотив'''» * 1991—1992 — «'''Самтредиа'''» * 1992—1993 — «'''Локомотив'''» Самтредиа * 1993—1997 — «'''Самтредиа'''» * 1997—1998 — «'''Джуба'''» Самтредиа * 1998—2001 — «'''Иберия'''» Самтредиа * 2001—2002 — «'''Локомотив'''» Самтредиа * 2002—2004 — «'''Самтредиа'''» * 2004—2006 — «'''Локомотив'''» Самтредиа * 2006 — «'''Самтредиа'''» == Жетістіктері == * '''Умаглеси лига''' ** '''Чемпион''' (1): 2016 (күз) ** '''Вице-чемпион''' (2): 1994/95, 2015/16 * '''1 лига''' ** '''Чемпион''' (2): 2008/09, 2013/14 ** '''Второе место''' (1): 1997/98 * '''Давид Кипиани кубогы''' ** '''Финалист''' (1): 2014/15 * '''Грузия Суперкубогы''' ** '''Жеңімпаз''' (1): 2017 * '''КСРО екінші лигасы''' ** '''Чемпион''' (2): 1980, 1987 ** '''2-орын''' (3): 1979, 1981, 1982 == Атақты ойыншылары == ''Бәрі де грузиялықтар'' * [[Каха Каладзе|Кахабер Каладзе]] * Георгий Дараселия * Михаил Джишкариани * Зураб Ионанидзе * Заза Джанашия * Давид Джанашия * Кахабер Гогичашвили == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://fcsamtredia.com/ Ресми сайт] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170208010656/http://fcsamtredia.com/ |date=2017-02-08 }} == Профильдері == * [https://web.archive.org/web/20191024141123/http://rus.worldfootball.net/teams/fc-samtredia/ worldfootball.net] * [https://www.transfermarkt.com/fc-samtredia/spielplan/verein/2950/saison_id/2017 transfermarkt.com] * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.samtredia..2716..en.html footballdatabase.eu] * [https://www.soccerpunter.com/soccer-statistics/Georgia/Erovnuli-Liga-2017/team_info_overall/7415_FC_Samtredia soccerpunter.com] * [http://int.soccerway.com/teams/georgia/fc-samtredia/7415/ soccerway.com] * [http://soccer365.ru/clubs/8663/ soccer365.ru] * [http://www.ceroacero.es/equipa.php?id=10822&search=1 ceroacero.es] [[Санат:Грузия футбол клубтары]] j54luaznt6rc2ize713b90umi6vwqkk 0 633906 3688314 3678699 2026-10-29T10:19:02Z PushkinVko 184261 «[[Санат:Компьютерлік аниммациялыө фильм|Компьютерлік аниммациялыө фильм]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3688314 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Frozen Logo Black.svg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2020}} {{Кино |Қазақша атауы = Мұзды өлке |Шынайы атауы = Frozen |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = [[Отбасылық]]<br>[[фэнтези]]<br>[[мюзикл]]<br>[[шытырман оқиға]] |Режиссёрі = [[Крис Бак]]<br>[[Дженифер Ли]] |Продюсері = [[Питер Дел Веко]] |Сценарист = Дженифер Ли |Актерлер = |Операторы = |Композиторы = '''Музыка:'''<br>[[Бек, Кристоф|Кристоф Бек]]<br>'''Ән:'''<br>[[Андерсон-Лопез, Кристен|Кристен Андерсон-Лопез]]<br>[[Лопез, Роберт|Роберт Лопез]] |Компания = Walt Disney Animation Studios |Бюджеті = 150 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web|url=http://insidemovies.ew.com/2013/11/27/box-office-preview-frozen-catching-fire/|title=Box office preview: 'Frozen' ready to storm the chart, but it won't beat 'Catching Fire'|author=Grady Smith|date=2013-11-27|work=[[Entertainment Weekly]]|publisher=insidemovies.ew.com|accessdate=2014-03-26|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/71tC0uNN8|archivedate=2018-08-23}}</ref><ref name="mojo">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=frozen2013.htm|title=Frozen (2013)|work=[[Box Office Mojo]]|publisher=www.boxofficemojo.com|accessdate=2014-04-13|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/71rZ2CbPA|archivedate=2018-08-22}}</ref> |Түсім = 1 391 000 000 [[АҚШ доллары|$]]<ref name="mojo"/> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Ұзақтығы = 102 минут <ref>{{cite web |title=Frozen |url=http://www.ofrb.gov.on.ca/ofrb/OfrbWelcomeAction.do?detailParameter=2000111390 |publisher=[[Ontario Film Review Board]] |date=November 12, 2013 |accessdate=January 15, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116121817/http://www.ofrb.gov.on.ca/ofrb/OfrbWelcomeAction.do?detailParameter=2000111390 |archivedate=January 16, 2014 |df= }}</ref> |Жыл = 2013 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Мұзды өлке 2]] |imdb_id = 2294629 }} '''Мұзды өлке''' ({{lang-en|Frozen}}) — 2013 жылғы американдық компьютерлік анимациялық фильм, Walt Disney Animation Studios жасаған және Уолт Дисней суреттер шығарған елу үшінші толық метражды анимациялық фильм. Мультфильм Ханс Кристиан Андерсеннің «Қар патшайымы» ертегісімен рухтандырылған. Тарихта батыл ханшайым Анна мен қарапайым жігіт Кристофф, бұғы Свен және аққала Олафпен бірге қарлы тау шыңдары арқылы қауіпті сапарға аттанады. Аннаның үлкен әпкесі Эльзаны іздеуге тырысады. Олар байқаусызда өз патшалығына зиян келтіріп, сол арқылы оның тұрғындарын мәңгі қыстауға шығарады. Анимациялық фильмнің тұсаукесері 2013 жылдың 19 қарашасында Голливудтағы Эль-Капитан театрында өтті. [[Америка Құрама Штаттары]]нда кеңінен таралған мультфильм 27 қарашада жарық көрді. [[Мультфильм]]ді негізінен сыншылар мен көрермендердің оң пікірлері қарсы алды. Сонымен бірге, кейбір кино сыншылары оны 1980-1990 жылдардағы студиядан бері ең жақсы толық метражды Уолт Дисней анимациялық фильм деп таныды. «Мұзды өлке» сонымен қатар үлкен коммерциялық жетістік болды: бюджеті 150 миллион доллар, кассаның түсімдері бүкіл әлем бойынша шамамен 1,3 миллиард долларды құрады, оның 400 миллион доллары [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Канада]]дан және 249 миллион доллар [[Жапония]]дан келді. Анимациялық фильм бірнеше кассалық рекордтарды орнатты: ол 2013 жылғы ең көп түсірілген шығарылым болды, мультфильмнің ең көп түсірілгені және бүгінгі күнге дейін кино тарихындағы ең үлкен он төртінші фильм. Сондай-ақ, «Мұзды өлке» Америка Құрама Штаттарындағы [[Blu-ray Disc|Blu-ray]] медиаларында ең көп сатылатын фильм болды. Мультфильм «Мықты анимациялық фильм» және «Ең жақсы ән», «[[Let It Go]]» академиясының екі сыйлығын және тағы басқа марапаттарды жеңіп алды. == Сюжеті == Эльза Аренделл патшалығының жас ханшайымы, туғаннан бастап мұз бен қарды жасау мен басқарудың сиқырлы қабілетіне ие. Ол өзінің сиқырын кішкентай сіңлісі Аннамен ойнағанда пайдаланады. Сарайда өткен ойындардың бірінде, сырғанағанда, Эльза сиқырын әпкесіне қарай қолданады, содан Анна зардап шегеді. Қызын құтқару үшін патша мен патшайым көмек сұрап тролльдерге жүгінеді. Олардың жетекшісі Пабби Аннаны емдейді (тек шаштың ақ бұтағы ғана қалады) және оның әпкесінің сиқырлы қабілеттері туралы барлық естеліктерді ұмыттырады. Пабби егер Эльза өз күштерін басқаруды үйренбесе және қорқынышқа бой алдырса, онда бұл қиындыққа әкеледі деп ескертеді. Эльзаны және басқа адамдарды оның күшінен қорғауға ұмтылған патша отбасы қамалға қамалады. Эльза әпкесіне және басқаларына зиян тигізуден қорқып, әкесінің «тыныш, шыдамды бол, қабілетіңді бәрінен жасыр» деген кеңесіне құлақ асады және көп уақытын өз бөлмесінде өткізеді. Анна бойжетеді, бірақ қабырғалар мен қызметші оған толық еркіндік бермейді, ал әпкесімен ол барлық әрекетке қарамастан қарым-қатынас орната алмайды. 10 жылдан кейін олардың ата-аналары бір айда ораламыз деп уәде беріп, теңізге аттанады, бірақ үлкен толқын кезінде кемелері суға кетіп қайтыс болады. Олар қайтыс болғаннан үш жылдан кейін, қала тұрғындары Эльзаның тәжіне дайындалуды. Құрметті қонақтардың арасында Варафский герцогі де бар - Аренделдің сауда серіктесі, ол Эльзаның байлығына жасырын түрде қолын жеткізгісі келеді. Қақпаның ашылуына және алдағы үлкен тойға байланысты қатты қуанған Анна жаңа келгендер арасында өзінің сүйгенін кездестіруді армандайды. Армандап, ол Ханспен кездеседі - Оңтүстік Аралдардың он үшінші ханзадасы. Эльзаның қорқынышына қарамастан, коронация тыныш, ал апалы-сіңлілер бірте-бірте бір-біріне ашыла бастайды. Коронациялық доп кезінде Ханс Аннаға қолын сұрайды және жүрегін ұсынады, ол бірден келіседі. Алайда Эльза, Анна мен Ханс жақында ғана кездескендерін, олардың бір-бірін аз уақыт ішінде толық танымағандарын айтып, оларға үйлену үшін бата беруден бас тартады. Әпкелер арасында дау басталады. түсінбеушіліктің кесірінен Эльза ашу мен қорқынышқа бой алдырып, қонақтар мен азаматтарға өзінің сиқырлы күшін көрсетуге әкеледі. Көрші елдің герцогы оны ашық түрле құбыжық деп атайды, коронацияға келген қонақтар шошып кетеді. Дүрбелең болғанда, Эльза тауға қашады, қашып бара жатқанда, қалада жалғыз қалған жылдарында жиналған сезідерін сыртқа шығарады. Тауларда қыз өзіне мұз қамалын тұрғызып, енді оның иелігінде үнсіз мұзды шөл болады деп шешеді. Өзін кінәлі сезінуден азап шеккен Анна Эльзаны іздеп жүріп, апалы-сіңлілі қарым-қатынастарын қалпына келтіріп, жазды Арендельге қайтаруға тырысады. Орманда ол көпес Океннің дүкеніне кіріп, ол жерде орманда тұратын және мұз дайындаумен және сатумен айналысатын Кристофф деген жігітті кездестіреді. Анна Кристоффты оған көмектесуге сендіреді. Ол келіседі, бұғы Свенмен бірге Эльзаның панасына барады. Оларға шабуыл жасаған қасқырлар үйірінен қашып бара жатқан кейіпкерлер, Эльза өзінің сиқырымен жаратқан және жазды қарсы алуды армандайтын Олафты кездестіреді. Ақыр олар Эльзаның қамалына жетеді. Онда Анна әпкесінен қайтып оралуын сұрайды, оның орны Арендельде екенін айтады, бірақ одан еш нәтиже шықпайды. Эльза оның шетін мәңгілік қыста өткізіп алғанын білгенде, дүрбелең пайда болып, қайтадан күшіне төтеп бере алмай, Аннаны жүрегінде мұздай жарақатпен жарақаттайды. Үмітсіздікте ол шақырылмаған қонақтарды құлыптан лақтырып жіберіп, Маршмэллоу қарлы құбыжығын жасайды. Аннаның жарасын білген Кристофф оны қамқоршыларына апарады, олар Аннаны бір рет емдеген. Бірақ бұл жолы олар әлсіз: тек шынайы махаббаттың белгісі Аннаның жүрегін сауықтыра алады, әйтпесе ол мұз мүсініне айналады. Кристофф Аннаны Аренделлге Хансқа қайтарады, ол оны мәңгілікке жоғалатынын біледі. Осы уақытта Ханс еріктілер тобымен бірге жоғалған қалыңдықты іздеуге шығады. Олар Эльза қамалына жетеді, онда Ханс басқаларға өздерін қорғауды ескертеді, бірақ патшайымға зиян тигізбейді. Сот герцогының бірі Эльзаны өлтіргісі келеді, бірақ Ханс оның қолынан кроссовканы ұрады. Оқ Эльзаға құлаған мұзды люстраға түседі. Қашып кетіп, есінен танып қалады. Оны сарайға әкеліп, түрмеге жабады. Ханс Эльзадан қысты тоқтатуды сұрайды, бірақ ол оның қолында емес екенін айтып, князьден адамдарды оны жіберуге көндіруді сұрайды. Ханс қолынан келгеннің бәрін жасайтынын айтады. Қайтып келгеннен кейін Анна Хансқа өзінің жарасы туралы айтып, оны сүйіп сұрайды. Алайда, ханзада күтпеген жерден бас тартып, қызға өзінің шынайы ниетін ашады: ол оған үйленетін болды, ал үйлену тойынан кейін Эльза үшін апат болып, таққа ие болды, ол мұрагерлер қатарында соңғысы сияқты туған елінде жоқ болды. Шамдарды сөндіріп, Каминдегі отты сөндіріп, осылайша Аннаны соңғы жылу көздерінен айырады, Ханс оны құлыптап, сотталушыларға барады, оларды ханшайым қайтыс болды деп мазақ етіп, алдайды. Ол сонымен бірге ол қайтыс болғанға дейін күйеуі мен әйелі болуға ант берген деп жалған айтады. Аннаны Эльза өлтіргенін айта отырып, ол патшайымды сатқындық үшін өлім жазасына кеседі. Эльза түрмеден қашып тұрған суық пен қарлы бораннан қашады. Олаф Аннаға тұтқындаудан шығуға көмектеседі және оған Кристофф оны шынымен жақсы көретінін түсіндіреді. Қыз мұздатылған фтор арқылы Кристоффқа қайтып келе жатыр. Фордта Ханс Эльзаны кездестіріп, одан қашып құтыла алмайтынын айтады. Ол одан әпкесіне қамқорлық жасауды сұрағанда, Ханс Аннаның өлімі туралы өтірікті қайталайды. Жүрегі ауырған Эльза оның үстіндегі қылышты байқамайды. Анна Ханс жоспарлаған нәрсені көріп, бірден Кристоффпен кездесуден қашады және өзін құрбандыққа шалады, өзін семсердің астына тастайды. Ол іс жүзінде өлімге тоңып, мұз мүсініне айналады және соққыны жауып тастайды (қылыштың пышағы бұзылып, ханзада құлап, есін жоғалтады). Не болғанын көрген Эльза әпкесін құшақтап, оны жоқтап жылайды, бірақ бірнеше минуттан кейін Анна өзінің құрбанын әпке сүйіспеншілігінің күшімен дәлелдей бастайды. Эльза өзінің күштерін басқарудың кілті - сүйіспеншілік екенін түсінеді және жазды Аренделлге қайтарады, содан кейін оллафты ери бастаған өзінің қарлы бұлтын жасайды. Лайықты жазалану үшін Ханс Оңтүстік Аралға шығарылды, ал Барабас герцогімен патшайым барлық сауда қатынастарын бұзады. Анна Кристоффқа жаңа жейде беріп, оларды «Свен» құрметті атақтарымен марапаттайды, содан кейін оны құшақтап, бетінен сүйеді. Эльза құлыптың қақпасын бұдан былай жаппауға уәде беріп, Сарай алаңында сырғанақ салып, барлығына коньки береді, соның ішінде Аннаға да конькилерді ұсынады. Несиелер жабылғаннан кейін қалпына келтірілген аяғы бар Маршмэллоу қар құбыжығы (Ханс еріктілері арасындағы Эльза сарайының маңындағы ұрыс кезінде кесілген) бос мұз сарайына оралады, Эльзаның тасталған тәжін тауып, оны басына қойып, тынышталады, нәтижесінде оның тырнақтары, шыбықтары мен шапалақтары дереу пайда болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == [https://frozen.disney.com/ Ресми сайт] {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік анимациялық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік анимациялық фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Дисней мультсериалдары]] [[Санат:Компьютерлік аниммациялыө фильм]] hw1pkift2164cbpr8jh5bzex54mtqso 3688325 3688314 2026-10-29T10:36:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/PushkinVko|PushkinVko]] ([[User talk:PushkinVko|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640882 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Frozen Logo Black.svg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2020}} {{Кино |Қазақша атауы = Мұзды өлке |Шынайы атауы = Frozen |Суреті = |Сурет ені = |Жанры = [[Отбасылық]]<br>[[фэнтези]]<br>[[мюзикл]]<br>[[шытырман оқиға]] |Режиссёрі = [[Крис Бак]]<br>[[Дженифер Ли]] |Продюсері = [[Питер Дел Веко]] |Сценарист = Дженифер Ли |Актерлер = |Операторы = |Композиторы = '''Музыка:'''<br>[[Бек, Кристоф|Кристоф Бек]]<br>'''Ән:'''<br>[[Андерсон-Лопез, Кристен|Кристен Андерсон-Лопез]]<br>[[Лопез, Роберт|Роберт Лопез]] |Компания = Walt Disney Animation Studios |Бюджеті = 150 млн [[АҚШ доллары|$]]<ref>{{cite web|url=http://insidemovies.ew.com/2013/11/27/box-office-preview-frozen-catching-fire/|title=Box office preview: 'Frozen' ready to storm the chart, but it won't beat 'Catching Fire'|author=Grady Smith|date=2013-11-27|work=[[Entertainment Weekly]]|publisher=insidemovies.ew.com|accessdate=2014-03-26|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/71tC0uNN8|archivedate=2018-08-23}}</ref><ref name="mojo">{{cite web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=frozen2013.htm|title=Frozen (2013)|work=[[Box Office Mojo]]|publisher=www.boxofficemojo.com|accessdate=2014-04-13|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/71rZ2CbPA|archivedate=2018-08-22}}</ref> |Түсім = 1 391 000 000 [[АҚШ доллары|$]]<ref name="mojo"/> |Мемлекет = {{USA}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Ұзақтығы = 102 минут <ref>{{cite web |title=Frozen |url=http://www.ofrb.gov.on.ca/ofrb/OfrbWelcomeAction.do?detailParameter=2000111390 |publisher=[[Ontario Film Review Board]] |date=November 12, 2013 |accessdate=January 15, 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116121817/http://www.ofrb.gov.on.ca/ofrb/OfrbWelcomeAction.do?detailParameter=2000111390 |archivedate=January 16, 2014 |df= }}</ref> |Жыл = 2013 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = [[Мұзды өлке 2]] |imdb_id = 2294629 }} '''Мұзды өлке''' ({{lang-en|Frozen}}) — 2013 жылғы американдық компьютерлік анимациялық фильм, Walt Disney Animation Studios жасаған және Уолт Дисней суреттер шығарған елу үшінші толық метражды анимациялық фильм. Мультфильм Ханс Кристиан Андерсеннің «Қар патшайымы» ертегісімен рухтандырылған. Тарихта батыл ханшайым Анна мен қарапайым жігіт Кристофф, бұғы Свен және аққала Олафпен бірге қарлы тау шыңдары арқылы қауіпті сапарға аттанады. Аннаның үлкен әпкесі Эльзаны іздеуге тырысады. Олар байқаусызда өз патшалығына зиян келтіріп, сол арқылы оның тұрғындарын мәңгі қыстауға шығарады. Анимациялық фильмнің тұсаукесері 2013 жылдың 19 қарашасында Голливудтағы Эль-Капитан театрында өтті. [[Америка Құрама Штаттары]]нда кеңінен таралған мультфильм 27 қарашада жарық көрді. [[Мультфильм]]ді негізінен сыншылар мен көрермендердің оң пікірлері қарсы алды. Сонымен бірге, кейбір кино сыншылары оны 1980-1990 жылдардағы студиядан бері ең жақсы толық метражды Уолт Дисней анимациялық фильм деп таныды. «Мұзды өлке» сонымен қатар үлкен коммерциялық жетістік болды: бюджеті 150 миллион доллар, кассаның түсімдері бүкіл әлем бойынша шамамен 1,3 миллиард долларды құрады, оның 400 миллион доллары [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] пен [[Канада]]дан және 249 миллион доллар [[Жапония]]дан келді. Анимациялық фильм бірнеше кассалық рекордтарды орнатты: ол 2013 жылғы ең көп түсірілген шығарылым болды, мультфильмнің ең көп түсірілгені және бүгінгі күнге дейін кино тарихындағы ең үлкен он төртінші фильм. Сондай-ақ, «Мұзды өлке» Америка Құрама Штаттарындағы [[Blu-ray Disc|Blu-ray]] медиаларында ең көп сатылатын фильм болды. Мультфильм «Мықты анимациялық фильм» және «Ең жақсы ән», «[[Let It Go]]» академиясының екі сыйлығын және тағы басқа марапаттарды жеңіп алды. == Сюжеті == Эльза Аренделл патшалығының жас ханшайымы, туғаннан бастап мұз бен қарды жасау мен басқарудың сиқырлы қабілетіне ие. Ол өзінің сиқырын кішкентай сіңлісі Аннамен ойнағанда пайдаланады. Сарайда өткен ойындардың бірінде, сырғанағанда, Эльза сиқырын әпкесіне қарай қолданады, содан Анна зардап шегеді. Қызын құтқару үшін патша мен патшайым көмек сұрап тролльдерге жүгінеді. Олардың жетекшісі Пабби Аннаны емдейді (тек шаштың ақ бұтағы ғана қалады) және оның әпкесінің сиқырлы қабілеттері туралы барлық естеліктерді ұмыттырады. Пабби егер Эльза өз күштерін басқаруды үйренбесе және қорқынышқа бой алдырса, онда бұл қиындыққа әкеледі деп ескертеді. Эльзаны және басқа адамдарды оның күшінен қорғауға ұмтылған патша отбасы қамалға қамалады. Эльза әпкесіне және басқаларына зиян тигізуден қорқып, әкесінің «тыныш, шыдамды бол, қабілетіңді бәрінен жасыр» деген кеңесіне құлақ асады және көп уақытын өз бөлмесінде өткізеді. Анна бойжетеді, бірақ қабырғалар мен қызметші оған толық еркіндік бермейді, ал әпкесімен ол барлық әрекетке қарамастан қарым-қатынас орната алмайды. 10 жылдан кейін олардың ата-аналары бір айда ораламыз деп уәде беріп, теңізге аттанады, бірақ үлкен толқын кезінде кемелері суға кетіп қайтыс болады. Олар қайтыс болғаннан үш жылдан кейін, қала тұрғындары Эльзаның тәжіне дайындалуды. Құрметті қонақтардың арасында Варафский герцогі де бар - Аренделдің сауда серіктесі, ол Эльзаның байлығына жасырын түрде қолын жеткізгісі келеді. Қақпаның ашылуына және алдағы үлкен тойға байланысты қатты қуанған Анна жаңа келгендер арасында өзінің сүйгенін кездестіруді армандайды. Армандап, ол Ханспен кездеседі - Оңтүстік Аралдардың он үшінші ханзадасы. Эльзаның қорқынышына қарамастан, коронация тыныш, ал апалы-сіңлілер бірте-бірте бір-біріне ашыла бастайды. Коронациялық доп кезінде Ханс Аннаға қолын сұрайды және жүрегін ұсынады, ол бірден келіседі. Алайда Эльза, Анна мен Ханс жақында ғана кездескендерін, олардың бір-бірін аз уақыт ішінде толық танымағандарын айтып, оларға үйлену үшін бата беруден бас тартады. Әпкелер арасында дау басталады. түсінбеушіліктің кесірінен Эльза ашу мен қорқынышқа бой алдырып, қонақтар мен азаматтарға өзінің сиқырлы күшін көрсетуге әкеледі. Көрші елдің герцогы оны ашық түрле құбыжық деп атайды, коронацияға келген қонақтар шошып кетеді. Дүрбелең болғанда, Эльза тауға қашады, қашып бара жатқанда, қалада жалғыз қалған жылдарында жиналған сезідерін сыртқа шығарады. Тауларда қыз өзіне мұз қамалын тұрғызып, енді оның иелігінде үнсіз мұзды шөл болады деп шешеді. Өзін кінәлі сезінуден азап шеккен Анна Эльзаны іздеп жүріп, апалы-сіңлілі қарым-қатынастарын қалпына келтіріп, жазды Арендельге қайтаруға тырысады. Орманда ол көпес Океннің дүкеніне кіріп, ол жерде орманда тұратын және мұз дайындаумен және сатумен айналысатын Кристофф деген жігітті кездестіреді. Анна Кристоффты оған көмектесуге сендіреді. Ол келіседі, бұғы Свенмен бірге Эльзаның панасына барады. Оларға шабуыл жасаған қасқырлар үйірінен қашып бара жатқан кейіпкерлер, Эльза өзінің сиқырымен жаратқан және жазды қарсы алуды армандайтын Олафты кездестіреді. Ақыр олар Эльзаның қамалына жетеді. Онда Анна әпкесінен қайтып оралуын сұрайды, оның орны Арендельде екенін айтады, бірақ одан еш нәтиже шықпайды. Эльза оның шетін мәңгілік қыста өткізіп алғанын білгенде, дүрбелең пайда болып, қайтадан күшіне төтеп бере алмай, Аннаны жүрегінде мұздай жарақатпен жарақаттайды. Үмітсіздікте ол шақырылмаған қонақтарды құлыптан лақтырып жіберіп, Маршмэллоу қарлы құбыжығын жасайды. Аннаның жарасын білген Кристофф оны қамқоршыларына апарады, олар Аннаны бір рет емдеген. Бірақ бұл жолы олар әлсіз: тек шынайы махаббаттың белгісі Аннаның жүрегін сауықтыра алады, әйтпесе ол мұз мүсініне айналады. Кристофф Аннаны Аренделлге Хансқа қайтарады, ол оны мәңгілікке жоғалатынын біледі. Осы уақытта Ханс еріктілер тобымен бірге жоғалған қалыңдықты іздеуге шығады. Олар Эльза қамалына жетеді, онда Ханс басқаларға өздерін қорғауды ескертеді, бірақ патшайымға зиян тигізбейді. Сот герцогының бірі Эльзаны өлтіргісі келеді, бірақ Ханс оның қолынан кроссовканы ұрады. Оқ Эльзаға құлаған мұзды люстраға түседі. Қашып кетіп, есінен танып қалады. Оны сарайға әкеліп, түрмеге жабады. Ханс Эльзадан қысты тоқтатуды сұрайды, бірақ ол оның қолында емес екенін айтып, князьден адамдарды оны жіберуге көндіруді сұрайды. Ханс қолынан келгеннің бәрін жасайтынын айтады. Қайтып келгеннен кейін Анна Хансқа өзінің жарасы туралы айтып, оны сүйіп сұрайды. Алайда, ханзада күтпеген жерден бас тартып, қызға өзінің шынайы ниетін ашады: ол оған үйленетін болды, ал үйлену тойынан кейін Эльза үшін апат болып, таққа ие болды, ол мұрагерлер қатарында соңғысы сияқты туған елінде жоқ болды. Шамдарды сөндіріп, Каминдегі отты сөндіріп, осылайша Аннаны соңғы жылу көздерінен айырады, Ханс оны құлыптап, сотталушыларға барады, оларды ханшайым қайтыс болды деп мазақ етіп, алдайды. Ол сонымен бірге ол қайтыс болғанға дейін күйеуі мен әйелі болуға ант берген деп жалған айтады. Аннаны Эльза өлтіргенін айта отырып, ол патшайымды сатқындық үшін өлім жазасына кеседі. Эльза түрмеден қашып тұрған суық пен қарлы бораннан қашады. Олаф Аннаға тұтқындаудан шығуға көмектеседі және оған Кристофф оны шынымен жақсы көретінін түсіндіреді. Қыз мұздатылған фтор арқылы Кристоффқа қайтып келе жатыр. Фордта Ханс Эльзаны кездестіріп, одан қашып құтыла алмайтынын айтады. Ол одан әпкесіне қамқорлық жасауды сұрағанда, Ханс Аннаның өлімі туралы өтірікті қайталайды. Жүрегі ауырған Эльза оның үстіндегі қылышты байқамайды. Анна Ханс жоспарлаған нәрсені көріп, бірден Кристоффпен кездесуден қашады және өзін құрбандыққа шалады, өзін семсердің астына тастайды. Ол іс жүзінде өлімге тоңып, мұз мүсініне айналады және соққыны жауып тастайды (қылыштың пышағы бұзылып, ханзада құлап, есін жоғалтады). Не болғанын көрген Эльза әпкесін құшақтап, оны жоқтап жылайды, бірақ бірнеше минуттан кейін Анна өзінің құрбанын әпке сүйіспеншілігінің күшімен дәлелдей бастайды. Эльза өзінің күштерін басқарудың кілті - сүйіспеншілік екенін түсінеді және жазды Аренделлге қайтарады, содан кейін оллафты ери бастаған өзінің қарлы бұлтын жасайды. Лайықты жазалану үшін Ханс Оңтүстік Аралға шығарылды, ал Барабас герцогімен патшайым барлық сауда қатынастарын бұзады. Анна Кристоффқа жаңа жейде беріп, оларды «Свен» құрметті атақтарымен марапаттайды, содан кейін оны құшақтап, бетінен сүйеді. Эльза құлыптың қақпасын бұдан былай жаппауға уәде беріп, Сарай алаңында сырғанақ салып, барлығына коньки береді, соның ішінде Аннаға да конькилерді ұсынады. Несиелер жабылғаннан кейін қалпына келтірілген аяғы бар Маршмэллоу қар құбыжығы (Ханс еріктілері арасындағы Эльза сарайының маңындағы ұрыс кезінде кесілген) бос мұз сарайына оралады, Эльзаның тасталған тәжін тауып, оны басына қойып, тынышталады, нәтижесінде оның тырнақтары, шыбықтары мен шапалақтары дереу пайда болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == [https://frozen.disney.com/ Ресми сайт] {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік анимациялық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік анимациялық фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Дисней мультсериалдары]] 7vb1aiz5ts73snpkul620aclfal0r1p 0 635926 3688119 3672035 2026-10-29T05:50:32Z Амина67 187710 3688119 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жорж-Луи Леклерк де Бюффон''' (7 қыркүйек [[1707 жыл|1707]], Монтбар, Бургундия - [[1788 жыл|1788]], 16 сәуір, [[Париж]]) — француз [[натуралист]]і, [[Биология|биолог]], [[Математика|математик]], XVIII ғасырдың жазушысы. [[Флора]] мен [[фауна]]ның бірлігі идеясын айтты. [[Сурет:Georges-Louis Leclerc de Buffon.jpg|нобай|Жорж-Луи Леклерк де Бюффон портреті]] == Өмірбаяны туралы == Ол әкесінен жақсы білім алды, Дижондағы парламенттің кеңесшісі Бенджамин Леклерц жас герцог Кингстонмен бірге Франция мен [[Италия]]ға сапар шегіп, [[Англия|Англияғ]]а барып, Ньютонның Флюзиация әдісін және латын өсімдіктер статистикасын аударды. Бұл аудармалар мен математикалық мазмұндағы бірнеше тәуелсіз мақалалар 1733 жылы оның [[Ғылым академиясы|Ғылым академияс]]ының мүшесі болып тағайындалуына себеп болды. [[1733 жыл]]ы теңіз министрі Кунт Морепа Академияға кеме жасауда әртүрлі ағаш түрлерінің жарамдылығы туралы зерттеу жүргізуді тапсырды. Қаржыландырудың жеткіліксіздігіне байланысты комиссияның бастапқыда тағайындалған мүшелері ынтымақтастықтан бас тартты, Алайда оның Монтбарына кірген Буффон келісті. Ол көптеген тәжірибелер жүргізіп, нақты, әрі толық есеп берді. Осыдан кейін министр Морепа Буффонға оның барлық орман алқаптарының бас басқарушысы қызметін ұсынды, бірақ ол бас тартты. 1739 жылы ол Париждегі корольдік ботаникалық бақтардың бас бағбаны болып тағайындалды, содан бері оның қызметі негізінен жаратылыстану ғылымдарына арналған. Людовик XV оны санақ дәрежесіне көтергеннен кейін, 1788 жылы 16 сәуірде Парижде қайтыс болды. [[Людовик XVI]] тірі кезінде, ол жаратылыстану ғылымдары ғимаратыныӊ кіреберісіне «Majestati naturae par ingenium» деген жазуы бар бюстті сыйлады. [[Сурет:Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon signature.svg|нобай|Жорж-Луи Бюффонның қолтаңбасы]] 1970 жылы айдағы кратерге Буффон есімі берілді.<ref>http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-49767.ln-ru </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} tlo6a63oksupjl0cw0326ngpkpb0wtm 3688126 3688119 2026-10-29T05:54:13Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Амина67|Амина67]] ([[User talk:Амина67|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3586406 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жорж-Луи Леклерк де Бюффон''' (7 қыркүйек [[1707 жыл|1707]], Монтбар, Бургундия - [[1788 жыл|1788]], 16 сәуір, [[Париж]]) — француз [[натуралист]]і, [[Биология|биолог]], [[Математика|математик]], XVIII ғасырдың жазушысы. [[Флора]] мен [[фауна]]ның бірлігі идеясын айтты. [[Сурет:Georges-Louis Leclerc de Buffon.jpg|нобай|Жорж-Луи Леклерк де Бюффон портреті]] == Өмірбаяны == Ол әкесінен жақсы білім алды, Дижондағы парламенттің кеңесшісі Бенджамин Леклерц жас герцог Кингстонмен бірге Франция мен [[Италия]]ға сапар шегіп, [[Англия|Англияғ]]а барып, Ньютонның Флюзиация әдісін және латын өсімдіктер статистикасын аударды. Бұл аудармалар мен математикалық мазмұндағы бірнеше тәуелсіз мақалалар 1733 жылы оның [[Ғылым академиясы|Ғылым академияс]]ының мүшесі болып тағайындалуына себеп болды. [[1733 жыл]]ы теңіз министрі Кунт Морепа Академияға кеме жасауда әртүрлі ағаш түрлерінің жарамдылығы туралы зерттеу жүргізуді тапсырды. Қаржыландырудың жеткіліксіздігіне байланысты комиссияның бастапқыда тағайындалған мүшелері ынтымақтастықтан бас тартты, Алайда оның Монтбарына кірген Буффон келісті. Ол көптеген тәжірибелер жүргізіп, нақты, әрі толық есеп берді. Осыдан кейін министр Морепа Буффонға оның барлық орман алқаптарының бас басқарушысы қызметін ұсынды, бірақ ол бас тартты. 1739 жылы ол Париждегі корольдік ботаникалық бақтардың бас бағбаны болып тағайындалды, содан бері оның қызметі негізінен жаратылыстану ғылымдарына арналған. Людовик XV оны санақ дәрежесіне көтергеннен кейін, 1788 жылы 16 сәуірде Парижде қайтыс болды. [[Людовик XVI]] тірі кезінде, ол жаратылыстану ғылымдары ғимаратыныӊ кіреберісіне «Majestati naturae par ingenium» деген жазуы бар бюстті сыйлады. [[Сурет:Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon signature.svg|нобай|Жорж-Луи Бюффонның қолтаңбасы]] 1970 жылы айдағы кратерге Буффон есімі берілді.<ref>http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-49767.ln-ru </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} klzoykhimo6cw8ujywd4xk76f6yeron 0 636937 3688100 3595247 2026-10-29T05:42:53Z PushkinVko 184261 «[[Санат:1815 жылы туғандар|1815 жылы туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3688100 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ада Лавлейс''' (толық аты Августа Ада Кинг Лавлейс) — 1815 жылы Лондон қаласында, ақын [[Джордж Байрон]] бен [[Анна Изабелла Милбенк]] отбасында дүниеге келген. Джордж бен Анна Ада туылғаннан кейін 1 ай ғана өткенде ажырасқан, Ада әкесін тек бір рет көрсе де, ол оның жалғыз заңды баласы болған.<ref>https://24smi.org/celebrity/82254-ada-lavleis.html</ref> [[Сурет:Ada Lovelace portrait.jpg|нобай]] == Балалық шағы == Ада Лавлейс 1815 жылы [[Лондон]] қаласында туып, сол қалада анасымен бірге тұрған. Ада тек анасынан тәрбие алса да, оның анасымен қарым-қатынасы жайлы түрлі деректер бар. Біреулер олар жақын болды десе, басқалары Анна Изабелла қызымен тек қоғамдық сынды болдырмау үшін қатынасқанын айтады. Балалық шағында Ада ауруға төзімсіз болған. Бас ауруы жиі мазалап, оның көру қабілетіне әсер еткен. Бұдан басқа, қызылшамен ауырып, көп уақытқа төсек тартып қалған болатын. Ада бала кезінен ғылым мен білімге жақын болған. Анасынан дарыған математикаға деген ынта мен қызығушылық оның болашақтағы жетістіктеріне жетуіне үлкен түрткі болды. Барлық балалар сияқты оның да "Ұшамын" деген арманы болған. Бірақ 12 жасар Ада бұған шын ниетпен, ғылыми тұрғыдан қарады. Тіпті, құс қанатының құрылысын зерттеп, сай материалдарды табуға тырысты. == Ғылымдағы жолы == Аданың математикадағы жетістіктеріне бастама берген ағылшын математигі [[Чарльз Бэббидж]]. Аданың талантына тамсанған Бэббидж оған өз жобаларының прототиптерімен таныстырған. Ада оның жұмысында үлкен қызығушылық танытып, Бэббиджді аналитикалық таланты мен таң қалдырды. Дәл осы машина үшін Ада алғашқы компьютерлік бағдарламаны жазды және осылайша жаңа мамандықтың басталуын белгіледі.<ref>Ада Байрон Лавлейс - первый программист / Уоллмарк Лори , 2017. ISBN 978-5-905474-84-2</ref> Бұдан кейін Бэббидж оны "Сандар сиқыршысы" деп атап кеткен. 1842-1843 жылдары 9 ай бойы Ада Бэббидждің аналитикалық машинасы жайлы лекциясын француз тілінен аударды. Аудармаға Лавлейс өз қолжазбаларын қоса берді. Олар мақаладан 3 есе көп болды. Бұған себеп Британдық ғылыми қоғамдастықтың [[Менабреа]] жазған еңбегіне дайындығының болмауы : Англия ғалымдары бұл тақырыпқа қызығушылық танытпады және Ада механизмнің жұмыс істеу принципін түсіндіруге тура келді. Лавлейс жұмысын жоғары бағалады, оның еңбегі туралы Майкл Фарадейнің өзі оң бағасын берді. Ада түсіндірмелерінің бірі аналитикалық машинада Бернуллидің санын есептеуге болатын алгоритмді егжей-тегжейлі сипаттады. Бұдан әрі бұл жұмысты Бэббидж машинасы өмір сүргенде құрастырылмағанына қарамастан, компьютерде ойнату мүмкін болатын бірінші бағдарлама деп мойындады. Ада өмір бойы әр түрлі ғылыми ілімдерге, соның ішінде аз зерттелген салалармен қызықты. Мысалы, адам френология (психиканың бас сүйегінің түріне тәуелділігі) және месмеризм - жануар магнетизм туралы ілім. Ада информатикадағы жетістіктері мен қосқан үлесі әлі күнге дейін дау-дамайдың мәні болып қала береді. Зерттеушілер графиня Лавлейс бірінші бағдарламашы атағын алуға құқылы ма? Осы көзқарастың қарсыластары бағдарламалар ол емес, Чарльз Бэббидж жасап шығарды, ал Ада өзі аналитикалық машинаны танымал етумен айналысты деген пікір айтады. Алайда Ада қорғаушылары бірінші бағдарламашы ретінде оның Бернуллидің сандарды есептеу бойынша жұмыстары таңқаларлық дәл және өз уақыты үшін қиын және дамыған екенін және бұрын Бэббидж жазғанымен қандай да бір салыстыруға келмейтінін айтады. Дегенмен зерттеушілердің көпшілігі Ада Лавлейс талдау машинасының әлеуетін толық бағалаған және адамзат өміріне қандай өзгерістер әкеледі деп болжай алатын жалғыз адам болған деген оймен келіседі. Дау қанша жалғасса да, «жұмыс ұяшығы» және «цикл» терминдері Ада Лавлейспен енгізілгені белгілі.<ref>https://miridei.com/sucess-ideas/successful-stories/itzhenschiny/</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Математиктер]] [[Санат:1815 жылы туғандар]] 01qu09fdq4baobcgvbfekwgwusdu2rw 3688106 3688100 2026-10-29T05:44:10Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/PushkinVko|PushkinVko]] ([[User talk:PushkinVko|т]]) өңдемелерінен [[User:Сауле Жантелиева|Сауле Жантелиева]] соңғы нұсқасына қайтарды 3595247 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ада Лавлейс''' (толық аты Августа Ада Кинг Лавлейс) — 1815 жылы Лондон қаласында, ақын [[Джордж Байрон]] бен [[Анна Изабелла Милбенк]] отбасында дүниеге келген. Джордж бен Анна Ада туылғаннан кейін 1 ай ғана өткенде ажырасқан, Ада әкесін тек бір рет көрсе де, ол оның жалғыз заңды баласы болған.<ref>https://24smi.org/celebrity/82254-ada-lavleis.html</ref> [[Сурет:Ada Lovelace portrait.jpg|нобай]] == Балалық шағы == Ада Лавлейс 1815 жылы [[Лондон]] қаласында туып, сол қалада анасымен бірге тұрған. Ада тек анасынан тәрбие алса да, оның анасымен қарым-қатынасы жайлы түрлі деректер бар. Біреулер олар жақын болды десе, басқалары Анна Изабелла қызымен тек қоғамдық сынды болдырмау үшін қатынасқанын айтады. Балалық шағында Ада ауруға төзімсіз болған. Бас ауруы жиі мазалап, оның көру қабілетіне әсер еткен. Бұдан басқа, қызылшамен ауырып, көп уақытқа төсек тартып қалған болатын. Ада бала кезінен ғылым мен білімге жақын болған. Анасынан дарыған математикаға деген ынта мен қызығушылық оның болашақтағы жетістіктеріне жетуіне үлкен түрткі болды. Барлық балалар сияқты оның да "Ұшамын" деген арманы болған. Бірақ 12 жасар Ада бұған шын ниетпен, ғылыми тұрғыдан қарады. Тіпті, құс қанатының құрылысын зерттеп, сай материалдарды табуға тырысты. == Ғылымдағы жолы == Аданың математикадағы жетістіктеріне бастама берген ағылшын математигі [[Чарльз Бэббидж]]. Аданың талантына тамсанған Бэббидж оған өз жобаларының прототиптерімен таныстырған. Ада оның жұмысында үлкен қызығушылық танытып, Бэббиджді аналитикалық таланты мен таң қалдырды. Дәл осы машина үшін Ада алғашқы компьютерлік бағдарламаны жазды және осылайша жаңа мамандықтың басталуын белгіледі.<ref>Ада Байрон Лавлейс - первый программист / Уоллмарк Лори , 2017. ISBN 978-5-905474-84-2</ref> Бұдан кейін Бэббидж оны "Сандар сиқыршысы" деп атап кеткен. 1842-1843 жылдары 9 ай бойы Ада Бэббидждің аналитикалық машинасы жайлы лекциясын француз тілінен аударды. Аудармаға Лавлейс өз қолжазбаларын қоса берді. Олар мақаладан 3 есе көп болды. Бұған себеп Британдық ғылыми қоғамдастықтың [[Менабреа]] жазған еңбегіне дайындығының болмауы : Англия ғалымдары бұл тақырыпқа қызығушылық танытпады және Ада механизмнің жұмыс істеу принципін түсіндіруге тура келді. Лавлейс жұмысын жоғары бағалады, оның еңбегі туралы Майкл Фарадейнің өзі оң бағасын берді. Ада түсіндірмелерінің бірі аналитикалық машинада Бернуллидің санын есептеуге болатын алгоритмді егжей-тегжейлі сипаттады. Бұдан әрі бұл жұмысты Бэббидж машинасы өмір сүргенде құрастырылмағанына қарамастан, компьютерде ойнату мүмкін болатын бірінші бағдарлама деп мойындады. Ада өмір бойы әр түрлі ғылыми ілімдерге, соның ішінде аз зерттелген салалармен қызықты. Мысалы, адам френология (психиканың бас сүйегінің түріне тәуелділігі) және месмеризм - жануар магнетизм туралы ілім. Ада информатикадағы жетістіктері мен қосқан үлесі әлі күнге дейін дау-дамайдың мәні болып қала береді. Зерттеушілер графиня Лавлейс бірінші бағдарламашы атағын алуға құқылы ма? Осы көзқарастың қарсыластары бағдарламалар ол емес, Чарльз Бэббидж жасап шығарды, ал Ада өзі аналитикалық машинаны танымал етумен айналысты деген пікір айтады. Алайда Ада қорғаушылары бірінші бағдарламашы ретінде оның Бернуллидің сандарды есептеу бойынша жұмыстары таңқаларлық дәл және өз уақыты үшін қиын және дамыған екенін және бұрын Бэббидж жазғанымен қандай да бір салыстыруға келмейтінін айтады. Дегенмен зерттеушілердің көпшілігі Ада Лавлейс талдау машинасының әлеуетін толық бағалаған және адамзат өміріне қандай өзгерістер әкеледі деп болжай алатын жалғыз адам болған деген оймен келіседі. Дау қанша жалғасса да, «жұмыс ұяшығы» және «цикл» терминдері Ада Лавлейспен енгізілгені белгілі.<ref>https://miridei.com/sucess-ideas/successful-stories/itzhenschiny/</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Математиктер]] 50y4yp5br3ks64x3ev5kpukz2x9u6v2 0 647126 3688309 3683416 2026-10-29T10:11:14Z PushkinVko 184261 «[[Санат:1962 жылы туғандар|1962 жылы туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3688309 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Теміржан Ерқасұлы Айтбаев''' ([[1 қараша]], [[1962 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Алакөл ауданы]]) — [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы.<ref>[https://nauka-nanrk.kz/ru/news/obv2020.html Национальная академия наук Республики Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812061305/https://nauka-nanrk.kz/ru/news/obv2020.html |date=2020-08-12 }}</ref> == Өмірбаяны == * [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]н тәмамдаған. Мамандығы бойынша - [[топырақтану]]шы-[[агрохимик]]. * Еңбек жолын [[Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты]]нда кіші ғылыми қызметкер болып бастаған. * Ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, ғалым-хатшы және 2004-2018 жылдар аралығында аталған институттың бас директоры қызметтерін атқарған.<ref>[http://novaera.kz/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%E2%80%93-70!.html КазНИИКО – 70 ЛЕТ !] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508182513/http://novaera.kz/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%E2%80%93-70%21.html |date=2021-05-08 }}</ref> * Қазіргі таңда [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]] КеАҚ "Көкөніс және бау шаруашылығы ғылыми орталығының директоры және "Жеміс-көкөніс және жаңғақ шаруашылығы" кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарады.<ref>[http://www.kaznau.kz/page/department/?name=zhemis_kokonis_zhane_zhangak_sharuashylygy&var=kafedra_mengerushisi_330&lang=kz Айтбаев Теміржан Ерқасұлы - Кафедра меңгерушісі]{{Deadlink|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * "Тәуелсіздікке 25 жыл" орденімен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Академиктер]] [[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары]] [[Санат:1962 жылы туғандар]] ljb2vamlsa1yaltc02eo2xr5wc1vaqc 3688310 3688309 2026-10-29T10:11:38Z PushkinVko 184261 «[[Санат:Алматы облысында туғандар|Алматы облысында туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3688310 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Теміржан Ерқасұлы Айтбаев''' ([[1 қараша]], [[1962 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Алакөл ауданы]]) — [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы.<ref>[https://nauka-nanrk.kz/ru/news/obv2020.html Национальная академия наук Республики Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812061305/https://nauka-nanrk.kz/ru/news/obv2020.html |date=2020-08-12 }}</ref> == Өмірбаяны == * [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]н тәмамдаған. Мамандығы бойынша - [[топырақтану]]шы-[[агрохимик]]. * Еңбек жолын [[Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты]]нда кіші ғылыми қызметкер болып бастаған. * Ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, ғалым-хатшы және 2004-2018 жылдар аралығында аталған институттың бас директоры қызметтерін атқарған.<ref>[http://novaera.kz/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%E2%80%93-70!.html КазНИИКО – 70 ЛЕТ !] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508182513/http://novaera.kz/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%E2%80%93-70%21.html |date=2021-05-08 }}</ref> * Қазіргі таңда [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]] КеАҚ "Көкөніс және бау шаруашылығы ғылыми орталығының директоры және "Жеміс-көкөніс және жаңғақ шаруашылығы" кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарады.<ref>[http://www.kaznau.kz/page/department/?name=zhemis_kokonis_zhane_zhangak_sharuashylygy&var=kafedra_mengerushisi_330&lang=kz Айтбаев Теміржан Ерқасұлы - Кафедра меңгерушісі]{{Deadlink|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * "Тәуелсіздікке 25 жыл" орденімен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Академиктер]] [[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары]] [[Санат:1962 жылы туғандар]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] tvjjij4twk8ebye4k0go5tn56li05as 0 652579 3688252 3681385 2026-10-29T09:32:03Z Avenger37 187733 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3688252 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну үдерісі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі мынадай: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O. Бұл үдеріс негізгі үш сатыдан турады: 1) [[гликолиз]]; 2) [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; 3) [[тотығу фосфарлануы|тотығу фосфорлануы]] <ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref>. == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде қуат шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл үдеріс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Үдерістің негізгі кезеңінде қуатты жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref>. [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл үдеріс сонымен қатар [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз|Гликолизбен салыстырғанда,]] Кребс циклі оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін, [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу үдерісінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО₂ молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н₂, 2 АТФ түзіледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref>. [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотығу фосфорлануы == [[Тотығу фосфорлануы]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы үдерісте оттегі қажет етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] бен [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н₂ жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы қуат жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент|электрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін, [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>. Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] үдерістерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == Дереккөздер == == Пируват == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] [[Санат:Молекулалар]] opi61szov02xfq3uessylxvefqpks86 3688259 3688252 2026-10-29T09:36:39Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Avenger37|Avenger37]] ([[User talk:Avenger37|т]]) өңдемелерінен [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681385 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну үдерісі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі мынадай: C₆H₁₂O₆ + 6O₂ → 6CO₂ + 6H₂O. Бұл үдеріс негізгі үш сатыға бөлінеді: 1) [[гликолиз]]; 2) [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; 3) [[тотығу фосфарлануы|тотығу фосфорлануы]] <ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref>. == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде қуат шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл үдеріс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Үдерістің негізгі кезеңінде қуатты жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref>. [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл үдеріс сонымен қатар [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз|Гликолизбен салыстырғанда,]] Кребс циклі оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін, [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу үдерісінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО₂ молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н₂, 2 АТФ түзіледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref>. [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотығу фосфорлануы == [[Тотығу фосфорлануы]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы үдерісте оттегі қажет етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] бен [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н₂ жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы қуат жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент|электрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін, [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>. Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] үдерістерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == Дереккөздер == == Пируват == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] [[Санат:Молекулалар]] k2w8vsan125n8x5rn8nmbe6u7m9v2ay 0 653066 3688099 3681458 2026-10-29T05:42:07Z Назгуль Жексембаева 187704 3688099 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Ескі Жаңа Жыл''' — Джулиан күнтізбесіндегі [[Жаңа жыл]] (ескі стиль). Бұл мейрам 13-14 қаңтарда тойланады және Рождествоны атап өтетін елдерде кең таралған. == Тарихы == Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды. Еуропалық мемлекеттердің барлығы 18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі Григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне жаңа стильге көшу жасалды. Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар — Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты. == Салт-дәстүрлер == Көптеген дәстүрлер мен [[әдет-ғұрыптар]] Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Әулие Василий күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және дәндерді себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды. Ескі Жаңа жыл түнінде қыздар өздерінің болашақ махаббатына сәуегейлік жасаған. Өйткені, христмастид кезеңі жалғасты, кез-келген сәуегейлік пен болжам жасау үшін жылдың ең жақсы кезеңі. Халық арасында 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түні болашақ жарыңды түсіңде көре аласың деген сенім болған. === Наным-сенім мен ырымдар === * Жыл бойы жақсы киініп жүру үшін Василий кешінде Жаңа жылды жаңа киіммен қарсы алу керек деген наным болған. * Ескі Жаңа жыл қарсаңында мол дастарқан жаю келер жылда тоқшылық пен береке болсын деген ниетті білдіреді. * Ескі Жаңа жыл қарсаңындағы ашық әрі жұлдызды аспан жидек мол болады дегенді білдірген. Ал 13 қаңтар кешіндегі қатты боран жаңғақтың мол өнімінің белгісі саналған. Тойлайтын мемлекеттер == Сыртқы сілтемелер == * [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника] [[Санат:Жаңа жыл]] pr7o6m4sgj46kyjb8tanmjupbxv7qma 3688102 3688099 2026-10-29T05:43:29Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Назгуль Жексембаева|Назгуль Жексембаева]] ([[User talk:Назгуль Жексембаева|т]]) өңдемелерінен [[User:Ботагоз Тагудретова|Ботагоз Тагудретова]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681458 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Ескі Жаңа Жыл''' — Джулиан күнтізбесіндегі [[Жаңа жыл]] (ескі стиль). Бұл мейрам 13-14 қаңтарда тойланады және Рождествоны атап өтетін елдерде кең таралған. == Тарихы == Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды. Еуропалық мемлекеттердің барлығы 18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі Григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне жаңа стильге көшу жасалды. Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар — Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты. == Салт-дәстүрлер == Көптеген дәстүрлер мен [[әдет-ғұрыптар]] Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Әулие Василий күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және дәндерді себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды. Ескі Жаңа жыл түнінде қыздар өздерінің болашақ махаббатына сәуегейлік жасаған. Өйткені, христмастид кезеңі жалғасты, кез-келген сәуегейлік пен болжам жасау үшін жылдың ең жақсы кезеңі. Халық арасында 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түні болашақ жарыңды түсіңде көре аласың деген сенім болған. === Наным-сенім мен ырымдар === * Ақшадан тарықпау үшін бұл күні қарызға ақша бермеген. Ал керісінше, ақша алу жақсы ырым саналып, жаңа жылда табыс мол болады деп сенген. * Жыл бойы жақсы киініп жүру үшін Василий кешінде Жаңа жылды жаңа киіммен қарсы алу керек деген наным болған. * Ескі Жаңа жыл қарсаңында мол дастарқан жаю келер жылда тоқшылық пен береке болсын деген ниетті білдіреді. * Ескі Жаңа жыл қарсаңындағы ашық әрі жұлдызды аспан жидек мол болады дегенді білдірген. Ал 13 қаңтар кешіндегі қатты боран жаңғақтың мол өнімінің белгісі саналған. Тойлайтын мемлекеттер == Сыртқы сілтемелер == * [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника] [[Санат:Жаңа жыл]] qftf0jdu6ktphvtckp84cepbe8j9zpv 0 653843 3688267 3653442 2026-10-29T09:39:25Z Avenger37 187733 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3688267 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}}'''Minecraft Bedrock Edition''' (алдыңғы нұсқаларында [[Minecraft]] Pocket Edition немесе қысқаша [[Minecraft]] PE) — [[Minecraft]] ойынының екінші нұсқасы. Бұл телефон, гаджет, планшеттерге арналған Minecraft ойынының екіншісі. Бұл ойынды [[Mojang Studios]] және [[Xbox Game Studios]] [[компания]]лары 2011 [[жыл]]дың 16 [[тамыз]]ында шығарды. Minecraft Java Edition ойынының интерфейсі Minecraft Bedrock Edition ойынының интерфейсінен басқаша және олардың беттері әртүрлі. Олардың басты айырмашылығы-екеуі екі түрлі ойын және Minecraft Java Edition тек қана [[Windows]], [[Linux]] және [[Mac OS]]-та жұмыс істейді. Ал Bedrock Edition тек қана [[Android]], [[IOS]], [[Windows 10]], [[Xbox]], [[Nintendo Switch]], [[Gear VR]], [[Fire OS]] және [[fireTV]]-да қалыпты жұмыс істейді.<ref>[https://zen.yandex.ru/media/id/5d643b0f04af1f00aeac2ad3/sravnenie-minecraft-bedrock-edition-ili-minecraft-java-edition-5d87641e3639e600ad6f9910#:~:text=Minecraft%3A%20Java%20Edition%20%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B5%D1%82%20%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE,VR%2C%20Fire%20OS%20%D0%B8%20fireTV.Minecraft Bedrock Edition және Minecraft Java Edition ойындарының ұқсастықтары мен айырмашылықтары]</ref> == Тағы қараңыз == * [[Minecraft]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Mojang ойындары]] [[Санат:Xbox ойындары]] [[Санат:Minecraft]] [[Санат:Android ойындары]] [[Санат:IOS ойындары]] ov9xvee6p3e0vfmkmislme1k061w9rv 0 654589 3688322 3649703 2026-10-29T10:34:38Z Раимханова Айшабибі 187724 3688322 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} {{Тұлға |Есімі = Sandra "Sandie" Crisp |Шынайы есімі = Johnnie Baima |Сурет = Goddess Bunny.jpg |Сурет атауы = Goddess Bunny 2007 жылы |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 13.01.1960 |Туған жері = {{туғанжері|Санта-Моника|Санта-Моникада}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Қайтыс болған күні = 27.01.2021 |Қайтыс болған жері = {{Қайтысболғанжері|Лос Анджелес|Лос Анджелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Азаматтығы = {{Байрақ|АҚШ}} |Ұлты = |Мансабы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = Rocky Dale Wilson |Балалары = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Сандра "Сэнди" Крисп''' ({{lang-en|Sandra "Sandie" Crisp}}; [[13 қаңтар]] [[1960 жыл|1960]], [[Санта-Моника]] — [[27 қаңтар]] [[2021 жыл|2021]], [[Лос Анджелес]]; '''Goddess Bunny''' атымен де танымал) — американдық әртіс, трансгендер, [[Актер|актриса]] және модель.<ref name=LAW>{{cite web|url=http://www.laweekly.com/arts/drag-legend-the-goddess-bunny-is-being-honored-at-bushwig-this-weekend-8165885|work=[[LA Weekly]]|title=At the Punk Version of DragCon, NYC Queens Honor an L.A. Legend: The Goddess Bunny|date=April 29, 2017|author=Stuart, Gwynedd}}</ref> Крисп трансгендерлік әйел және [[полиомиелит]]ке шалдыққан. Дұрыс жүргізілмеген медициналық ем-шаралардың салдарынан оның денсаулығына қосымша зиян келген. Ол мүгедек балаларға арналған әртүрлі патронаттық үйлерде өсті. Балалық шағында ол өзінің патронаттық отбасыларының мүшелерінен физикалық және жыныстық [[зорлық-зомбылық]]ты үнемі жыныстық сәйкестігі мен мүгедектігіне байланысты көтеріп жүрді. ==Өмірбаяны== Сэнди Крисп [[1960 жыл]]ы [[13 қаңтар]]да дүниеге келген. Ол бала кезінен [[полиомиелит]]ке шалдыққан [[мүгедек]]. Ол өзінің актерлік дебютін Шарлин ретінде 1986 жылы түсірілген ''Hollywood Vice Squad'' фильмінде және [[Мэрилин Мэнсон]]ның «The Dope Show» музыкалық бейнебаянына түсті. 1994 жылы ол Ник Бугас режиссерлік еткен [[The Goddess Bunny|''The Goddess Bunny'']] атты деректі фильмнің басты кейіпкері болды. [[27 қаңтар]] [[2021|2021 жылы]] Сэнди Крисп 61 жасында [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19]] індетінен қайтыс болды.<ref>https://www.nytimes.com/2021/02/04/obituaries/sandie-crisp-dead-coronavirus.amp.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ актрисалары]] [[Санат:АҚШ кинематографы актрисалары]] 8vtg9bq0ywdyq1kmx1hqsmeqv75hj0j 0 656022 3688261 3683549 2026-10-29T09:37:08Z Жубышева Кенжетай 187723 3688261 wikitext text/x-wiki <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Сәулетші|есімі=Ивонн Фаррелл|шынайы есімі=ағылш. Yvonne Farrell |суреті=Yvonne Farrell at arcVision 2015.jpg|сурет тақырыбы=Ивонн Фаррелл 2015 жылы |азаматтығы=[[Ирландия]]|туған күні=1951|туған жері=[[Оффали (графтық)|Оффали]], [[Ленстер]], [[Ирландия]]|білімі=[[Дублин қалалық университеті|Дублин Университеті коледжі]]|басты құрылыстары=Боккони университетінің ғимараты, [[[Universidad de Ingeniería y Tecnología]] == Өмір баяны == ],т.б.|ескерткіштерді жаңғырту=[[Дублиндегі Темпл Бар ауданы]]|марапаттары=[[Джейн Дрю премиясы]] (2015), [[Корольдік Алтын медалі]], [[Притцкер сыйлығы]] (2020)}} '''Ивонн Фаррелл''' ([[1951 жыл|1951 жылы]]) — ирландиялық [[сәулетші]] және ғалым. 2008 жылы [[Милан|Миландағы]] Боккони университетінің ғимараты үшін World Building of the Year марапатын иеленген Grafton Architects ұйымының бірлескен құрылтайшысы.<ref>[http://aosdana.artscouncil.ie/members/farrell/ Yvonne Farrell]</ref> 2016 жылы [[Лима]], [[Перу|Перудағы]] Universidad de Ingeniería y Tecnología ғимаратының жобасы бойынша бірінші халықаралық RIBA сыйлығын жеңіп алды<ref>[https://www.architecture.com/awards-and-competitions-landing-page/awards/riba-international-awards RIBA International Awards 2021]</ref> және 2020 жылы Корольдік "Алтын медалімен" марапатталды.<ref>[https://www.dezeen.com/2019/10/02/grafton-architects-wins-2020-riba-royal-gold-medal/ Grafton Architects wins 2020 RIBA Royal Gold Medal]</ref> 2017 жылы Шелли Макнамарамен бірге 16-шы Венециялық сәулет биенналесінің кураторы болып тағайындалды.<ref>[https://www.biennialfoundation.org/2017/01/13901/ Yvonne Farrell And Shelley McNamara Appointed Curators Of Venice Architecture Biennale]</ref> 2020 жылы Макнамарамен бірге [[Притцкер сыйлығы|Притцкер сәулет сыйлығына]] ие болды. == Мансабы == Ивонн Фаррелл [[Дублин |Дублин университетінің]] колледжінде сәулет өнерін оқып, 1974 жылы бітірген. Ол 1977 жылы Шелли Макнамарамен бірге Дублинде Grafton Architects сәулетшілер ұйымының негізін қалады. Ивонн Фаррелл — 1990 жылдары Дублиндегі Темпл-Бар ауданын жаңғыртуға атсалысқан 91-ші сәулетшілер тобының мүшесі, негізін қалаушы. Графтон сәулетшілері 2002 жылы Венеция биенналесінде [[Ирландия|Ирландияның]] атынан шығып, 2008 жылы қайтадан көрмеге қатысуға ұсынылды. Олардың Миландағы Боккони университетінің жобасы 2008 жылы World Building of the Year сыйлығына әрі үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>[https://www.dezeen.com/2008/10/27/universita-luigi-bocconi-by-grafton-architects/ Universita Luigi Bocconi by Grafton Architects]</ref> 2009 жылы Дублин орталығындағы Қаржы министрлігінің ғимараты Civic Trust Award азаматтық сенім сыйлығын, сонымен қатар, Ирландия Сәулет қауымдастығының арнайы сыйлығын алды. Фаррелл 1976 жылдан бастап Дублин университетінің колледжінде сабақ берді. Ал 2008 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцарияның]] Мендризио қаласындағы Сәулет академиясына арнайы шақырылып, [[профессор]] қызмет атқарды. Ол 2010 жылы [[Гарвард университеті|Гарвард]] жоғары дизайн мектебінде Кензо Танге кафедрасын басқарды. Қазіргі уақытта [[Лозанна|Лозаннадағы]] Федералды политехникалық мектебінде сабақ береді. Ивонн Фаррелл [[Осло]], [[Стокгольм]], Берлаге, [[Йель университеті|Йель]], Буффало, Сент-Луис, [[Канзас Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] және Тампа сияқты Еуропалық және Американдық [[Сәулет|сәулет]] мектептерде дәріс оқиды. Фаррелл — Ирландия Корольдік сәулетшілер институтының мүшесі, Британдық сәулетшілер Корольдік институтының құрметті мүшесі және Ирландияның өнер ұйымы Aosdána-ның сайланған мүшесі. Ол Дублин университеті колледжінің адъюнкт-профессоры қызметін де атқарады.<ref>[https://www.ucd.ie/newsandopinion/news/2017/jan/19/venicearchitecturebiennaletobecuratedbyucdadjunctprofessors/ Venice Architecture Biennale to be curated by UCD adjunct professors]</ref> 2019 жылдың қараша айында Фаррелл және оның Grafton Architects ұйымындағы серіктесі Шелли Макнамара Nui Galway құрметті атағына ие болды, ал 2019 жылдың сәуірінде Дублиннің [[Тринита|Тринити]] колледжінің құрметті [[Докторантура|докторлық]] дәрежесін алды.<ref>[https://www.tcd.ie/registrar/honorary-degrees/2018-19/ Honorary Degrees 2018-19]</ref> Ивонн Фаррелл және Макнамара 2020 жылы [[Притцкер сыйлығы|Притцкер сәулет сыйлығын]] жеңіп алып, осы марапатқа ие болған төртінші және бесінші әйел атанды.<ref>[https://edition.cnn.com/style/article/pritzker-prize-winner-2020/index.html Pritzker Prize 2020]</ref> == Сілтемелер == * [https://www.moma.org/artists/40354 Ивонн Фаррелл сәулет сызбалары] * [https://www.graftonarchitects.ie/ Grafton Architects веб-сайты] == Дереккөздер == [[Санат:Сәулет және құрылыс]] [[Санат:Сәулетшілер]] [[Санат:Сәулет өнері]] [[Санат:Әйелдер]] [[Санат:Ирландияда туғандар]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] jg3gbtj5am7i3uofro19rbbb7biyhm3 3688262 3688261 2026-10-29T09:37:43Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жубышева Кенжетай|Жубышева Кенжетай]] ([[User talk:Жубышева Кенжетай|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681476 wikitext text/x-wiki <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Сәулетші|есімі=Ивонн Фаррелл|шынайы есімі=ағылш. Yvonne Farrell |суреті=Yvonne Farrell at arcVision 2015.jpg|сурет тақырыбы=Ивонн Фаррелл 2015 жылы |азаматтығы=[[Ирландия]]|туған күні=1951|туған жері=[[Оффали (графтық)|Оффали]], [[Ленстер]], [[Ирландия]]|білімі=[[Дублин қалалық университеті|Дублин Университеті коледжі]]|басты құрылыстары=Боккони университетінің ғимараты, Universidad de Ingeniería y Tecnología,т.б.|ескерткіштерді жаңғырту=[[Дублиндегі Темпл Бар ауданы]]|марапаттары=[[Джейн Дрю премиясы]] (2015), [[Корольдік Алтын медалі]], [[Притцкер сыйлығы]] (2020)}} '''Ивонн Фаррелл''' ([[1951 жыл|1951 жылы]]) — ирландиялық [[сәулетші]] және ғалым. 2008 жылы [[Милан|Миландағы]] Боккони университетінің ғимараты үшін World Building of the Year марапатын иеленген Grafton Architects ұйымының бірлескен құрылтайшысы.<ref>[http://aosdana.artscouncil.ie/members/farrell/ Yvonne Farrell]</ref> 2016 жылы [[Лима]], [[Перу|Перудағы]] Universidad de Ingeniería y Tecnología ғимаратының жобасы бойынша бірінші халықаралық RIBA сыйлығын жеңіп алды<ref>[https://www.architecture.com/awards-and-competitions-landing-page/awards/riba-international-awards RIBA International Awards 2021]</ref> және 2020 жылы Корольдік "Алтын медалімен" марапатталды.<ref>[https://www.dezeen.com/2019/10/02/grafton-architects-wins-2020-riba-royal-gold-medal/ Grafton Architects wins 2020 RIBA Royal Gold Medal]</ref> 2017 жылы Шелли Макнамарамен бірге 16-шы Венециялық сәулет биенналесінің кураторы болып тағайындалды.<ref>[https://www.biennialfoundation.org/2017/01/13901/ Yvonne Farrell And Shelley McNamara Appointed Curators Of Venice Architecture Biennale]</ref> 2020 жылы Макнамарамен бірге [[Притцкер сыйлығы|Притцкер сәулет сыйлығына]] ие болды. == Мансабы == Ивонн Фаррелл [[Дублин |Дублин университетінің]] колледжінде сәулет өнерін оқып, 1974 жылы бітірген. Ол 1977 жылы Шелли Макнамарамен бірге Дублинде Grafton Architects сәулетшілер ұйымының негізін қалады. Ивонн Фаррелл — 1990 жылдары Дублиндегі Темпл-Бар ауданын жаңғыртуға атсалысқан 91-ші сәулетшілер тобының мүшесі, негізін қалаушы. Графтон сәулетшілері 2002 жылы Венеция биенналесінде [[Ирландия|Ирландияның]] атынан шығып, 2008 жылы қайтадан көрмеге қатысуға ұсынылды. Олардың Миландағы Боккони университетінің жобасы 2008 жылы World Building of the Year сыйлығына әрі үлкен танымалдыққа ие болды.<ref>[https://www.dezeen.com/2008/10/27/universita-luigi-bocconi-by-grafton-architects/ Universita Luigi Bocconi by Grafton Architects]</ref> 2009 жылы Дублин орталығындағы Қаржы министрлігінің ғимараты Civic Trust Award азаматтық сенім сыйлығын, сонымен қатар, Ирландия Сәулет қауымдастығының арнайы сыйлығын алды. Фаррелл 1976 жылдан бастап Дублин университетінің колледжінде сабақ берді. Ал 2008 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцарияның]] Мендризио қаласындағы Сәулет академиясына арнайы шақырылып, [[профессор]] қызмет атқарды. Ол 2010 жылы [[Гарвард университеті|Гарвард]] жоғары дизайн мектебінде Кензо Танге кафедрасын басқарды. Қазіргі уақытта [[Лозанна|Лозаннадағы]] Федералды политехникалық мектебінде сабақ береді. Ивонн Фаррелл [[Осло]], [[Стокгольм]], Берлаге, [[Йель университеті|Йель]], Буффало, Сент-Луис, [[Канзас Сити (Миссури)|Канзас-Сити]] және Тампа сияқты Еуропалық және Американдық [[Сәулет|сәулет]] мектептерде дәріс оқиды. Фаррелл — Ирландия Корольдік сәулетшілер институтының мүшесі, Британдық сәулетшілер Корольдік институтының құрметті мүшесі және Ирландияның өнер ұйымы Aosdána-ның сайланған мүшесі. Ол Дублин университеті колледжінің адъюнкт-профессоры қызметін де атқарады.<ref>[https://www.ucd.ie/newsandopinion/news/2017/jan/19/venicearchitecturebiennaletobecuratedbyucdadjunctprofessors/ Venice Architecture Biennale to be curated by UCD adjunct professors]</ref> 2019 жылдың қараша айында Фаррелл және оның Grafton Architects ұйымындағы серіктесі Шелли Макнамара Nui Galway құрметті атағына ие болды, ал 2019 жылдың сәуірінде Дублиннің [[Тринита|Тринити]] колледжінің құрметті [[Докторантура|докторлық]] дәрежесін алды.<ref>[https://www.tcd.ie/registrar/honorary-degrees/2018-19/ Honorary Degrees 2018-19]</ref> Ивонн Фаррелл және Макнамара 2020 жылы [[Притцкер сыйлығы|Притцкер сәулет сыйлығын]] жеңіп алып, осы марапатқа ие болған төртінші және бесінші әйел атанды.<ref>[https://edition.cnn.com/style/article/pritzker-prize-winner-2020/index.html Pritzker Prize 2020]</ref> == Сілтемелер == * [https://www.moma.org/artists/40354 Ивонн Фаррелл сәулет сызбалары] * [https://www.graftonarchitects.ie/ Grafton Architects веб-сайты] == Дереккөздер == [[Санат:Сәулет және құрылыс]] [[Санат:Сәулетшілер]] [[Санат:Сәулет өнері]] [[Санат:Әйелдер]] [[Санат:Ирландияда туғандар]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] elov2yxzcwvwlx4u35gywyiqnint1ve 0 656492 3688121 3660375 2026-10-29T05:51:57Z Сәкенова Толғанай 187702 түзету енгіздім 3688121 wikitext text/x-wiki '''Өмірбаяны'''{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз}} {{Боксшы |Есімі = Дина Исламбекова |Шынайы есімі = |Суреті = |Толық есімі = Дина Нурланқызы Исламбекова |Лақап аты = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Туған күні = 10.08.2000 |Туған жері = [[Шымкент]], [[Қазақстан]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Тұрғылықты жері = |Салмағы = 81 кг |Тұрысы = |Бойы = |Қолдың қарқыны = |Стилі = |Бапкері = |Команда = |Алғашқы айқасы = |Соңғы айқасы = |Чемпион белдігі = |Айқастар = |Жеңістер саны = |Нокаут = |Жеңілгені = |Тең түскендері = |Болмағандары = |Әуесқой айқастары = |Әуесқой айқастарда жеңгені = |Әуесқой айқастарда жеңілгені = |Әуесқой айқастарда нокауты = |Әуесқой айқастарда тең түскендері = |Рейтинг1 = |Позиция1 = |Үздік позициясы1 = |Рейтинг2 = |Позиция2 = |Үздік позициясы2 = |Рейтинг3 = |Позиция3 = |Үздік позициясы3 = |Рейтинг4 = |Позиция4 = |Үздік позициясы4 = |Рейтинг5 = |Позиция5 = |Үздік позициясы5 = |Рейтинг6 = |Позиция6 = |Үздік позициясы6 = |Рейтинг7 = |Позиция7 = |Үздік позициясы7 = |Рейтинг8 = |Позиция8 = |Үздік позициясы8 = |Рейтинг9 = |Позиция9 = |Үздік позициясы9 = |Үздік позициясы = |Нашар позициясы = |boxrec_id = |Сайты = }} {{Медальдар | ені = 270px | суреті = | медальдар = {{ОО-спорт|[[Бокс]]}} {{турнир|[[Бокстан Әлем Чемпионаты|Әлем чемпионаттары]]}} {{медаль|Қола|[[Бокстан Әйелдер Арасындағы Әлем Чемпионаты 2019|Улан-Удэ 2019]]}} }} '''Дина Нурланқызы Исламбекова''' (10 тамыз 2000 жылы, [[Шымкент]], [[Қазақстан]]) — [[Қазақстан|қазақстандық]] [[бокс]]шы. 2019 жылғы Әлем Чемпионатының жүлдегері. == Мансап == Дина Исламбекова ересектер арасындағы турнирлерде 2019 жылы дебют жасаған. Қазан айында [[Ұлан-Удэ]] қаласында өткен [[Бокстан Әйелдер Арасындағы Әлем Чемпионаты 2019|Олимпиада алдындағы Әлем Чемпионаты]] қазақстандық спортшы төрешілердің бірауыздан қабылдаған шешімі бойынша қытайлық спортшы [[Ян Сяоли]]ден жеңіліп, жартылай финалдық жекпе-жекті аяқтады. Нәтижесінде бокстан әйелдер арасындағы XI Әлем чемпионатында, мансабындағы бірінші болып ол қола медальға ие болды<ref>{{Cite web|url=https://time.kz/articles/sport/2019/10/11/medali-dlya-diny-i-milany|title=Медали для Дины и Миланы|publisher=Время|lang=ru|accessdate=2019-10-14}}</ref>. == Ескертпелер == {{ескертпелер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20191014044754/https://boxrec.com/en/amateurboxer/900506 Статистика боёв] {{wikify}} [[Санат:Қазақстан боксшылары]] [[Санат:Қазақстан Әлем чемпиондары]] [[Санат:Бокстан әлем чемпиондары]] {{Bio-stub}} pbbdhw9pg4ad8hfwcyxgw8fbgr9pr41 3688127 3688121 2026-10-29T05:54:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Сәкенова Толғанай|Сәкенова Толғанай]] ([[User talk:Сәкенова Толғанай|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3660375 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз}} {{Боксшы |Есімі = Дина Исламбекова |Шынайы есімі = |Суреті = |Толық есімі = Дина Нурланқызы Исламбекова |Лақап аты = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Туған күні = 10.08.2000 |Туған жері = [[Шымкент]], [[Қазақстан]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Тұрғылықты жері = |Салмағы = 81 кг |Тұрысы = |Бойы = |Қолдың қарқыны = |Стилі = |Бапкері = |Команда = |Алғашқы айқасы = |Соңғы айқасы = |Чемпион белдігі = |Айқастар = |Жеңістер саны = |Нокаут = |Жеңілгені = |Тең түскендері = |Болмағандары = |Әуесқой айқастары = |Әуесқой айқастарда жеңгені = |Әуесқой айқастарда жеңілгені = |Әуесқой айқастарда нокауты = |Әуесқой айқастарда тең түскендері = |Рейтинг1 = |Позиция1 = |Үздік позициясы1 = |Рейтинг2 = |Позиция2 = |Үздік позициясы2 = |Рейтинг3 = |Позиция3 = |Үздік позициясы3 = |Рейтинг4 = |Позиция4 = |Үздік позициясы4 = |Рейтинг5 = |Позиция5 = |Үздік позициясы5 = |Рейтинг6 = |Позиция6 = |Үздік позициясы6 = |Рейтинг7 = |Позиция7 = |Үздік позициясы7 = |Рейтинг8 = |Позиция8 = |Үздік позициясы8 = |Рейтинг9 = |Позиция9 = |Үздік позициясы9 = |Үздік позициясы = |Нашар позициясы = |boxrec_id = |Сайты = }} {{Медальдар | ені = 270px | суреті = | медальдар = {{ОО-спорт|[[Бокс]]}} {{турнир|[[Бокстан Әлем Чемпионаты|Әлем чемпионаттары]]}} {{медаль|Қола|[[Бокстан Әйелдер Арасындағы Әлем Чемпионаты 2019|Улан-Удэ 2019]]}} }} '''Дина Нурланқызы Исламбекова''' (10 тамыз 2000 жылы, [[Шымкент]], [[Қазақстан]]) — [[Қазақстан|қазақстандық]] [[бокс]]шы. 2019 жылғы Әлем Чемпионатының жүлдегері. == Мансап == Дина Исламбекова ересектер арасындағы турнирлерде 2019 жылы дебют жасаған. Қазан айында [[Ұлан-Удэ]] қаласында өткен [[Бокстан Әйелдер Арасындағы Әлем Чемпионаты 2019|Олимпиада алдындағы Әлем Чемпионаты]] қазақстандық спортшы төрешілердің бірауыздан қабылдаған шешімі бойынша қытайлық спортшы [[Ян Сяоли]]ден жеңіліп, жартылай финалдық жекпе-жекті аяқтады. Нәтижесінде бокстан әйелдер арасындағы XI Әлем чемпионатында, мансабындағы бірінші болып ол қола медальға ие болды<ref>{{Cite web|url=https://time.kz/articles/sport/2019/10/11/medali-dlya-diny-i-milany|title=Медали для Дины и Миланы|publisher=Время|lang=ru|accessdate=2019-10-14}}</ref>. == Ескертпелер == {{ескертпелер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20191014044754/https://boxrec.com/en/amateurboxer/900506 Статистика боёв] {{wikify}} [[Санат:Қазақстан боксшылары]] [[Санат:Қазақстан Әлем чемпиондары]] [[Санат:Бокстан әлем чемпиондары]] {{Bio-stub}} 8xwmj4pf08kd50nvu9izla3zt56n77h 0 657652 3688260 3678606 2026-10-29T09:36:56Z PushkinVko 184261 3688260 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, Атырау облысы [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы — Шоңай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы шайқас кезінде қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала өмірге келген, оның жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — сол отбасының кенжелерінің бірі болған. Балалардың барлығы жоғары білім алған, олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика–математика, бірі — экономика ғылымдары). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте оқу ісініӊ меӊгерушісі, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Шәкірттері == == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А. Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Әдебиет == * Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 * Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] p2y9cetqob6p0e64whxexiimfv7gobe 3688264 3688260 2026-10-29T09:38:00Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/PushkinVko|PushkinVko]] ([[User talk:PushkinVko|т]]) өңдемелерінен [[User:Кадылқызы Камшат|Кадылқызы Камшат]] соңғы нұсқасына қайтарды 3678606 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы — Шоңай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы шайқас кезінде қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала өмірге келген, оның жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — сол отбасының кенжелерінің бірі болған. Балалардың барлығы жоғары білім алған, олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика–математика, бірі — экономика ғылымдары). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте оқу ісініӊ меӊгерушісі, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Шәкірттері == == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А. Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Әдебиет == * Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 * Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] io3cl4iivyfycw906bygp2t4tjlf7o9 0 664372 3688202 2885106 2026-10-29T07:13:22Z Zafer 26180 Photo changed 3688202 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Томаш Голеш |сурет = Tomáš Holeš SK Slavia Praha 20261019 (29) (cropped).JPG |туған күні = 31.03.1993 |азаматтығы = {{ту|Чехия}} [[Чехия]] |бойы = 180 |салмағы = 73 |позиция = жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{ту|Чехия}} [[Славия (футбол клубы, Прага)|Славия (Прага)]] |номері = 3 |клубтары = {{футбол карьерасы |2012—2018|{{ту|Чехия}} [[Градец-Кралове (футбол клубы)|Градец-Кралове]]|121 (5) |2017—2018|{{аренда}}{{ту|Чехия}} [[Яблонец (футбол клубы)|Яблонец]]|18 (1) |2018—2019|{{ту|Чехия}} [[Яблонец (футбол клубы)|Яблонец]]|35 (5) |2019—|{{ту|Чехия}} [[Славия (футбол клубы, Прага)|Славия (Прага)]]|39 (7)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2020—|{{ту|Чехия}} |11 (1)}} }} '''Томаш Голеш''' ({{lang-cs|Tomáš Holeš}}; 31 наурыз 1993<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/216278 Тransfermarkt.com]</ref>, [[Нове-Место-на-Мораве]]) — чехиялық футболшы, жартылай қорғаушы. [[Футболдан 2020 жылғы Еуропа біріншілігі|2020 жылғы Еуропа чемпионатына]] қатысты. == Жетістіктері == === Командалық === Славия Прага * Чехия чемпионы (2): 2019/20, 2020/21 * Чехия кубогы: 2020/21 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://int.soccerway.com/players/toma-hole/230375/ Профилі] {{бастама}} {{сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Чехия футболшылары]] [[Санат:Чехия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Яблонец ФК ойыншылары]] [[Санат:Славия Прага ФК ойыншылары]] gj2mxj5h1nqvlygn69zh5803hl0dgal 0 667751 3688257 2920788 2026-10-29T09:36:30Z Unikalinho 46280 Unikalinho [[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2022]] бетін [[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2026]] бетіне жылжытты 2920788 wikitext text/x-wiki {{Олимпиада ойындары |Атауы = |Эмблемасы = Youth Olympic Logo.png |Ені = 280px |Эмблема аты = |Қала = {{Ту|Сенегал}} [[Дакар]] |Ұраны = |Елдер = |Атлеттер = |Медалдар = |Ашылуы = [[2022 жыл]] |Ашқан = |Жабылуы = [[2022 жыл]] |Ант берген атлет = |Ант берген төреші = |Ант берген бапкер = |Олимпиада оты = |Стадион = |алдыңғы = [[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2018|2018]] |келесі = 2026 }} '''2022 жылғы Жазғы жасөспірімдердің 4-ші Олимпиадалық Ойындары''' сол жылы 22 қазан мен 9 қараша күндері [[Сенегал]] астанасы [[Дакар|Дакарда]] өтеді<ref>https://www.olympic.org/news/it-s-time-for-africa-see-you-in-senegal</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://web.archive.org/web/20141007112612/http://www.gamesbids.com/eng/index.1.html {{Олимпиада}} [[Санат:Жасөспірімдер Жазғы Олимпиада ойындары]] [[Санат:Сенегалдағы спорт]] 2se0nxgkl1osdee2twnboja7fcwghg1 3688265 3688257 2026-10-29T09:38:07Z Unikalinho 46280 3688265 wikitext text/x-wiki {{Олимпиада ойындары |Атауы = |Эмблемасы = Youth Olympic Logo.png |Ені = 280px |Эмблема аты = |Қала = {{Ту|Сенегал}} [[Дакар]] |Ұраны = |Елдер = |Атлеттер = |Медалдар = |Ашылуы = [[2026 жыл]] |Ашқан = |Жабылуы = [[2026 жыл]] |Ант берген атлет = |Ант берген төреші = |Ант берген бапкер = |Олимпиада оты = |Стадион = |алдыңғы = [[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2018|2018]] |келесі = 2030 }} '''2026 жылғы Жазғы жасөспірімдердің 4-ші Олимпиадалық Ойындары''' сол жылы 22 қазан мен 9 қараша күндері [[Сенегал]] астанасы [[Дакар|Дакарда]] өтеді<ref>https://www.olympic.org/news/it-s-time-for-africa-see-you-in-senegal</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://web.archive.org/web/20141007112612/http://www.gamesbids.com/eng/index.1.html {{Олимпиада}} [[Санат:Жасөспірімдер Жазғы Олимпиада ойындары]] [[Санат:Сенегалдағы спорт]] 08lbi7m4dr2j44kt9obfp7kzib6h9jl 3688272 3688265 2026-10-29T09:48:38Z Unikalinho 46280 3688272 wikitext text/x-wiki {{Олимпиада ойындары |Атауы = |Эмблемасы = Youth Olympic Logo.png |Ені = 280px |Эмблема аты = |Қала = {{Ту|Сенегал}} [[Дакар]] |Ұраны = |Елдер = |Атлеттер = |Медалдар = |Ашылуы = [[2026 жыл]] |Ашқан = |Жабылуы = [[2026 жыл]] |Ант берген атлет = |Ант берген төреші = |Ант берген бапкер = |Олимпиада оты = |Стадион = |алдыңғы = [[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2018|2018]] |келесі = 2030 }} '''2026 жылғы Жазғы жасөспірімдердің 4-ші Олимпиадалық Ойындары''' сол жылы 30 қазан мен 13 қараша күндері [[Сенегал]] астанасы [[Дакар|Дакарда]] өтеді<ref>https://www.olympic.org/news/it-s-time-for-africa-see-you-in-senegal</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://web.archive.org/web/20141007112612/http://www.gamesbids.com/eng/index.1.html {{Олимпиада}} [[Санат:Жасөспірімдер Жазғы Олимпиада ойындары]] [[Санат:Сенегалдағы спорт]] kyx5r0ytkj6alptn3nnbpq1geeh6aw2 3688275 3688272 2026-10-29T09:49:49Z Unikalinho 46280 3688275 wikitext text/x-wiki {{Олимпиада ойындары |Атауы = |Эмблемасы = Youth Olympic Logo.png |Ені = 280px |Эмблема аты = |Қала = {{Ту|Сенегал}} [[Дакар]] |Ұраны = |Елдер = |Атлеттер = |Медалдар = |Ашылуы = [[2026 жыл]] |Ашқан = |Жабылуы = [[2026 жыл]] |Ант берген атлет = |Ант берген төреші = |Ант берген бапкер = |Олимпиада оты = |Стадион = |алдыңғы = [[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2018|2018]] |келесі = 2030 }} '''2026 жылғы Жазғы жасөспірімдердің 4-ші Олимпиадалық Ойындары''' сол жылы 30 қазан мен 13 қараша күндері [[Сенегал]] астанасы [[Дакар|Дакарда]] өтеді<ref>https://www.olympics.com/fr/dakar-2026/schedule-results#/en</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://web.archive.org/web/20141007112612/http://www.gamesbids.com/eng/index.1.html {{Олимпиада}} [[Санат:Жасөспірімдер Жазғы Олимпиада ойындары]] [[Санат:Сенегалдағы спорт]] i800gm8j9w9x2utz2e0vhpwarhjwdw6 4 675070 3688183 3687482 2026-10-29T07:01:13Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3688183 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||87994||2859||390||23664||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||97312||77536||11102||229||3392||234||110||5828||743 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||90070||84766||996||665||37||388||0||2891||50 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86588||80985||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55571||30508||3588||368||5769||944||2238||4786||5206 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49957||41130||1781||109||639||17||11||4542||40 |- |8||7||{{u|1nter pares}}||42559||38891||223||9||1870||76||0||1737||157 |- |9||8||{{u|Sibom}}||41112||38480||884||90||357||62||0||786||381 |- |10||11||{{u|Ulan}}||30436||23959||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||10||{{u|Орел Карл}}||26048||24106||890||39||134||4||3||665||11 |- |12||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844 |- |13||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18587||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||24076||22630||445||45||296||11||0||339||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13870||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||21235||11261||1486||41||7426||115||8||441||59 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17292||12310||224||7||135||162||8||2490||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14051||411||16||1017||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13771||12995||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9852||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11715||7211||514||0||125||518||0||617||55 |- |23||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||188||1681||0||344||14 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10239||8063||1233||40||4||0||4||333||36 |- |25||33||{{u|AlibekKS}}||8399||5820||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8362||6489||414||53||255||120||0||297||32 |- |27||32||{{u|TheNomadEditor}}||8265||5834||28||5||1868||204||0||172||52 |- |28||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||8060||5477||983||137||666||59||24||533||200 |- |30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3526||482||327||177||626||0||1642||348 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7307||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7510||6006||190||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6248||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||47||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||48||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||825||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5034||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5223||4199||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4507||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||57||{{u|Madi Dos}}||4545||3101||215||63||55||50||0||641||122 |- |49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4489||3943||4||0||11||7||0||421||5 |- |51||46||{{u|Makenzis}}||3902||3845||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||62||{{u|ShadZ01}}||3822||2974||511||126||106||0||2||12||1 |- |53||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3389||51||0||0||27||0||223||21 |- |54||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |55||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |56||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |57||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |58||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |59||59||{{u|Нурасылл}}||3398||2997||193||0||18||0||0||50||8 |- |60||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3112||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||116||{{u|Qanattan}}||3148||1173||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |67||83||{{u|MuratbekErkebulan}}||3030||1956||327||2||91||55||0||468||4 |- |68||65||{{u|Meruyert}}||2952||2787||0||0||0||0||0||0||1 |- |69||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||68||{{u|Unknown Alash}}||2547||2487||1||0||0||0||0||1||0 |- |77||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |78||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |79||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |80||89||{{u|Balaburgem}}||2473||1756||11||29||31||59||0||183||48 |- |81||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |82||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |83||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2447||0||1||0||0||0||2||2 |- |84||108||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |85||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |86||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |87||136||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |88||97||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |89||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |90||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |91||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |93||86||{{u|RaiymbekZh}}||2181||1862||8||3||20||0||0||82||86 |- |94||120||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |95||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1616||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||100||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||134||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||112||{{u|Wikuiser}}||1719||1270||208||0||117||0||51||24||12 |- |103||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |104||96||{{u|Nelli}}||1666||1503||0||0||0||0||0||0||0 |- |105||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1624||1345||1||0||113||1||0||5||0 |- |106||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |107||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||94||{{u|Gliwi}}||1582||1576||3||0||0||0||0||0||0 |- |109||102||{{u|2rk}}||1552||1366||0||98||0||1||0||8||0 |- |110||104||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |111||107||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |112||121||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |113||109||{{u|Marksscheider}}||1489||1321||46||0||119||0||0||9||0 |- |114||137||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |115||103||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |116||118||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |117||106||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |118||113||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |119||101||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |120||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |121||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |122||141||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |123||148||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |124||115||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |125||119||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |126||128||{{u|IL68}}||1219||951||62||0||31||0||0||134||1 |- |127||117||{{u|Ziv}}||1214||1139||62||0||0||2||0||9||2 |- |128||125||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |129||228||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |130||127||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |131||124||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |132||208||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |133||122||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |134||130||{{u|KoishymanovaG}}||1102||920||2||0||0||80||0||35||3 |- |135||126||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |136||129||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |137||198||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |138||164||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |139||139||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |140||132||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1050||903||16||0||0||0||0||5||0 |- |141||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |142||131||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||135||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |144||147||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |145||133||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||224||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |147||140||{{u|Aldogarov}}||951||832||0||0||2||0||0||90||0 |- |148||169||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |149||143||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |150||146||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |151||150||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |152||163||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |153||138||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |154||142||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |155||144||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||192||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |157||217||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |158||153||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |159||233||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |160||180||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |161||155||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |162||154||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||149||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |164||235||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |165||157||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |166||173||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |167||162||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |168||145||{{u|Mheidegger}}||743||769||7||2||0||0||0||6||3 |- |169||151||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |170||167||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1 |- |171||156||{{u|Mariko}}||734||684||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||159||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |173||165||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |174||177||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |175||226||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |176||160||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |177||152||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||718||709||0||1||0||0||0||6||1 |- |178||158||{{u|Εὐθυμένης}}||698||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |179||166||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||213||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |181||200||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |182||171||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |183||232||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |184||161||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |185||206||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |186||170||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |187||223||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |188||196||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |189||193||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||176||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |191||178||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |192||172||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||179||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |194||220||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |195||168||{{u|Tuttiorchestra687}}||635||635||0||0||0||0||0||5||2 |- |196||182||{{u|Bauyr03}}||632||559||0||1||0||0||0||37||0 |- |197||194||{{u|Aseke16}}||625||533||25||0||7||1||0||17||12 |- |198||219||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |199||230||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |200||189||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |201||175||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |202||183||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |203||185||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||174||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |205||184||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |206||234||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |207||187||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |208||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||576||564||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||231||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |210||191||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |211||202||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||197||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||210||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |214||207||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |215||209||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |216||201||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||190||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |218||195||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||204||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |220||225||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |221||212||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |222||199||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |223||186||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||221||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |225||222||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |226||188||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |227||211||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||216||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |229||229||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||227||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |231||205||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||218||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |233||215||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |234||203||{{u|Almatrkh}}||512||512||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||214||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |236||236||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] f3p8bmi1n6dow7zsbqeux7xz4hr4ji9 4 675089 3688338 3687748 2026-10-29T11:01:00Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3688338 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515603||380080||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145906||131268||957||0||13592||6||0||61||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133367||127379||941||15||62||17||10||2859||2059 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119561||112795||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||114558||1||0||0||0||0||0||114557||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105846||88191||6297||0||10799||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||99165||99165||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79283||79268||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50433||50140||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43051||41961||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26632||22845||42||0||3648||2||0||73||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14843||13814||472||1||0||85||0||391||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13727||13230||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9112||9112||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||8079||5477||983||137||666||40||24||533||200 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5298||5298||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4250||3315||0||0||934||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3243||3240||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||87||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||86||{{u|KiranBOT}}||186||184||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] 7xl01vccud9mjdchuuoc7rgx28uk3bi 4 675116 3687785 3687068 2026-10-28T13:07:13Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3687785 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107912||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7806||945||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7388||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3123||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2779||42||0||61||33||623||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2655||104||14||202||108||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2181||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1939||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||141||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Орел Карл}}||1422||330||1||337||90||24||0||2||0 |- |11||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |- |13||{{u|Hardworking}}||1358||63||0||42||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1191||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1164||50||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Nurkhan}}||999||105||14||345||4||26||0||1||0 |- |24||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25 |- |26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||97||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |31||{{u|82.200.154.115}}||876||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||870||308||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||475||173||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |39||{{u|1nter pares}}||746||371||1||10||1570||3||0||0||4 |- |40||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nurken}}||589||566||3||674||5136||32||15||3||4 |- |44||{{u|Nelli}}||579||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |45||{{u|Sagzhan}}||558||92||2||23||225||30||0||0||0 |- |46||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||549||188||72||76||337||50||0||7||0 |- |48||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1628||168||18||7583||188||0||1||11 |- |49||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||518||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||428||38||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||390||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|ShadZ01}}||276||30||0||71||82||72||0||2||0 |- |87||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Нақып Нұрғали}}||272||12||1||0||0||0||0||0||0 |- |89||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |90||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |91||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |93||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |96||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |97||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |98||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |100||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |101||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |102||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |103||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |104||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |105||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Coffee86}}||206||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |112||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||195||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||181||159||3||12||13||71||0||0||21 |- |127||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |130||{{u|Marksscheider}}||170||248||1||5||96||0||0||0||0 |- |131||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |132||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |133||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Daniyar}}||153||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |142||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |143||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||151||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |144||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||{{u|Almat IS106R}}||147||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |147||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |150||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |152||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |154||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|EraAhmer}}||133||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |167||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |168||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |169||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |173||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |174||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |178||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||193||59||1||5||2 |- |179||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |180||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |182||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |183||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |184||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |200||{{u|Абылай}}||106||44||3||103||98||26||17||0||8 |- |201||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |206||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |207||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |208||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |216||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |217||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |218||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |219||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |220||{{u|MuratbekErkebulan}}||96||21||0||70||83||1||11||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Araika11nis}}||95||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |227||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |230||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |232||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |238||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |240||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |243||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |247||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |248||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |251||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |252||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |253||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Madi Dos}}||84||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |255||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |258||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |259||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |262||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |263||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||81||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |269||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |271||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |272||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |273||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||2||0||0||1 |- |280||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |281||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |284||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Kasymov}}||74||669||7||2979||521||93||0||38||4 |- |288||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |292||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |300||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |301||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |302||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |303||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |304||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |310||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |311||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |313||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |317||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |318||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |320||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |324||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |326||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |333||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |335||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |337||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |342||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |343||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |344||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |348||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Yessentaikyzy}}||50||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||393||0||9||1||72 |- |355||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |359||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |361||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |363||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |366||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |373||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Dostoevskykz}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Mheidegger}}||42||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |385||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |386||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||38||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |410||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |413||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |414||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |415||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |416||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |424||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |435||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|PushkinVko}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |439||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |441||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |444||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |445||{{u|Unknown Alash}}||30||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |446||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |454||{{u|Вилюс М}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |466||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |468||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |471||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |480||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0 |- |484||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |488||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |491||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |494||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |497||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |498||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Qanattan}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |505||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |507||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |510||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |512||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |513||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |522||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |533||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |534||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Tuttiorchestra687}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |547||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |550||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |551||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |552||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |556||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |563||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |566||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |569||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |577||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |579||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |583||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |584||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |591||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Muzeologist}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |594||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Амина Жанаковна}}||15||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Зилола Садирханова}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |604||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |610||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |613||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Aldogarov}}||13||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |617||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |618||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Ayazhan10}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |639||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |644||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |651||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |652||{{u|Daur s}}||11||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |653||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |654||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |655||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Рысбаева Гульнара}}||11||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |661||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |665||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Kazprose}}||10||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |674||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |677||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |678||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Aigerim Tlepova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |690||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |696||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |697||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |698||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |699||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Жанар Чушекова}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |718||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |724||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |727||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |731||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |732||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Талшын Ауел}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |753||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |754||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |756||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |757||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |758||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |761||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |766||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |778||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Wikuiser}}||7||11||2||54||31||0||0||24||0 |- |787||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |791||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |793||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |800||{{u|Рақымжан Курманали}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |803||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |804||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|19642206g}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |811||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |824||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |837||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |841||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |844||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |845||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |846||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |847||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |855||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |859||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |864||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |867||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |868||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |874||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |887||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |892||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |897||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |901||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |907||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Akmaral090}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |916||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Balhanum}}||5||2||0||0||0||8||0||0||0 |- |923||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |925||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |927||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Gaukhar1980}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Janugyl}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Lucky2704}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |942||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |946||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |953||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |956||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |957||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|Гулжайна Усен}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |968||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |979||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |980||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1002||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |1008||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1019||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1021||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1033||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1041||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1049||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1062||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1069||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1077||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1081||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|Садыкова Улболсын}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|Тохтарқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1106||{{u|Құралай Мұратқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1108||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1109||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1110||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1111||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1114||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1119||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1120||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1121||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1124||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1146||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1147||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1148||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1149||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1153||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1159||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1191||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1194||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1199||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1201||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Jako2588}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|L.sarkytbekova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1216||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1220||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1227||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|Qareken Balasi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Tilaqtobe}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1282||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1310||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|Шынар Бахытбекқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1320||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1330||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1334||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1380||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1406||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1451||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1453||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1454||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1465||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1466||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1482||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1485||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1511||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Mtdi20}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1542||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1559||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1577||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1578||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1585||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Кенесары хан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1709||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1722||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1728||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1729||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Эдгар Герт}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1731||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1733||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1734||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1735||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1736||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1737||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1738||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1739||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1740||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1741||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1742||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1743||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1744||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1745||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1746||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||381||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] r6h3l4onqis9ws555r7t7b76cxfa3yp 0 675721 3688274 3578177 2026-10-29T09:49:43Z MuratbekErkebulan 162992 [[Арнайы:Үлесі/1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылауы]]) істеген нөмір 3578177 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3688274 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = Өскемен Халықаралық әуежайы | nativename-a = | nativename-r = | image = Ust'-Kamenogorsk 070000, Kazakhstan - panoramio (6).jpg | IATA = UKK | ICAO = UASK (УАСК) <center>{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=220|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=UKK|position=right |lat_deg=50|lat_min=02|lat_sec=10|lat_dir=N |lon_deg=082|lon_min=29|lon_sec=39|lon_dir=E }}<small>[[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] картасында әуежайдың орналасуы</small></center> | type = Азаматтық | owner = «Өскемен халықаралық әуежайы» АҚ | city-served = | location = {{байрақ|Өскемен}}, {{байрақ|Қазақстан}} | elevation-f = 938 | elevation-m = 286 | coordinates = {{coord|43|21|07|N|077|02|26|E|type:airport}} | website = [http://airport-uk.kz/ Ресми сайты] | metric-elev = | metric-rwy = | r1-number = 12/30 | r1-length-f = 8 235 | r1-length-m = 2 510 | r1-surface = асфальт-бетон | r2-number = 12/30 | r2-length-f = 5 577 | r2-length-m = 1 700 | r2-surface = топырақ | stat-year = | stat1-header = Жолаушылар легі | stat1-data = {{өсім}}393,034 адам (2018) | footnotes = }} '''Өскемен әуежайы''' — Қазақстан Республикасының [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысындағы]] [[Өскемен]] қаласының халықаралық әуежайы. Қала орталығының солтүстік-батысында 11 км жерде орналасқан. == Тарихы == [[Сурет:Өскемен әуежайы (.png).png|нобай|348px|Өскемен әуежайының картасы]] «Өскемен әуежайы» акционерлік қоғамы Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру департаменті Қаржы вице-министрінің 1998 жылдың [[28 желтоқсан]]дағы № 747 қаулысын орындау мақсатында «Ертіс Авиа» және «Үлбі» акционерлік қоғамдарынан бөлініп, жарғылық капиталға мемлекеттің жүз пайыздық қатысуымен құрылды. Кейіннен Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[2000 жыл]]ғы 13 қарашадағы № 1704 қаулысымен «Өскемен әуежайы» ААҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншікке берілді. 2004 жылы «Өскемен әуежайы» ашық акционерлік қоғамы акционерлік қоғам болып өзгертілді. Осыдан кейін 2008 жылғы 21 сәуірдегі № 60 қабылдау-тапсыру актісімен «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншіктен республикалық меншікке өтті. Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2008 жылғы 30 желтоқсандағы № 829 бұйрығы негізінде «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті «Ертіс әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» ұлттық компаниясы» АҚ акциялары жарияланған құнына төлем ретінде берілді<ref>{{cite web|url=http://ru.airport-uk.kz/airport|title=Әуежай|publisher=ru.airport-uk.kz|lang=ru|accessdate=2018-01-04}}</ref>. == Әуе компаниялары және бағыттары == {{Әуежай бағыттары | {{Ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]| {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] | {{Ту|Қазақстан}} [[FlyArystan]]| {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]] | {{Ту|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]| {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]] | {{Ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] | {{Ту|Қазақстан}} [[Оңтүстік аспаны]] | [[Зайсан әуежайы|Зайсан]]<ref>[https://airport-uk.kz/passengers/schedule Рейстердің ұшу кестесі]</ref>, [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]] |{{Ту|Ресей}} S7 Airlines|{{ту|Мәскеу}}[[Домодедово (әуежай)|Мәскеу]], Жаңасібір }} == Тиімділік көрсеткіштері == [[2018 жыл]]ы [[Өскемен]] қаласының әуежайы 393 мың 34 жолаушыға қызмет көрсетіп, 662 тонна жүкті өңдеді. === Жолаушылар легі === {| class="wikitable" width="70%" |-style="background-color: LightBlue" ! colspan="21" |Әуежай жолаушылар легі: |-style="background-color: LightBlue" | '''Жылы''' ||'''[[2015 жыл|2015]]'''||'''[[2016 жыл|2016]]'''||'''[[2017 жыл|2017]]''' ||'''[[2018 жыл|2018]]''' |- |Жолаушылар легі ||304 778||{{құлдырау}}286 613||{{өсім}}346 571||{{өсім}}393 034 <ref>http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211104647/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf |date=2019-12-11 }} 2017-2018 жылдарға Қазақстан Республикасының әуежайларында қызмет көрсетілген жолаушылар саны, 39 б.</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан әуежайлары}} [[Санат:Өскемен]] [[Санат:Қазақстан әуежайлары]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]] i2tyuhxvxp9nm3che2tpyng1t7xwj18 3688320 3688274 2026-10-29T10:31:09Z Avenger37 187733 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3688320 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = Өскемен Халықаралық әуежайы | nativename-a = | nativename-r = | image = Ust'-Kamenogorsk 070000, Kazakhstan - panoramio (6).jpg | IATA = UKK | ICAO = UASK (УАСК) <center>{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=220|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=UKK|position=right |lat_deg=50|lat_min=02|lat_sec=10|lat_dir=N |lon_deg=082|lon_min=29|lon_sec=39|lon_dir=E }}<small>[[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] картасында әуежайдың орналасуы</small></center> | type = Азаматтық | owner = '''«Өскемен халықаралық әуежайы»''' АҚ | city-served = | location = {{байрақ|Өскемен}}, {{байрақ|Қазақстан}} | elevation-f = 938 | elevation-m = 286 | coordinates = {{coord|43|21|07|N|077|02|26|E|type:airport}} | website = [http://airport-uk.kz/ Ресми сайты] | metric-elev = | metric-rwy = | r1-number = 12/30 | r1-length-f = 8 235 | r1-length-m = 2 510 | r1-surface = асфальт-бетон | r2-number = 12/30 | r2-length-f = 5 577 | r2-length-m = 1 700 | r2-surface = топырақ | stat-year = | stat1-header = Жолаушылар легі | stat1-data = {{өсім}}393,034 адам (2018) | footnotes = }} '''Өскемен әуежайы''' — Қазақстан Республикасының [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысындағы]] [[Өскемен]] қаласының халықаралық әуежайы. Қала орталығының солтүстік-батысында 11 км жерде орналасқан. == Тарихы == [[Сурет:Өскемен әуежайы (.png).png|нобай|348px|Өскемен әуежайының картасы]] «Өскемен әуежайы» акционерлік қоғамы Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру департаменті Қаржы вице-министрінің 1998 жылдың [[28 желтоқсан]]дағы № 747 қаулысын орындау мақсатында «Ертіс Авиа» және «Үлбі» акционерлік қоғамдарынан бөлініп, жарғылық капиталға мемлекеттің жүз пайыздық қатысуымен құрылды. Кейіннен Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[2000 жыл]]ғы 13 қарашадағы № 1704 қаулысымен «Өскемен әуежайы» ААҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншікке берілді. 2004 жылы «Өскемен әуежайы» ашық акционерлік қоғамы акционерлік қоғам болып өзгертілді. Осыдан кейін 2008 жылғы 21 сәуірдегі № 60 қабылдау-тапсыру актісімен «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншіктен республикалық меншікке өтті. Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2008 жылғы 30 желтоқсандағы № 829 бұйрығы негізінде «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті «Ертіс әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» ұлттық компаниясы» АҚ акциялары жарияланған құнына төлем ретінде берілді<ref>{{cite web|url=http://ru.airport-uk.kz/airport|title=Әуежай|publisher=ru.airport-uk.kz|lang=ru|accessdate=2018-01-04}}</ref>. == Әуе компаниялары және бағыттары == {{Әуежай бағыттары | {{Ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]| {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] | {{Ту|Қазақстан}} [[FlyArystan]]| {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]] | {{Ту|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]| {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]] | {{Ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] | {{Ту|Қазақстан}} [[Оңтүстік аспаны]] | [[Зайсан әуежайы|Зайсан]]<ref>[https://airport-uk.kz/passengers/schedule Рейстердің ұшу кестесі]</ref>, [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]] |{{Ту|Ресей}} S7 Airlines|{{ту|Мәскеу}}[[Домодедово (әуежай)|Мәскеу]], Жаңасібір }} == Тиімділік көрсеткіштері == [[2018 жыл]]ы [[Өскемен]] қаласының әуежайы 393 мың 34 жолаушыға қызмет көрсетіп, 662 тонна жүкті өңдеді. === Жолаушылар легі === {| class="wikitable" width="70%" |-style="background-color: LightBlue" ! colspan="21" |Әуежай жолаушылар легі: |-style="background-color: LightBlue" | '''Жылы''' ||'''[[2015 жыл|2015]]'''||'''[[2016 жыл|2016]]'''||'''[[2017 жыл|2017]]''' ||'''[[2018 жыл|2018]]''' |- |Жолаушылар легі ||304 778||{{құлдырау}}286 613||{{өсім}}346 571||{{өсім}}393 034 <ref>http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211104647/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf |date=2019-12-11 }} 2017-2018 жылдарға Қазақстан Республикасының әуежайларында қызмет көрсетілген жолаушылар саны, 39 б.</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан әуежайлары}} [[Санат:Өскемен]] [[Санат:Қазақстан әуежайлары]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]] bunozfz02npf1g5neml2qkpew8jnuec 3688326 3688320 2026-10-29T10:37:19Z MuratbekErkebulan 162992 3688326 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = Өскемен Халықаралық әуежайы | nativename-a = | nativename-r = | image = Ust'-Kamenogorsk 070000, Kazakhstan - panoramio (6).jpg | IATA = UKK | ICAO = UASK (УАСК) <center>{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=220|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=UKK|position=right |lat_deg=50|lat_min=02|lat_sec=10|lat_dir=N |lon_deg=082|lon_min=29|lon_sec=39|lon_dir=E }}<small>[[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысының]] картасында әуежайдың орналасуы</small></center> | type = Азаматтық | owner = '''«Өскемен халықаралық әуежайы»''' АҚ | city-served = | location = {{байрақ|Өскемен}}, {{байрақ|Қазақстан}} | elevation-f = 938 | elevation-m = 286 | coordinates = {{coord|43|21|07|N|077|02|26|E|type:airport}} | website = [http://airport-uk.kz/ Ресми сайты] | metric-elev = | metric-rwy = | r1-number = 12/30 | r1-length-f = 8 235 | r1-length-m = 2 510 | r1-surface = асфальт-бетон | r2-number = 12/30 | r2-length-f = 5 577 | r2-length-m = 1 700 | r2-surface = топырақ | stat-year = | stat1-header = Жолаушылар легі | stat1-data = {{өсім}}393,034 адам (2018) | footnotes = }} '''Өскемен әуежайы''' — Қазақстан Республикасының [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан облысындағы]] [[Өскемен]] қаласының халықаралық әуежайы. Қала орталығының солтүстік-батысында 11 км жерде орналасқан. == Тарихы == «Өскемен әуежайы» акционерлік қоғамы Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру департаменті Қаржы вице-министрінің 1998 жылдың [[28 желтоқсан]]дағы № 747 қаулысын орындау мақсатында «Ертіс Авиа» және «Үлбі» акционерлік қоғамдарынан бөлініп, жарғылық капиталға мемлекеттің жүз пайыздық қатысуымен құрылды. Кейіннен Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[2000 жыл]]ғы 13 қарашадағы № 1704 қаулысымен «Өскемен әуежайы» ААҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншікке берілді. 2004 жылы «Өскемен әуежайы» ашық акционерлік қоғамы акционерлік қоғам болып өзгертілді. Осыдан кейін 2008 жылғы 21 сәуірдегі № 60 қабылдау-тапсыру актісімен «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті коммуналдық меншіктен республикалық меншікке өтті. Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитетінің 2008 жылғы 30 желтоқсандағы № 829 бұйрығы негізінде «Өскемен әуежайы» АҚ акцияларының мемлекеттік пакеті «Ертіс әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациясы» ұлттық компаниясы» АҚ акциялары жарияланған құнына төлем ретінде берілді<ref>{{cite web|url=http://ru.airport-uk.kz/airport|title=Әуежай|publisher=ru.airport-uk.kz|lang=ru|accessdate=2018-01-04}}</ref>. == Әуе компаниялары және бағыттары == {{Әуежай бағыттары | {{Ту|Қазақстан}} [[Air Astana]]| {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] | {{Ту|Қазақстан}} [[FlyArystan]]| {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]], {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]] | {{Ту|Қазақстан}} [[Qazaq Air]]| {{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]] | {{Ту|Қазақстан}} [[SCAT]]|{{ту|Алматы}} [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]], {{ту|Астана}} [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] | {{Ту|Қазақстан}} [[Оңтүстік аспаны]] | [[Зайсан әуежайы|Зайсан]]<ref>[https://airport-uk.kz/passengers/schedule Рейстердің ұшу кестесі]</ref>, [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]] |{{Ту|Ресей}} S7 Airlines|{{ту|Мәскеу}}[[Домодедово (әуежай)|Мәскеу]], Жаңасібір }} == Тиімділік көрсеткіштері == [[2018 жыл]]ы [[Өскемен]] қаласының әуежайы 393 мың 34 жолаушыға қызмет көрсетіп, 662 тонна жүкті өңдеді. === Жолаушылар легі === {| class="wikitable" width="70%" |-style="background-color: LightBlue" ! colspan="21" |Әуежай жолаушылар легі: |-style="background-color: LightBlue" | '''Жылы''' ||'''[[2015 жыл|2015]]'''||'''[[2016 жыл|2016]]'''||'''[[2017 жыл|2017]]''' ||'''[[2018 жыл|2018]]''' |- |Жолаушылар легі ||304 778||{{құлдырау}}286 613||{{өсім}}346 571||{{өсім}}393 034 <ref>http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191211104647/http://www.kase.kz/files/emitters/ARAL/aralp_2018_rus.pdf |date=2019-12-11 }} 2017-2018 жылдарға Қазақстан Республикасының әуежайларында қызмет көрсетілген жолаушылар саны, 39 б.</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан әуежайлары}} [[Санат:Өскемен]] [[Санат:Қазақстан әуежайлары]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]] ipno005mh23iaim0kf6fx0zs1hajgp0 0 677353 3688114 3653282 2026-10-29T05:48:18Z Muratovaaa 187712 3688114 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Аяған Қуандықұлы Шәжімбаев''' — актёр, режиссёр, сценарист, қазақ кино өнерінің көрнекті қайраткері. [[Арғын]] тайпасының [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Атығай шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf |уикитека = |жауапты = Серікбай Елемесов |басылым = |орны = Петропавл |баспасы = |жыл = 2010 |томы = |беттері = |барлық беті = 510 |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref> ==Өмір жолы== * 1952 жылы 25 қарашада [[Солтүстік Қазақстан облысы]], Есіл ауданы [[Қаратал ауылында]] дүниеге келген. * 1959 жылы Бірлік ауылында бастауыш сыныбын, кейін орта мектебін және 1970 жылы [[Петропавлдағы]] дарынды балаларға арналған №2 облыстық қазақ мектеп-интернатын (қазіргі Әбу Досмұханбетов) бітірген. * 1970 жылы «Ленинское знамя» (қазіргі Солтүстік Қазақстан) редакциясында жұмыс істеп, жаңа фильмдерге рецензия жаза бастады. * 1972-1974 жылдар аралығында Алматыда жұмыс істеді. М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының екі жылдық актерлік студиясында актер және режиссер қызметін атқарды. * 1974-1976 жылдары Қазақстан Республикасының халық суретшісі, еңбек сіңірген өнер қайраткері Р. Сейтметовтың шеберханасында оқыды. С. Сейфуллин атындағы Қазақ драма театрында актер болып, сахналық өнерін жетілдірген. * Қазақ киносының дамуына ықпал еткен "Алжир" (1989), "Жансебіл" (1991) деректі фильмдерін түсірген. * "Қазақфильм" студиясында "Транссиберт Экспресс" (1977), А. Мәмбетовтың "Көлеңке" (1981), С. Пуинчиннің "Мадам Вонг", (1986), А. Қарсақбаевтың "Біздің Ғани" (1971), Серік Нарымбетовтың "Арман Атамен" (1967), Серік Ахметовтің (1982), Серік Аметовтың "Күш дәмі" (1982) жұмыс жасаған. * Қазіргі таңда, Солтүстік Қазақстан облысының Петропавл қаласы химия-биология бағытындағы Назарбаев зияткерлік мектебінде «Аяған Шәжімбаев» атындағы шаңырақ атауы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/33276/works/ [[Санат:Қазақстан режиссёрлері]] 2mu090g3lomyysfv62rok7gwazakrk9 3688124 3688114 2026-10-29T05:53:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Muratovaaa|Muratovaaa]] ([[User talk:Muratovaaa|т]]) өңдемелерінен [[User:АРАЙЛЫМ|АРАЙЛЫМ]] соңғы нұсқасына қайтарды 3653282 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Аяған Қуандықұлы Шәжімбаев''' — актёр, режиссёр, сценарист. [[Арғын]] тайпасының [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Атығай шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf |уикитека = |жауапты = Серікбай Елемесов |басылым = |орны = Петропавл |баспасы = |жыл = 2010 |томы = |беттері = |барлық беті = 510 |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref> ==Өмір жолы== * 1952 жылы 25 қарашада Солтүстік Қазақстан облысы, Есіл ауданы Қаратал ауылында дүниеге келген. * 1959 жылы Бірлік ауылында бастауыш сыныбын, кейін орта мектебін және 1970 жылы Петропавлдағы дарынды балаларға арналған №2 облыстық қазақ мектеп-интернатын (қазіргі Әбу Досмұханбетов) бітірген. * 1970 жылы «Ленинское знамя» (қазіргі Солтүстік Қазақстан) редакциясында жұмыс істеп, жаңа фильмдерге рецензия жаза бастады. * 1972-1974 жылдар аралығында Алматыда жұмыс істеді. М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының екі жылдық актерлік студиясында актер және режиссер қызметін атқарды. * 1974-1976 жылдары Қазақстан Республикасының халық суретшісі, еңбек сіңірген өнер қайраткері Р. Сейтметовтың шеберханасында оқыды. С. Сейфуллин атындағы Қазақ драма театрында актер болып, сахналық өнерін жетілдірген. * Қазақ киносының дамуына ықпал еткен "Алжир" (1989), "Жансебіл" (1991) деректі фильмдерін түсірген. * "Қазақфильм" студиясында "Транссиберт Экспресс" (1977), А. Мәмбетовтың "Көлеңке" (1981), С. Пуинчиннің "Мадам Вонг", (1986), А. Қарсақбаевтың "Біздің Ғани" (1971), Серік Нарымбетовтың "Арман Атамен" (1967), Серік Ахметовтің (1982), Серік Аметовтың "Күш дәмі" (1982) жұмыс жасаған. * Қазіргі таңда, Солтүстік Қазақстан облысының Петропавл қаласы химия-биология бағытындағы Назарбаев зияткерлік мектебінде «Аяған Шәжімбаев» атындағы шаңырақ атауы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/33276/works/ [[Санат:Қазақстан режиссёрлері]] hcyoan5sgx8wbimq3c4vxegpjpmis3s 0 679262 3688318 3588945 2026-10-29T10:30:04Z Амина Жанаковна 182087 3688318 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} '''Пампалық бобент''' <ref>{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие|страницы=107}}</ref> ( {{Lang-la|Leopardus colocolo}} ) [[Тұқымдас|— ]]<nowiki/>жыртқыш [[Мысықтәрізділер|мысықтар]] тұқымдасының [[Сүтқоректілер|сүтқоректісі]] . Кейде пампа мысығын кіші түр деп те атайды, оны кейбір таксономистер ''Leopardus pajeros'' -тың жеке түрі деп санайды. [[Сурет:Leopardus colocolo.jpg|нобай|Пампалық мысық суреті]] Мысықтың жергілікті атауы [[Араукандар|мапуче]] халқының үнді көсемі Колоколо есімін берген - ''қоңырау'' <ref name="Sunquist">{{Книга|}}</ref> . == Таралуы == [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік Американың]] шөпті жазықтарында ( [[Аргентина]], [[Боливия]], [[Бразилия]], [[Чили]], [[Эквадор]], [[Парагвай]], [[Перу]], [[Уругвай]] ), бұталардың, орманды алқаптардың арасында, кейде Бразилия пантаналының жайылмаларында және жартылай құрғақ суық шөлдерде кездеседі. [[Патагония]] . Анд таулы аймақтарында, бұл түр 5000 м-ден жоғары болғанымен, жазбалардың көпшілігі төменірек биіктікте. == Сипаттама == Мысықтың денесі тығыз, аяқтары қысқа, басы үлкен. Пальто өрескел, қырлы, сарғыш-сұр түсті, қоңыр немесе сабан-сары ұзартылған дақтары бар. Жотаның бойында шаш бір түрін құрайды, үлпілдек құйрықта қызыл-қоңыр сақиналар бар. Жануардың денесінің ұзындығы шамамен 76 см, құйрығы шамамен 25 см, мысықтың салмағы 8 - 11,5 кг, орта есеппен 9 кг. == Тамақтану == Пампалық мысық [[Кеміргіштер|кеміргіштерді]], [[Құстар|құстарды]], сондай-ақ [[кесірткелер]] мен ірі жәндіктерді аулайды. Ол негізінен түнгі аңшылықпен айналысады, бірақ оны жиі аңшылықта күндіз көреді. == Ішкі түрлер == Барлығы осы жануардың жеті кіші түрі сипатталған. == Тұтқындағы өмір == Өмір сүру ұзақтығы: тұтқында 10-12 жыл, максимум 16 жылға дейін. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} <references /> ot58k2h18tri2xahnby704tc07itn8l 3688323 3688318 2026-10-29T10:35:07Z 1nter pares 146705 3688323 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} '''Пампалық бобент''' <ref>{{Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие|страницы=107}}</ref> ( {{Lang-la|Leopardus colocolo}} ) [[Тұқымдас|— ]]<nowiki/>жыртқыш [[Мысықтәрізділер|мысықтар]] тұқымдасының [[Сүтқоректілер|сүтқоректісі]] . Кейде пампа мысығын кіші түр деп те атайды, оны кейбір таксономистер ''Leopardus pajeros'' -тың жеке түрі деп санайды. [[Сурет:Leopardus colocolo.jpg|нобай|Пампалық мысық суреті]] Мысықтың жергілікті атауы [[Араукандар|мапуче]] халқының үнді көсемі Колоколо есімін берген - ''қоңырау'' <ref name="Sunquist">{{Книга|}}</ref> . == Таралуы == [[Оңтүстік Америка|Оңтүстік Американың]] шөпті жазықтарында ( [[Аргентина]], [[Боливия]], [[Бразилия]], [[Чили]], [[Эквадор]], [[Парагвай]], [[Перу]], [[Уругвай]] ), бұталардың, орманды алқаптардың арасында, кейде Бразилия пантаналының жайылмаларында және жартылай құрғақ суық шөлдерде кездеседі. [[Патагония]] . Анд таулы аймақтарында, бұл түр 5000 м-ден жоғары болғанымен, жазбалардың көпшілігі төменірек биіктікте. == Сипаттама == Мысықтың денесі тығыз, аяқтары қысқа, басы үлкен. Пальто өрескел, қырлы, сарғыш-сұр түсті, қоңыр немесе сабан-сары ұзартылған дақтары бар. Жотаның бойында шаш бір түрін құрайды, үлпілдек құйрықта қызыл-қоңыр сақиналар бар. Жануардың денесінің ұзындығы шамамен 76 см, құйрығы шамамен 25 см, мысықтың салмағы 8 - 11,5 кг, орта есеппен 9 кг. == Тамақтану == Пампалық мысық [[Кеміргіштер|кеміргіштерді]], [[Құстар|құстарды]], сондай-ақ [[кесірткелер]] мен ірі жәндіктерді аулайды. Ол негізінен түнгі аңшылықпен айналысады, бірақ оны жиі аңшылықта күндіз көреді. == Ішкі түрлер == Барлығы осы жануардың жеті кіші түрі сипатталған. == Тұтқындағы өмір == Өмір сүру ұзақтығы: тұтқында 10-12 жыл, максимум 16 жылға дейін. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8qeq8uzozzp9akfzgqjxwdyzvvhxd3e 0 681987 3688159 3641709 2026-10-29T06:24:00Z Уланская 187713 3688159 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} '''Түйетікен''' — екі жылдық өсімдік, бірінші жылы тікенді жапырақтардың үлкен розеткасын шығарады. Өсімдік әдетте алғашқы жаңбырдан кейін күзде өніп шығады және бірінші жылын розетка түрінде өткізеді. Қоректік заттарды жинақтау үшін 30 см немесе одан да тереңге дейін созылатын жуан, етті тамыр түзеді. Екінші жылы өсімдік биіктігі 3 м (9,8 фут), ені 1,5 м (4 фут 11 дюйм) дейін өседі. Жапырақтары ені 10–50 см (3,9–19,7 дюйм) кезектесіп орналасады, тікенекті және жиі ақ жүнді түктермен жабылған, төменгі беті жоғарғы жағына қарағанда тығызырақ жабылған. Жапырақтары шеттерінде ұзын, қатты тікендері бар терең лобты. Жіңішке шаштар өсімдікке сұрғылт түс береді. Массивті негізгі сабақтың ені негізінде 10 см (3,9 дюйм) болуы және жоғарғы бөлігінде тармақталған болуы мүмкін. Әрбір сабақта гүл басының түбіне дейін созылатын, әдетте ені 2–3 см (0,79–1,18 дюйм) болатын кең, тікенекті қанаттары (көрінетін таспа тәрізді жапырақты материал) бар тік қатар. Гүлдері глобус пішінді, диаметрі 2–6 см ( 0,79–2,36 дюйм), қою қызғылттан лавандаға дейінгі түске енеді және жаз мезгілінде гүл ашады. Гүл бүршіктері алдымен сабақтың ұшында пайда болады, кейінірек қолтық асты бұтақтарының ұшында пайда болады. Олар бұтақтардың ұштарында жеке немесе екі-үш топтан пайда болады. Өсімдіктер андрогиндік, саңырауқұлағы да, аталықтары да бар және көптеген ұзын, қатты, омыртқа ұштары бар, барлығы сыртқа қараған, төменгілері бір-бірінен кеңірек және төмен қарай бағытталған көпіршіктердің үстінде отырады. Гүлденуден кейін аналық без ісініп, әр өсімдікте шамамен 8400-ден 40000-ға дейін тұқым түзеді. 7hjkz49uetrc9fanq74f7ex4x49vvyk 0 682462 3688365 3648519 2026-10-29T11:44:51Z ШҚО этнографиялық музейі 187730 3688365 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2022}} '''Абай Батырұлы Қалшабек''' — 1980 жылы 1 қаңтарда [[Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Қазығұрт ауданы]], Еңбекші ауылында дүниеге келген. Ақын, аудармашы. [[Қазақстан жазушылар Одағы]]ның мүшесі. Хикметтік проза жазумен, орыс-батыс классиктерін аудармаларымен айналысады. == Білімі == 2003 жылы «Қайнар» университетін қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша үздік дипломмен бітіріп шықты. Негізгі шығармашылық арнасы – поэзия. == Марапаттары == * 2001 жылы қараша айында өткен Республикалық жас ақын-жазушылардың кеңесіне қатысты. Өлеңдері облыстық «Оңтүстік Қазақстан», «Шымкент келбеті», республикалық «Жас қазақ», «Жас алаш» газеттерінде, сондай-ақ «Аңсар», «Шапағат нұры», «Мұсылман», «Жалын», «Жұлдыз», «Тұмар» журналдарында бірнеше рет жарық көрді. Өлеңдері бірнеше ұжымдық жинақтарға енген. * Шығармалары «Оңтүстік орамдары», «Тәуелсіздік толғауы», «Еңбекшім елім» жинақтарына енді және «Әдебиеттану ғылымына кіріспе» атты теориялық еңбекте талданды. * Оңтүстік Қазақстан облысы әкімшілігінің 2004 жылғы жас дарындарға арналған «Дарын» стипендиясының иегері. * 2008 жылы Астана қаласында өткен халықаралық «[[Шабыт]]» фестиваліне қатысты. * 2009 жылы Шымкентте өткен «Шымкент 2009» республикалық жас қаламгерлер форумына қатысып, грант иегері атанды. * 2021 жылы "Мұнара" газеті ҚР Тәуелсіздігінің 30 жылдығына орай өткізген Республикалық шығармашылық байқаудың бас жүлдегері. == Аудармалары == [[Лев Толстой]]дың «Исповедь» атты шығармасын «Тәубе» деп, «Много ли земли нужно человеку?!» атты әңгімесін "Соңғы тұрақ" деп аударып шықты. [[Виктор Гюго]]ның «Имансыз адам» атты әңгімесін қазақ тіліне аударды. [[М.Ю.Лермонтов]] өлеңдері бойынша жасаған аудармасы [[«Жас алаш» газет]]інде жарияланып, бірқатар сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. [[Лев Толстой]]дың 1880 жылдан кейінгі шығармашылығын талдаған «Лев Толстойдың шын сыры» атты зерттеу мақаласы және Бауыржан Момышұлының «Соғыс психологиясы» атты еңбегі бойынша жазылған «Ақиқат-шындықтың шыңы» атты зерттеу мақаласы [[«Ақиқат» журналы]]нда жарық көрді. "Жалғыздық", "Қаламан жұрттың білгені", "Болашаққа қорқынышпен қараймын", "Үн", [[Александр Блок]]тан "Түнгі жол", "Имансыз адам", "Ең сүйікті кітабым - қасиетті Құран", "Қасқыр мен ит", "Шындықты айтып үйрену", "Кешірім", Лев Толстойдың "7 жасар Захар Шевцевке жазған хаты" және т.б. қазақ тіліне аударылды. == Өлеңдері == * Томаға тұйықпын * Мендегі үміт өзгеше * Түн, Астана Һәм Орынбор көшесі * Сағындым * Сырым осы құбылған * Күз * Айдың жарық нұрымен қою нұрланып * Тамирисім-таңда ашылған ақ гүлім * Әлем дұға оқиды * Жаурадым жарық күн ішінде * Жаным анам == Кітаптары == * "Томаға тұйықпын" - Алматы, "Самға" баспасы, 2022. - 272б. == Өлеңдері жарияланған басылымдар == Өлеңдері облыстық «[[Оңтүстік Қазақстан]]», «[[Шымкент келбеті]]», республикалық «[[Жас қазақ]]», «[[Жас алаш]]» газеттерінде, сондай-ақ «[[Аңсар]]», «[[Шапағат нұры]]», «[[Жалын]]», «[[Жұлдыз]]», «[[Тұмар», «Ақиқат]]», «[[Қазығұрт.kz]]» журналдарында бірнеше рет жарық көрді.<ref>Абай Қалшабек кітабы "Томаға тұйықпын"</ref><ref>https://100janaesim.ruh.kz/ru/participants/2017/abay-alshabab.html{{Deadlink|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9llcam37e7c2vofb0stz08525z3a95u 0 683318 3688268 3683414 2026-10-29T09:39:28Z ШҚО этнографиялық музейі 187730 3688268 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мультфильм|Атауы=Суперотбасы|Шынайы атауы={{lang-en|The Incredibles}}|Сурет=The Incredibles logo.svg|Жанры=шытырман оқиға<br>[[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]<br>[[Кинокомедия|комедия]]<br>[[Отбасылық фильм|отбасы]]|Режиссёрі=[[Брэд Берд]]|Сценарийдің авторы=Брэд Берд|Продюсері=[[Джон Уокер]]|Дыбыстағандар=[[Крейг Т. Нельсон]]<br>[[Холли Хантер]]<br>[[Сара Воуэлл]]<br>[[Спенсер Фокс]]<br>[[Джейсон Ли]]<br>[[Сэмюэл Лерой Джексон]]<br>[[Элизабет Пенья]]|Композиторы=[[[[Майкл Джаккино]]]]|Операторы=Джанет Лукрой|Студия={{Plainlist| * [[Walt Disney Pictures]] * [[Pixar Animation Studios]] == == == Бөлім тақырыбы == }}|Мемлекет={{USA}}|Дистрибьюторы=[[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]]|Тілі=[[Ағылшын тілі|Ағылшын]]|Ұзақтығы=115 мин.<ref>{{Cite web |title=The Incredibles |url=https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220113141001/https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |archive-date=January 13, 2022 |accessdate=January 13, 2022 |work=[[British Board of Film Classification]] }}</ref>|Премьера={{flagicon|USA}} 2004 жылғы 5 қараша<br>{{flagicon|RUS}} 2004 жылғы 23 желтоқсан<br>{{flagicon|KAZ}} 2004 жылғы 31 желтоқсан|Бюджеті=92–145 млн $<ref name="mojo">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0317705/|title=The Incredibles |accessdate=January 4, 2022|work=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="LATimesOpeningWeekend">{{Cite web |last=Dutka |first=Elaine |date=November 8, 2004 |title=An ''Incredibles'' Debut Of Heroic Proportions |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220114142831/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |archive-date=January 14, 2022 |accessdate=January 14, 2022 |work=[[Los Angeles Times]] }}</ref>|Түсім=631.6 млн $<ref name="mojo" />|imdb_id=0317705|bcdb_link=33816|allrovi=287450|rottentomatoes=incredibles|Сайты=https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles}}'''«Суперотбасы»''' ({{Lang-en|The Incredibles}}) — [[Pixar Animation Studios]] студиясының [[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]] компаниясына арнап жасаған толықметражды мультфильм.<ref name="IncrediblesAFI">{{cite web|title=The Incredibles|url=https://catalog.afi.com/Film/54376-THE-INCREDIBLES|publisher=[[American Film Institute]]|access-date=October 25, 2018|language=en|accessdate=October 25, 2018|work=[[AFI Catalog of Feature Films]]}}</ref> Фильмнің режиссёрлығын [[Брэд Берд]] қолға алды. Композитор қызметін — [[Майкл Джаккино]] атқарды. Басты рөлдерді орындаған [[Крейг Т. Нельсон]], [[Холли Хантер]], [[Сара Воуэлл]], [[Спенсер Фокс]], [[Джейсон Ли]], [[Сэмюэл Лерой Джексон]] және [[Элизабет Пенья]]. Бұл толық метражды мультфильм үздік анимационды фильм номинациясында «Оскар» сыйлығын алған тарихтағы төртінші фильм. == Рөлдерде == * [[Крейг Т. Нельсон]] — Боб Парр * [[Холли Хантер]] — Хелен Парр * [[Сара Воуэлл]] — Вайолет Парр * [[Спенсер Фокс]] — Дашиэлл «Даш» Парр * Эли Фуциле және Мэйв Эндрюс — Джек-Джек Парр * [[Джейсон Ли]] — Бадди Пайн / Синдром * [[Сэмюэл Лерой Джексон]] — Люциус Бест * [[Элизабет Пенья]] — Мираж * [[Брэд Берд]] — Эдна Е. Моде * [[Жан Интра]] — Хогенсон ханым * [[Бад Лаки]] — Рик Дикер * [[Уоллес Шон]] — Гилберт Хуф * [[Лу Романо]] — Берни Кропп * Майкл Берд — Тони Райдингер * Брет Паркер — Кари == ӨМІРБАЯНЫ == == Қазақша дыбыстаған == * Жәнібек Мұсаев — Боб Парр * Сая Тоқманғалиева — Хелен Парр * Айкөркем Әділгереева — Вайолет Парр * Дидар Құралбаев — Дашиэлл «Даш» Парр * Жұматай Ахметхан — Бадди Пайн / Синдром * Данияр Сванқұлов — Люциус Бест, Тони Райдингер * Шах-Мұрат Ордабаев —  Эдна Е. Мод * Ақмарал Абдрахманова — Хогенсон ханым, Мираж * [[Нартай Сауданбекұлы]] — Рик Дикер, Гилберт Хуф * Меруерт Ермекбаева — Кари * Мирас Жақып — Берни Кропп == Пікір == [[Rotten Tomatoes]] [[Шолу агрегаторы|шолу агрегаторының]] сайты 97% мақұлдау рейтингісі туралы хабарлады, орташа балл 8,4/10, 248 шолуға негізделген.<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> [[Metacritic]] орташа өлшенген мәнді қолданып фильмге 41 сыншының негізінде 100-ден 90-ға баға берді, бұл "жалпы жағымды пікірлерді" көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/the-incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> == Сиквелі == Суперотбасының екінші бөлімі, «[[Суперотбасы 2]]<nowiki/>» [[2018 жыл|2018 жылғы]] [[15 маусым|15 маусымында]] жарыққа шықты. Фильмнің режиссері Брэд Берд болды.<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/incredibles-2-moves-up-summer-2018-toy-story-4-pushed-2019-941475|title='The Incredibles 2' Moves Up to Summer 2018; 'Toy Story 4' Pushed to 2019|last=McClintock|first=Pamela|date=October 26, 2016|work=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=October 26, 2016}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Ресми сайт|https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles|Суперотбасы — ресми сайты}} * {{Imdb title|0317705}} {{Рейтинг-10|8.0}} * {{Rotten Tomatoes|incredibles}} {{Рейтинг-10|9.7}} (248 пікір) * {{Metacritic film|the-incredibles}} {{Рейтинг-10|9.0}} (41 пікір) * {{BCDB title|33816}} {{Рейтинг-5|4.1}} * {{Amg title|287450}} * {{Mojo title|incredibles}} * {{Tcmdb title|536488}} {{Үздік анимациялық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:2004 жылғы фильмдер]] [[Санат:АҚШ мультфильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Pixar мультфильмдері]] [[Санат:Үздік анимациялық фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] fjxxc2di4i6flady0lt585c0wct03l5 3688270 3688268 2026-10-29T09:44:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО этнографиялық музейі|ШҚО этнографиялық музейі]] ([[User talk:ШҚО этнографиялық музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640090 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мультфильм|Атауы=Суперотбасы|Шынайы атауы={{lang-en|The Incredibles}}|Сурет=The Incredibles logo.svg|Жанры=шытырман оқиға<br>[[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]<br>[[Кинокомедия|комедия]]<br>[[Отбасылық фильм|отбасы]]|Режиссёрі=[[Брэд Берд]]|Сценарийдің авторы=Брэд Берд|Продюсері=[[Джон Уокер]]|Дыбыстағандар=[[Крейг Т. Нельсон]]<br>[[Холли Хантер]]<br>[[Сара Воуэлл]]<br>[[Спенсер Фокс]]<br>[[Джейсон Ли]]<br>[[Сэмюэл Лерой Джексон]]<br>[[Элизабет Пенья]]|Композиторы=[[Майкл Джаккино]]|Операторы=Джанет Лукрой|Студия={{Plainlist| * [[Walt Disney Pictures]] * [[Pixar Animation Studios]] }}|Мемлекет={{USA}}|Дистрибьюторы=[[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]]|Тілі=[[Ағылшын тілі|Ағылшын]]|Ұзақтығы=115 мин.<ref>{{Cite web |title=The Incredibles |url=https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220113141001/https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |archive-date=January 13, 2022 |accessdate=January 13, 2022 |work=[[British Board of Film Classification]] }}</ref>|Премьера={{flagicon|USA}} 2004 жылғы 5 қараша<br>{{flagicon|RUS}} 2004 жылғы 23 желтоқсан<br>{{flagicon|KAZ}} 2004 жылғы 31 желтоқсан|Бюджеті=92–145 млн $<ref name="mojo">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0317705/|title=The Incredibles |accessdate=January 4, 2022|work=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="LATimesOpeningWeekend">{{Cite web |last=Dutka |first=Elaine |date=November 8, 2004 |title=An ''Incredibles'' Debut Of Heroic Proportions |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220114142831/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |archive-date=January 14, 2022 |accessdate=January 14, 2022 |work=[[Los Angeles Times]] }}</ref>|Түсім=631.6 млн $<ref name="mojo" />|imdb_id=0317705|bcdb_link=33816|allrovi=287450|rottentomatoes=incredibles|Сайты=https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles}}'''«Суперотбасы»''' ({{Lang-en|The Incredibles}}) — [[Pixar Animation Studios]] студиясының [[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]] компаниясына арнап жасаған толықметражды мультфильм.<ref name="IncrediblesAFI">{{cite web|title=The Incredibles|url=https://catalog.afi.com/Film/54376-THE-INCREDIBLES|publisher=[[American Film Institute]]|access-date=October 25, 2018|language=en|accessdate=October 25, 2018|work=[[AFI Catalog of Feature Films]]}}</ref> Фильмнің режиссёрлығын [[Брэд Берд]] қолға алды. Композитор қызметін — [[Майкл Джаккино]] атқарды. Басты рөлдерді орындаған [[Крейг Т. Нельсон]], [[Холли Хантер]], [[Сара Воуэлл]], [[Спенсер Фокс]], [[Джейсон Ли]], [[Сэмюэл Лерой Джексон]] және [[Элизабет Пенья]]. Бұл толық метражды мультфильм үздік анимационды фильм номинациясында «Оскар» сыйлығын алған тарихтағы төртінші фильм. == Рөлдерде == * [[Крейг Т. Нельсон]] — Боб Парр * [[Холли Хантер]] — Хелен Парр * [[Сара Воуэлл]] — Вайолет Парр * [[Спенсер Фокс]] — Дашиэлл «Даш» Парр * Эли Фуциле және Мэйв Эндрюс — Джек-Джек Парр * [[Джейсон Ли]] — Бадди Пайн / Синдром * [[Сэмюэл Лерой Джексон]] — Люциус Бест * [[Элизабет Пенья]] — Мираж * [[Брэд Берд]] — Эдна Е. Моде * [[Жан Интра]] — Хогенсон ханым * [[Бад Лаки]] — Рик Дикер * [[Уоллес Шон]] — Гилберт Хуф * [[Лу Романо]] — Берни Кропп * Майкл Берд — Тони Райдингер * Брет Паркер — Кари == Қазақша дыбыстаған == * Жәнібек Мұсаев — Боб Парр * Сая Тоқманғалиева — Хелен Парр * Айкөркем Әділгереева — Вайолет Парр * Дидар Құралбаев — Дашиэлл «Даш» Парр * Жұматай Ахметхан — Бадди Пайн / Синдром * Данияр Сванқұлов — Люциус Бест, Тони Райдингер * Шах-Мұрат Ордабаев —  Эдна Е. Мод * Ақмарал Абдрахманова — Хогенсон ханым, Мираж * [[Нартай Сауданбекұлы]] — Рик Дикер, Гилберт Хуф * Меруерт Ермекбаева — Кари * Мирас Жақып — Берни Кропп == Пікір == [[Rotten Tomatoes]] [[Шолу агрегаторы|шолу агрегаторының]] сайты 97% мақұлдау рейтингісі туралы хабарлады, орташа балл 8,4/10, 248 шолуға негізделген.<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> [[Metacritic]] орташа өлшенген мәнді қолданып фильмге 41 сыншының негізінде 100-ден 90-ға баға берді, бұл "жалпы жағымды пікірлерді" көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/the-incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> == Сиквелі == Суперотбасының екінші бөлімі, «[[Суперотбасы 2]]<nowiki/>» [[2018 жыл|2018 жылғы]] [[15 маусым|15 маусымында]] жарыққа шықты. Фильмнің режиссері Брэд Берд болды.<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/incredibles-2-moves-up-summer-2018-toy-story-4-pushed-2019-941475|title='The Incredibles 2' Moves Up to Summer 2018; 'Toy Story 4' Pushed to 2019|last=McClintock|first=Pamela|date=October 26, 2016|work=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=October 26, 2016}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Ресми сайт|https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles|Суперотбасы — ресми сайты}} * {{Imdb title|0317705}} {{Рейтинг-10|8.0}} * {{Rotten Tomatoes|incredibles}} {{Рейтинг-10|9.7}} (248 пікір) * {{Metacritic film|the-incredibles}} {{Рейтинг-10|9.0}} (41 пікір) * {{BCDB title|33816}} {{Рейтинг-5|4.1}} * {{Amg title|287450}} * {{Mojo title|incredibles}} * {{Tcmdb title|536488}} {{Үздік анимациялық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:2004 жылғы фильмдер]] [[Санат:АҚШ мультфильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Pixar мультфильмдері]] [[Санат:Үздік анимациялық фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] ahn6kefa0edh1kksxb1ug0vfs9eq0ki 3688278 3688270 2026-10-29T09:52:46Z ШҚО этнографиялық музейі 187730 3688278 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мультфильм|Атауы=Суперотбасы|Шынайы атауы={{lang-en|The Incredibles}}|Сурет=The Incredibles logo.svg|Жанры=шытырман оқиға<br>[[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]<br>[[Кинокомедия|комедия]]<br>[[Отбасылық фильм|отбасы]]|Режиссёрі=[[Брэд Берд]]|Сценарийдің авторы=Брэд Берд|Продюсері=[[Джон Уокер]]|Дыбыстағандар=[[Крейг Т. Нельсон]]<br>[[Холли Хантер]]<br>[[Сара Воуэлл]]<br>[[Спенсер Фокс]]<br>[[Джейсон Ли]]<br>[[Сэмюэл Лерой Джексон]]<br>[[Элизабет Пенья]]|Композиторы=[[Майкл Джаккино]]|Операторы=Джанет Лукрой|Студия={{Plainlist| * [[Walt Disney Pictures]] * [[Pixar Animation Studios]] }}|Мемлекет={{USA}}|Дистрибьюторы=[[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]]|Тілі=[[Ағылшын тілі|Ағылшын]]|Ұзақтығы=115 мин.<ref>{{Cite web |title=The Incredibles |url=https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220113141001/https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |archive-date=January 13, 2022 |accessdate=January 13, 2022 |work=[[British Board of Film Classification]] }}</ref>|Премьера={{flagicon|USA}} 2004 жылғы 5 қараша<br>{{flagicon|RUS}} 2004 жылғы 23 желтоқсан<br>{{flagicon|KAZ}} 2004 жылғы 31 желтоқсан|Бюджеті=92–145 млн $<ref name="mojo">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0317705/|title=The Incredibles |accessdate=January 4, 2022|work=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="LATimesOpeningWeekend">{{Cite web |last=Dutka |first=Elaine |date=November 8, 2004 |title=An ''Incredibles'' Debut Of Heroic Proportions |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220114142831/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |archive-date=January 14, 2022 |accessdate=January 14, 2022 |work=[[Los Angeles Times]] }}</ref>|Түсім=631.6 млн $<ref name="mojo" />|imdb_id=0317705|bcdb_link=33816|allrovi=287450|rottentomatoes=incredibles|Сайты=https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles}}'''«Суперотбасы»''' ({{Lang-en|The Incredibles}}) — [[Pixar Animation Studios]] студиясының [[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]] компаниясына арнап жасаған толықметражды мультфильм.<ref name="IncrediblesAFI">{{cite web|title=The Incredibles|url=https://catalog.afi.com/Film/54376-THE-INCREDIBLES|publisher=[[American Film Institute]]|access-date=October 25, 2018|language=en|accessdate=October 25, 2018|work=[[AFI Catalog of Feature Films]]}}</ref> Фильмнің режиссёрлығын [[Брэд Берд]] қолға алды. Композитор қызметін — [[Майкл Джаккино]] атқарды. Басты рөлдерді орындаған [[Крейг Т. Нельсон]], [[Холли Хантер]], [[Сара Воуэлл]], [[Спенсер Фокс]], [[Джейсон Ли]], [[Сэмюэл Лерой Джексон]] және [[Элизабет Пенья]]. Бұл толық метражды мультфильм үздік анимационды фильм номинациясында «Оскар» сыйлығын алған тарихтағы төртінші фильм. == Рөлдерде == * [[Крейг Т. Нельсон]] — Боб Парр * [[Холли Хантер]] — Хелен Парр * [[Сара Воуэлл]] — Вайолет Парр * [[Спенсер Фокс]] — Дашиэлл «Даш» Парр * Эли Фуциле және Мэйв Эндрюс — Джек-Джек Парр * [[Джейсон Ли]] — Бадди Пайн / Синдром * [[Сэмюэл Лерой Джексон]] — Люциус Бест * [[Элизабет Пенья]] — Мираж * [[Брэд Берд]] — Эдна Е. Моде * [[Жан Интра]] — Хогенсон ханым * [[Бад Лаки]] — Рик Дикер * [[Уоллес Шон]] — Гилберт Хуф * [[Лу Романо]] — Берни Кропп * Майкл Берд — Тони Райдингер * Брет Паркер — Кари == Қазақша дыбыстаған == * Жәнібек Мұсаев — Боб Парр * Сая Тоқманғалиева — Хелен Парр * Айкөркем Әділгереева — Вайолет Парр * Дидар Құралбаев — Дашиэлл «Даш» Парр * Жұматай Ахметхан — Бадди Пайн / Синдром * Данияр Сванқұлов — Люциус Бест, Тони Райдингер * Шах-Мұрат Ордабаев —  Эдна Е. Мод * Ақмарал Абдрахманова — Хогенсон ханым, Мираж * [[Нартай Сауданбекұлы]] — Рик Дикер, Гилберт Хуф * Меруерт Ермекбаева — Кари * Мирас Жақып — Берни Кропп == Пікір == [[Rotten Tomatoes]] [[Шолу агрегаторы|шолу агрегаторының]] сайты 97% мақұлдау рейтингісі туралы хабарлады, орташа балл 8,4/10, 248 шолуға негізделген.<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> [[Metacritic]] орташа өлшенген мәнді қолданып фильмге 41 сыншының негізінде 100-ден 90-ға баға берді, бұл "жалпы жағымды пікірлерді" көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/the-incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> == Сиквелі == Суперотбасының екінші бөлімі, «[[Суперотбасы 2]]<nowiki/>» [[2018 жыл|2018 жылғы]] [[15 маусым|15 маусымында]] жарыққа шықты. Фильмнің режиссері Брэд Берд болды.<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/incredibles-2-moves-up-summer-2018-toy-story-4-pushed-2019-941475|title='The Incredibles 2' Moves Up to Summer 2018; 'Toy Story 4' Pushed to 2019|last=McClintock|first=Pamela|date=October 26, 2016|work=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=October 26, 2016}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Ресми сайт|https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles|Суперотбасы — ресми сайты}} * {{Imdb title|0317705}} {{Рейтинг-10|8.0}} * {{Rotten Tomatoes|incredibles}} {{Рейтинг-10|9.7}} (248 пікір) * {{Metacritic film|the-incredibles}} {{Рейтинг-10|9.0}} (41 пікір) * {{BCDB title|33816}} {{Рейтинг-5|4.1}} * {{Amg title|287450}} * {{Mojo title|incredibles}} * {{Tcmdb title|536488}} https://egemen.kz/news/article170530-super-otbasy-2-qazaq-tilinde-soyledi {{Үздік анимациялық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:2004 жылғы фильмдер]] [[Санат:АҚШ мультфильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Pixar мультфильмдері]] [[Санат:Үздік анимациялық фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] 7cnhqlogtrjlctdtcurc3v43mnauxar 3688280 3688278 2026-10-29T09:53:20Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО этнографиялық музейі|ШҚО этнографиялық музейі]] ([[User talk:ШҚО этнографиялық музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640090 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мультфильм|Атауы=Суперотбасы|Шынайы атауы={{lang-en|The Incredibles}}|Сурет=The Incredibles logo.svg|Жанры=шытырман оқиға<br>[[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]<br>[[Кинокомедия|комедия]]<br>[[Отбасылық фильм|отбасы]]|Режиссёрі=[[Брэд Берд]]|Сценарийдің авторы=Брэд Берд|Продюсері=[[Джон Уокер]]|Дыбыстағандар=[[Крейг Т. Нельсон]]<br>[[Холли Хантер]]<br>[[Сара Воуэлл]]<br>[[Спенсер Фокс]]<br>[[Джейсон Ли]]<br>[[Сэмюэл Лерой Джексон]]<br>[[Элизабет Пенья]]|Композиторы=[[Майкл Джаккино]]|Операторы=Джанет Лукрой|Студия={{Plainlist| * [[Walt Disney Pictures]] * [[Pixar Animation Studios]] }}|Мемлекет={{USA}}|Дистрибьюторы=[[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]]|Тілі=[[Ағылшын тілі|Ағылшын]]|Ұзақтығы=115 мин.<ref>{{Cite web |title=The Incredibles |url=https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220113141001/https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |archive-date=January 13, 2022 |accessdate=January 13, 2022 |work=[[British Board of Film Classification]] }}</ref>|Премьера={{flagicon|USA}} 2004 жылғы 5 қараша<br>{{flagicon|RUS}} 2004 жылғы 23 желтоқсан<br>{{flagicon|KAZ}} 2004 жылғы 31 желтоқсан|Бюджеті=92–145 млн $<ref name="mojo">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0317705/|title=The Incredibles |accessdate=January 4, 2022|work=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="LATimesOpeningWeekend">{{Cite web |last=Dutka |first=Elaine |date=November 8, 2004 |title=An ''Incredibles'' Debut Of Heroic Proportions |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220114142831/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |archive-date=January 14, 2022 |accessdate=January 14, 2022 |work=[[Los Angeles Times]] }}</ref>|Түсім=631.6 млн $<ref name="mojo" />|imdb_id=0317705|bcdb_link=33816|allrovi=287450|rottentomatoes=incredibles|Сайты=https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles}}'''«Суперотбасы»''' ({{Lang-en|The Incredibles}}) — [[Pixar Animation Studios]] студиясының [[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]] компаниясына арнап жасаған толықметражды мультфильм.<ref name="IncrediblesAFI">{{cite web|title=The Incredibles|url=https://catalog.afi.com/Film/54376-THE-INCREDIBLES|publisher=[[American Film Institute]]|access-date=October 25, 2018|language=en|accessdate=October 25, 2018|work=[[AFI Catalog of Feature Films]]}}</ref> Фильмнің режиссёрлығын [[Брэд Берд]] қолға алды. Композитор қызметін — [[Майкл Джаккино]] атқарды. Басты рөлдерді орындаған [[Крейг Т. Нельсон]], [[Холли Хантер]], [[Сара Воуэлл]], [[Спенсер Фокс]], [[Джейсон Ли]], [[Сэмюэл Лерой Джексон]] және [[Элизабет Пенья]]. Бұл толық метражды мультфильм үздік анимационды фильм номинациясында «Оскар» сыйлығын алған тарихтағы төртінші фильм. == Рөлдерде == * [[Крейг Т. Нельсон]] — Боб Парр * [[Холли Хантер]] — Хелен Парр * [[Сара Воуэлл]] — Вайолет Парр * [[Спенсер Фокс]] — Дашиэлл «Даш» Парр * Эли Фуциле және Мэйв Эндрюс — Джек-Джек Парр * [[Джейсон Ли]] — Бадди Пайн / Синдром * [[Сэмюэл Лерой Джексон]] — Люциус Бест * [[Элизабет Пенья]] — Мираж * [[Брэд Берд]] — Эдна Е. Моде * [[Жан Интра]] — Хогенсон ханым * [[Бад Лаки]] — Рик Дикер * [[Уоллес Шон]] — Гилберт Хуф * [[Лу Романо]] — Берни Кропп * Майкл Берд — Тони Райдингер * Брет Паркер — Кари == Қазақша дыбыстаған == * Жәнібек Мұсаев — Боб Парр * Сая Тоқманғалиева — Хелен Парр * Айкөркем Әділгереева — Вайолет Парр * Дидар Құралбаев — Дашиэлл «Даш» Парр * Жұматай Ахметхан — Бадди Пайн / Синдром * Данияр Сванқұлов — Люциус Бест, Тони Райдингер * Шах-Мұрат Ордабаев —  Эдна Е. Мод * Ақмарал Абдрахманова — Хогенсон ханым, Мираж * [[Нартай Сауданбекұлы]] — Рик Дикер, Гилберт Хуф * Меруерт Ермекбаева — Кари * Мирас Жақып — Берни Кропп == Пікір == [[Rotten Tomatoes]] [[Шолу агрегаторы|шолу агрегаторының]] сайты 97% мақұлдау рейтингісі туралы хабарлады, орташа балл 8,4/10, 248 шолуға негізделген.<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> [[Metacritic]] орташа өлшенген мәнді қолданып фильмге 41 сыншының негізінде 100-ден 90-ға баға берді, бұл "жалпы жағымды пікірлерді" көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/the-incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> == Сиквелі == Суперотбасының екінші бөлімі, «[[Суперотбасы 2]]<nowiki/>» [[2018 жыл|2018 жылғы]] [[15 маусым|15 маусымында]] жарыққа шықты. Фильмнің режиссері Брэд Берд болды.<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/incredibles-2-moves-up-summer-2018-toy-story-4-pushed-2019-941475|title='The Incredibles 2' Moves Up to Summer 2018; 'Toy Story 4' Pushed to 2019|last=McClintock|first=Pamela|date=October 26, 2016|work=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=October 26, 2016}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Ресми сайт|https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles|Суперотбасы — ресми сайты}} * {{Imdb title|0317705}} {{Рейтинг-10|8.0}} * {{Rotten Tomatoes|incredibles}} {{Рейтинг-10|9.7}} (248 пікір) * {{Metacritic film|the-incredibles}} {{Рейтинг-10|9.0}} (41 пікір) * {{BCDB title|33816}} {{Рейтинг-5|4.1}} * {{Amg title|287450}} * {{Mojo title|incredibles}} * {{Tcmdb title|536488}} {{Үздік анимациялық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:2004 жылғы фильмдер]] [[Санат:АҚШ мультфильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Pixar мультфильмдері]] [[Санат:Үздік анимациялық фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] ahn6kefa0edh1kksxb1ug0vfs9eq0ki 3688281 3688280 2026-10-29T09:53:35Z ШҚО этнографиялық музейі 187730 3688281 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мультфильм|Атауы=Суперотбасы|Шынайы атауы={{lang-en|The Incredibles}}|Сурет=The Incredibles logo.svg|Жанры=шытырман оқиға<br>[[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]<br>[[Кинокомедия|комедия]]<br>[[Отбасылық фильм|отбасы]]|Режиссёрі=[[Брэд Берд]]|Сценарийдің авторы=Брэд Берд|Продюсері=[[Джон Уокер]]|Дыбыстағандар=[[Крейг Т. Нельсон]]<br>[[Холли Хантер]]<br>[[Сара Воуэлл]]<br>[[Спенсер Фокс]]<br>[[Джейсон Ли]]<br>[[Сэмюэл Лерой Джексон]]<br>[[Элизабет Пенья]]|Композиторы=[[Майкл Джаккино]]|Операторы=Джанет Лукрой|Студия={{Plainlist| * [[Walt Disney Pictures]] * [[Pixar Animation Studios]] }}|Мемлекет={{USA}}|Дистрибьюторы=[[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]]|Тілі=[[Ағылшын тілі|Ағылшын]]|Ұзақтығы=115 мин.<ref>{{Cite web |title=The Incredibles |url=https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220113141001/https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |archive-date=January 13, 2022 |accessdate=January 13, 2022 |work=[[British Board of Film Classification]] }}</ref>|Премьера={{flagicon|USA}} 2004 жылғы 5 қараша<br>{{flagicon|RUS}} 2004 жылғы 23 желтоқсан<br>{{flagicon|KAZ}} 2004 жылғы 31 желтоқсан|Бюджеті=92–145 млн $<ref name="mojo">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0317705/|title=The Incredibles |accessdate=January 4, 2022|work=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="LATimesOpeningWeekend">{{Cite web |last=Dutka |first=Elaine |date=November 8, 2004 |title=An ''Incredibles'' Debut Of Heroic Proportions |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220114142831/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |archive-date=January 14, 2022 |accessdate=January 14, 2022 |work=[[Los Angeles Times]] }}</ref>|Түсім=631.6 млн $<ref name="mojo" />|imdb_id=0317705|bcdb_link=33816|allrovi=287450|rottentomatoes=incredibles|Сайты=https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles}}'''«Суперотбасы»''' ({{Lang-en|The Incredibles}}) — [[Pixar Animation Studios]] студиясының [[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]] компаниясына арнап жасаған толықметражды мультфильм.<ref name="IncrediblesAFI">{{cite web|title=The Incredibles|url=https://catalog.afi.com/Film/54376-THE-INCREDIBLES|publisher=[[American Film Institute]]|access-date=October 25, 2018|language=en|accessdate=October 25, 2018|work=[[AFI Catalog of Feature Films]]}}</ref> Фильмнің режиссёрлығын [[Брэд Берд]] қолға алды. Композитор қызметін — [[Майкл Джаккино]] атқарды. Басты рөлдерді орындаған [[Крейг Т. Нельсон]], [[Холли Хантер]], [[Сара Воуэлл]], [[Спенсер Фокс]], [[Джейсон Ли]], [[Сэмюэл Лерой Джексон]] және [[Элизабет Пенья]]. Бұл толық метражды мультфильм үздік анимационды фильм номинациясында «Оскар» сыйлығын алған тарихтағы төртінші фильм. == Рөлдерде == * [[Крейг Т. Нельсон]] — Боб Парр * [[Холли Хантер]] — Хелен Парр * [[Сара Воуэлл]] — Вайолет Парр * [[Спенсер Фокс]] — Дашиэлл «Даш» Парр * Эли Фуциле және Мэйв Эндрюс — Джек-Джек Парр * [[Джейсон Ли]] — Бадди Пайн / Синдром * [[Сэмюэл Лерой Джексон]] — Люциус Бест * [[Элизабет Пенья]] — Мираж * [[Брэд Берд]] — Эдна Е. Моде * [[Жан Интра]] — Хогенсон ханым * [[Бад Лаки]] — Рик Дикер * [[Уоллес Шон]] — Гилберт Хуф * [[Лу Романо]] — Берни Кропп * Майкл Берд — Тони Райдингер * Брет Паркер — Кари == Қазақша дыбыстаған == * Жәнібек Мұсаев — Боб Парр * Сая Тоқманғалиева — Хелен Парр * Айкөркем Әділгереева — Вайолет Парр * Дидар Құралбаев — Дашиэлл «Даш» Парр * Жұматай Ахметхан — Бадди Пайн / Синдром * Данияр Сванқұлов — Люциус Бест, Тони Райдингер * Шах-Мұрат Ордабаев —  Эдна Е. Мод * Ақмарал Абдрахманова — Хогенсон ханым, Мираж * [[Нартай Сауданбекұлы]] — Рик Дикер, Гилберт Хуф * Меруерт Ермекбаева — Кари * Мирас Жақып — Берни Кропп == Пікір == [[Rotten Tomatoes]] [[Шолу агрегаторы|шолу агрегаторының]] сайты 97% мақұлдау рейтингісі туралы хабарлады, орташа балл 8,4/10, 248 шолуға негізделген.<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> [[Metacritic]] орташа өлшенген мәнді қолданып фильмге 41 сыншының негізінде 100-ден 90-ға баға берді, бұл "жалпы жағымды пікірлерді" көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/the-incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> == Сиквелі == Суперотбасының екінші бөлімі, «[[Суперотбасы 2]]<nowiki/>» [[2018 жыл|2018 жылғы]] [[15 маусым|15 маусымында]] жарыққа шықты. Фильмнің режиссері Брэд Берд болды.<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/incredibles-2-moves-up-summer-2018-toy-story-4-pushed-2019-941475|title='The Incredibles 2' Moves Up to Summer 2018; 'Toy Story 4' Pushed to 2019|last=McClintock|first=Pamela|date=October 26, 2016|work=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=October 26, 2016}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} https://egemen.kz/news/article170530-super-otbasy-2-qazaq-tilinde-soyledi == Сілтемелер == * {{Ресми сайт|https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles|Суперотбасы — ресми сайты}} * {{Imdb title|0317705}} {{Рейтинг-10|8.0}} * {{Rotten Tomatoes|incredibles}} {{Рейтинг-10|9.7}} (248 пікір) * {{Metacritic film|the-incredibles}} {{Рейтинг-10|9.0}} (41 пікір) * {{BCDB title|33816}} {{Рейтинг-5|4.1}} * {{Amg title|287450}} * {{Mojo title|incredibles}} * {{Tcmdb title|536488}} {{Үздік анимациялық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:2004 жылғы фильмдер]] [[Санат:АҚШ мультфильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Pixar мультфильмдері]] [[Санат:Үздік анимациялық фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] 5v6qp3b8hc2gij16t5h4qj1vgcud0a0 3688284 3688281 2026-10-29T09:55:13Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/ШҚО этнографиялық музейі|ШҚО этнографиялық музейі]] ([[User talk:ШҚО этнографиялық музейі|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640090 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мультфильм|Атауы=Суперотбасы|Шынайы атауы={{lang-en|The Incredibles}}|Сурет=The Incredibles logo.svg|Жанры=шытырман оқиға<br>[[Атыс-шабыс фильм|атыс-шабыс]]<br>[[Кинокомедия|комедия]]<br>[[Отбасылық фильм|отбасы]]|Режиссёрі=[[Брэд Берд]]|Сценарийдің авторы=Брэд Берд|Продюсері=[[Джон Уокер]]|Дыбыстағандар=[[Крейг Т. Нельсон]]<br>[[Холли Хантер]]<br>[[Сара Воуэлл]]<br>[[Спенсер Фокс]]<br>[[Джейсон Ли]]<br>[[Сэмюэл Лерой Джексон]]<br>[[Элизабет Пенья]]|Композиторы=[[Майкл Джаккино]]|Операторы=Джанет Лукрой|Студия={{Plainlist| * [[Walt Disney Pictures]] * [[Pixar Animation Studios]] }}|Мемлекет={{USA}}|Дистрибьюторы=[[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]]|Тілі=[[Ағылшын тілі|Ағылшын]]|Ұзақтығы=115 мин.<ref>{{Cite web |title=The Incredibles |url=https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220113141001/https://www.bbfc.co.uk/release/the-incredibles-film-qxnzzxq6vlgtodexnzu0 |archive-date=January 13, 2022 |accessdate=January 13, 2022 |work=[[British Board of Film Classification]] }}</ref>|Премьера={{flagicon|USA}} 2004 жылғы 5 қараша<br>{{flagicon|RUS}} 2004 жылғы 23 желтоқсан<br>{{flagicon|KAZ}} 2004 жылғы 31 желтоқсан|Бюджеті=92–145 млн $<ref name="mojo">{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0317705/|title=The Incredibles |accessdate=January 4, 2022|work=[[Box Office Mojo]]}}</ref><ref name="LATimesOpeningWeekend">{{Cite web |last=Dutka |first=Elaine |date=November 8, 2004 |title=An ''Incredibles'' Debut Of Heroic Proportions |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |url-access=limited |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20220114142831/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-nov-08-et-boxoffice8-story.html |archive-date=January 14, 2022 |accessdate=January 14, 2022 |work=[[Los Angeles Times]] }}</ref>|Түсім=631.6 млн $<ref name="mojo" />|imdb_id=0317705|bcdb_link=33816|allrovi=287450|rottentomatoes=incredibles|Сайты=https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles}}'''«Суперотбасы»''' ({{Lang-en|The Incredibles}}) — [[Pixar Animation Studios]] студиясының [[Walt Disney Studios Motion Pictures|Buena Vista Pictures Distribution]] компаниясына арнап жасаған толықметражды мультфильм.<ref name="IncrediblesAFI">{{cite web|title=The Incredibles|url=https://catalog.afi.com/Film/54376-THE-INCREDIBLES|publisher=[[American Film Institute]]|access-date=October 25, 2018|language=en|accessdate=October 25, 2018|work=[[AFI Catalog of Feature Films]]}}</ref> Фильмнің режиссёрлығын [[Брэд Берд]] қолға алды. Композитор қызметін — [[Майкл Джаккино]] атқарды. Басты рөлдерді орындаған [[Крейг Т. Нельсон]], [[Холли Хантер]], [[Сара Воуэлл]], [[Спенсер Фокс]], [[Джейсон Ли]], [[Сэмюэл Лерой Джексон]] және [[Элизабет Пенья]]. Бұл толық метражды мультфильм үздік анимационды фильм номинациясында «Оскар» сыйлығын алған тарихтағы төртінші фильм. == Рөлдерде == * [[Крейг Т. Нельсон]] — Боб Парр * [[Холли Хантер]] — Хелен Парр * [[Сара Воуэлл]] — Вайолет Парр * [[Спенсер Фокс]] — Дашиэлл «Даш» Парр * Эли Фуциле және Мэйв Эндрюс — Джек-Джек Парр * [[Джейсон Ли]] — Бадди Пайн / Синдром * [[Сэмюэл Лерой Джексон]] — Люциус Бест * [[Элизабет Пенья]] — Мираж * [[Брэд Берд]] — Эдна Е. Моде * [[Жан Интра]] — Хогенсон ханым * [[Бад Лаки]] — Рик Дикер * [[Уоллес Шон]] — Гилберт Хуф * [[Лу Романо]] — Берни Кропп * Майкл Берд — Тони Райдингер * Брет Паркер — Кари == Қазақша дыбыстаған == * Жәнібек Мұсаев — Боб Парр * Сая Тоқманғалиева — Хелен Парр * Айкөркем Әділгереева — Вайолет Парр * Дидар Құралбаев — Дашиэлл «Даш» Парр * Жұматай Ахметхан — Бадди Пайн / Синдром * Данияр Сванқұлов — Люциус Бест, Тони Райдингер * Шах-Мұрат Ордабаев —  Эдна Е. Мод * Ақмарал Абдрахманова — Хогенсон ханым, Мираж * [[Нартай Сауданбекұлы]] — Рик Дикер, Гилберт Хуф * Меруерт Ермекбаева — Кари * Мирас Жақып — Берни Кропп == Пікір == [[Rotten Tomatoes]] [[Шолу агрегаторы|шолу агрегаторының]] сайты 97% мақұлдау рейтингісі туралы хабарлады, орташа балл 8,4/10, 248 шолуға негізделген.<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> [[Metacritic]] орташа өлшенген мәнді қолданып фильмге 41 сыншының негізінде 100-ден 90-ға баға берді, бұл "жалпы жағымды пікірлерді" көрсетеді.<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/the-incredibles|title=The Incredibles|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=6 June 2022|lang=en}}</ref> == Сиквелі == Суперотбасының екінші бөлімі, «[[Суперотбасы 2]]<nowiki/>» [[2018 жыл|2018 жылғы]] [[15 маусым|15 маусымында]] жарыққа шықты. Фильмнің режиссері Брэд Берд болды.<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/incredibles-2-moves-up-summer-2018-toy-story-4-pushed-2019-941475|title='The Incredibles 2' Moves Up to Summer 2018; 'Toy Story 4' Pushed to 2019|last=McClintock|first=Pamela|date=October 26, 2016|work=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=October 26, 2016}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{Ресми сайт|https://www.pixar.com/feature-films/the-incredibles|Суперотбасы — ресми сайты}} * {{Imdb title|0317705}} {{Рейтинг-10|8.0}} * {{Rotten Tomatoes|incredibles}} {{Рейтинг-10|9.7}} (248 пікір) * {{Metacritic film|the-incredibles}} {{Рейтинг-10|9.0}} (41 пікір) * {{BCDB title|33816}} {{Рейтинг-5|4.1}} * {{Amg title|287450}} * {{Mojo title|incredibles}} * {{Tcmdb title|536488}} {{Үздік анимациялық толықметражды фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:2004 жылғы фильмдер]] [[Санат:АҚШ мультфильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Pixar мультфильмдері]] [[Санат:Үздік анимациялық фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] ahn6kefa0edh1kksxb1ug0vfs9eq0ki 0 689122 3687843 3526468 2026-10-28T16:41:47Z Unknown Alash 96268 Unknown Alash [[Қалдан Бошоқты]] бетін [[Қалдан-Бошоқты хан]] бетіне жылжытты 3328785 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Қалдан Бошоқты | Шынайы есімі = {{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}} | Суреті = | Атауы = Заманауи суреті | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Жоңғар хандығы]]ның [[қонтайшы]] | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1671 жыл|1671]]—[[1677 жыл|1677]] | Ізашары = [[Сенге]] | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = [[Жоңғар хандығы]]ның [[хан]]ы | Басқарған_кезеңі_2 = [[1677 жыл|1677]]—[[1697 жыл|1697]] | Ізашары_2 = ''атағы белгіленді'' | Ізбасары_2 = ''алдыңғы және кейінгі билеушілер [[қонтайшы]] атағын алып жүрді'' | Туған күні = [[1644 жыл]] | Туған жері = | Қайтыс болған күні = [[3 мамыр]] [[1697 жыл]] | Қайтыс болған жері = | Діні = [[тибет буддизмі]] }} '''Қалдан Бошоқты''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — үшінші [[Жоңғар хандығы]]ның [[қонтайшы]] (1671 — 1677). 1667 жылы [[V Далай лама]] Қалданға [[хан]] атағын берді. Руы - [[чорос]]. == Өмірбаяны == Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Жоңғар хандары]] p5z0bpz2gnig0wfb64w4anebm6mz3br 3688155 3687843 2026-10-29T06:20:02Z Unknown Alash 96268 3688155 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Қалдан Бошоқты | Шынайы есімі = {{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}} | Суреті = | Атауы = Заманауи суреті | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Жоңғар хандығы]]ның [[қонтайшы]] | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1671 жыл|1671]]—[[1677 жыл|1677]] | Ізашары = [[Сенге]] | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = [[Жоңғар хандығы]]ның [[хан]]ы | Басқарған_кезеңі_2 = [[1677 жыл|1677]]—[[1697 жыл|1697]] | Ізашары_2 = ''атағы белгіленді'' | Ізбасары_2 = ''алдыңғы және кейінгі билеушілер [[қонтайшы]] атағын алып жүрді'' | Туған күні = [[1644 жыл]] | Туған жері = | Қайтыс болған күні = [[3 мамыр]] [[1697 жыл]] | Қайтыс болған жері = | Діні = [[тибет буддизмі]] }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — үшінші [[Жоңғар хандығы]]ның [[қонтайшы]] (1671 — 1677). 1667 жылы [[V Далай лама]] Қалданға [[хан]] атағын берді. Руы - [[чорос]]. == Өмірбаяны == Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Жоңғар хандары]] tu9fcsgy2kwnvd147pvh7yppml8tfbc 3688157 3688155 2026-10-29T06:23:01Z Unknown Alash 96268 3688157 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Қалдан Бошоқты | Шынайы есімі = {{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}} | Суреті = | Атауы = Заманауи суреті | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Жоңғар хандығы]]ның [[қонтайшы]] | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1671 жыл|1671]]—[[1677 жыл|1677]] | Ізашары = [[Сенге]] | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = [[Жоңғар хандығы]]ның [[хан]]ы | Басқарған_кезеңі_2 = [[1677 жыл|1677]]—[[1697 жыл|1697]] | Ізашары_2 = ''атағы белгіленді'' | Ізбасары_2 = ''алдыңғы және кейінгі билеушілер [[қонтайшы]] атағын алып жүрді'' | Туған күні = [[1644 жыл]] | Туған жері = | Қайтыс болған күні = [[3 мамыр]] [[1697 жыл]] | Қайтыс болған жері = | Діні = [[тибет буддизмі]] }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — үшінші [[Жоңғар хандығы]]ның [[қонтайшы]] (1671 — 1677). 1667 жылы [[V Далай лама]] Қалданға [[хан]] атағын берді. Руы - [[чорос]]. == Өмірбаяны == Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. Златкин И. Я. История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *Baabar. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] 249puty2kvgca85viyc1nqudfbye21f 3688158 3688157 2026-10-29T06:23:19Z Unknown Alash 96268 /* Әдебиет */ 3688158 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Қалдан Бошоқты | Шынайы есімі = {{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}} | Суреті = | Атауы = Заманауи суреті | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Жоңғар хандығы]]ның [[қонтайшы]] | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1671 жыл|1671]]—[[1677 жыл|1677]] | Ізашары = [[Сенге]] | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = [[Жоңғар хандығы]]ның [[хан]]ы | Басқарған_кезеңі_2 = [[1677 жыл|1677]]—[[1697 жыл|1697]] | Ізашары_2 = ''атағы белгіленді'' | Ізбасары_2 = ''алдыңғы және кейінгі билеушілер [[қонтайшы]] атағын алып жүрді'' | Туған күні = [[1644 жыл]] | Туған жері = | Қайтыс болған күні = [[3 мамыр]] [[1697 жыл]] | Қайтыс болған жері = | Діні = [[тибет буддизмі]] }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — үшінші [[Жоңғар хандығы]]ның [[қонтайшы]] (1671 — 1677). 1667 жылы [[V Далай лама]] Қалданға [[хан]] атағын берді. Руы - [[чорос]]. == Өмірбаяны == Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *Baabar. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] 4etqtered2m4o1hqgldyg6nud2yrvuc 3688163 3688158 2026-10-29T06:27:07Z Unknown Alash 96268 3688163 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Қалдан Бошоқты | Шынайы есімі = {{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}} | Суреті = | Атауы = Заманауи суреті | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Жоңғар хандығы]]ның [[қонтайшы]] | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1671 жыл|1671]]—[[1677 жыл|1677]] | Ізашары = [[Сенге]] | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = [[Жоңғар хандығы]]ның [[хан]]ы | Басқарған_кезеңі_2 = [[1677 жыл|1677]]—[[1697 жыл|1697]] | Ізашары_2 = ''атағы белгіленді'' | Ізбасары_2 = ''алдыңғы және кейінгі билеушілер [[қонтайшы]] атағын алып жүрді'' | Туған күні = [[1644 жыл]] | Туған жері = | Қайтыс болған күні = [[3 мамыр]] [[1697 жыл]] | Қайтыс болған жері = | Діні = [[тибет буддизмі]] }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — [[Жоңғар хандығының]] үшінші [[қонтайшысы]], 1677 - 1697 жылдары [[ойраттардың]] бас [[ханы]]. == Өмірбаяны == Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *Baabar. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] nvgrigc3e4wgjsyys3u9biq0ek39xiy 3688166 3688163 2026-10-29T06:29:37Z Unknown Alash 96268 3688166 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Қалдан Бошоқты | Шынайы есімі = {{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}} | Суреті = | Атауы = Заманауи суреті | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Жоңғар хандығы]]ның [[қонтайшы]] | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1671 жыл|1671]]—[[1677 жыл|1677]] | Ізашары = [[Сенге]] | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = [[Жоңғар хандығы]]ның [[хан]]ы | Басқарған_кезеңі_2 = [[1677 жыл|1677]]—[[1697 жыл|1697]] | Ізашары_2 = ''атағы белгіленді'' | Ізбасары_2 = ''алдыңғы және кейінгі билеушілер [[қонтайшы]] атағын алып жүрді'' | Туған күні = [[1644 жыл]] | Туған жері = | Қайтыс болған күні = [[3 мамыр]] [[1697 жыл]] | Қайтыс болған жері = | Діні = [[тибет буддизмі]] }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] үшінші [[қонтайшы|қонтайшысы]], 1677 - 1697 жылдары [[ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *Baabar. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] t9e7w6nfx76sy1bulrh4j9yv3spytvc 3688168 3688166 2026-10-29T06:29:52Z Unknown Alash 96268 3688168 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Қалдан Бошоқты | Шынайы есімі = {{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}} | Суреті = | Атауы = Заманауи суреті | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Жоңғар хандығы]]ның [[қонтайшы]] | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1671 жыл|1671]]—[[1677 жыл|1677]] | Ізашары = [[Сенге]] | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = [[Жоңғар хандығы]]ның [[хан]]ы | Басқарған_кезеңі_2 = [[1677 жыл|1677]]—[[1697 жыл|1697]] | Ізашары_2 = ''атағы белгіленді'' | Ізбасары_2 = ''алдыңғы және кейінгі билеушілер [[қонтайшы]] атағын алып жүрді'' | Туған күні = [[1644 жыл]] | Туған жері = | Қайтыс болған күні = [[3 мамыр]] [[1697 жыл]] | Қайтыс болған жері = | Діні = [[тибет буддизмі]] }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] үшінші [[қонтайшы|қонтайшысы]], 1677 - 1697 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *Baabar. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] ozl6xlqknftdciccisaucmvnxj9syn2 3688169 3688168 2026-10-29T06:33:17Z Unknown Alash 96268 3688169 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Қалдан Бошоқты | Шынайы есімі = {{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}} | Суреті = | Атауы = Заманауи суреті | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Жоңғар хандығы]]ның [[қонтайшы]] | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1671 жыл|1671]]—[[1677 жыл|1677]] | Ізашары = [[Сенге]] | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = [[Жоңғар хандығы]]ның [[хан]]ы | Басқарған_кезеңі_2 = [[1677 жыл|1677]]—[[1697 жыл|1697]] | Ізашары_2 = ''атағы белгіленді'' | Ізбасары_2 = ''алдыңғы және кейінгі билеушілер [[қонтайшы]] атағын алып жүрді'' | Туған күні = [[1644 жыл]] | Туған жері = | Қайтыс болған күні = [[3 мамыр]] [[1697 жыл]] | Қайтыс болған жері = | Діні = [[тибет буддизмі]] }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — 1671 - 1677 жылдары [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] үшінші [[қонтайшы|қонтайшысы]], 1677 - 1697 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *Baabar. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] c2cm379zww82knlxdxv346qtbdbz47a 3688173 3688169 2026-10-29T06:40:00Z Unknown Alash 96268 3688173 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қалдан-Бошоқты хан | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = жоңғар қонтайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1671 | Басқаруын аяқтады = 1677 | Ізашары = Сенге | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1677 | Басқаруын аяқтады_2 = 1697 | Ізашары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Ізбасары_2 = [[Аюка хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1644 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1697 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — 1671 - 1677 жылдары [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] үшінші [[қонтайшы|қонтайшысы]], 1677 - 1697 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *Baabar. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] h67wc2tjoofb933yh3t7xilfvhusx6t 3688174 3688173 2026-10-29T06:42:29Z Unknown Alash 96268 3688174 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қалдан-Бошоқты хан | Шынайы есімі = Галдан-Бошигт хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = жоңғар қонтайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1671 | Басқаруын аяқтады = 1677 | Ізашары = Сенге | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1677 | Басқаруын аяқтады_2 = 1697 | Ізашары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Ізбасары_2 = [[Аюка хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1644 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1697 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — 1671 - 1677 жылдары [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] үшінші [[қонтайшы|қонтайшысы]], 1677 - 1697 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *Baabar. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] s38r4q47lkdojce8hfzduif1ce76ezm 3688175 3688174 2026-10-29T06:42:56Z Unknown Alash 96268 /* Әдебиет */ 3688175 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қалдан-Бошоқты хан | Шынайы есімі = Галдан-Бошигт хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = жоңғар қонтайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1671 | Басқаруын аяқтады = 1677 | Ізашары = Сенге | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1677 | Басқаруын аяқтады_2 = 1697 | Ізашары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Ізбасары_2 = [[Аюка хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1644 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1697 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — 1671 - 1677 жылдары [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] үшінші [[қонтайшы|қонтайшысы]], 1677 - 1697 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *''Baabar''. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] gbrtj89q3alax35u98xzy7owr6yboj4 3688182 3688175 2026-10-29T07:00:22Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3688182 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қалдан-Бошоқты хан | Шынайы есімі = Галдан-Бошигт хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = жоңғар қонтайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1671 | Басқаруын аяқтады = 1677 | Ізашары = Сенге | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1677 | Басқаруын аяқтады_2 = 1697 | Ізашары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Ізбасары_2 = [[Аюка хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1644 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1697 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — 1671 - 1677 жылдары [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] үшінші [[қонтайшы|қонтайшысы]], 1677 - 1697 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Естелік == * Моңғолияның Хов қаласында, Архангай және Увс аймақтарында Қалдан-Бошоқты ханның ескерткіштері орнатылған. == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *''Baabar''. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] sp8n3atpx1xch04m6suzas4a55srp9h 3688188 3688182 2026-10-29T07:04:34Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3688188 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қалдан-Бошоқты хан | Шынайы есімі = Галдан-Бошигт хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = жоңғар қонтайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1671 | Басқаруын аяқтады = 1677 | Ізашары = Сенге | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1677 | Басқаруын аяқтады_2 = 1697 | Ізашары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Ізбасары_2 = [[Аюка хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1644 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1697 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — 1671 - 1677 жылдары [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] үшінші [[қонтайшы|қонтайшысы]], 1677 - 1697 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == [[File:С. Ремезовтың картасындағы Қалдан-Бошоқты ханның иелігі.png|thumb|С.У. Ремезовтың картасындағы Қалдан-Бошоқты ханның иелігі]] Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Естелік == * Моңғолияның Хов қаласында, Архангай және Увс аймақтарында Қалдан-Бошоқты ханның ескерткіштері орнатылған. == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *''Baabar''. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] lflr3l2ryciurpfdtvaie3n03wkylv4 3688189 3688188 2026-10-29T07:04:50Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3688189 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қалдан-Бошоқты хан | Шынайы есімі = Галдан-Бошигт хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = жоңғар қонтайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1671 | Басқаруын аяқтады = 1677 | Ізашары = Сенге | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1677 | Басқаруын аяқтады_2 = 1697 | Ізашары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Ізбасары_2 = [[Аюка хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1644 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1697 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — 1671 - 1677 жылдары [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] үшінші [[қонтайшы|қонтайшысы]], 1677 - 1697 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == [[File:С. Ремезовтың картасындағы Қалдан-Бошоқты ханның иелігі.png|thumb|left|С.У. Ремезовтың картасындағы Қалдан-Бошоқты ханның иелігі]] Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Естелік == * Моңғолияның Хов қаласында, Архангай және Увс аймақтарында Қалдан-Бошоқты ханның ескерткіштері орнатылған. == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *''Baabar''. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] hoagaeg1jekoc3jd3yvon4iboisrco8 3688191 3688189 2026-10-29T07:05:51Z Unknown Alash 96268 /* Естелік */ 3688191 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қалдан-Бошоқты хан | Шынайы есімі = Галдан-Бошигт хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = жоңғар қонтайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1671 | Басқаруын аяқтады = 1677 | Ізашары = Сенге | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1677 | Басқаруын аяқтады_2 = 1697 | Ізашары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Ізбасары_2 = [[Аюка хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1644 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1697 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — 1671 - 1677 жылдары [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] үшінші [[қонтайшы|қонтайшысы]], 1677 - 1697 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == [[File:С. Ремезовтың картасындағы Қалдан-Бошоқты ханның иелігі.png|thumb|left|С.У. Ремезовтың картасындағы Қалдан-Бошоқты ханның иелігі]] Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Естелік == * [[Моңғолия|Моңғолияның]] Ховд қаласында, Архангай және Увс аймақтарында Қалдан-Бошоқты ханның ескерткіштері орнатылған. == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *''Baabar''. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] lrp05lk6sodd9un7pzcxit96t17k1mi 3688195 3688191 2026-10-29T07:06:58Z Unknown Alash 96268 3688195 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қалдан-Бошоқты хан | Шынайы есімі = Галдан-Бошигт хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = жоңғар қонтайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1671 | Басқаруын аяқтады = 1677 | Ізашары = Сенге | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1677 | Басқаруын аяқтады_2 = 1697 | Ізашары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Ізбасары_2 = [[Аюка хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1644 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1697 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — чорос тайпасынан шыққан 1671 - 1677 жылдары [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] үшінші [[қонтайшы|қонтайшысы]], 1677 - 1697 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == [[File:С. Ремезовтың картасындағы Қалдан-Бошоқты ханның иелігі.png|thumb|left|С.У. Ремезовтың картасындағы Қалдан-Бошоқты ханның иелігі]] Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Естелік == * [[Моңғолия|Моңғолияның]] Ховд қаласында, Архангай және Увс аймақтарында Қалдан-Бошоқты ханның ескерткіштері орнатылған. == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *''Baabar''. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] anvslcc7h0rdk7e2q933dx7fs47o42n 0 690456 3688364 3660804 2026-10-29T11:43:48Z MeruertZH 187725 3688364 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Дитер Райтер | Шынайы есімі = Дитер Рвйтер | Суреті = 2022-08-21 European Championships 2022 – Closing Press Conference by Sandro Halank–025.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = Мюнхенның әкімі | Ту = | Ту2 = | Реті = | Басқара бастады = 2014 жыл 1 мамыр | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Кристиан Уде]] | Ізбасары = | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 19.05.1958 | Туған жері = [[Рейн]] [[Германия]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = [[Германияның социал-ддемократиялық партиясы]] | Білімі = University of Public Administration in Bavaria 1981 жылы | Мамандығы = Политик | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Дитер Райтер''' (19.05.1958, [[Рейн]], [[Германия]]) - неміс политигі. [[Бавария]]ның астанасы [[Мюнхен]] қаласының әкімі. [[Германияның социал-демократиялық партиясы]]ның мүшесі. ==Қызмет жолы== 30 наурыз 2014 жылы Мюнхен әкімін сайлауында 56,7 пайыз жинады. Ол бұл қызметте 1994-2014 жылдары болған [[Кристиан Уде]]ны ауыстырды. 2017 жылы Германияның президентін сайлау үшін өткен федералды съезінде ГСДП-ның атынан қатысқан. ==Жеке өмірі== Райтер 2 рет үйленген, 1 әйелінен туылған ұлдың әкесі. Оның екінші Петра атты әйелінде бұрынғы күйеулерінен 2 бала бар. j4y4p5tpjmiw1j6z7z5r6sllu0elr2k 0 691931 3688135 3684300 2026-10-29T05:59:17Z Уланская 187713 3688135 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жасұлан Құдайбергенұлы Шаймарданов''' (28.03.1955) — биология ғылымының докторы, [[профессор]]. == Өмірбаяны == * 2015 — [[Шығыс Қазақстан]] Д.Серікбаев атындағы техникалық университетінің ректоры * 2014-2015 жылдары - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Жоғары, жоғары оқу орнынан кейінгі білім және халықаралық ынтымақтастық департаментінің директоры. * 2012-2014 жылдары - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің Павлодар облысы бойынша білім беру саласындағы бақылау департаментінің директоры. * 2011-2012 жылдары - Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім департаментінің директоры. * 2007-2011 жылдары [[Ы. Алтынсарин]] атындағы Арқалық мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры. * 2004-2007 жылдары - [[Павлодар]] мемлекеттік педагогикалық институтының ректоры. * 1996-2007, 2012 жылдары - Павлодар мемлекеттік университетінің гуманитарлық-педагогикалық білім беру, ғылыми жұмыстар және халықаралық байланыстар жөніндегі проректоры, бірінші проректоры. Торайғырова С * 1991-1996 жылдары - Павлодар педагогикалық институтының қашықтықтан оқыту, оқу жұмысы, әлеуметтік-экономикалық мәселелер жөніндегі проректоры. * 1979-1991 жылдары - Павлодар педагогикалық институтының оқытушысы, кафедрасының доценті. * 1977-1979 жылдары - Кеңес Армиясы қатарында қызмет еткен. == Білімі == * 1993-1996 Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Зоология институтында докторантура (Алматы), Қара Теңіз техникалық университеті, Түркия (Трабзон, Түркия) * Биология ғылымдарының докторы (1997) * Профессор (2004) * 1981-1985 Қазақ КСР ҒА Зоология институтының аспирантурасы (Алма-Ата қ.) * биология ғылымдарының кандидаты (ВАК КСРО, 1985) доцент (ВАК КСРО, 1991) * 1972-1977 Павлодар педагогикалық институты == Марапаттары == * 2011 ж. – «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі * 2011 жыл — Қазақстан Республикасы Президентінің Алғысы * 2005 ж. – «Құрмет» ордені * 2005 ж. – «Конституцияға 10 жыл» медалі * 2005 жыл – Қазақстан Республикасы Президентінің Алғысы * 2001 ж. – «Қазақстан Республикасы білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгісі. * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Құрмет грамоталары 0ypr92cbbfs5si2vr0aqqrzppmcxylf 0 692037 3688361 3608646 2026-10-29T11:40:45Z ШҚО этнографиялық музейі 187730 3688361 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жилкашинова Альмира Михайловна ''' (1981 жылы 26 қыркүйекте Өскемен қаласында дүниеге келген) физик-инженер. Төменгі температурада жұмыс жасайтын жел генераторларын ойлап тапқан ғалым. == Өмірбаяны == *1999 жылы орта мектепті бітірген соң [[С.Аманжолов]] атындағы ШҚМУ-ға оқуға түсті. 2004 жылы «физик-инженер» мамандығын алып, сол жылы оқуын «Физика» мамандығы бойынша магистратурада жалғастырды. *2006 жылы физика магистрі деген академиялық дәрежеге ие болып, «Физика конденсированного состояния» мамандығы бойынша аспирантураға түсті. 2010 жылы Ядролық физика институтында (Алматы қаласы) кандидаттық диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты деген ғылыми атаққа ие болды. *2007 жылдан бері өзінің кәсіби мансап жолын С. Аманжолов атындағы ШҚМУ –нің физика кафедрасында инженер болудан бастады. *2008 жылы осы кафедрада ұстаздық етті. *2009 жылы университетте ұжымдық негізде пайдаланатын Ұлттық ғылыми зертхана құрылып, күні бүгінге дейін сол зертханада қызмет етуде. *2010 жылы «Ядролық физика» базасында кандидаттық дисертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты дәрежесін алды. ==Ғылым жолында жеткен жетістіктері== * Ресей Федерациясында ғылыми тағылымдамадан өту үшін Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті Қорының грантының иегері; * үздік инновациялық жобаға арналған «Қазақстанда жасалған» республикалық байқауының жеңімпазы; * Республикалық «Үздік инновациялық бизнес жоба» байқауының жеңімпазы; * Жылдың үздік ғылыми қызметкері» атағы * Ұлыбританияда ғылыми тағылымдамадан өту үшін British Council грантының иегері (Imperial College London – Renewable Energy Laboratory); * USAID бағдарламасының түлегі – АҚШ-та (Солтүстік Каролина – theResearchTrianglearea) «Инновациялар мен технологиялар арқылы шағын бизнесті дамыту, технологияларды коммерцияландыру» тақырыбында тағылымдамадан өткен; * BOKU университетінде ғылыми тағылымдамадан өту үшін TOSCA Еуропалық стипендиясының иегері, Австрия (Вена); * Ғылыми тағылымдамадан өту үшін ITEC бағдарламасы бойынша Үндістан үкіметінің стипендиясының иегері (жел технологиясы орталығы) (Ченай, Үндістан); * «Жасыл» экономика және G-Global-ды дамыту үшін коалициясы» АИҚ «Таза шағын энергетика» басым бағыты бойынша Ғылыми-техникалық кеңесінің мүшесі. * 2010 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің мемлекеттік бюджеттік ғылыми жобаларының, шаруашылық мердігерлік жұмыстардың ғылыми жетекшісі, «ҰАТД» АҚ және Темпус халықаралық жобасы қаржыландыратын жобалардың жетекшісі. * 2015 жылы А.Жилкашиноваға Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі атағы берілді. Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Өнертапқыш әйел-2015» республикалық «Шапағат» байқауының жеңімпазы. 2017 жылы ЭКСПО-2017 Халықаралық мамандандырылған көрмесінің «Қазақстан» (Сфера) ұлттық павильонында А.Жилкашинова және оның командасының жаңартылатын энергия саласында әзірлеген ғылыми жобасы қойылған болатын. 219xu91t23s85mgxdb5k7vjvjbpweok 0 693319 3688249 3612761 2026-10-29T09:31:34Z Unknown Alash 96268 Unknown Alash [[Торғұттар]] бетін [[Торғауыттар]] деген бағыттау үстіне жылжытты 3612761 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Торғұттар, Торғауыттар |төл атауы = торгоуттар |сурет = Kalmyk-torghut.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 40 000 |аймақ = {{Байрақ|Моңғолия}} {{Байрақ|Қытай}} {{Байрақ|Ресей}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[ойрат тілі]] |діні = [[Православ шіркеуі|православие]], дәстүрлі нанымдар, [[буддизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Торғұттар, Торғауыттар''' — ойрат тобына жататын моңғол халықтарының бірі. Олар [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]нда ([[Қытай]]дың солтүстік-батысында), [[Қалмақстан]]да ([[Ресей]]) және [[Моңғолия]]ның батысындағы [[Ховда аймағы]]нда тұрады.<ref>{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1651324|title=Торғұттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-25|lang=}}</ref> Жалпы саны 40 мың адамды құрайды. Негізінен Моңғолияда 10 мың адам, Қытайда 30 мың адам.<ref>{{cite web|url=http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/torguty|title=Қазіргі заман энциклопедиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-25|lang=}}</ref> == Этногенезі == Торғұттардың этнонимі XIII ғасырдағы моңғолдардың әскери-әкімшілік бөлімшелерінен бастау алады (хан ставкасының күндізгі күзетшісінің атауы). XIV ғасырдың аяғында торгуттар зюнгарлармен, хошуттармен және дербаттармен бірге "Дурбен ойрат"саяси одағын құрды. XVII ғасырдың басында дербеттердің, хошоуттардың, хоиттердің және басқалардың бір бөлігімен бірге торғұттардың бірнеше ұрпақтары Ресейге қоныс аударды, орыс азаматтығын қабылдап және Еділдің төменгі ағысында қоныстанды. Олардың ұрпақтары қалмақтардың құрамына кірді.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=TORG|title=Әлем халықтары/Торғұттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-25|lang=}}</ref> == Тілі == [[Ойрат тілі]]нің торгут [[диалект]]ісінде сөйлейді.<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4197907|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-25|lang=}}</ref> == Діні == Дінге сенушілер: [[Православ шіркеуі|православиелік]], бір бөлігі – дәстүрлі нанымдар, [[буддизм|буддистер]].<ref>{{cite web|url=https://rus-modern-enc.slovaronline.com/11432-%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%93%D0%A3%D0%A2%D0%AB|title=Торғұттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-25|lang=}}</ref> == Қалмақтардың құрамындағы торғұттар == [[File:Ойрат-қалмақ тайпаларының қоныстану ареалы(1847).jpg|thumb|left|Генрих Берхгаустың 1847 жылғы картасындағы торғауыт тайпасының қоныстануы (''torgod)]] Қалмақстанда тұратын торғұттардың құрамындағы келесі этникалық топтар белгілі: меркіт, батут, урянхус, харнут, хавчин, керет, эркетен, цаатан, хаскут, маңғыт, хошут, цохур және т.б. XIX ғасырдың екінші жартысында торғұттар Багацохур-Муравьев, Эркетен, Яндыков, Икицохур, Хошеут, Харахус-Эрдени ұлыстарында тұрған. Аталған ұлыстардың құрамын В:В. Батыров сипаттаған: * Харахус ұлысы: харахус, ики-гурбут, бага-гурбут, гурбут, шабинер, замут, джамбанкин, батут, ангучин, самтанакин, цорос, бабенкин, сатхал, Дугаровтың қол астындағылар. * Хошоуыт ұлысы: эркетен, ики-теленгут, бага-теленгут, керет, шабинер, сангуд, мергечуд, чигачинер, хахачин, урянхус-доглут, ики-хошут, бага-хошут, цагалай, цатан, урянхус, хойт. * Яндыков ұлысы: барун, керет, багут (баргу-буряты), цатан, аха цатан, шебинер, ламин шебинер. * Икицохур ұлысы: зюнгар, шебинер, кетченер, ачинер, яргачин кетченер, кебюн ноет, сатхал, зекин косик, тохон косик, хошут, эркетень баргас, замут. * Эркетен ұлысы: ики-хапчин, бага-хапчин, эрекчут, тебенкин, харнут, ики-багут (баргу-буряттар), шарс-багут (баргу-буряттар), меркет, бульчин, цатан, цебгекин, дунду хапчин, му-хорин, ялькет, керет, кетченер, гуюрмут, шебинер, зюнгар, мацагакин, хончут, будубул. * Багацохур-Муравьев ұлысы: барун, запсор, зүн, хур шебинер, тукчин, бакши тюрюл, тубанкин, истенкинер, бакшин шабинер, дархачут.<ref>{{кітап|авторы=Бас редактор Ә. Нысанбаев | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл=1998|томы=VIII |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn=5-89800-123-9|тиражы= }}</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі – [[мал шаруашылығы]], [[қой]], [[түйе]], ірі қара мал өсіру. Маңызды орынды [[аңшылық]] алады, балық аулау кең тараған. [[Киіз]]ді торғұттар ерте заманнан қолданып келеді. Оны [[қодас]]тың, [[түйе]]нің жүнінен жасаған. Ақ киізді қойдың жүнінен алуға болады. Бұл материалды өндіру көп сатылы және ұзақ, ол ұрпақтан ұрпаққа мұра. Бұл барлық моңғол халықтарының материалдық емес мұраларының бір түрі. Торғұттар киізді сумен суламас бұрын оған бие сүтін себеді. Сонда ғана жүн төзімді, жылы, жеңіл киізге айналады. Одан сөмкелер, қолғаптар, шұлықтар, киімдер, бас киімдер жасалады.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/torguty-otvazhnye-voiny-chingishana|title=Наталья Котоман Торғұттар - Шыңғыс ханның ержүрек жауынгерлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-25|lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == [[Сурет:东归英雄纪念塔.jpg|нобай|оңға|200px|Корладағы Торғұттардың патшалық Ресейден оралуына арналған ескерткіш.]] Дәстүрлі неке қию рәсімі күні бүгінге дейін сақталған. Бұрынырақта бала 5-6 жасқа келгенде ата-анасы болашақ келін іздей бастайды. Бала 7-8 жасқа толғанда ата-анасы болашақ келіннің үйіне қонаққа келіп, «зус хадак» рәсімі өткен. Қалыңдықтың ата-анасына неке келісімінің беріктігін білдіретін балық желімі берілді. Бала 10 жасқа толғанда ата-анасына қошқардың етін әкелген. Әр сапарда шағын дастархан жайылды, болашақ тойдың түрлі мәселелері талқыланды. Үйлену тойының соңғы кезеңі - бұл үйлену мерекенің өзі. Той күйеу жігіт пен қалыңдықта бөлек өткізіледі. === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Торғұттардың дәстүрлі баспанасы – [[киіз үй]]. Сыртынан киізбен жабады, қаңқасы дөңгелек пішінде, торға жалғанған ағаш сырықтардан жасалған. Ішінде тұрғын үй екі бөлікке: еркек пен әйелге бөлінген, дәл ортасында ошақ орнатылып, оның көмегімен олар тамақ пісіріп, киіз үйді жылытатын. Ошақтың ар жағында қонақтар отырған құрметті орын болды. Тұрғын үй ішіндегі едендерге киіз төселді. === Дәстүрлі киімдері === Торғұттардың дәстүрлі киімі тарихи және мәдени жағынан жақын халықтардың: моңғолдар мен қалмақтардың киімдеріне біршама ұқсас. Костюмнің негізгі элементтері - терлаг-көйлек және цегдаг-жеңсіз күрте. Әдетте көк, кейде жасыл немесе қара түстерде киетін, ал қызыл мата әлдеқайда аз қолданылды, ол 19-20 ғасырлардың тоғысында ғана торғұттар арасында танымал болды. Көйлектің тік жағасы бар, шеті геометриялық ою-өрнекпен әшекейленген, бүйірлері мен астыңғы жиегі өріммен безендірілген.<ref>{{cite web|url=https://kukolki-natali.livejournal.com/42423.html|title=Торғұт әйелінің дәстүрлі киімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-25|lang=}}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Torghut}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} [[Санат:Моңғолия этникалық топтары]] [[Санат:Қытай этникалық топтары]] [[Санат:Ресей этникалық топтары]] 7z9da8odh1k220rosbq54mh9vbgp397 3688251 3688249 2026-10-29T09:31:52Z Unknown Alash 96268 3688251 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Торғұттар, Торғауыттар |төл атауы = торгоуттар |сурет = Kalmyk-torghut.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 40 000 |аймақ = {{Байрақ|Моңғолия}} {{Байрақ|Қытай}} {{Байрақ|Ресей}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[ойрат тілі]] |діні = [[Православ шіркеуі|православие]], дәстүрлі нанымдар, [[буддизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Торғауыттар''' — ойрат тобына жататын моңғол халықтарының бірі. Олар [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]нда ([[Қытай]]дың солтүстік-батысында), [[Қалмақстан]]да ([[Ресей]]) және [[Моңғолия]]ның батысындағы [[Ховда аймағы]]нда тұрады.<ref>{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1651324|title=Торғұттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-25|lang=}}</ref> Жалпы саны 40 мың адамды құрайды. Негізінен Моңғолияда 10 мың адам, Қытайда 30 мың адам.<ref>{{cite web|url=http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/torguty|title=Қазіргі заман энциклопедиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-25|lang=}}</ref> == Этногенезі == Торғұттардың этнонимі XIII ғасырдағы моңғолдардың әскери-әкімшілік бөлімшелерінен бастау алады (хан ставкасының күндізгі күзетшісінің атауы). XIV ғасырдың аяғында торгуттар зюнгарлармен, хошуттармен және дербаттармен бірге "Дурбен ойрат"саяси одағын құрды. XVII ғасырдың басында дербеттердің, хошоуттардың, хоиттердің және басқалардың бір бөлігімен бірге торғұттардың бірнеше ұрпақтары Ресейге қоныс аударды, орыс азаматтығын қабылдап және Еділдің төменгі ағысында қоныстанды. Олардың ұрпақтары қалмақтардың құрамына кірді.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=TORG|title=Әлем халықтары/Торғұттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-25|lang=}}</ref> == Тілі == [[Ойрат тілі]]нің торгут [[диалект]]ісінде сөйлейді.<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4197907|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-25|lang=}}</ref> == Діні == Дінге сенушілер: [[Православ шіркеуі|православиелік]], бір бөлігі – дәстүрлі нанымдар, [[буддизм|буддистер]].<ref>{{cite web|url=https://rus-modern-enc.slovaronline.com/11432-%D0%A2%D0%9E%D0%A0%D0%93%D0%A3%D0%A2%D0%AB|title=Торғұттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-25|lang=}}</ref> == Қалмақтардың құрамындағы торғұттар == [[File:Ойрат-қалмақ тайпаларының қоныстану ареалы(1847).jpg|thumb|left|Генрих Берхгаустың 1847 жылғы картасындағы торғауыт тайпасының қоныстануы (''torgod)]] Қалмақстанда тұратын торғұттардың құрамындағы келесі этникалық топтар белгілі: меркіт, батут, урянхус, харнут, хавчин, керет, эркетен, цаатан, хаскут, маңғыт, хошут, цохур және т.б. XIX ғасырдың екінші жартысында торғұттар Багацохур-Муравьев, Эркетен, Яндыков, Икицохур, Хошеут, Харахус-Эрдени ұлыстарында тұрған. Аталған ұлыстардың құрамын В:В. Батыров сипаттаған: * Харахус ұлысы: харахус, ики-гурбут, бага-гурбут, гурбут, шабинер, замут, джамбанкин, батут, ангучин, самтанакин, цорос, бабенкин, сатхал, Дугаровтың қол астындағылар. * Хошоуыт ұлысы: эркетен, ики-теленгут, бага-теленгут, керет, шабинер, сангуд, мергечуд, чигачинер, хахачин, урянхус-доглут, ики-хошут, бага-хошут, цагалай, цатан, урянхус, хойт. * Яндыков ұлысы: барун, керет, багут (баргу-буряты), цатан, аха цатан, шебинер, ламин шебинер. * Икицохур ұлысы: зюнгар, шебинер, кетченер, ачинер, яргачин кетченер, кебюн ноет, сатхал, зекин косик, тохон косик, хошут, эркетень баргас, замут. * Эркетен ұлысы: ики-хапчин, бага-хапчин, эрекчут, тебенкин, харнут, ики-багут (баргу-буряттар), шарс-багут (баргу-буряттар), меркет, бульчин, цатан, цебгекин, дунду хапчин, му-хорин, ялькет, керет, кетченер, гуюрмут, шебинер, зюнгар, мацагакин, хончут, будубул. * Багацохур-Муравьев ұлысы: барун, запсор, зүн, хур шебинер, тукчин, бакши тюрюл, тубанкин, истенкинер, бакшин шабинер, дархачут.<ref>{{кітап|авторы=Бас редактор Ә. Нысанбаев | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл=1998|томы=VIII |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn=5-89800-123-9|тиражы= }}</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі – [[мал шаруашылығы]], [[қой]], [[түйе]], ірі қара мал өсіру. Маңызды орынды [[аңшылық]] алады, балық аулау кең тараған. [[Киіз]]ді торғұттар ерте заманнан қолданып келеді. Оны [[қодас]]тың, [[түйе]]нің жүнінен жасаған. Ақ киізді қойдың жүнінен алуға болады. Бұл материалды өндіру көп сатылы және ұзақ, ол ұрпақтан ұрпаққа мұра. Бұл барлық моңғол халықтарының материалдық емес мұраларының бір түрі. Торғұттар киізді сумен суламас бұрын оған бие сүтін себеді. Сонда ғана жүн төзімді, жылы, жеңіл киізге айналады. Одан сөмкелер, қолғаптар, шұлықтар, киімдер, бас киімдер жасалады.<ref>{{cite web|url=https://travelask.ru/articles/torguty-otvazhnye-voiny-chingishana|title=Наталья Котоман Торғұттар - Шыңғыс ханның ержүрек жауынгерлері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-25|lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == [[Сурет:东归英雄纪念塔.jpg|нобай|оңға|200px|Корладағы Торғұттардың патшалық Ресейден оралуына арналған ескерткіш.]] Дәстүрлі неке қию рәсімі күні бүгінге дейін сақталған. Бұрынырақта бала 5-6 жасқа келгенде ата-анасы болашақ келін іздей бастайды. Бала 7-8 жасқа толғанда ата-анасы болашақ келіннің үйіне қонаққа келіп, «зус хадак» рәсімі өткен. Қалыңдықтың ата-анасына неке келісімінің беріктігін білдіретін балық желімі берілді. Бала 10 жасқа толғанда ата-анасына қошқардың етін әкелген. Әр сапарда шағын дастархан жайылды, болашақ тойдың түрлі мәселелері талқыланды. Үйлену тойының соңғы кезеңі - бұл үйлену мерекенің өзі. Той күйеу жігіт пен қалыңдықта бөлек өткізіледі. === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Торғұттардың дәстүрлі баспанасы – [[киіз үй]]. Сыртынан киізбен жабады, қаңқасы дөңгелек пішінде, торға жалғанған ағаш сырықтардан жасалған. Ішінде тұрғын үй екі бөлікке: еркек пен әйелге бөлінген, дәл ортасында ошақ орнатылып, оның көмегімен олар тамақ пісіріп, киіз үйді жылытатын. Ошақтың ар жағында қонақтар отырған құрметті орын болды. Тұрғын үй ішіндегі едендерге киіз төселді. === Дәстүрлі киімдері === Торғұттардың дәстүрлі киімі тарихи және мәдени жағынан жақын халықтардың: моңғолдар мен қалмақтардың киімдеріне біршама ұқсас. Костюмнің негізгі элементтері - терлаг-көйлек және цегдаг-жеңсіз күрте. Әдетте көк, кейде жасыл немесе қара түстерде киетін, ал қызыл мата әлдеқайда аз қолданылды, ол 19-20 ғасырлардың тоғысында ғана торғұттар арасында танымал болды. Көйлектің тік жағасы бар, шеті геометриялық ою-өрнекпен әшекейленген, бүйірлері мен астыңғы жиегі өріммен безендірілген.<ref>{{cite web|url=https://kukolki-natali.livejournal.com/42423.html|title=Торғұт әйелінің дәстүрлі киімі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-25|lang=}}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Torghut}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} [[Санат:Моңғолия этникалық топтары]] [[Санат:Қытай этникалық топтары]] [[Санат:Ресей этникалық топтары]] euhjk2hgpxk4dylquskt0ha6g2edijw 0 693452 3688131 3683406 2026-10-29T05:55:15Z Уланская 187713 3688131 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Өзен |атауы = Варта |шынайы атауы = |сурет = Wartakw.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Варта өзені |карта = Warta (rivière).png |карта ені = |карта атауы = Варта өзені картада |ұзындығы = 808 км. |су алабының ауданы = 54 529 км² |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = Кромолув, Краков-Ченстохов қыраты |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir =N |s_lat_deg =50 |s_lat_min =29 |s_lat_sec =26.5 |s_lon_dir =E |s_lon_deg =19 |s_lon_min =29 |s_lon_sec =23.6 |сағасы = [[Одер]] өзені, Костжын над Одроу |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir =N |m_lat_deg =52 |m_lat_min =35 |m_lat_sec =55 |m_lon_dir =E |m_lon_deg =14 |m_lon_min =36 |m_lon_sec =37 |еңістігі = |ел = Польша |аймақ = |ортаққордағы санаты = }} '''Варта''' ({{lang-pl|Warta}}) — толығымен [[Польша|Польша аумағы арқылы ағып өтетін]] өзен. Өзеннің ұзындығы 808 км болса, оның 407 км кеме жүзуіне жарамды.<ref>{{cite web |url=https://poznan.wody.gov.pl/122-centrum-operacyjne/609-szlaki-zeglowne |title=Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Poznaniu |website= |access-date=2022-09-09|lang=pl}}</ref> [[Висла]] мен [[Одра]] өзендерінен кейін ұзындығы бойынша үшінші орында. Орталық Польшада жатқан [[Краков]]-[[Ченстохов]] қыратында бастау алып, солтүстік-батысқа жоғары қарай ағып, Польша және Германия шекарасы жанында орналасқан [[Одер]] өзеніне құяды. Варта өзенінің 35 кішігірім саласы бар. Оның ішінде ең үлкендері: [[Нотеч]], [[Просна]] және [[Одра]]. Өзен бойында [[Познань]], [[Ченстохов]], [[Лубон]], [[Коуо]], [[Конин]] қалалары орналасқан. == Шаруашылық == Ертеден бері Варта өзені ағашты сал ағызу, бидай тасымалдау және балық аулау үшін пайдаланылады. 1883 жылы «Hermann i Sp.» серіктестігі Варта өзенінде ең алғашқы пароходтармен тұрақты жүк тасымалын іске асырған. Бірақ 19-ғ. аяғында теміржол саласының дамуына байланысты Варта өзенін жүк тасымалы үшін қолдану азая бастаған. <ref>{{cite web |url=https://www.zegluga-rzeczna.pl/articles/73/Warta-ksiezna-polskich-rzek |title=Warta - księżna polskich rzek |website= |access-date=2022-09-09|lang=pl}}</ref> Қазіргі уақытта өзен бойында демалыс орындары салынып, туризм инфрақұрылымы дамуда, сондай-ақ ескек есу спорты кеңінен таралған. == Мәдениетте == Варта өзені [[Польша әнұраны|Польшаның әнұранында]] атап өтілген. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа өзендері]] [[Санат:Польша өзендері]] l8i3ejnbgjjqvqzbrt9b46sum8tch9e 3688140 3688131 2026-10-29T06:05:19Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Уланская|Уланская]] ([[User talk:Уланская|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3657787 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Өзен |атауы = Варта |шынайы атауы = |сурет = Wartakw.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Варта өзені |карта = Warta (rivière).png |карта ені = |карта атауы = Варта өзені картада |ұзындығы = 808 км. |су алабының ауданы = 54 529 км² |су алабы = |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = Кромолув, Краков-Ченстохов қыраты |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir =N |s_lat_deg =50 |s_lat_min =29 |s_lat_sec =26.5 |s_lon_dir =E |s_lon_deg =19 |s_lon_min =29 |s_lon_sec =23.6 |сағасы = [[Одер]] өзені, Костжын над Одроу |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir =N |m_lat_deg =52 |m_lat_min =35 |m_lat_sec =55 |m_lon_dir =E |m_lon_deg =14 |m_lon_min =36 |m_lon_sec =37 |еңістігі = |ел = Польша |аймақ = |ортаққордағы санаты = }} '''Варта''' ({{lang-pl|Warta}}) — толығымен [[Польша|Польша аумағы арқылы ағып өтетін]] өзен. Өзеннің ұзындығы 808 км болса, оның 407 км кеме жүзуіне жарамды.<ref>{{cite web |url=https://poznan.wody.gov.pl/122-centrum-operacyjne/609-szlaki-zeglowne |title=Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Poznaniu |website= |access-date=2022-09-09|lang=pl}}</ref> [[Висла]] мен [[Одра]] өзендерінен кейін ұзындығы бойынша үшінші орында. Орталық Польшада жатқан [[Краков]]-[[Ченстохов]] қыратында бастау алып, солтүстік-батысқа қарай ағып, Польша мен Германия шекарасы маңындағы [[Одер]] өзеніне құяды. Варта өзенінің 35 кішігірім саласы бар. Оның ішінде ең үлкендері: [[Нотеч]], [[Просна]] және [[Одра]]. Өзен бойында [[Познань]], [[Ченстохов]], [[Лубон]], [[Коуо]], [[Конин]] қалалары орналасқан. == Шаруашылық == Ертеден бері Варта өзені ағашты сал ағызу, бидай тасымалдау және балық аулау үшін пайдаланылады. 1883 жылы «Hermann i Sp.» серіктестігі Варта өзенінде ең алғашқы пароходтармен тұрақты жүк тасымалын іске асырған. Бірақ 19-ғ. аяғында теміржол саласының дамуына байланысты Варта өзенін жүк тасымалы үшін қолдану азая бастаған. <ref>{{cite web |url=https://www.zegluga-rzeczna.pl/articles/73/Warta-ksiezna-polskich-rzek |title=Warta - księżna polskich rzek |website= |access-date=2022-09-09|lang=pl}}</ref> Қазіргі уақытта өзен бойында демалыс орындары салынып, туризм инфрақұрылымы дамуда, сондай-ақ ескек есу спорты кеңінен таралған. == Мәдениетте == Варта өзені [[Польша әнұраны|Польшаның әнұранында]] атап өтілген. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Еуропа өзендері]] [[Санат:Польша өзендері]] tcrlsupbk7o06e5scmtmxdn0vtnymuw 0 702779 3687794 3596896 2026-10-28T13:40:27Z Nurtenge 93712 /* Айлар бойынша жеке мақалалар */ 3687794 wikitext text/x-wiki [[Сурет:2022 Russian Invasion of Ukraine animated.gif|нобай|450x450 нүкте|<div style="text-align:left; background-color:#eee; padding:8px; "><span class="legend-color" style="background-color:#e3d975; border:2px solid #646464; color:#e3d975;">__.</span> — Украина басқаратын аумақтар<br><span class="legend-color" style="background-color:#ebc0b3; border:2px solid #bd0000; color:#ebc0b3;">__.</span> — Ресей, ДХР және ЛХР бақылайтын Украина аумақтары 24 ақпанға дейін 2022<br><span class="legend-color" style="background-color:#ebc0b3; border:2px dashed #bd0000; color:#ebc0b3; ">__.</span> — Ресей, ДХР немесе ЛХР 2022 жылдың 24 ақпанынан кейін бақылаған Украина аумақтары<br><span class="legend-color" style="background-color:#e3d975; border:2px dotted #bd0000; color:#e3d975; position:relative; z-index: 3;">__.</span> — Украинаның деокупацияланған территориялары<br><div style="margin-top: 0px; border: 2px solid #EEEEEE;position: relative; z-index: 3;"></div><span style="color:#d40000; font-size:175%; line-height: 76%; background-color:#EBC0B3; border-bottom: 4px solid #EEEEEE; position: relative; z-index: 2; ">←</span>— Ресей, ДХР немесе ЛХР әскерлерінің бағыты<br><span style="color:#0099F7; font-size:175%; line-height: 60%; background-color:#DDD25A; position: relative; z-index: 1;">→</span> — Украина әскерлерінің бағыты<br></div>]] '''[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]]''' 2022 жылдың 24 ақпанында басталды. Бұған дейін [[Ресей Федерациясының Қарулы Күштері|Ресей әскерлерінің]] [[Украина]] шекарасына шоғырлануы және [[Ресей-Украина дағдарысы (2021-2022)|Ресей мен Украина арасындағы қатынастардағы дағдарыс]] болды. 24 ақпанда таңертең, [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путиннің]] теледидарлық үндеуінен кейін, Ресей әскерлері Ресейден, [[Қырым Автономиялық Республикасы|Қырымнан]] және [[Беларусь]]тан Украина аумағына шабуыл жасады. Украинаның әскери инфрақұрылымына: әскери аэродромдарға, авиацияға, әуе қорғанысы нысандарына зымыран-бомбалық соққылар жасалды. Сонымен бірге өзін Донецк Халық Республикасы мен Луганск Халық Республикасы деп жариялаған Қарулы Күштер Донбасстағы бүкіл майдан шебінде Украина Қарулы күштеріне қарсы қимылдарын бастады. [[Луганск Халық Республикасы|ЛХР]] халықтық милициясы солтүстікке (Северодонецкке), [[Донецк Халық Республикасы|ДХР]] халықтық милициясы оңтүстікке ([[Мариуполь]]ге) шабуыл жасады. Сол күні Украина Ресеймен дипломатиялық қатынастардың бұзылғанын мәлімдеді, Украина президенті [[Владимир Александрович Зеленский|Володимир Зеленський]] ел аумағында әскери жағдай жариялады, ал 25 ақпанда мобилизация жарияланды. == Айлар бойынша жеке мақалалар == {| class="wikitable" |+ !2022 жыл !2023 жыл !2024 жыл !2025 жыл !2026 жыл |- |— |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2023)|Қаңтар 2023]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2024)|Қаңтар 2024]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)|Қаңтар 2025]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2026)|Қаңтар 2026]] |- |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2022)|Ақпан 2022]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2023)|Ақпан 2023]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2024)|Ақпан 2024]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2025)|Ақпан 2025]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2026)|Ақпан 2026]] |- |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2022)|Наурыз 2022]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2023)|Наурыз 2023]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2024)|Наурыз 2024]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2025)|Наурыз 2025]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2026)|Наурыз 2026]] |- |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2022)|Сәуір 2022]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2023)|Сәуір 2023]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2024)|Сәуір 2024]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2025)|Сәуір 2025]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2026)|Сәуір 2026]] |- |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2022)|Мамыр 2022]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2023)|Мамыр 2023]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2024)|Мамыр 2024]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2025)|Мамыр 2025]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2026)|Мамыр 2026]] |- |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2022)|Маусым 2022]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2023)|Маусым 2023]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2024)|Маусым 2024]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2025)|Маусым 2025]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2026)|Маусым 2026]] |- |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2022)|Шілде 2022]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2023)|Шілде 2023]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2024)|Шілде 2024]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2025)|Шілде 2025]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2026)|Шілде 2026]] |- |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2022)|Тамыз 2022]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2023)|Тамыз 2023]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2024)|Тамыз 2024]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2025)|Тамыз 2025]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2026)|Тамыз 2026]] |- |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2022)|Қыркүйек 2022]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2023)|Қыркүйек 2023]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2024)|Қыркүйек 2024]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2025)|Қыркүйек 2025]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2026)|Қыркүйек 2026]] |- |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2022)|Қазан 2022]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2023)|Қазан 2023]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2024)|Қазан 2024]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2025)|Қазан 2025]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2026)|Қазан 2026]] |- |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2022)|Қараша 2022]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2023)|Қараша 2023]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2024)|Қараша 2024]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)|Қараша 2025]] |— |- |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (желтоқсан 2022)|Желтоқсан 2022]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (желтоқсан 2023)|Желтоқсан 2023]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (желтоқсан 2024)|Желтоқсан 2024]] |[[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (желтоқсан 2025)|Желтоқсан 2025]] |— |} == Шайқас хронологиясы == Төменде маңызды шайқастардың хронологиясы берілген. <timeline> # For the documentation, see this page: https://infodisiac.com/Wikipedia/EasyTimeline/Introduction.htm{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} DateFormat = dd/mm/yyyy ImageSize = width:800 height:auto barincrement:20 PlotArea = left:20 right:20 bottom:20 top:10 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:gris value:gray(0.75) id:ongoingBattle value:gray(0.90) id:grilleMinor value:rgb(0.86,0.86,0.86) id:UkraineWon value:blue id:RussiaWon value:red id:noVictor value:gray(0.75) Period = from:01/01/2022 till:31/05/2023 TimeAxis = orientation:horizontal format:dd/mm/yyyy AlignBars = justify ScaleMinor = unit:month increment:1 start:01/01/2022 gridcolor:grilleMinor ScaleMajor = unit:year increment:1 start:01/01/2022 gridcolor:black BackgroundColors = canvas:canvas bars:canvas BarData= bar:epoque barset:evennement barset:KremennaiaFirstBattle barset:LimanFirstBattle barset:IsumFirstBattle PlotData= barset:evennement shift:(2,0) width:16 color: gris from:03/10/2022 till:31/05/2023 text:"[[Бои за Сватово|Сватово (жалғасуда)]]" mark:(line,noVictor) color: ongoingBattle anchor:from #c.03/10/2022 from:06/09/2022 till:08/09/2022 text:"[[Бои за Балаклею|Балаклея]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.06/09/2022 from:03/08/2022 till:26/01/2023 text:"[[Бои за Соледар|Соледар]]" mark:(line,RussiaWon) anchor:from #c.03/08/2022 from:01/08/2022 till:31/05/2023 text:"[[Бои за Бахмут|Бахмут (жалғасуда)]]" mark:(line,noVictor) color: ongoingBattle anchor:from #c.01/08/2022 from:28/07/2022 till:02/09/2022 text:"[[Бои за Пески|Пески]]" mark:(line,RussiaWon) anchor:from #c.28/07/2022 from:03/07/2022 till:09/09/2022 text:"[[Бои за Северск|Северск]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.03/07/2022 from:25/06/2022 till:03/07/2022 text:"[[Бои за Лисичанск|Лисичанск]]" mark:(line,RussiaWon) anchor:from #c.25/06/2022 barset:LimanFirstBattle from:23/05/2022 till:27/05/2022 text:"[[Бои за Лиман|Лиман]]" mark:(line,RussiaWon) anchor:from #c.23/05/2022 barset:break from:03/09/2022 till:01/10/2022 text:"[[Бои за Лиман#Вторая битва за Лиман|Лиман]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.03/09/2022 barset:KremennaiaFirstBattle from:18/04/2022 till:19/04/2022 text:"[[Бои за Кременную|Кременная]]" mark:(line,RussiaWon) anchor:from #c.18/04/2022 barset:break from:02/10/2022 till:31/05/2023 text:"[[Бои за Кременную|Кременная (жалғасуда)]]" mark:(line,noVictor) color: ongoingBattle anchor:from #c.02/10/2022 barset:IsumFirstBattle from:07/03/2022 till:01/04/2022 text:"[[Бои за Изюм|Изюм]]" mark:(line,RussiaWon) anchor:from #c.07/03/2022 barset:break from:03/06/2022 till:05/06/2022 text:"[[Бои за Изюм#Июнь|Изюм]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.03/09/2022 from:06/03/2022 till:13/05/2022 text:"[[Бои за Рубежное (2022)|Рубежное]]" mark:(line,RussiaWon) anchor:from #c.06/03/2022 from:05/03/2022 till:25/06/2022 text:"[[Бои за Северодонецк (2022)|Северодонецк]]" mark:(line,RussiaWon) anchor:from #c.05/03/2022 from:02/03/2022 till:30/06/2022 text:"[[Бои за Попасную|Попасная]]" mark:(line,RussiaWon) anchor:from #c.02/03/2022-c.30/06/2022 from:02/03/2022 till:18/03/2022 text:"[[Бои за Вознесенск (2022)|Вознесенск]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.02/03/2022 from:27/02/2022 till:12/03/2022 text:"[[Бои за Волноваху (2022)|Волноваха]]" mark:(line,RussiaWon) anchor:from #c.27/02/2022 from:25/02/2022 till:02/04/2022 text:"[[Битва за Киев (2022)|Киев]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.25/02/2022 from:25/02/2022 till:01/04/2022 text:"[[Бои за Гостомель|Гостомель]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.25/02/2022 from:25/02/2022 till:31/03/2022 text:"[[Бои за Бучу|Буча]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.25/02/2022-c.31/03/2022 from:25/02/2022 till:28/03/2022 text:"[[Бои за Ирпень|Ирпень]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.25/02/2022 from:25/02/2022 till:27/03/2022 text:"[[Бои за Васильков|Васильков]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.25/02/2022 from:25/02/2022 till:07/03/2022 text:"[[Бои за Николаев (2022)|Николаев]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.25/02/2022 from:25/02/2022 till:02/03/2022 text:"[[Бои за Мелитополь|Мелитополь]]" mark:(line,RussiaWon) anchor:from #c.25/02/2022 from:24/02/2022 till:11/11/2022 text:"[[Бои за Херсон (2022)|Херсон]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.24/02/2022 from:24/02/2022 till:11/09/2022 text:"[[Битва за Харьков (2022)|Харьков]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.24/02/2022 from:24/02/2022 till:30/06/2022 text:"[[Бои за остров Змеиный|Змеиный]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.24/02/2022 from:24/02/2022 till:20/05/2022 text:"[[Бои за Мариуполь (2022)|Мариуполь]]" mark:(line,RussiaWon) anchor:from #c.24/02/2022 from:24/02/2022 till:06/04/2022 text:"[[Бои за Сумы|Сумы]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.24/02/2022 from:24/02/2022 till:06/04/2022 text:"[[Бои за Чернигов (2022)|Чернигов]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.24/02/2022 from:24/02/2022 till:31/03/2022 text:"[[Бои за Бровары|Бровары]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.24/02/2022 from:24/02/2022 till:26/03/2022 text:"[[Бои за Тростянец|Тростянец]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.24/02/2022 from:24/02/2022 till:26/03/2022 text:"[[Бои за Ахтырку|Ахтырка]]" mark:(line,UkraineWon) anchor:from #c.24/02/2022 </timeline>Мұндағы: <span style="color:red">│</span> - шайқаста РФ/ДХР/ЛХР Қарулы Күштері жеңіске жетті <span style="color:blue">│</span> - шайқаста Украинаның Қарулы күштері жеңді == Шайқастар карталары == Төменде шапқыншылықтың алтыншы күнінен бастап (2022 жылдың 1 наурызы) [[Ұлыбритания]]ның әскери барлау мәліметтері бойынша соғыс карталары берілген. Карталар арасындағы уақыт аралығы шамамен бір ай<ref>Карта көздері олардың сипаттамасында көрсетілген, ол суретті басқан кезде ашылады. Қол жетімді карталардың толық тізімін [[c:Category:Maps of the 2022 Russian invasion of Ukraine - United Kingdom Ministry of Defence|мына сілтемеден]] табуға болады</ref>.<gallery widths="250" mode="packed" heights="180"> Сурет:UK-MOD-Ukraine-2022-03-01.jpg Сурет:UK-MOD-Ukraine-2022-04-01.jpg Сурет:UK-MOD-Ukraine-2022-05-01.jpg Сурет:UK-MOD-Ukraine-2022-06-01.jpg Сурет:UK-MOD-Ukraine-2022-07-01.jpg Сурет:UK-MOD-Ukraine-2022-08-01.jpeg Сурет:UK-MOD-Ukraine-2022-09-01.jpg Сурет:UK-MOD-Ukraine-2022-09-30.jpg Сурет:UK-MOD-Ukraine-2022-11-01.jpg Сурет:UK-MOD-Ukraine-2022-12-01.jpg Сурет:UK-MOD-Ukraine-2023-01-03.jpg Сурет:UK-MOD-Ukraine-2023-02-01.jpg Сурет:UK-MOD-Ukraine-2023-03-01.jpg Сурет:UK-MOD-Ukraine-2023-03-31.jpg Сурет:UK-MOD-Ukraine-2023-05-02.jpg Сурет:UK-MOD-Ukraine-2023-06-01.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] kr3d85vt8yqqnbbvn4xmu6q80ynkgph 10 713598 3687795 3686273 2026-10-28T14:10:32Z Nurtenge 93712 3687795 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Ресейдің Украинаға басып кіруі |state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} |тақырып = [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] |тақырып_стиль = background:{{түс|Украина}} |бөлім_стиль = background:{{түс|Украина}} |тізім_стиль = hlist |үсті_стиль = background:{{түс|Украина}} |үсті = [[Екінші қырғи қабақ соғысы]] • [[Украин төңкерісі (2014)|Намыс төңкерісі]] • [[Қырым аннексиясы]] • [[Орыс-украин соғысы]] • [[Донбастағы соғыс|Украина шығысындағы соғыс]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіруіне дайындығы]] • [[Украинаның басып алынған аумақтарының аннексиясы (2022)|Украинаның басып алынған аумақтарының аннексиясы]] |бөлім1 = [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|Хронология]] |тізім1 = {{Навигациялық кесте|child |бөлім_стиль = background:{{түс|Украина}} |тізім_стиль = hlist |бөлім1 = 2022 |тізім1 = [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2022)|ақпан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2022)|наурыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2022)|сәуір]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2022)|мамыр]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2022)|маусым]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2022)|шілде]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2022)|тамыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2022)|қыркүйек]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2022)|қазан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2022)|қараша]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (желтоқсан 2022)|желтоқсан]] |бөлім2 = 2023 |тізім2 = [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2023)|қаңтар]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2023)|ақпан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2023)|наурыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2023)|сәуір]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2023)|мамыр]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2023)|маусым]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2023)|шілде]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2023)|тамыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2023)|қыркүйек]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2023)|қазан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2023)|қараша]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (желтоқсан 2023)|желтоқсан]] |бөлім3 = 2024 |тізім3 = [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2024)|қаңтар]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2024)|ақпан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2024)|наурыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2024)|сәуір]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2024)|мамыр]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2024)|маусым]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2024)|шілде]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2024)|тамыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2024)|қыркүйек]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2024)|қазан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2024)|қараша]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (желтоқсан 2024)|желтоқсан]] |бөлім4 = 2025 |тізім4 = [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2025)|қаңтар]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2025)|ақпан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2025)|наурыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2025)|сәуір]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2025)|мамыр]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2025)|маусым]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2025)|шілде]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2025)|тамыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2025)|қыркүйек]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2025)|қазан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қараша 2025)|қараша]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (желтоқсан 2025)|желтоқсан]] |бөлім5 = 2026 |тізім5 = [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қаңтар 2026)|қаңтар]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (ақпан 2026)|ақпан]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (наурыз 2026)|наурыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (сәуір 2026)|сәуір]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (мамыр 2026)|мамыр]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (маусым 2026)|маусым]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (шілде 2026)|шілде]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (тамыз 2026)|тамыз]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қыркүйек 2026)|қыркүйек]] • [[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (қазан 2026)|қазан]] }} |бөлім2 = Әскери<br />қимылдар |тізім2 = {{Навигациялық кесте|child |бөлім_стиль = background:{{түс|Украина}} |тізім_стиль = hlist |бөлім1 = Ресей |тізім1 = [[Вагнер тобының көтерілісі]] • [[Курск облысындағы шайқастар (2024 жылдан)|Курск облысындағы шайқастар]] ([[Украинаның Курск облысын басып алуы|окупация]]) • [[«Өрмек» операциясы]] • [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)|Белгород облысындағы шайқастар]] }} |бөлім3 = Реакция<br />және<br />салдары |тізім3 = {{Навигациялық кесте|child |бөлім_стиль = background:{{түс|Украина}} |тізім_стиль = hlist |бөлім1 = Халықаралық реакция |тізім1 = [[Украина мен АҚШ арасындағы минералдық ресурстар жөніндегі келісім|Ресурстар жөніндегі келісім]] |бөлім2 = [[Ресейдің Украинаға басып кіруі кезіндегі әскери қылмыстар|Әскери<br />қылмыстар]] |тізім2 = {{Навигациялық кесте|child |бөлім_стиль = background:{{түс|Украина}} |тізім_стиль = hlist |бөлім1 = Жаппай өлтіру |тізім1 = [[Буча қырғыны]] |бөлім2 = Азаматтық<br />нысандарға<br />шабуылдар |тізім2 = [[Кривой Рог қаласына жасалған зымыран соққысы (4 сәуір, 2025)|Кривой Рог (4 сәуір, 2025)]] • [[Сумы қаласына жасалған зымыран соққысы (13 сәуір, 2025)|Сумы (13 сәуір, 2025)]] • [[Тернополь қаласына жасалған соққы (19 қараша, 2025)|Тернополь (19 қараша, 2025)]] }} |бөлім3 = Экология |тізім3 = [[Каховка су электр станциясының жойылуы]] }} |бөлім4 = Мәдениетте |тізім4 = {{Навигациялық кесте|child |бөлім_стиль = background:{{түс|Украина}} |тізім_стиль = hlist |бөлім1 = Ұрандар |тізім1 = «[[Украина жасасын!]]» • «[[Орыс әскери кемесі, сігіл ары!]]» • «[[Путин — хуйло!]]» • «[[Ресей орыстар үшін]]» • «[[Путлер]]» |бөлім2 = Әндер |тізім2 = [[Қайырлы кеш, біз Украинадан боламыз]] |бөлім3 = Мемдер |тізім3 =[[Құры Украинадан, ұсқынсыз москаль!]] • [[Бункерлік шал]] }} |бөлім5 = Негізгі тұлғалар |тізім5 = {{Навигациялық кесте|child |бөлім_стиль = background:{{түс|Украина}} |тізім_стиль = hlist |бөлім1 = {{Ту|Украина}} Украиндар |тізім1 = [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] • [[Денис Анатольевич Шмыгаль|Денис Шмыгаль]] • [[Алексей Юрьевич Резников|Алексей Резников]] • [[Валерий Фёдорович Залужный|Валерий Залужный]] • [[Кирилл Алексеевич Буданов|Кирилл Буданов]] • [[Денис Анатольевич Монастырский|Денис Монастырский]] • [[Алексей Мячеславович Данилов|Алексей Данилов]] • [[Сергей Александрович Шаптала|Сергей Шаптала]] • [[Руслан Борисович Хомчак|Руслан Хомчак]] • [[Александр Станиславович Сырский|Александр Сырский]] • [[Виталий Владимирович Кличко|Виталий Кличко]] • [[Денис Геннадьевич Прокопенко|Денис Прокопенко]] |бөлім2 = {{Ту|Ресей}} Орыстар |тізім2 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] • [[Михаил Владимирович Мишустин|Михаил Мишустин]] • [[Сергей Күжүгетұлы Шойгу|Сергей Шойгу]] • [[Валерий Васильевич Герасимов|Валерий Герасимов]] • [[Александр Васильевич Бортников|Александр Бортников]] • [[Николай Платонович Патрушев|Николай Патрушев]] • [[Сергей Евгеньевич Нарышкин|Сергей Нарышкин]] • [[Рамзан Ахматұлы Қадыров|Рамзан Қадыров]] • [[Сергей Викторович Лавров|Сергей Лавров]] • [[Александр Владимирович Дворников|Александр Дворников]] |бөлім3 = Басқа |тізім3 = [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] • [[Денис Владимирович Пушилин|Денис Пушилин]] • [[Леонид Иванович Пасечник|Леонид Пасечник]] }} |бөлім6 = Қатысты<br />тақырыптар |тізім6 = [[Тверь облысындағы әуе апаты (2023)|Тверь облысындағы әуе апаты]] |бөлім7 = Ақпараттық |тізім7 = [[Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі]] |асты = {{icon|Commons}} '''[[c:Category:2022 Russian invasion of Ukraine|Ортаққор]]''' • {{Icon|Category}} '''[[:Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі|Санат]]''' |асты_стиль = background:{{түс|Украина}} }}<noinclude> [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] </noinclude> dk5gqah5rpzleg0l1856jgw8ktagkf9 0 720629 3688283 3241466 2026-10-29T09:54:48Z 1nter pares 146705 3688283 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} '''Шошондар''' (''ны­вы'', ''ны­мы'') — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тағы шошон тобындағы үндіс халықтары. Батыс шошондар (5,8 мың адам – 2010 жылғы санақ, Юта штатындағы 18 резервация), солтүстік шошондар (Форт Холл қорығы 5,3 мың адам) және шығыс шошондар (Wind River қорығы 2,8 мың адам) болып бөлінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Солтүстік Америка халықтары}} [[Санат:АҚШ этникалық топтары]] [[Санат:Солтүстік Америка үндістері]] m8rz7kutbvh7ok4bprwmu2ym2tb7cdh 0 724587 3688058 3541466 2026-10-29T04:21:33Z Sreejithk2000 41762 ([[c:GR|GR]]) [[File:Qualified countries.png]] → [[File:2023 Africa Cup of Nations qualification map.png]] File:Qualified_countries.png merged with File:2023 Africa Cup of Nations qualification map.png 3688058 wikitext text/x-wiki {{Футбол құрамаларының жарысы | | өткізу орыны = {{байрақ|Кот-д’Ивуар}} | қалалар = 5 | стадиондар = 6 | іріктеу мерзімі = | финал мерзімі = [[13 қаңтар]] - [[11 ақпан]] [[2024 жыл|2024]] | атауы = Африка Ұлттары Кубогы 2023 | логотипі = 2023 Africa Cup of Nations qualification map.png | қатысушылар саны = 24 | финалдағы қатысушылар = | чемпион ={{футбол|Кот-д’Ивуар}} | рет = | 2 орын = {{футбол|Нигерия}} | 3 орын = {{футбол|ОАР}} | 4 орын = {{ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Конго Демократиялық Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Конго ДР]] | келушілер_саны = 1030524 | ойналған мачтар саны = 52 | голдар саны = 119 |бомбардир ={{ту|Экваторлық Гвинея}} [[Эмилио Нсуэ]] |бголдар = 5 |алд = [[Африка Ұлттары Кубогы 2021|2021]] |кел = [[Африка Ұлттары Кубогы 2025|2025]] }} '''Африка Ұлттары Кубогы 2023''' — [[Африка Ұлттары Кубогы|Футболдан Африка чемпионатының]] 34-ші жарысы, 2024 жылы 13 қаңтар мен 11 ақпан аралығында [[Кот-д’Ивуар]] стадиондарында өтті. == Ұйымдастырушы == * [[Мысыр]] * [[Гвинея]] * [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуар]] * [[Алжир]] * [[Марокко]] '''Қабылданбаған өтініштер''' * [[Уганда]] * [[Судан]] * [[Сенегал]] * [[Камерун]] == Стадиондар == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! colspan="2" |[[Абиджан]] ![[Буаке]] |- |Ұлттық сатадион |Феликс Уфуэ-Буань |Буаке |- |сыйымдылығы: '''60 000''' |сыйымдылығы: '''45 000''' |сыйымдылығы: '''40 000''' |- | |[[сурет:StadeFHB.jpg|250px]] |[[сурет:Stade de la paix en reconstruction.PNG|250px]] |- ![[Корого]] ![[Сан-Педро (Кот-д’Ивуар)|Сан-Педро]] ![[Ямусукро]] |- |Стад де Корого |Сан-Педро |Стад де Ямусукро |- |сыйымдылығы: '''20 000''' |сыйымдылығы: '''20 000''' |сыйымдылығы: '''20 000''' |- | |[[File:Stade de San-Pédro (Bosson).jpg|180px]] |[[File:Le stade de Yamoussoukro(Bosson).jpg|180px]] |} == Топтық турнир == === А тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|'''{{футбол|Экваторлық Гвинея}}'''|2|1|0|9|3|түс=#ccffcc}} {{ФК-команда|2|'''{{футбол|Нигерия}}'''|2|1|0|3|1|түс=#ccffcc}} {{ФК-команда|3|'''{{футбол|Кот-д’Ивуар}}'''|1|0|2|2|5|түс=lightcyan}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гвинея-Бисау}}|0|0|3|2|7|түс=#ffdede}} {{ФутболКестеСоңы}} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[13 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>20:00 |стадион = Ұлттық стадион, [[Абиджан]] |көрермендер = |төреші = |команда1 ={{футбол|Кот-д’Ивуар}} |команда2 ={{футбол|Гвинея-Бисау}} |есеп = 2-0 |голдар1 = [[Секо Фофана]] 4<br>[[Жан Филипп Крассо]] 58 |голдар2 = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[14 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>14:00 |команда1 ={{футбол|Нигерия}} |команда2 = {{футбол|Экваторлық Гвинея}} |есеп =1-1 |голдар1 = [[Виктор Осимхен]] 38 |голдар2 = Иван Сальвадор 36 |стадион = Ұлттық стадион, [[Абиджан]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[18 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>14:00 |команда1 ={{футбол|Экваторлық Гвинея}} |команда2 = {{футбол|Гвинея-Бисау}} |есеп = 4-2 |голдар1 =[[Эмилио Нсуэ]] {{гол|21||51||61}}<br>[[Хосете Миранда]] {{гол|46}} |голдар2 =[[Эстебан Обьянг]] {{гол|37|авт.}}<br>[[Зе Турбо]] {{гол|90+3}} |стадион = Ұлттық стадион, [[Абиджан]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[18 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>17:00 |команда1 ={{футбол|Кот-д’Ивуар}} |команда2 = {{футбол|Нигерия}} |есеп =0-1 |голдар1 = |голдар2 = [[Уильям Троост-Эконг]] 55, пен |стадион = Ұлттық стадион, [[Абиджан]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[22 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>17:00 |команда1 ={{футбол|Экваторлық Гвинея}} |команда2 = {{футбол|Кот-д’Ивуар}} |есеп =4-0 |голдар1 = [[Эмилио Нсуэ]] 42, 75<br>[[Пабло Ганет]] 73<br>[[Янник Буйла]] 84 |голдар2 = |стадион = Ұлттық стадион, [[Абиджан]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[22 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>17:00 |стадион = Феликс Уфуэ-Буань, [[Абиджан]] |көрермендер = |төреші = |команда1 ={{футбол|Гвинея-Бисау}} |команда2 = {{футбол|Нигерия}} |есеп =0-1 |голдар1 = |голдар2 =[[Опа Санганте]] 36 }} === B тобы=== {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|'''{{футбол|Кабо-Верде}}'''|2|1|0|7|3|түс=#ccffcc}} {{ФК-команда|2|'''{{футбол|Мысыр}}'''|0|3|0|6|6|түс=#ccffcc}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Гана}}|0|2|1|5|6|түс=lightcyan}} {{ФК-команда|4| {{футбол|Мозамбик}}|0|2|1|4|7|түс=#ffdede}} {{ФутболКестеСоңы}} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[14 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>17:00 |стадион = Феликс Уфуэ-Буань, [[Абиджан]] |көрермендер = |төреші = |команда1 ={{футбол|Мысыр}} |команда2 ={{футбол|Мозамбик}} |есеп = 2-2 |голдар1 = [[Мустафа Мұхаммед]] 2<br>[[Мохаммед Салах]] 90+7, пен |голдар2 = Вити 55<br>Клезиу 58 }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[14 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>20:00 |команда1 ={{футбол|Гана}} |команда2 = {{футбол|Кабо-Верде}} |есеп = 1-2 |голдар1 = [[Александер Джику]] {{гол|56}} |голдар2 = [[Жамиру Монтейру]] {{гол|17}} <br> [[Гарри Родригеш]] {{гол|90+2}} |стадион = Феликс Уфуэ-Буань, [[Абиджан]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[18 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>20:00 |команда1 ={{футбол|Мысыр}} |команда2 = {{футбол|Гана}} |есеп = 2-2 |голдар1 =[[Омар Мармуш|Мармуш]] {{гол|69}} <br> [[Мустафа Мұхаммед|М. Мохамед]] {{гол|74}} |голдар2 = [[Мохаммед Кудус|Кудус]] {{гол|45||71}} |стадион = Феликс Уфуэ-Буань, [[Абиджан]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[19 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>14:00 |команда1 ={{футбол|Кабо-Верде}} |команда2 = {{футбол|Мозамбик}} |есеп = 3-0 |голдар1 = [[Бебе]] 32<br />[[Райан Мендеш]] 51<br />[[Кевин Пина]] 69 |голдар2 = |стадион = Феликс Уфуэ-Буань, [[Абиджан]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[22 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>20:00 |команда1 ={{футбол|Мозамбик}} |команда2 = {{футбол|Гана}} |есеп = 2-2 |голдар1 = [[Жени Катаму]] {{гол|90+1|пен.}} <br> [[Рейнилду Мандава]] {{гол|90+4}} |голдар2 = [[Джордан Айю]] {{гол|15|пен.|70|пен.}} |стадион = Ұлттық стадион, [[Абиджан]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[22 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>20:00 |стадион = Феликс Уфуэ-Буань, [[Абиджан]] |көрермендер = |төреші = |команда1 ={{футбол|Кабо-Верде}} |команда2 = {{футбол|Мысыр}} |есеп = 2-2 |голдар1 = [[Жилсон Тавареш]] {{гол|45+1}} <br> [[Брайан Тейшейра]] {{гол|90+9}} |голдар2 = [[Махмуд Хассан|Махмуд Трезеге]] {{гол|50}} <br> [[Мустафа Мұхаммед|М. Мохамед]] {{гол|90+3}} }} === C тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|'''{{футбол|Сенегал}}'''|3|0|0|8|1|түс=#ccffcc}} {{ФК-команда|2|'''{{футбол|Камерун}}'''|1|1|1|5|6|түс=#ccffcc}} {{ФК-команда|3|'''{{футбол|Гвинея}}'''|1|1|1|2|3|түс=lightcyan}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Гамбия}}|0|0|3|2|7|түс=#ffdede}} {{ФутболКестеСоңы}} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[15 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>14:00 |стадион = [[Стад де Ямусукро]], [[Ямусукро]] |көрермендер = |төреші = |команда1 ={{футбол|Сенегал|||R}} |команда2 ={{футбол|Гамбия}} |есеп = 3-0 |голдар1 = [[Пап Гейе]] 4<br />[[Ламин Камара]] 52, 86 |голдар2 = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[15 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>17:00 |команда1 ={{футбол|Камерун}} |команда2 = {{футбол|Гвинея}} |есеп = 1-1 |голдар1 = [[Франк Магри]] 51 |голдар2 = [[Мохамед Байо]] 10 |стадион = [[Стад де Ямусукро]], [[Ямусукро]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[19 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>17:00 |команда1 ={{футбол|Сенегал}} |команда2 = {{футбол|Камерун}} |есеп = 3-1 |голдар1 =[[Исмаила Сарр]] 16<br>[[Хабиб Диалло]] 71<br />[[Садио Мане]] 90+5 |голдар2 =[[Жан-Шарль Кастеллетто]] 83 |стадион = [[Стад де Ямусукро]], [[Ямусукро]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[19 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>20:00 |команда1 ={{футбол|Гвинея}} |команда2 = {{футбол|Гамбия}} |есеп =1-0 |голдар1 = [[Агибу Камара]] 70 |голдар2 = |стадион = [[Стад де Ямусукро]], [[Ямусукро]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[23 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>17:00 |команда1 ={{футбол|Гвинея}} |команда2 = {{футбол|Сенегал}} |есеп = 0-2 |голдар1 = |голдар2 =[[Абдулайе Сек]] 61<br />[[Ллиман Ндиайе]] 90 |стадион = [[Стад де Ямусукро]], [[Ямусукро]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[23 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>17:00 |стадион = [[Стад Буаке]], [[Буаке]] |көрермендер = |төреші = |команда1 ={{футбол|Гамбия}} |команда2 = {{футбол|Камерун}} |есеп = 2-3 |голдар1 = [[Абли Джаллоу]] 72<br />[[Эбрима Колли]] 85 |голдар2 =[[Карл Токо-Экамби]] 56<br />[[Джеймс Гомес]] 87<br />[[Кристофер Ву]] 90+1 }} === D тобы=== {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|'''{{футбол|Ангола}}'''|2|1|0|5|3|түс=#ccffcc}} {{ФК-команда|2|'''{{футбол|Буркина-Фасо}}'''|1|1|1|3|4|түс=#ccffcc}} {{ФК-команда|3|'''{{футбол|Мавритания}}'''|1|0|2|3|4|түс=lightcyan}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Алжир}}|0|2|1|3|4|түс=#ffdede}} {{ФутболКестеСоңы}} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[15 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>20:00 |стадион = [[Стад Буаке]], [[Буаке]] |команда1 ={{футбол|Алжир}} |команда2 ={{футбол|Ангола}} |көрермендер = |төреші = |есеп = 1-1 |голдар1 = [[Бағдад Бунеджах]] 18 |голдар2 = [[Мабулулу]] 68, п }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[16 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>14:00 |команда1 ={{футбол|Буркина-Фасо}} |команда2 = {{футбол|Мавритания}} |есеп = 1-0 |голдар1 = [[Бертран Траоре]] 90+6, пен |голдар2 = |стадион = [[Стад Буаке]], [[Буаке]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[20 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>14:00 |команда1 ={{футбол|Алжир}} |команда2 = {{футбол|Буркина-Фасо}} |есеп = 2-2 |голдар1 =[[Бағдад Бунеджах]] 51, 90+5 |голдар2 =[[Мохамед Конате]] 45+3<br>[[Бертран Траоре]] 71, п |стадион = [[Стад Буаке]], [[Буаке]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[20 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>17:00 |команда1 ={{футбол|Мавритания}} |команда2 = {{футбол|Ангола}} |есеп = 2-2 |голдар1 = [[Сиди Буна Амар]] 43<br>[[Абубакари Коита]] 58 |голдар2 = [[Желсон Дала]] 30, 50<br>[[Жилберту (футболшы, 2001)|Виейра Дейви Мигел]] 53 |стадион = [[Стад Буаке]], [[Буаке]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[23 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>20:00 |команда1 ={{футбол|Ангола}} |команда2 = {{футбол|Буркина-Фасо}} |есеп = 1-0 |голдар1 = [[Мохамед Делахи Яли]] 37 |голдар2 = |стадион = [[Стад де Ямусукро]], [[Ямусукро]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[23 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>20:00 |стадион = [[Стад Буаке]], [[Буаке]] |көрермендер = |төреші = |команда1 ={{футбол|Мавритания}} |команда2 = {{футбол|Алжир}} |есеп = 1-0 |голдар1 = [[Мабулулу]] 36<br>[[Зини]] 90+2 |голдар2 = }} === E тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|'''{{футбол|Мали}}'''|1|2|0|3|1|түс=#ccffcc}} {{ФК-команда|2|'''{{футбол|ОАР}}'''|1|1|1|4|2|түс=#ccffcc}} {{ФК-команда|3|'''{{футбол|Намибия}}'''|1|1|1|1|4|түс=lightcyan}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Тунис}}|0|2|1|1|2|түс=#ffdede}} {{ФутболКестеСоңы}} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[16 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br> 17:00 |стадион = [[Стад де Корого]], [[Корого]] |команда1 ={{футбол|Тунис}} |команда2 ={{футбол|Намибия}} |көрермендер = |төреші = |есеп = 0-1 |голдар1 = |голдар2 = [[Деон Хотто]] 88 }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[16 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>20:00 |команда1 ={{футбол|Мали}} |команда2 = {{футбол|ОАР}} |есеп = 2-0 |голдар1 = [[Амари Траоре]] 60<br>[[Лассине Синайоко]] 66 |голдар2 = |стадион = [[Стад де Корого]], [[Корого]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[20 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>20:00 |команда1 ={{футбол|Тунис}} |команда2 = {{футбол|Мали}} |есеп = 1-1 |голдар1 =[[Хамза Рафья]] 20 |голдар2 =[[Лассине Синайоко]] 10 |стадион = [[Стад де Корого]], [[Корого]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[21 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>20:00 |команда1 ={{футбол|ОАР}} |команда2 = {{футбол|Намибия}} |есеп = 4-0 |голдар1 = [[Перси Тау]] 14, п<br>[[Темба Зване]] 25, 40<br>[[Тапело Масеко]] 75 |голдар2 = |стадион = [[Стад де Корого]], [[Корого]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[24 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>17:00 |команда1 ={{футбол|ОАР}} |команда2 = {{футбол|Тунис}} |есеп = 0-0 |голдар1 = |голдар2 = |стадион = [[Стад де Корого]], [[Корого]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[24 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>17:00 |стадион = Сан-Педро, [[Сан-Педро (Кот-д’Ивуар)|Сан-Педро]] |көрермендер = |төреші = |команда1 ={{футбол|Намибия}} |команда2 = {{футбол|Мали}} |есеп = 0-0 |голдар1 = |голдар2 = }} === F тобы === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|'''{{футбол|Марокко}}'''|2|1|0|5|1|түс=#ccffcc}} {{ФК-команда|2|{{ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Конго Демократиялық Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|'''Конго ДР''']]|0|2|0|2|2|түс=#ccffcc}} {{ФК-команда|3|{{футбол|Замбия}}|0|2|1|2|3|түс=lightcyan}} {{ФК-команда|4|{{футбол|Танзания}}|0|2|1|1|4|түс=#ffdede}} {{ФутболКестеСоңы}} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[17 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>17:00 |стадион = Сан-Педро, [[Сан-Педро (Кот-д’Ивуар)|Сан-Педро]] |команда1 ={{футбол|Марокко}} |команда2 ={{футбол|Танзания}} |көрермендер = |төреші = |есеп =3-0 |голдар1 = [[Ромен Саисс]] 30<br />[[Аззедин Оунахи]] 77<br />[[Юссеф Эн-Несири]] 80 |голдар2 = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[17 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>20:00 |команда1 ={{ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Конго Демократиялық Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Конго ДР]] |команда2 = {{футбол|Замбия}} |есеп = 1-1 |голдар1 = [[Йоан Висса]] 27 |голдар2 = [[Кингс Кангва]] 23 |стадион = Сан-Педро, [[Сан-Педро (Кот-д’Ивуар)|Сан-Педро]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[21 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>14:00 |команда1 ={{футбол|Марокко}} |команда2 = {{ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Конго Демократиялық Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Конго ДР]] |есеп =1-1 |голдар1 =[[Ашраф Хакими]] 6 |голдар2 =[[Силас Катомпа Мвумпа]] 76 |стадион = Сан-Педро, [[Сан-Педро (Кот-д’Ивуар)|Сан-Педро]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[21 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>17:00 |команда1 ={{футбол|Замбия}} |команда2 = {{футбол|Танзания}} |есеп = 1-1 |голдар1 = [[Патсон Дака]] 88 |голдар2 = [[Саймон Мсува]] 11 |стадион = Сан-Педро, [[Сан-Педро (Кот-д’Ивуар)|Сан-Педро]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[24 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>20:00 |команда1 ={{футбол|Танзания}} |команда2 = {{ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Конго Демократиялық Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Конго ДР]] |есеп = 0-0 |голдар1 = |голдар2 = |стадион = [[Стад де Корого]], [[Корого]] |көрермендер = |төреші = }} ---- {{матч туралы есептеме |фон=#EBF5FF |мерзімі = [[24 қаңтар]] [[2024 жыл]]<br>20:00 |стадион = Сан-Педро, [[Сан-Педро (Кот-д’Ивуар)|Сан-Педро]] |команда1 ={{футбол|Замбия}} |команда2 = {{футбол|Марокко}} |есеп = 0-1 |голдар1 = |голдар2 =[[Хаким Зийеш|Хаким Зиеш]] 37 }} === 3 орын алған құрамалар === {{ФутболКесте}} {{ФК-команда|1|'''{{футбол|Гвинея}}'''|1|1|1|2|3|түс=#CCFFCC}} {{ФК-команда|2|'''{{футбол|Намибия}}'''|1|1|1|1|4|түс=#CCFFCC}} {{ФК-команда|3|'''{{футбол|Мавритания}}'''|1|0|2|3|4|түс=#CCFFCC}} {{ФК-команда|4|'''{{футбол|Кот-д’Ивуар}}'''|1|0|2|2|5|түс=#CCFFCC}} {{ФК-команда|5|{{футбол|Гана}}|0|2|1|5|6}} {{ФК-команда|6|{{футбол|Замбия}}|0|2|1|2|3}} {{ФутболКестеСоңы}} == Плей-офф == === 1/8 финал === {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2024|1|27|df=y}} <br /> 17:00 |команда1 = {{футбол|Ангола}} |есеп = 3-0 |команда2 = {{футбол|Намибия}} |голдар1 =[[Желсон Дала]] 38,42<br>[[Мабулулу]] 66 |голдар2 = |стадион = Стад Буаке, Буаке |attendance = |referee = |report = }} ---- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2024|1|27|df=y}} <br /> 20:00 |команда1 = {{футбол|Нигерия}} |есеп = 2-0 |команда2 ={{футбол|Камерун}} |голдар1 =[[Адемола Лукман]] 36, 90 |голдар2 = |стадион = Феликс Уфуэ-Буаньи, [[Абиджан]] |attendance = |referee = |report = }} ---- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2024|1|28|df=y}} <br /> 17:00 |команда1 = {{футбол|Экваторлық Гвинея}} |есеп = 0-1 |команда2 ={{футбол|Гвинея}} |голдар1 = |голдар2 =[[Мохамед Байо]] 90+8 |стадион = Ұлттық стадион, [[Абиджан]] |attendance = |referee = |report = }} ---- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2024|1|28|df=y}} <br /> 20:00 |команда1 = {{футбол|Мысыр}} |есеп = 1-1 |команда2 = {{ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Конго Демократиялық Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Конго ДР]] |голдар1 =[[Мустафа Мұхаммед]] 45+1 |голдар2 =[[Элиа Мешак]] 37 |стадион = Сан-Педро, Сан-Педро |attendance = |referee = |пенальти = 7-8 }} ---- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2024|1|29|df=y}} <br /> 17:00 |команда1 = {{футбол|Кабо-Верде}} |есеп = 1-0 |команда2 = {{футбол|Мавритания}} |голдар1 =[[Райан Мендеш]] 87, п |голдар2 = |стадион =Феликс Уфуэ-Буаньи, [[Абиджан]] |attendance = |referee = |report = }} ---- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2024|1|29|df=y}} <br /> 20:00 |команда1 = {{футбол|Сенегал}} |есеп = 1-1 |команда2 = {{футбол|Кот-д’Ивуар}} |голдар1 =[[Хабиб Диалло]] 4 |голдар2 =[[Франк Кессье]] 86, п |стадион = Стад де Ямусукро, [[Ямусукро]] |attendance = |пенальти = 4-5 |report = }} ---- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2024|1|30|df=y}} <br /> 17:00 |команда1 ={{футбол|Мали}} |есеп = 2-1 |команда2 = {{футбол|Буркина-Фасо}} |голдар1 =[[Эдмонд Тапсоба]] 5, авт<br />[[Лассине Синайоко]] 47 |голдар2 =[[Бертран Траоре]] 57, п |стадион = Стад де Корого, Корого |attendance = |referee = |report = }} ---- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2024|1|30|df=y}} <br /> 20:00 |команда1 = {{футбол|Марокко}} |есеп = 0-2 |команда2 = {{футбол|ОАР}} |голдар1 = |голдар2 =[[Эвиденс Макгопа]] 58<br />[[Тебохо Мокоэна]] 90+5 |стадион = Сан-Педро, Сан-Педро |attendance = |referee = |report = }} === 1/4 финал === {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2024|2|2|df=y}} <br /> 17:00 |команда1 = {{футбол|Нигерия}} |есеп = 1-0 |команда2 = {{Футбол|Ангола}} |голдар1 =[[Адемола Лукман]] 41 |голдар2 = |стадион =Феликс Уфуэ-Буаньи, [[Абиджан]] |attendance = |referee = |report = }} -------------- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2024|2|2|df=y}} <br /> 20:00 |команда1 = {{ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Конго Демократиялық Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Конго ДР]] |есеп = 3-1 |команда2 = {{футбол|Гвинея}} |голдар1 =[[Шансель Мбемба]] 27<br>[[Йоан Висса]] 65, п<br>[[Артур Масуаку]] 82 |голдар2 =[[Мохамед Байо]] 20, п |стадион = Ұлттық стадион, [[Абиджан]] |attendance = |referee = |report = }} ---------- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2024|2|3|df=y}} <br /> 17:00 |команда1 ={{футбол|Мали}} |есеп = 1-2 |команда2 ={{футбол|Кот-д’Ивуар}} |голдар1 =[[Нене Доргелес]] 71 |голдар2 =[[Симон Адингра]] 90<br /> [[Умар Диаките]] 120+2 |стадион = Стад Буаке, Буаке |пенальти = |referee = |report = }} -------------- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2024|2|3|df=y}} <br /> 20:00 |команда1 = {{футбол|Кабо-Верде}} |есеп = 0-0 |команда2 ={{футбол|ОАР}} |голдар1 = |голдар2 = |стадион = Стад де Ямусукро, [[Ямусукро]] |пенальти = 1-2 |referee = |report = }} === Жартылай финал === <section begin="SF1" />{{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2024|2|7|df=y}}<br> 17:00 |команда1 = {{футбол|Нигерия}} |есеп = 1-1 |команда2 = {{Футбол|ОАР}} |голдар1 =[[Уильям Троост-Эконг]] 67 |голдар2 =[[Тебохо Мокоэна]] 90 |стадион = Стад Буаке, Буаке |пенальти =4-2 |referee = }} ----------- {{матч туралы есептеме |мерзімі = {{Start date|2024|2|7|df=y}}<br> 20:00 |команда1 = {{футбол|Кот-д’Ивуар}} |есеп =1-0 |команда2 = {{ту|Конго Демократиялық Республикасы}} [[Конго Демократиялық Республикасы Ұлттық футбол құрамасы|Конго ДР]] |голдар1 =[[Себастьен Алле]] 65 |голдар2 = |стадион = Ұлттық стадион, [[Абиджан]] |attendance = |referee = }}<section end="SF2" /> == 3-орын == {{матч туралы есептеме |фон= |мерзімі = [[5 ақпан]] 2022<br>20:00 |стадион = «Ахмаду Ахиджо», [[Яунде]] |көрермендер = |голдар1 =[[Стив Яго]] {{гол|24}}<br>[[Андре Онана]] {{гол|43|авт.}}<br>[[Джибриль Уаттара]] {{гол|49}} |команда1 = {{футбол|Буркина-Фасо}} |команда2 ={{ту|Камерун}} |есеп =3-3 |пенальти =3-5 |голдар2 =[[Стефан Баокен]] {{гол|71}}<br>[[Венсан Абубакар]] {{гол|85||87}} }} == Финал == {{Толық мақала|Африка Ұлттары Кубогы 2023 (финал)}} {{Матч туралы есептеме |мерзімі = [[11 ақпан]] [[2024 жыл]] |стадион = Ұлттық стадион, [[Абиджан]] |көрермендер = |төреші = |команда1 ={{футбол|Нигерия}} |команда2 = {{футбол|Кот-д’Ивуар}} |есеп = 1-2 |голдар1 =[[Уильям Троост-Эконг]] {{гол|38}} |голдар2 = [[Франк Кессье]] {{гол|62}} <br>[[Себастьен Алле]] {{гол|81}} }} {{Африка Ұлттары Кубогы}} [[Санат:Африка Ұлттары Кубогы]] [[Санат:2023 жылғы футбол]] [[Санат:Кот-д’Ивуардағы футбол]] cl3ao2ykzjipt0vorryqkd0xxbet91y 10 725355 3688316 3567484 2026-10-29T10:24:58Z Marksscheider 183882 3688316 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте | аты = Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы | тақырып = [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы]] | тақырып_стиль = background:#EEDD82 | бөлім_стиль = background:#EEDD82 | state = {{{state|collapsed}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes | бөлім1 = 1929—1950 | тізім1 = * [[Льюис Майлстоун]] (комедия) / [[Фрэнк Борзейги]] (драма) (1929) * [[Фрэнк Ллойд]] (1930/I) * [[Льюис Майлстоун]] (1930/II) * [[Норман Таурог]] (1931) * [[Фрэнк Борзейги]] (1932) * [[Фрэнк Ллойд]] (1934) * [[Фрэнк Капра]] (1935) * [[Джон Форд]] (1936) * [[Фрэнк Капра]] (1937) * [[Лео Маккэри]] (1938) * [[Фрэнк Капра]] (1939) * [[Виктор Флеминг]] (1940) * [[Джон Форд]] (1941) * [[Джон Форд]] (1942) * [[Уильям Уайлер]] (1943) * [[Майкл Кёртис]] (1944) * [[Лео Маккэри]] (1945) * [[Билли Уайлдер]] (1946) * [[Уильям Уайлер]] (1947) * [[Элиа Казан]] (1948) * [[Джон Хьюстон]] (1949) * [[Джозеф Лео Манкевич]] (1950) |бөлім2 = 1950—1975 |тізім2 = * [[Джозеф Лео Манкевич]] (1951) * [[Джордж Стивенс]] (1952) * [[Джон Форд]] (1953) * [[Фред Циннеман]] (1954) * [[Элиа Казан]] (1955) * [[Делберт Манн]] (1956) * [[Джордж Стивенс]] (1957) * [[Дэвид Лин]] (1958) * [[Винсент Миннелли]] (1959) * [[Уильям Уайлер]] (1960) * [[Билли Уайлдер]] (1961) * [[Джером Роббинс]], [[Роберт Уайз]] (1962) * [[Дэвид Лин]] (1963) * [[Тони Ричардсон]] (1964) * [[Джордж Кьюкор]] (1965) * [[Роберт Уайз]] (1966) * [[Фред Циннеман]] (1967) * [[Майк Николс]] (1968) * [[Кэрол Рид]] (1969) * [[Джон Шлезингер]] (1970) * [[Франклин Шеффнер]] (1971) * [[Уильям Фридкин]] (1972) * [[Боб Фосс]] (1973) * [[Джордж Рой Хилл]] (1974) * [[Фрэнсис Форд Коппола]] (1975) |бөлім3 = 1975—2000 |тізім3 = * [[Милош Форман]] (1976) * [[Джон Эвилдсен]] (1977) * [[Вуди Аллен]] (1978) * [[Майкл Чимино]] (1979) * [[Роберт Бентон]] (1980) * [[Роберт Редфорд]] (1981) * [[Уоррен Битти]] (1982) * [[Ричард Аттенборо]] (1983) * [[Джеймс Брукс]] (1984) * [[Милош Форман]] (1985) * [[Сидни Поллак]] (1986) * [[Оливер Стоун]] (1987) * [[Бернардо Бертолуччи]] (1988) * [[Барри Левинсон]] (1989) * [[Оливер Стоун]] (1990) * [[Кевин Костнер]] (1991) * [[Джонатан Демми]] (1992) * [[Клинт Иствуд]] (1993) * [[Стивен Спилберг]] (1994) * [[Роберт Земекис]] (1995) * [[Мел Гибсон]] (1996) * [[Энтони Мингелла]] (1997) * [[Джеймс Кэмерон]] (1998) * [[Стивен Спилберг]] (1999) * [[Сэм Мендес]] (2000) |бөлім4 = 2000—қазіргі уақыт |тізім4 = * [[Стивен Содерберг]] (2001) * [[Рон Ховард]] (2002) * [[Роман Полански]] (2003) * [[Питер Джексон]] (2004) * [[Клинт Иствуд]] (2005) * [[Энг Ли]] (2006) * [[Мартин Скорсезе]] (2007) * [[Ағайынды Коэн]] (2008) * [[Дэнни Бойл]] (2009) * [[Кэтрин Бигелоу]] (2010) * [[Том Хупер]] (2011) * [[Мишель Хазанавичус]] (2012) * [[Энг Ли]] (2013) * [[Альфонсо Куарон]] (2014) * [[Алехандро Гонсалес Иньярриту]] (2015) * [[Алехандро Гонсалес Иньярриту]] (2016) * [[Дэмьен Шазелл]] (2017) * [[Гильермо дель Торо]] (2018) * [[Альфонсо Куарон]] (2019) * [[Пон Джун Хо]] (2020) * [[Хлоя Чжао]] (2021) * [[Джейн Кэмпион]] (2022) * [[Дэниелдер|Дэниел Кван және Дэниел Шайнерт]] (2023) * [[Кристофер Нолан]] (2024) * [[Шон Бейкер]] (2025) * [[Пол Томас Андерсон]] (2026) }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Оскар]] </noinclude> ihh1n0qvcv9abzy7x7ivi6oqsv3ueuz 2 725520 3687850 3687434 2026-10-28T16:55:13Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3687850 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[SpaceXAI]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]] * [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]] * [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]] * [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] * [[Орынбор генерал-губернаторлығы]] * [[Франциядағы наразылықтар (2026)]] * [[Saudi Aramco]] – [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Майлар]] – [[Sonatrach]] === Білім === * [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]] * [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]] – [[Мансап]] === АҚШ тарихы === * [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 fc0behrgxa1oi1ms94c947o54w0572c 3687975 3687850 2026-10-28T21:32:28Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3687975 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[SpaceXAI]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]] * [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]] * [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]] * [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] * [[Орынбор генерал-губернаторлығы]] * [[Франциядағы наразылықтар (2026)]] * [[Saudi Aramco]] – [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Майлар]] – [[Sonatrach]] === Білім === * [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]] * [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]] – [[Мансап]] – [[Жеке өмір]] === АҚШ тарихы === * [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 mjp8ryszszott2riozelqy5bs935777 3688142 3687975 2026-10-29T06:07:30Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3688142 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[SpaceXAI]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]] * [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]] * [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]] * [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] * [[Орынбор генерал-губернаторлығы]] * [[Франциядағы наразылықтар (2026)]] * [[Saudi Aramco]] – [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Майлар]] – [[Sonatrach]] === Білім === * [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]] * [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]] – [[Мансап]] – [[Жеке өмір]] – [[Бос уақыт]] === АҚШ тарихы === * [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 nta3h60dppjx5my5zyz6w11j6t64uw0 0 735289 3688230 3664049 2026-10-29T09:09:58Z Unknown Alash 96268 /* Тарихы */ 3688230 wikitext text/x-wiki {{Көне қалашық |Атауы = Беклербек Бегіштің қалашығы |сурет = Беклербек Бегіштің қалашығы.jpg |өлшемі = 165px |Сурет атауы = Беклербек Бегіш қалашығының сұлбасы (М.С Знаменскийдің жұмысы) |Мәртебесі = |Мемлекет = [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]] |Қазіргі жері = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]], Вагай ауданы |Қалануы = |Қалаушы = |Деректерде атала бастады = |Басқаша атаулары = Большого князя Бегиша городок |Халық саны = |Қиралды = |Қиралу себебі = |Орналасуы = |Облыс картасы = |Ортаққордағы санаты = }} '''Беклербек Бегіштің қалашығы''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Большого князя Бегиша городок'') - [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы|Түмен облысының]] Вагай ауданында орналасқан. == Тарихы == [[File:Бегишево көлі.jpg|left|thumb|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабындағы» Бегишево көлі (''ω Бегішево'')]] Қалашықтың атауы [[Көшім хан|Көшім ханның]] тұсында [[беклербек]] қызметін атқарған Бегіштің есімімен байланысты. Кейбір тарихшылардың пікіріне сәйкес, Бегіштің шыққан тегі - [[Қазан хандығы]] немесе [[Бұхар хандығы|Бұхара]]. С.В. Бахрушин мен Н.А. Томиловтың тұжырымдары бойынша Кульмаметев әулетінің негізін салушылар беклербек Бегіштің ұрпақтары болып саналады. XVII ғасырдың соңында [[Семен Ульянович Ремезов|С.У.Ремезов]] «Сібірдің хорографиялық кітабының» 82-ші парағында қазіргі Буданов көлінің орнында Бегишево көлін атап өткен. Беклербек Бегіштің қалашығы Сібір хандығының астанасы [[Ескер (ортағасырлық қала)|Ескерге]] жақын орналасқан. Қалашықтың орны Ремезовтан басқа XIX ғасырдың басында жарық көрген жер өлшеуші В. Филимоновтың сұлбасында да кездеседі. Ремезовтың жылнамасындағы ақпарат бойынша қалашықта [[Қазан (қала)|Қазаннан]] әкелінген 2 [[зеңбірек]] орналасқан. Алайда, Г.Ф. Миллер бұл ақпаратқа күмән келтірді. «Сібір жылнамалары» беклербек Бегішті 1584 жылы [[Ермак (казак атаманы)|Ермак]] жасағына айтарлықтай қарсылық көрсеткендердің бірі ретінде көрсеткен. Ермактың 1582 жылы Ескерді жаулап алғанына қарамастан, Бегіштің қалашығы біраз уақыт бойы тәуелсіздігін сақтай алды. XVI ғасырдың аяғында қалашықтың маңайында орыс қоныс аударушылары Бегишев погостының негізін қалаған. 1734 жылы [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллер]] күнделігінде мынадай жазу қалдырған: «...Игнатьево ауылының жанында, Ертіс өзенінің оң жағалауынан 2 шақырым жерде, Бегишево көлінде орналасқан көне татар бекінісінің қалдықтары...». Кейбір болжамдарға сәйкес қалашықтың айналасындағы гидрографиялық жағдай 1585-1700 жылдар аралығында өзгерген. [[Ертіс|Ертіс]] өзенінің бұрынғы арнасы жайылмалы көлге айналды. Бегишевское селосы ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы тарихи-статистикалық құжаттарда Тобыл губерниясының болыс орталығы ретінде көрсетілген. Қалашықтың қалдықтарын А.А. Адамов 1990-шы жылдары Бегишево көлінің түпкі террасасынан тапқан. == Әдебиет == * ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с. * ''Миллер Г.Ф.'' История Сибири. Изд. 2-е, дополненное. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999, Т.1. 630 с. * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2 [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Сібір тарихы]] [[Санат:Түмен облысы]] ousozq9jr4jym43tclv9c1us5peg1ys 0 738727 3688229 3682178 2026-10-29T09:08:12Z Unknown Alash 96268 /* Тарихы */ 3688229 wikitext text/x-wiki {{Көне қалашық |Атауы = Тунус қалашығы |сурет = |өлшемі = |Сурет атауы = |Мәртебесі = |Мемлекет = [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]] |Қазіргі жері = [[Ресей|Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы]], Муромцев ауданы |Қалануы = XVI ғасырдың 70-ші жылдары |Қалаушы = [[Көшім хан]] |Деректерде атала бастады = 1595 жылдың тамызы |Басқаша атаулары = Тунусский городок |Халық саны = |Қиралды = XVI ғасырдың аяғы |Қиралу себебі = |Орналасуы = |Облыс картасы = |Ортаққордағы санаты = }} '''Тунус қалашығы''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Тунусский городок'') — [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей|Ресей Федерациясы]], [[Омбы облысы|Омбы облысының]] Муромцев ауданында, Нижняя Тунгуска өзенінің (Тара өзенінің тармағы) сол жақ жағалауында орналасқан. == Тарихы == [[File:Тунус қалашығы.jpg|thumb|left|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабындағы» Тунус қалашығы (''Тунусъ'')]] Қалашық [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллер]] жинаған материалдарда Тунус болысының орталығы ретінде танымал. Оның тапқан құжаттарында қалашықтың XVI ғасырдың аяғындағы тағдыры баяндалған. 1595 жылдың наурызында таралық отряд қалашықты қоршауға алып, өрттеп жіберген. Тунус [[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] «Сібірдің хорографиялық кітабында» және К.Н. Сербинаның картасында кездеседі. Қалашық [[Көшім хан|Көшім ханның]] шығысқа бағытталған сәтті жорықтарынан кейін салынған. Тиімді орналасуына байланысты қалашық Ертіс өңірі мен [[Барабы жазығы|Барабы даласын]] байланыстырып, маңызды саяси-экономикалық рөл ойнаған. Көршілес қалашықтармен бірге (Қоскөл IV және Екатеринск V) қорғаныс шебін құрап, [[ханттар|ханты]] тайпаларын [[Ертіс|Ертістің]] бойынан ығыстырған. Сонымен қатар қалашық алым-салық жинау орталығы қызметін атқарған. Жергілікті халықтың аздығына байланысты Көшім хан Оңтүстік [[Орал таулары|Орал]] мен шығыс [[башқұрттар|башқұрт]] жерлерінен аялы татарларын көшірген. [[Ескер|Ескердің]] түбінде жеңіліс тапқан Көшім хан Ертіс өңірінің оңтүстігіне шегініп, орыс отрядтарына қарсы күресті осы аймақтан жалғастырған. Ертіс өңіріндегі қалашықтар мен елді-мекендер ханның уақытша ордаларына айналды. Тунус қалашығының орны 2002 жылы барлау жұмыстары кезінде анықталды. 2003-2006 жылдары С.Ф. Татауров бастаған экспедиция қалашықта зерттеу жұмыстарын жүргізген. Археологиялық қазба жұмыстарының барысында Тунус қалашығының XVI ғасырдың 70-ші жылдары қаланғаны анықталды. Қалашықта табылған керамиканың пішіні мен ою-өрнегі [[Шыңғы-Тұра|Шыңғы-Тура]], [[Тон-Тұра|Тон-Тура]] және т.б. елді-мекендерде табылған ыдыс-аяқпен бірдей. == Әдебиет == * ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с. * ''Миллер Г.Ф.'' История Сибири. Изд. 2-е, дополненное. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999, Т.1. 630 с. * ''Томилов Н.А.'' Тюркоязычное население Западно-Сибирской равнины в конце XVI - первой четверти XIX вв. Томск: Изд-во Томск. ун-та, 1981. 276 с. * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2 [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Сібір тарихы]] [[Санат:Омбы облысы]] mxeut4c0ddbxmlki7cssxy2ci9e3qjb 2 747228 3688279 3685607 2026-10-29T09:53:13Z MuratbekErkebulan 162992 3688279 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:<span style="color:red; font-family:'Arial Narrow'; text-shadow:grey 0.2em 0.2em 0.4em"><span style="display:none;">Қатысушы:</span>'''MuratbekErkebulan'''</span>}} [[ky:Колдонуучу:MuratbekErkebulan]] </div> '''Тынымхан Еркебұлан Мұратбекұлы<br>''' {{User lang | lang = kk | name = Қазақ тілі | level = N | size = | info = '''[[:Санат:User kk|Қазақ тілі]]''' бұл қатысушының '''{{nobr|[[:Санат:User kk-N|ана тілі]]}} болып саналады''' <noinclude></noinclude> }} {{User zh-2}} {{User ky-3}} {{User ru-2}} {{User en-4}} {{User mn-1}} {{User:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} {{User:Box/Туған жері:ШҚО}} {{User:Box/Қызығушылық:Украина}} {{User:Box/Windows 7 қолданушысы}} |{{User:Box/Windows 11 қолданушысы}} {{User:Box/Андроидты қолданады}} {{User:Box/Жер ғаламшары}} {{User:Box/Қызығушылық:Авиация}} {{User:Box/Qazaq}} {{User:Box/Статистика:Мақала саны|94}} [[Сурет:New-Bouncywikilogo.gif|150px|right]] == Мақала == * [[Эрдэнэт]] * [[Яковлев Як-42]] * [[Zhezkazgan Air]] * [[Жетісу Әуекомпаниясы]] * [[Яковлев Як-40]] * [[Аэрофлот 167 рейсі]] * [[Орхон аймағы]] * [[Орхон өзені]] * [[Ховд]] * [[ГАЗ-3307]] * [[Санья қаласы]] * [[Илюшин Ил-62]] * [[DETA Air]] * [[Улан-Удэ]] * [[КрасАвиа]] * [[Бозанбай (өзен)]] * [[Северобайкальск]] * [[Базарқорған]] * [[Рас Әл-Хайма]] * [[Гай (қала)]] * [[Петропавловск-Камчатский]] * [[Дархан (қала)]] * [[Туполев Ту-154]] * [[Майлысу]] * [[Шолпаната әуежайы]] * [[Қарақол Халықаралық әуежайы]] * [[Жаңажер (Соқылық ауданы)]] * [[Asia Airways]] * [[Құрманжан Датқа]] * [[Ұрқия Жұмабайқызы Сәлиева]] * [[Таулы Алтай әуежайы]] * [[Boeing 767]] * [[Windows XP Build 2437]] * [[Windows XP Build 2509]] * [[Windows Server 2003 Build 2497]] * [[Алтай әуежайы]] * [[Байкөл (қала)]] * [[Windows 95 Build 106]] * [[Төменгі Ангар әуежайы]] * [[Windows Server 2003 Build 2410]] * [[Солтүстік Хартум]] * [[Үст-Барғозин]] * [[Емгекшіл]] * [[Қазарман әуежайы]] * [[Windows Server 2008]] * [[East Air]] * [[Максимовка (Ресей)]] * [[Еркештам]] * [[Тоғанас (Шығыс Қазақстан облысы)]] * [[Левый берег]] * [[Шмелёв Лог]] * [[Душанбе Плазасы]] * [[Тәжікстанның автомобиль нөмірлері]] * [[Хожант Халықаралық әуежайы]] * [[Черкассы Халықаралық әуежайы]] * [[Ысхақ Раззақов әуежайы]] * [[Every End]] * [[Цнал]] * [[Бірінші Мамыр ауданы]] * [[Нұрлы мекен ықшам ауданы]] * [[Октябрьский ауданы (Барнауыл)]] * [[Железнодорожный ауданы (Барнауыл)]] * [[34-ші ықшам аудан (Хожант)]] * [[Қарқара (Қырғызстан)]] * [[Көпіребазар]] * [[Айдарәлиев ауыл аймағы]] * [[Қызылүңгір]] * [[Таранбазар]] * [[Гава (Қырғызстан)]] * [[Ұйғырабат]] * [[Жаңамақта]] * [[Тамшы]] * [[Қасқасу ықшам ауданы]] * [[Сарықамыс (Ыстықкөл облысы)]] * [[Лучегор]] * [[Көміртау]] * [[Оңтүстікукраина]] * [[Ақтөбе (Николаев облысы)]] * [[Төменгі Тайынты]] * [[Шеміршек (қала)]] * [[Чагаңгуо]] * [[Мбужий-Маий]] * [[Мбанза Нгуңгу]] * [[Бирнин Кебби]] * [[Semeyavia]] * [[Хрущевка]] * [[Қызылқазан]] * [[15 Жас]] * [[Большевик (Өзген ауданы)]] * [[Жеңіс (Қырғызстан)]] * [[AIMP]] * [[GRO J0422+32]] * [[Алтай әуежайы (Қазақстан)]] ==Үлгі мақалалар== 54 ===ИНФОБОКС ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Windows құрастыру инфобоксы]] - [[10 ақпан]] - [[2026 жыл]]</center> <center>[[Үлгі:Minecraft нұсқасы]] - [[29 наурыз]] - [[2026 жыл]]</center> ===USERBOX ҮЛГІСІ=== <center>[[User:Box/Қызығушылық:Қытай]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Моңғолия]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> <center>[[User:Box/Қызығушылық:Жапония]] - [[28 шілде]] - [[2025 жыл]]</center> ===БАЙРАҚ ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:Байрақ/Өскемен]] - [[2025 жыл]] - [[24 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Талдықорған]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Қостанай]] - [[2025 жыл]] - [[2 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Атырау]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Павлодар]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақтөбе]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Жітіқара]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ұланбатыр]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Эрдэнэт]] - [[2025 жыл]] - [[8 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Ақсу]] - [[2025 жыл]] - [[15 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Петропавловск-Камчатский]] - [[2025 жыл]] - [[16 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Шолпаната]] - [[2025 жыл]] - [[7 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:Байрақ/Киев]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> ===ПОЗКАРТА ҮЛГІСІ=== <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Шу облысы]] - [[2025 жыл]] - [[3 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Свердловск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[5 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Камчатка өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[9 тамыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Иркутск облысы]] - [[2025 жыл]] - [[1 қыркүйек]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Забайкалье өлкесі]] - [[2025 жыл]] - [[23 қазан]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Таулы Бадахшан автономиялы облысы]] - [[2026 жыл]] - [[7 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Тәжікстан Соғды облысы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Моңғолия Ховд аймағы]] - [[2026 жыл]] - [[8 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Өзбекстан Қарақалпақстан]] - [[2026 жыл]] - [[10 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Тибет]] - [[2026 жыл]] - [[21 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Мысыр Оңтүстік Синай]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ботсвана]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Габон]] - [[2026 жыл]] - [[22 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Камерун]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Гвинея]] - [[2026 жыл]] - [[23 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қытай Цзянсу]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Батыс Бенгалия]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Пенджап]] - [[2026 жыл]] - [[28 наурыз]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Мумбаи]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Үндістан Махараштра]] - [[2026 жыл]] - [[3 сәуір]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Жалалабат облысы]] - [[2026 жыл]] - [[10 мамыр]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Ресей Челябі облысы]] - [[2026 жыл]] - [[28 мамыр]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Ақмола облысы Бұланды ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[4 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[5 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[6 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[10 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Ыстықкөл облысы Ыстықкөл ауданы]] - [[2026 жыл]] - [[12 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[24 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Талас облысы]] - [[2026 жыл]] - [[29 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Ақмола облысы Көкшетау қалалық әкімдігі]] - [[2026 жыл]] - [[29 маусым]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Ыстықкөл облысы]] - [[2026 жыл]] - [[13 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қырғызстан Баткен облысы]] - [[2026 жыл]] - [[23 шілде]]</center> <center>[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан Шымкент]] - [[2026 жыл]] - [[3 қазан]]</center> == Хронологиялық сипаттама == <center>[[2024 жыл]] - [[23 қазан]] - Қазақша Уикипедияға тіркелді.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[9 сәуір]] - 10 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[4 шілде]] - 100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[6 шілде]] - 220 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[7 шілде]] - 10 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 шілде]] - 300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[2 тамыз]] - 400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[3 тамыз]] - 20 мақала жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[10 тамыз]] - 600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[22 тамыз]] - 700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[26 қыркүйек]] - 800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 ақпан]] - 900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[7 наурыз]] - 1000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[11 наурыз]] - 1100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[22 наурыз]] - 1200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[29 наурыз]] - 1300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 наурыз]] - 1400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1600 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 сәуір]] - 1800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 1900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 сәуір]] - 2100 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 сәуір]] - 2200 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[10 сәуір]] - 2300 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[18 сәуір]] - 2400 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[1 мамыр]] - 2500 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[17 мамыр]] - 2700 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[31 мамыр]] - 2800 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[15 шілде]] - 2900 өңдеме жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[2 қазан]] - 90 мақала жазды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[6 қазан]] - 3000 өңдеме жазды.</center> <center>[[2025 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 1 жыл толды.</center> <center>[[2026 жыл]] - [[23 қазан]] - Уикипедияға алғаш тіркелгеніне 2 жыл толды.</center> == Тіркелгілер == * [[Қатысушы:~2025-26338-22|~2025-26338-22]]<br> * [[Қатысушы:Qazaq1299|Qazaq1299]] [[Санат:Уикипедия:Ұлан ауданы қатысушылары]] <!-----Мен оң қолымның білегін 16 наурыз күні сындырып алдым, мен сол қолыммен тез мақала жаза алмаймын, бырақ, мақала жазбаймын деген сөз емес, жазамын. Бырақ 20-25 күндей Уики-марафонға қатыса алмайтын шығармын----!> lyzwm6qrnet1s8j5qflvqyucv8gjgfd 0 750675 3688324 3681564 2026-10-29T10:35:34Z MeruertZH 187725 3688324 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} {{Тұлға|Есімі = Абдраманов Бахтиар|Туған күні= 27.09.1961|Туған жері [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы.|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО.]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KAZ}}|Білімі:[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті.]]|Марапаттары:[[Ерен еңбегі үшін медалі.]]|Не үшін белгілі=[[инженер]], [[депутат]]}} '''Абдраманов Бахтиар''' ([[27 қыркүйек]] [[1961 жыл|1961]], [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – инженер-механик, мұнай-газ саласының маманы. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (1984), Казақ-Қытай институтын (2011) бітірген. == Өмірбаяны == Шиелі ауданының тұтынушы кооперациясында жұмысшы (1978 жылы «Свердловск мелиорация» бірлестігінде бас инженер (1984-1988 жж., [[Свердловск облысы]], Режь қаласы), Қызылорда такси қызметі паркінде автоколонна, эксплуатация бөлімінің басшысы ([[1991 жылы]]), «Оңтүстік мұнай-газ» бірлестігінде бас инженер, басшының орынбасары, «Харрикейн Құмкөлмұнай» АҚ-та бөлім басшысы (1991-1998 жж.), «Құмкөл Көлік Қызметі» АҚ құрылтайшысы, президенті, бас директоры (2000-2015 жж.) қызметтерін атқарды. Қазіргі уақытта «Орта Азия Көлігі» ЖШС-ның құрылтайшысы. Сарыбұлақ, Қайнар кеніштерін ашып, жас мамандарды жұмыспен қамтуға, өңірдің экономикалық дамуына елеулі үлес қосуда. Қызылорда облысы мәслихатының 3-ші, 4-ші шақырылған (2003-2007 жж.) депутаты болып сайланған.<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024</ref> == Жетістіктері == - 2019 жыл — Братиславадағы Еуропа кубогының жеңімпазы. - 2023 жыл — Ригадағы Еуропа кубогының жеңімпазы. - 2023 жыл — Загребтегі Grand Prix турнирінің қола жүлдегері. - 2024 жыл — Астанадағы Grand Slam турнирінің қола жүлдегері. == Марапаттары == * «[[Ерен еңбегі үшін медалі|Ерен еңбегі үшін]]<nowiki/>» ([[2012 жыл|2012]]) * Шиелі ауданының [[Құрметті азамат|құрметті азаматы]] ([[2020 жыл|2020]]). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шиелі ауданында туғандар]] [[Санат:М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті түлектері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]] shpz47n1kluab97qbdnch4h3lf51rvc 3 751008 3688030 3416170 2026-10-29T01:37:12Z Mfield 175533 Mfield [[Қатысушы талқылауы:Spongebob796]] бетін [[Қатысушы талқылауы:TVidentityWatership]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Spongebob796|Spongebob796]]" to "[[Special:CentralAuth/TVidentityWatership|TVidentityWatership]]" 3416170 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Spongebob796}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 18:07, 2024 ж. желтоқсанның 31 (+05) io1tslohy5eyx6kvabm5okq43v1ghl9 3 753240 3687776 3430843 2026-10-28T12:31:11Z S.Marchenko 170485 S.Marchenko [[Қатысушы талқылауы:Rayn1chq]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Ladaniwa]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Rayn1chq|Rayn1chq]]" to "[[Special:CentralAuth/Ladaniwa|Ladaniwa]]" 3430843 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Rayn1chq}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 09:53, 2025 ж. ақпанның 9 (+05) crwdqb0b4wg00t0pcs3lewvidvxg4zm 3 754163 3688340 3437552 2026-10-29T11:04:06Z Neriah 108272 Neriah [[Қатысушы талқылауы:Bruhpedia]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Estoppel]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Bruhpedia|Bruhpedia]]" to "[[Special:CentralAuth/Estoppel|Estoppel]]" 3437552 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Bruhpedia}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 23:46, 2025 ж. ақпанның 27 (+05) 1hg5mrudds4wusbavume95kha7e8i6t 0 759872 3687901 3625589 2026-10-28T17:44:37Z 1nter pares 146705 /* */ Қайталанған үлгі 3687901 wikitext text/x-wiki {{Дереккөздер жетіспейді}} [[Сурет:Annual_working_time_in_OECD.svg|оңға|нобай|400x400 нүкте|ЭЫДҰ елдерінде 1970 жылдан 2020 жылға дейін бір қызметкерге шаққандағы орташа жылдық жұмыс сағаты]] [[Сурет:Deaths_from_Karoshi.png|нобай|400x400 нүкте|Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен Халықаралық еңбек ұйымының 2016 жылғы бірлескен зерттеуі бойынша, 100 000 адамға (15+) шаққанда ұзақ жұмыс уақытының салдарынан болатын өлім көрсетілген]] Жұмыс пен жеке өмірдің тоғысуында, '''жұмыс пен өмір үйлесімі''' екеуінің арасындағы тепе-теңдік болып табылады. Адамның жеке өмірінің көптеген қырлары жұмыспен тоғысуы мүмкін. Оған отбасы, бос уақыт және денсаулық жатады. Жұмыс пен өмір үйлесімі екіжақты сипатқа ие: мысалы, жұмыс адамның жеке өміріне кедергі келтіруі мүмкін, ал жеке өмірі керісінше — жұмысқа әсер етуі ықтимал. Бұл тепе-теңдік немесе өзара байланыс жағымсыз да (мысалы, жұмыс пен өмір арасындағы қақтығыс), жағымды да (мысалы, жұмыс пен өмірдің өзара байытылуы) сипатта болуы мүмкін. Жақында жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, жұмыс пен өмір арасындағы байланыс, әсіресе технологияны қолдайтын жұмысшылар үшін шекарасыз бола бастады. [[Санат:Әлеуметтану]] fkvp5yp8jeqlzoem4zdlf6d4at6ordr 10 764845 3687965 3687222 2026-10-28T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3687965 json application/json { "articles": 245818, "pages": 673643, "edits": 3684269, "users": 183688, "activeusers": 476, "admins": 15, "files": 8808 } 7xludx9tbhj7taru9nvqjx8sb0xx9tc 0 769149 3687834 3523616 2026-10-28T16:31:03Z Sagzhan 29953 /* Жасалуы */ 3687834 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Артур Морган | төл есімі = | суреті = | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = | авторлары = Джон Хаузер | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = Роджер Кларк | дыбыстаған = Роджер Кларк | алғаш көрінуі = [[Red Dead Redemption 2]] | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қайтыс болған | жасы = 36 | туған күні = 1863 | туған жері = | қайтыс болған күні = 1899 | қайтыс болған жері = | өлім себебі = туберкулез | планетасы = | отаны = | ұлты = американдық | мекенжайы = | кәсібі = қарақшы, тонаушы | тиесілігі = Вандер Линде бандасы | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = Айзек | әкесі = Лайл Морган | анасы = Беатрис Морган | туыстары = | ғашығы = Мэри Гиллис | иесі = | тәлімгері = Датч Вандер Линде | достары = Джон Марстон, Сэди Адлер | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = Дрисколл бандасы, Пинкертондар | дүниетанымы = | қызығушылықтары = балық аулау, жылқы үйрету | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Артур Морган''' — [[Red Dead Redemption 2]] ойынының басты кейіпкері, тағдыры ойыншының қолымен өрілетін күрделі кейіпкер. Ван дер Линде бандасының беделді мүшесі болған ол, бір кездері еркіндік мекені саналатын [[Жабайы Батыс]]тың ақыры жақындап, заман өзгеріп жатқан шақта, үкіметтің тегеурінді қуғыны мен жан-жақтан төнген қауіп-қатердің арасында аман қалуға тырысады. Ойын әлемі — Америка шекарасының қиялға құрылған, бірақ шынайылықпен астасқан көркем бейнесі. Артурдың болмысын актер Роджер Кларк толық бойына сіңіріп, перформанс-капчер арқылы тірілткен. [[Rockstar Games]] бұл хикаяны бір ғана кейіпкердің төңірегінде өрбітуге шешім қабылдады. Өйткені Батыс туралы әңгіменің өзегін терең ашу — бір адамның жүрегіне үңілу арқылы ғана толыққанды сезіледі. Дәстүрлі баяндау үлгілерін бұза отырып, оқиға Артурды бастапқыда күшті, мызғымас тұлға ретінде көрсетеді. Бірақ өмір жолында қарсы кездескен сынақтар оның көзқарасын шайқап, дүниетанымын өзгерте бастайды. Кларк Артурды қандай жолды таңдаса да ойыншыға табиғи көрінетіндей, жан-жақты, күрделі мінезбен сомдағысы келді. Ол рөлге дайындалғанда Тосииро Мифуне, Джон Уэйн секілді алыптардың ойын өнерінен, сондай-ақ осы ойын мен оның алдыңғы бөлімінде Джон Марстонды сомдаған Роб Уитхоффтың жұмысынан шабыт алған. Артур бейнесі сыншылардан зор қошемет көрді: оның мінезіндегі тереңдік пен күнәлардан арылуға бастайтын күрделі жол ең көп мақталған тұс болды. Шолушылар Артурдың өз әлемін де, айналасындағы кейіпкерлерді де тірілтіп жіберетіндей әсерлі болмысын жоғары бағалап, оны видеойындар тарихындағы ең айшықты кейіпкерлердің қатарына қосты. Кларктың еңбегі елеусіз қалмай, ол көптеген марапатқа ұсынылып, The Game Awards рәсімінде «Үздік орындау» жүлдесін қанжығасына байлады. Rockstar Games студиясының жасаушылары Red Dead Redemption 2 ойынында бір ғана басты кейіпкер болуы керек деген шешімге келеді — бұл алдыңғы жоба [[Grand Theft Auto V]] секілді бірнеше протагонист емес, оқиға бір адамның тағдыры арқылы тереңірек ашылуы үшін жасалған қадам еді. Олар үшін нағыз батыстық хикаяның құрылымы бір көзқарасқа негізделуі тиіс болатын. == Жасалуы == Жазушы [[Дэн Хаузер]] видеойындардағы қалыпты клишені бұзуды көздеді: әдетте кейіпкерлер әлсіз басталып, біртіндеп күшейеді, ал Артур керісінше — әлден бастап-ақ адуынды, мықты, бірақ оның дүниетанымы біртіндеп күйреп, ақыл-санасын төңкеріп жіберетін оқиғаларға тап болады. Хаузер Артурдың болмысын «жаратылыстың қаталдығы мен өркениеттің өнеркәсіпке жұтылып бара жатқан безбүйрек шындығының арасында қалған жан» деп сипаттайды.<ref>They felt a [[Western (genre)|Western]]'s narrative structure necessitated a single perspective</ref><ref>"THR"/> Writer [[Dan Houser]] wanted to subvert the trope of protagonists starting weak and becoming stronger; Arthur is tough at the beginning and is "taken on a more intellectual roller coaster when his world view gets taken apart"</ref> Артурды актер [[Роджер Кларк]] сомдады. Перформанс-капчер үдерісі — қимыл мен дауыстың бір мезетте жазылуы — жұмыстың негізгі бөлігін құрады, тек аз бөлігі дауыс бөлмесінде жазылды. Кларктың басты шабыттарының бірі — Тосииро Мифунэ: оның сабырлы да әзілге жақын, бірақ терең астары бар бейнелері Артурдың мінезінде көрініс табуы тиіс болды. Ол The Proposition (2005) фильмін зерттеп, ондағы кейіпкердің тағдыр жолы Артурдікіне ұқсас екенін байқады. Сонымен қатар High Noon (1952), Джон Уэйн фильмдері мен «Долларлар трилогиясын» қарады. Алайда Артурды Клинт Иствудтың «Аты жоқ адамынан» үлгі етпеді — себебі Артур әлдеқайда сөйлегіш, ашық мінезді. Кларк жұмыс барысында Дон Эдвардстың “Coyotes” әнін жиі тыңдап жүретін — бұл музыка кейіпкер сезімін тереңірек жеткізуге көмектесті.<ref>"SacAnime"</ref> Хаузер түсірілім алаңында Кларкпен әдейі кездеспеуге тырысты — актердің шынайы дауысын естіп, кейіпкердің бейнесін бұзатындай әсер алғысы келмеді. Ал Кларк Артурды ойыншы қандай шешім қабылдаса да табиғи көрінетіндей күрделі жан ретінде сомдағысы келді. Әуелі бұл қиын болды: «жоғары абыройлы» Артур мен «төмен абыройлы» Артурдың іс-әрекеті тым әртүрлі еді. Бірақ кейін ол Артур — өз-өзіне қайшы келіп жүруі мүмкін адам екенін түсініп, мінезін солай құра бастады. Актер кейіпкердің эгосындағы әлсіздікті көрсетуге ерекше мән берді: мысалы, Артурдың [[Джон Марстон]]ға деген реніші — оның отбасы бар болғаны үшін — біртіндеп жойылып, уақыт өте келе Артур оған шын көңілмен жәрдемдесуге тырысады. Джон рөліндегі Роб Уитхоффтың алғашқы ойындағы жұмысы да Кларкқа үлкен әсер қалдырған. Артур үшін қарастырылған екінші махаббат желісі сюжет қажет еткен эмоциялық әсерге толық жетпегендіктен, өндіріс барысында алып тасталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Red Dead Redemption 2 кейіпкерлері]] tcoo604goutqbhxem8k12da22783oqq 3687835 3687834 2026-10-28T16:32:11Z Sagzhan 29953 3687835 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Артур Морган | төл есімі = | суреті = Arthur Morgan - Red Dead Redemption 2.png | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = | авторлары = Джон Хаузер | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = Роджер Кларк | дыбыстаған = Роджер Кларк | алғаш көрінуі = [[Red Dead Redemption 2]] | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қайтыс болған | жасы = 36 | туған күні = 1863 | туған жері = | қайтыс болған күні = 1899 | қайтыс болған жері = | өлім себебі = туберкулез | планетасы = | отаны = | ұлты = американдық | мекенжайы = | кәсібі = қарақшы, тонаушы | тиесілігі = Вандер Линде бандасы | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = Айзек | әкесі = Лайл Морган | анасы = Беатрис Морган | туыстары = | ғашығы = Мэри Гиллис | иесі = | тәлімгері = Датч Вандер Линде | достары = Джон Марстон, Сэди Адлер | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = Дрисколл бандасы, Пинкертондар | дүниетанымы = | қызығушылықтары = балық аулау, жылқы үйрету | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Артур Морган''' — [[Red Dead Redemption 2]] ойынының басты кейіпкері, тағдыры ойыншының қолымен өрілетін күрделі кейіпкер. Ван дер Линде бандасының беделді мүшесі болған ол, бір кездері еркіндік мекені саналатын [[Жабайы Батыс]]тың ақыры жақындап, заман өзгеріп жатқан шақта, үкіметтің тегеурінді қуғыны мен жан-жақтан төнген қауіп-қатердің арасында аман қалуға тырысады. Ойын әлемі — Америка шекарасының қиялға құрылған, бірақ шынайылықпен астасқан көркем бейнесі. Артурдың болмысын актер Роджер Кларк толық бойына сіңіріп, перформанс-капчер арқылы тірілткен. [[Rockstar Games]] бұл хикаяны бір ғана кейіпкердің төңірегінде өрбітуге шешім қабылдады. Өйткені Батыс туралы әңгіменің өзегін терең ашу — бір адамның жүрегіне үңілу арқылы ғана толыққанды сезіледі. Дәстүрлі баяндау үлгілерін бұза отырып, оқиға Артурды бастапқыда күшті, мызғымас тұлға ретінде көрсетеді. Бірақ өмір жолында қарсы кездескен сынақтар оның көзқарасын шайқап, дүниетанымын өзгерте бастайды. Кларк Артурды қандай жолды таңдаса да ойыншыға табиғи көрінетіндей, жан-жақты, күрделі мінезбен сомдағысы келді. Ол рөлге дайындалғанда Тосииро Мифуне, Джон Уэйн секілді алыптардың ойын өнерінен, сондай-ақ осы ойын мен оның алдыңғы бөлімінде Джон Марстонды сомдаған Роб Уитхоффтың жұмысынан шабыт алған. Артур бейнесі сыншылардан зор қошемет көрді: оның мінезіндегі тереңдік пен күнәлардан арылуға бастайтын күрделі жол ең көп мақталған тұс болды. Шолушылар Артурдың өз әлемін де, айналасындағы кейіпкерлерді де тірілтіп жіберетіндей әсерлі болмысын жоғары бағалап, оны видеойындар тарихындағы ең айшықты кейіпкерлердің қатарына қосты. Кларктың еңбегі елеусіз қалмай, ол көптеген марапатқа ұсынылып, The Game Awards рәсімінде «Үздік орындау» жүлдесін қанжығасына байлады. Rockstar Games студиясының жасаушылары Red Dead Redemption 2 ойынында бір ғана басты кейіпкер болуы керек деген шешімге келеді — бұл алдыңғы жоба [[Grand Theft Auto V]] секілді бірнеше протагонист емес, оқиға бір адамның тағдыры арқылы тереңірек ашылуы үшін жасалған қадам еді. Олар үшін нағыз батыстық хикаяның құрылымы бір көзқарасқа негізделуі тиіс болатын. == Жасалуы == Жазушы [[Дэн Хаузер]] видеойындардағы қалыпты клишені бұзуды көздеді: әдетте кейіпкерлер әлсіз басталып, біртіндеп күшейеді, ал Артур керісінше — әлден бастап-ақ адуынды, мықты, бірақ оның дүниетанымы біртіндеп күйреп, ақыл-санасын төңкеріп жіберетін оқиғаларға тап болады. Хаузер Артурдың болмысын «жаратылыстың қаталдығы мен өркениеттің өнеркәсіпке жұтылып бара жатқан безбүйрек шындығының арасында қалған жан» деп сипаттайды.<ref>They felt a [[Western (genre)|Western]]'s narrative structure necessitated a single perspective</ref><ref>"THR"/> Writer [[Dan Houser]] wanted to subvert the trope of protagonists starting weak and becoming stronger; Arthur is tough at the beginning and is "taken on a more intellectual roller coaster when his world view gets taken apart"</ref> Артурды актер [[Роджер Кларк]] сомдады. Перформанс-капчер үдерісі — қимыл мен дауыстың бір мезетте жазылуы — жұмыстың негізгі бөлігін құрады, тек аз бөлігі дауыс бөлмесінде жазылды. Кларктың басты шабыттарының бірі — Тосииро Мифунэ: оның сабырлы да әзілге жақын, бірақ терең астары бар бейнелері Артурдың мінезінде көрініс табуы тиіс болды. Ол The Proposition (2005) фильмін зерттеп, ондағы кейіпкердің тағдыр жолы Артурдікіне ұқсас екенін байқады. Сонымен қатар High Noon (1952), Джон Уэйн фильмдері мен «Долларлар трилогиясын» қарады. Алайда Артурды Клинт Иствудтың «Аты жоқ адамынан» үлгі етпеді — себебі Артур әлдеқайда сөйлегіш, ашық мінезді. Кларк жұмыс барысында Дон Эдвардстың “Coyotes” әнін жиі тыңдап жүретін — бұл музыка кейіпкер сезімін тереңірек жеткізуге көмектесті.<ref>"SacAnime"</ref> Хаузер түсірілім алаңында Кларкпен әдейі кездеспеуге тырысты — актердің шынайы дауысын естіп, кейіпкердің бейнесін бұзатындай әсер алғысы келмеді. Ал Кларк Артурды ойыншы қандай шешім қабылдаса да табиғи көрінетіндей күрделі жан ретінде сомдағысы келді. Әуелі бұл қиын болды: «жоғары абыройлы» Артур мен «төмен абыройлы» Артурдың іс-әрекеті тым әртүрлі еді. Бірақ кейін ол Артур — өз-өзіне қайшы келіп жүруі мүмкін адам екенін түсініп, мінезін солай құра бастады. Актер кейіпкердің эгосындағы әлсіздікті көрсетуге ерекше мән берді: мысалы, Артурдың [[Джон Марстон]]ға деген реніші — оның отбасы бар болғаны үшін — біртіндеп жойылып, уақыт өте келе Артур оған шын көңілмен жәрдемдесуге тырысады. Джон рөліндегі Роб Уитхоффтың алғашқы ойындағы жұмысы да Кларкқа үлкен әсер қалдырған. Артур үшін қарастырылған екінші махаббат желісі сюжет қажет еткен эмоциялық әсерге толық жетпегендіктен, өндіріс барысында алып тасталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Red Dead Redemption 2 кейіпкерлері]] 9xr4kthwzmtzv83d1mjsiygiclxsj8g 3687836 3687835 2026-10-28T16:32:35Z Sagzhan 29953 3687836 wikitext text/x-wiki {{Кейіпкер | есімі = Артур Морган | төл есімі = | суреті = | сурет тақырыбы = | сериясы = | ғаламы = | авторлары = Джон Хаузер | негізделген = | шабыт көзі = | бейімделген = | сомдаған = Роджер Кларк | дыбыстаған = Роджер Кларк | алғаш көрінуі = [[Red Dead Redemption 2]] | соңғы көрінуі = | пайда болулары = | шын есімі = | толық аты = | лақап аты = | түрі = адам | жынысы = ер | мәртебесі = қайтыс болған | жасы = 36 | туған күні = 1863 | туған жері = | қайтыс болған күні = 1899 | қайтыс болған жері = | өлім себебі = туберкулез | планетасы = | отаны = | ұлты = американдық | мекенжайы = | кәсібі = қарақшы, тонаушы | тиесілігі = Вандер Линде бандасы | лауазымы = | атағы = | жұбайы = | балалары = Айзек | әкесі = Лайл Морган | анасы = Беатрис Морган | туыстары = | ғашығы = Мэри Гиллис | иесі = | тәлімгері = Датч Вандер Линде | достары = Джон Марстон, Сэди Адлер | одақтастары = | ізбасарлары = | қарсыластары = Дрисколл бандасы, Пинкертондар | дүниетанымы = | қызығушылықтары = балық аулау, жылқы үйрету | қабілеттері = | ұрыс стилі = | қаруы = | көлігі = | ресми сайты = }} '''Артур Морган''' — [[Red Dead Redemption 2]] ойынының басты кейіпкері, тағдыры ойыншының қолымен өрілетін күрделі кейіпкер. Ван дер Линде бандасының беделді мүшесі болған ол, бір кездері еркіндік мекені саналатын [[Жабайы Батыс]]тың ақыры жақындап, заман өзгеріп жатқан шақта, үкіметтің тегеурінді қуғыны мен жан-жақтан төнген қауіп-қатердің арасында аман қалуға тырысады. Ойын әлемі — Америка шекарасының қиялға құрылған, бірақ шынайылықпен астасқан көркем бейнесі. Артурдың болмысын актер Роджер Кларк толық бойына сіңіріп, перформанс-капчер арқылы тірілткен. [[Rockstar Games]] бұл хикаяны бір ғана кейіпкердің төңірегінде өрбітуге шешім қабылдады. Өйткені Батыс туралы әңгіменің өзегін терең ашу — бір адамның жүрегіне үңілу арқылы ғана толыққанды сезіледі. Дәстүрлі баяндау үлгілерін бұза отырып, оқиға Артурды бастапқыда күшті, мызғымас тұлға ретінде көрсетеді. Бірақ өмір жолында қарсы кездескен сынақтар оның көзқарасын шайқап, дүниетанымын өзгерте бастайды. Кларк Артурды қандай жолды таңдаса да ойыншыға табиғи көрінетіндей, жан-жақты, күрделі мінезбен сомдағысы келді. Ол рөлге дайындалғанда Тосииро Мифуне, Джон Уэйн секілді алыптардың ойын өнерінен, сондай-ақ осы ойын мен оның алдыңғы бөлімінде Джон Марстонды сомдаған Роб Уитхоффтың жұмысынан шабыт алған. Артур бейнесі сыншылардан зор қошемет көрді: оның мінезіндегі тереңдік пен күнәлардан арылуға бастайтын күрделі жол ең көп мақталған тұс болды. Шолушылар Артурдың өз әлемін де, айналасындағы кейіпкерлерді де тірілтіп жіберетіндей әсерлі болмысын жоғары бағалап, оны видеойындар тарихындағы ең айшықты кейіпкерлердің қатарына қосты. Кларктың еңбегі елеусіз қалмай, ол көптеген марапатқа ұсынылып, The Game Awards рәсімінде «Үздік орындау» жүлдесін қанжығасына байлады. Rockstar Games студиясының жасаушылары Red Dead Redemption 2 ойынында бір ғана басты кейіпкер болуы керек деген шешімге келеді — бұл алдыңғы жоба [[Grand Theft Auto V]] секілді бірнеше протагонист емес, оқиға бір адамның тағдыры арқылы тереңірек ашылуы үшін жасалған қадам еді. Олар үшін нағыз батыстық хикаяның құрылымы бір көзқарасқа негізделуі тиіс болатын. == Жасалуы == Жазушы [[Дэн Хаузер]] видеойындардағы қалыпты клишені бұзуды көздеді: әдетте кейіпкерлер әлсіз басталып, біртіндеп күшейеді, ал Артур керісінше — әлден бастап-ақ адуынды, мықты, бірақ оның дүниетанымы біртіндеп күйреп, ақыл-санасын төңкеріп жіберетін оқиғаларға тап болады. Хаузер Артурдың болмысын «жаратылыстың қаталдығы мен өркениеттің өнеркәсіпке жұтылып бара жатқан безбүйрек шындығының арасында қалған жан» деп сипаттайды.<ref>They felt a [[Western (genre)|Western]]'s narrative structure necessitated a single perspective</ref><ref>"THR"/> Writer [[Dan Houser]] wanted to subvert the trope of protagonists starting weak and becoming stronger; Arthur is tough at the beginning and is "taken on a more intellectual roller coaster when his world view gets taken apart"</ref> Артурды актер [[Роджер Кларк]] сомдады. Перформанс-капчер үдерісі — қимыл мен дауыстың бір мезетте жазылуы — жұмыстың негізгі бөлігін құрады, тек аз бөлігі дауыс бөлмесінде жазылды. Кларктың басты шабыттарының бірі — Тосииро Мифунэ: оның сабырлы да әзілге жақын, бірақ терең астары бар бейнелері Артурдың мінезінде көрініс табуы тиіс болды. Ол The Proposition (2005) фильмін зерттеп, ондағы кейіпкердің тағдыр жолы Артурдікіне ұқсас екенін байқады. Сонымен қатар High Noon (1952), Джон Уэйн фильмдері мен «Долларлар трилогиясын» қарады. Алайда Артурды Клинт Иствудтың «Аты жоқ адамынан» үлгі етпеді — себебі Артур әлдеқайда сөйлегіш, ашық мінезді. Кларк жұмыс барысында Дон Эдвардстың “Coyotes” әнін жиі тыңдап жүретін — бұл музыка кейіпкер сезімін тереңірек жеткізуге көмектесті.<ref>"SacAnime"</ref> Хаузер түсірілім алаңында Кларкпен әдейі кездеспеуге тырысты — актердің шынайы дауысын естіп, кейіпкердің бейнесін бұзатындай әсер алғысы келмеді. Ал Кларк Артурды ойыншы қандай шешім қабылдаса да табиғи көрінетіндей күрделі жан ретінде сомдағысы келді. Әуелі бұл қиын болды: «жоғары абыройлы» Артур мен «төмен абыройлы» Артурдың іс-әрекеті тым әртүрлі еді. Бірақ кейін ол Артур — өз-өзіне қайшы келіп жүруі мүмкін адам екенін түсініп, мінезін солай құра бастады. Актер кейіпкердің эгосындағы әлсіздікті көрсетуге ерекше мән берді: мысалы, Артурдың [[Джон Марстон]]ға деген реніші — оның отбасы бар болғаны үшін — біртіндеп жойылып, уақыт өте келе Артур оған шын көңілмен жәрдемдесуге тырысады. Джон рөліндегі Роб Уитхоффтың алғашқы ойындағы жұмысы да Кларкқа үлкен әсер қалдырған. Артур үшін қарастырылған екінші махаббат желісі сюжет қажет еткен эмоциялық әсерге толық жетпегендіктен, өндіріс барысында алып тасталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Red Dead Redemption 2 кейіпкерлері]] mzw7hzsf9khabpzh1tfnzso1t8g8f6e 0 769902 3688359 3677611 2026-10-29T11:36:31Z Ұлан Тұрсынбек 172747 3688359 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы |Шынайы есімі = |Суреті = Фото шығармашылық кеш.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 08.12.1974 |Туған жері = [[Абай облысы]], {{туғанжері|Аягөз ауданы|Аягөз ауданында}}, [[Тарбағатай ауылдық округі]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|КСРО}}<br> {{байрақ|Қазақ КСР}} (1974-1991)<br> {{Байрақ|Қазақстан}} |Ғылыми аясы = [[әдебиеттану]] саласындағы іргелі зерттеулер, [[қазақ әдебиеті]] мен шетел [[әдебиет]]інің өзекті мәселелері |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = [[Филология]] [[ғылым]]дарының кандидаты ([[ғылым кандидаты]]) |Ғылыми атағы = [[доцент]] |Альма-матер = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] |Ғылыми жетекші = [[Тұрсынбек Кәкішев]],[[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали]], [[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]] |Атақты шәкірттері = [[Ринат Рифхатұлы Зайыт]],[[Еркебұлан Әбілханұлы Қайназар]], [[Иран-Ғайып Күзембаев]], [[Мейірбек Сұлтанхан]] |Несімен белгілі = [[айтыс]] [[ақын]]ы, жазба [[ақын]], [[ғалым]] |Сайт = [[https://serikzat.kz/]] |Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} |{{ҚР Конституциясына 25 жыл}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} |{{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} |{{Мәдениет қайраткері}} }}}} '''Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы''' ([[8 желтоқсан]] [[1974 жыл|1974]], [[Абай облысы]] (бұрынғы [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]), [[Аягөз ауданы]], [[Тарбағатай (ауыл)|Тарбағатай ауылы]]) — [[ақын]], [[айтыс]]кер, [[әдебиеттану]]шы [[ғалым]], [[қоғам қайраткері]]<ref>{{cite web|title=Астана қаласының Қоғамдық кеңесінің төртінші құрамы мүшелерінің тізімі |url=https://maslihat01.kz/ru/page/sostav-obshchestvennogo-soveta| website=maslihat01.kz|access-date=2026-10-13}}</ref>, [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі, [[Айтыс ақындары мен жыршы-термешілер одағы]]ның мүшесі, [[Қазақстан журналистер одағы]]ның мүшесі. Лев Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]] филология факультетінің деканы, [[филология]] [[ғылым]]дарының кандидаты, [[доцент]]. == Өмірбаяны == [[1974 жыл]]ы [[8 желтоқсан]]да [[Абай облысы]] (бұрынғы [[Семей облысы (Қазақстан)]]), [[Аягөз ауданы]],[[Тарбағатай ауылдық округі]]нде дүниеге келген. Найман тайпасының [[Қаракерей]] руы, оның ішінде Мұрын тармағының еліміздің шығыс өлкесіне аса танымал Малтүгел атасынан шыққан. 1982–1992 жылдары Тарбағатай орта мектебінде (бұрынғы «Октябрь» орта мектебі) оқыған. Атасы Дүйсенғазы Қасымов (ел арасында Дүкімән деген атпен танымал) жас күнінде бірқатар [[айтыс]]тарға түскен, ел аузында жазба [[өлең]]дері сақталған сол өңірге белгілі ақын болған. Атасынан дарыған [[ақын]]дық қасиетті ұстана білген Серікзат мектепте оқып жүрген кезінде аудандық, облыстық айтыстарға қатысып өз өнерін шыңдады. Өлеңдері облыстық, республикалық басылымдарда жарық көрді. [[1992 жыл]]ы [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]нің [[филология]] факультетіне оқуға түсіп, [[1997 жыл]]ы «[[қазақ тілі]] мен [[әдебиет]]і пәнінің оқытушысы» ([[бакалавр дәрежесі]]) біліктілігі бойынша тәмамдады. Студент кезінен [[Алматы]]да өткен қалалық, республикалық студенттер айтысына қатысып ел қошеметіне бөленді. 1997-1999 жылдары осы [[университет]]те оқуын жалғастырып, [[филология]] [[магистр]]і дәрежесін алды. ҚазҰУ-дың әскери кафедрасын тәмамдаған. [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]]нің запастағы [[офицер]]і (аға лейтенант). [[Филология]] [[ғылым]]дарының докторы, [[профессор]] [[Тұрсынбек Кәкішев]]тің жетекшілігімен «Дулат және Абай» тақырыбында магистрлік диссертация (1997) қорғады. Студент кезінде «Атамұра» газетінде, [[НТК (телеарна)]]сының «Жаңалықтар» бағдарламасында қосымша [[тілші]] болып жұмыс істеп, [[журналистика]] саласынан [[тәжірибе]] жинады. Алғашқы еңбек жолын [[1999 жыл]]ы [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] [[Студент]]тер клубының директорының орынбасары болып бастады.   [[2001 жыл]]ы желтоқсанда [[Астана]] қаласына қоныс аударып, [[2002 жыл]]ы [[ақпан]]да [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің [[Қазақ тілі білімі]] [[кафедра]]сына оқытушы болып жұмысқа орналасты. Сол жылы [[қыркүйек]]те қазақ және шетел әдебиеті [[кафедра]]сына ассисент-оқытушы болып ауысты. [[2006 жыл]]ы [[қаңтар]]да [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, [[филология]] [[ғылым]]дарының докторы, [[профессор]] [[Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали]]дың жетекшілігімен «[[Ғабдиман Игенсартов]]тың әдеби мұрасы» тақырыбында [[кандидаттық диссертация]] қорғады. [[2009 жыл]]ы «[[Поэзия]]дағы [[Дулат Бабатайұлы]] мен [[Шортанбай Қанайұлы]] дәстүрі» тақырыбында [[докторлық диссертация]] тақырыбы бекітіліп, сол бағытты ғылыми ізденісін жалғастырды. [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, [[филология]] [[ғылым]]дарының докторы, [[профессор]] [[Сейіт Асқарұлы Қасқабасов]]тың жетекшілігіндегі [[ғылым]]и жобаларды орындауға, [[монография]]лар мен [[оқулық]]тар<ref>{{cite web|title=Серікзат Дүйсенғазин |url=https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1840| website=adebiportal.kz |access-date=2026-10-13}}</ref> жазуға атсалысты. ==Еңбек өтілі== [[1999 жыл]] - [[2001 жыл]] - [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]] Студенттер клубының директорының орынбасары, директоры; [[2001 жыл]] - [[2002 жыл]] - [[Өмірбек Арысланұлы Жолдасбеков]] атындағы [[Студент]]тер [[сарай]]ы директорының орынбасары; [[2002 жыл]] - ([[ақпан]]-[[қыркүйек]]) [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің [[қазақ тілі білімі]] [[кафедра]]сының [[оқыту]]шысы; [[2002 жыл]] - [[2004 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[қазақ]] және шетел [[әдебиет]]і [[кафедра]]сының аға [[оқыту]]шысы; [[2004 жыл]] - [[2006 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[қазақ әдебиеті]] [[кафедра]]сының аға [[оқыту]]шысы; [[2006 жыл]] - [[2011 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[тарих]]-[[филология]] (кейіннен [[филология]]) [[факультет]]і [[декан]]ының орынбасары; [[2011 жыл]] - [[2019 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[қазақ әдебиеті]] [[кафедра]]сының [[доцент]]і; [[2019 жыл]] - [[2020 жыл]] [[Қазақстан (корпорация)]] РТРК АҚ эфирлік [[саясат]] дирекциясының шеф-[[редактор]]ы; 2020 жыл - 2024 жыл [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің Телерадио және [[қоғам]]мен [[байланыс]] [[кафедра]]сының меңгерушісі; [[2024 жыл]]дың [[мамыр]] айынан бастап [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]] [[филология]] [[факультет]]інің [[декан]]ы.<ref>{{cite web|title=Серікзат Дүйсенғазы жаңа қызметке тағайындалды|url=https://aikyn.kz/267659/serikzat-duyseng-azy-zhan-a-k-yzmetke-tag-ayyndaldy||website=aikyn.kz|access-date=2026-10-13}}</ref> ==Қоғамдық қызметі== * [[Қазақстан жазушылар одағы]]ның мүшесі; * [[Айтыс ақындары мен жыршы-термешілер одағы]] төрағасының орынбасары; * [[Қазақстан журналистер одағы]]ның мүшесі * Республикалық [[Қазақстан Авторлары Қоғамы]]ның (ҚазАҚ) мүшесі; * [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы]]ның мүшесі; * [[Халық]]аралық [[жазушы]]лар одағының мүшесі («Бейбітшілік әлемі» халықаралық творчестволық бірлестігі); * [[Әділет (партия)]]сының Астана қалалық филиалы саяси кеңесінің мүшесі; * [[Астана]] [[қала]]сы [[Қоғам]]дық кеңесінің мүшесі ([[2025 жыл]]ы [[наурыз]] айынан); * [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]ндегі «Топжарған» жас [[ақын]]дар [[клуб]]ының жетекшісі; * [[Астана]] қаласындағы №9 «Зерде» мамандандырылған [[лицей]]і [[қамқоршылық]] кеңесінің мүшесі; * Әлихан Мақсұт атындағы дарынды [[бала]]ларды қолдау [[қор]]ының [[құрылтайшы]]сы әрі басшысы. ==Кітаптары== *[https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%20%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%20%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5%20%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%20%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B&operator=AND Халық поэзиясы және Ғабдиман Игенсартов мұрасы] ([[Астана]], «Елорда», [[2007 жыл]]) * [https://library.enu.kz/MegaViewer/App/Viewer Шетел әдебиетінің тарихы]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[Астана]], ЕҰУ, [[2010 жыл]]) * [https://nabrk.kz/bookView/view/?brId=1592997&simple=true&green=1#operator=AND Шетел әдебиетінің тарихы] ([[Астана]], ЕҰУ, [[2018 жыл]]) * [https://library.enu.kz/MegaViewer/App/Viewer Шетел әдебиетінің тарихы]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ([[Алматы]], «Эверо», [[2017 жыл]]) * [https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%20%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%20%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D1%82&operator=AND Қарашығымда көшкен бұлт] ([[Алматы]], «Мерей», [[2014 жыл]]) * [https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%B3%D1%96%D0%BB%20%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96&operator=AND Мезгіл суреттері] ([[Астана]], «Фолиант», [[2021 жыл]]) * [https://semeylib.kz/?page_id=28437&lang=ru Қоңыр өмір] ([[Астана]], «Фолиант», [[2024 жыл]]) * [https://nabrk.kz/kk/e-catalog?searchType=simple&field=all&value=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BC%20%D3%99%D0%BD%D1%96&operator=AND&catalog=1 Көктем әні] ([[Алматы]], «Атамұра», [[2025 жыл]]) * [https://serikzat.kz/ Серікзат Дүйсенғазының шығармашылық сайты] ==Марапаттары== * [[2014 жыл]] - [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі]]нің [[Мәдениет саласының үздігі]] төсбелгісімен; * [[2014 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің «Л. Гумилев» медалімен; * [[2015 жыл]] – [[Ресей]] Жаратылыстану академиясының «Ғылым және білімге еңбек сіңірген қызметкер» атағымен; * [[2016 жыл]] - [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]]нің [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]]мен; * [[2016 жыл]] - [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]]мен; * [[2018 жыл]] - [[Астанаға 20 жыл медалі]]мен; * [[2020 жыл]] - [[Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі]]мен; * [[2020 жыл]] - [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]на 25 жыл медалімен; * [[2020 жыл]] - [[Құрмет ордені]]<ref>{{cite web|title=Ақтоты Райымқұлова мәдениет саласы қызметкерлеріне мемлекеттік награда табыстады|url=https://egemen.kz/news/article258672-aqtoty-rayymqulova-madeniet-salasy-qyzmetkerlerine-memlekettik-nagrada-tabystady|website=egemen.kz|access-date=2026-10-13}}</ref>мен; * [[2021 жыл]] - [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 30 жыл медалі]]мен; * [[2024 жыл]] - [[Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті]]нің «Күлтегін» медалімен; * [[2025 жыл]] - [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі]]нің «Ахмет Байтұрсынұлы» төсбелгісімен; * [[2025 жыл]] - [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] <ref>{{cite web|title=Мемлекеттік кеңесші бірқатар қоғам қайраткері мен шығармашылық қауым өкілдеріне мемлекеттік наградалар тапсырды|url=https://www.akorda.kz/kz/memlekettik-kenesshi-birkatar-kogam-kayratkeri-men-shygarmashylyk-kauym-okilderine-memlekettik-nagradalar-tapsyrdy-2494849|website=akorda.kz|access-date=2026-10-13}}</ref>атағымен; * [[2026 жыл]] - ТҮРКСОЙ-дың ([[Түркі мәдениетін және өнерін дамыту халықаралық ұйымы]]) «Түркі дүниесінің мәдениетін дамытуға қосқан үлесі»<ref>{{cite web|title=Журналистика және әлеуметтік ғылымдар жоғары мектебінің профессорлары «Түркі дүниесі мәдениетіне сіңірген еңбегі үшін» медалімен марапатталды|url=https://enu.kz/kz/news/7225|website=enu.kz|access-date=2026-10-13}}</ref> үшін медалімен; * [[2026 жыл]] - [[Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі]]нің "Ана тілін дамытуға қосқан үлесі үшін" төсбелгісімен марапатталды. == Ата-анасы == Әкесі: Мақсұт Дүйсенғазин (1943-2026), Анасы: Сажида Ақбаева (1945-2023) == Отбасы == Үйленген. Жұбайы: Тасболат Айнұр Қазтайқызы (1982); Балалары: қыздары - Аружан Мақсұтова (2004), Айару Мақсұт (2015), ұлдары - Әлихан Мақсұт (2006-2023), Әлімхан Мақсұт (2023). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Айтыс ақындары]] [[Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]] ofblovmcf9s3o64ni68xnfezw54shme 0 771078 3688348 3652072 2026-10-29T11:28:36Z Арда3001 185931 үтір қойдым 3688348 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Асқар Жұмағұлұлы Ислямов |Шынайы есімі = |Суреті = Askar Zhumagululy Islyamov.jpg |Сурет ені = 250px |Туған күні = 04.03.1928 |Туған жері = [[Абай облысы]]<br />{{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}} (Қызылкесік кеңшары) |Қайтыс болған күні = 30.10.2001 |Қайтыс болған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Ғылыми аясы = [[педагогика]] · [[өлкетану]] |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Сыйлықтары = |Альма-матер = [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]<br />[[Өскемен педагогикалық институты]]<br />Семей мұғалімдер техникумы |Ғылыми жетекші = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі {{!}}} {{{!}} {{!}}Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}КСРО халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}Еңбек ардагері медалі {{!}}} }} '''Асқар Жұмағұлұлы Ислямов''' (4 наурыз 1928 — 30 қазан 2001) — қазақстандық [[педагог]], мектеп директоры, өлкетанушы, [[Шығыс Қазақстан]] топонимикасына арналған оқу-әдістемелік еңбектердің авторы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі, Қазақ КСР және КСРО халық ағарту ісінің үздігі.<ref name="mura">''Шығыс Қазақстанның мәдени мұралары''. — Өскемен, 2006. — 420–421-бб.</ref> == Өмірбаяны == 1928 жылғы 4 наурызда Ақсуат ауданына қарасты Қызылкесік кеңшарында дүниеге келген.<ref name="mura"/> 1947–1950 жылдары [[Семей]]дегі мұғалімдер техникумында оқыды. 1952 жылы [[Өскемен]]дегі мұғалімдер институтын, 1962 жылы [[Алматы]]дағы [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]н тәмамдады.<ref name="mura"/> == Педагогикалық қызметі == Еңбек жолын Жанғызтал ауылындағы жетіжылдық мектепте бастады. Кейін Ақжар ауылындағы Абай орта мектебінде мұғалім, директордың орынбасары қызметін атқарды.<ref name="mura"/> Оқушыларға арналған өлкетану экспедицияларын және туристік жорықтарды ұйымдастырды, жас өлкетанушылардың облыстық слёттеріне қатысты.<ref name="mura"/> 1970–1995 жылдары Жетіарал кеңшарындағы Ленин атындағы орта мектептің директоры болды.<ref name="mura"/> == Ғылыми-әдістемелік және өлкетану қызметі == Ислямов Шығыс Қазақстан топонимикасын зерттеп, өлкетану материалдарын оқу үдерісіне енгізумен айналысты.<ref name="mura"/> 45 жылдық педагогикалық қызметі барысында тәрбие әдістемесі мен өлкетану мәселелеріне қатысты елуге жуық еңбегі аудандық, облыстық және республикалық басылымдарда жарияланды.<ref name="mura"/> Ислямовтар педагогтер әулеті туралы материалдар Мәскеудегі А. С. Макаренко мұражайы экспозициясына енгізілді.<ref name="mura"/> Негізгі авторлық еңбегі: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : әдістемелік құрал. — Алматы: Эверо, 2003. — 112 б.<ref name="catalog">Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының каталогындағы ''«Шығыс Қазақстан топонимикасы»'' басылымы. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> Кейін еңбек өңделіп, үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) монография түрінде қайта басылды: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : монография. — Өскемен: С. Аманжолов атындағы ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б.<ref name="berel">''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : монография. — Өскемен: ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Марапаттары == * «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі»;<ref name="mura"/> * «КСРО халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Еңбек ардагері» медалі;<ref name="mura"/> * республикалық және облыстық деңгейдегі медальдар мен Құрмет грамоталары;<ref name="mura"/> * мұғалімдер республикалық съездерінің және педагогикалық әулеттер съезінің (1987) делегаты.<ref name="mura"/> == Естелік == Шығыс Қазақстан гуманитарлық колледжінде «Тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі» атты атаулы кабинет ашылды, студенттерге Ислямов атындағы атаулы стипендия тағайындалды.<ref name="vkgk">«Асқар Ислямов атындағы атаулы кабинет ашылуы» // ШҚ гуманитарлық колледжі. URL: https://vkgk.edu.kz/news/for-students/otkrytie-imennogo-kabineta-imeni-askara-islyamova/{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> 2023 жылдан бастап колледж педагогтері арасында республикалық деңгейде ''«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе»'' байқауы өткізіледі.<ref name="govkz">«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе байқауы» // gov.kz. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-bilim/press/news/details/433155 Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:КСРО педагогтары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімдері]] [[Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Қазақ КСР Халыққа білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)]] [[Санат:1928 жылы туғандар]] [[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]] t4rdrq7hj77ka4xraegeu7iatx8tyxr 3688350 3688348 2026-10-29T11:29:04Z Арда3001 185931 атын жөндедім 3688350 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Асқар Жұмағұлұлы Ислямов |Шынайы есімі = |Суреті = Askar Zhumagululy Islyamov.jpg |Сурет ені = 250px |Туған күні = 04.03.1928 |Туған жері = [[Абай облысы]]<br />{{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}} (Қызылкесік кеңшары) |Қайтыс болған күні = 30.10.2001 |Қайтыс болған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Ғылыми аясы = [[педагогика]] · [[өлкетану]] |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Сыйлықтары = |Альма-матер = [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]<br />[[Өскемен педагогикалық институты]]<br />Семей мұғалімдер техникумы |Ғылыми жетекші = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі {{!}}} {{{!}} {{!}}Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}КСРО халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}Еңбек ардагері медалі {{!}}} }} '''Асқар Жұмағұлұлы Ислямов''' (4 наурыз 1928 — 30 қазан 2001) — қазақстандық [[педагог]], мектеп директоры, өлкетанушы, [[Шығыс Қазақстан]] топонимикасына арналған оқу-әдістемелік еңбектердің авторы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі, Қазақ КСР және КСРО халық ағарту ісінің үздігі.<ref name="mura">''Шығыс Қазақстанның мәдени мұралары''. — Өскемен, 2006. — 420–421-бб.</ref> == Өмірбаяны == 1928 жылғы 4 наурызда Ақсуат ауданына қарасты Қызылкесік кеңшарында дүниеге келген.<ref name="mura"/> 1947–1950 жылдары [[Семей]]дегі мұғалімдер техникумында оқыды. 1952 жылы [[Өскемен]]дегі мұғалімдер институтын, 1962 жылы [[Алматы]]дағы [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]н тәмамдады.<ref name="mura"/> == Педагогикалық қызметі == Еңбек жолын Жанғызтал ауылындағы жетіжылдық мектепте бастады. Кейін Ақжар ауылындағы Абай орта мектебінде мұғалім, директордың орынбасары қызметін атқарды.<ref name="mura"/> Оқушыларға арналған өлкетану экспедицияларын және туристік жорықтарды ұйымдастырды, жас өлкетанушылардың облыстық слёттеріне қатысты.<ref name="mura"/> 1970–1995 жылдары Жетіарал кеңшарындағы Ленин атындағы орта мектептің директоры болды.<ref name="mura"/> == Ғылыми-әдістемелік және өлкетану қызметі == Ислямов Шығыс Қазақстан топонимикасын зерттеп, өлкетану материалдарын оқу үдерісіне енгізумен айналысты.<ref name="mura"/> 45 жылдық педагогикалық қызметі барысында тәрбие әдістемесі мен өлкетану мәселелеріне қатысты елуге жуық еңбегі аудандық, облыстық және республикалық басылымдарда жарияланды.<ref name="mura"/> Ислямовтар педагогтер әулеті туралы материалдар Мәскеудегі А.С. Макаренко мұражайы экспозициясына енгізілді.<ref name="mura"/> Негізгі авторлық еңбегі: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : әдістемелік құрал. — Алматы: Эверо, 2003. — 112 б.<ref name="catalog">Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының каталогындағы ''«Шығыс Қазақстан топонимикасы»'' басылымы. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> Кейін еңбек өңделіп, үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) монография түрінде қайта басылды: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : монография. — Өскемен: С. Аманжолов атындағы ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б.<ref name="berel">''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : монография. — Өскемен: ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Марапаттары == * «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі»;<ref name="mura"/> * «КСРО халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Еңбек ардагері» медалі;<ref name="mura"/> * республикалық және облыстық деңгейдегі медальдар мен Құрмет грамоталары;<ref name="mura"/> * мұғалімдер республикалық съездерінің және педагогикалық әулеттер съезінің (1987) делегаты.<ref name="mura"/> == Естелік == Шығыс Қазақстан гуманитарлық колледжінде «Тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі» атты атаулы кабинет ашылды, студенттерге Ислямов атындағы атаулы стипендия тағайындалды.<ref name="vkgk">«Асқар Ислямов атындағы атаулы кабинет ашылуы» // ШҚ гуманитарлық колледжі. URL: https://vkgk.edu.kz/news/for-students/otkrytie-imennogo-kabineta-imeni-askara-islyamova/{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> 2023 жылдан бастап колледж педагогтері арасында республикалық деңгейде ''«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе»'' байқауы өткізіледі.<ref name="govkz">«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе байқауы» // gov.kz. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-bilim/press/news/details/433155 Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:КСРО педагогтары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімдері]] [[Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Қазақ КСР Халыққа білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)]] [[Санат:1928 жылы туғандар]] [[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]] ej8lse2inum6btqftv3jjavbuvjd7ed 3688351 3688350 2026-10-29T11:30:14Z Арда3001 185931 пунктуациялық қате түзетілді 3688351 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Асқар Жұмағұлұлы Ислямов |Шынайы есімі = |Суреті = Askar Zhumagululy Islyamov.jpg |Сурет ені = 250px |Туған күні = 04.03.1928 |Туған жері = [[Абай облысы]]<br />{{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}} (Қызылкесік кеңшары) |Қайтыс болған күні = 30.10.2001 |Қайтыс болған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Ғылыми аясы = [[педагогика]] · [[өлкетану]] |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Сыйлықтары = |Альма-матер = [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]<br />[[Өскемен педагогикалық институты]]<br />Семей мұғалімдер техникумы |Ғылыми жетекші = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі {{!}}} {{{!}} {{!}}Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}КСРО халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}Еңбек ардагері медалі {{!}}} }} '''Асқар Жұмағұлұлы Ислямов''' (4 наурыз 1928 — 30 қазан 2001) — қазақстандық [[педагог]], мектеп директоры, өлкетанушы, [[Шығыс Қазақстан]] топонимикасына арналған оқу-әдістемелік еңбектердің авторы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі, Қазақ КСР және КСРО халық ағарту ісінің үздігі.<ref name="mura">''Шығыс Қазақстанның мәдени мұралары''. — Өскемен, 2006. — 420–421-бб.</ref> == Өмірбаяны == 1928 жылғы 4 наурызда Ақсуат ауданына қарасты Қызылкесік кеңшарында дүниеге келген.<ref name="mura"/> 1947–1950 жылдары [[Семей]]дегі мұғалімдер техникумында оқыды. 1952 жылы [[Өскемен]]дегі мұғалімдер институтын, 1962 жылы [[Алматы]]дағы [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]н тәмамдады.<ref name="mura"/> == Педагогикалық қызметі == Еңбек жолын Жанғызтал ауылындағы жетіжылдық мектепте бастады. Кейін Ақжар ауылындағы Абай орта мектебінде мұғалім, директордың орынбасары қызметін атқарды.<ref name="mura"/> Оқушыларға арналған өлкетану экспедицияларын және туристік жорықтарды ұйымдастырды, жас өлкетанушылардың облыстық слёттеріне қатысты.<ref name="mura"/> 1970–1995 жылдары Жетіарал кеңшарындағы Ленин атындағы орта мектептің директоры болды.<ref name="mura"/> == Ғылыми-әдістемелік және өлкетану қызметі == Ислямов Шығыс Қазақстан топонимикасын зерттеп, өлкетану материалдарын оқу үдерісіне енгізумен айналысты.<ref name="mura"/> 45 жылдық педагогикалық қызметі барысында тәрбие әдістемесі мен өлкетану мәселелеріне қатысты елуге жуық еңбегі аудандық, облыстық және республикалық басылымдарда жарияланды.<ref name="mura"/> Ислямовтар педагогтер әулеті туралы материалдар Мәскеудегі А.С. Макаренко мұражайы экспозициясына енгізілді.<ref name="mura"/> Негізгі авторлық еңбегі: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'': әдістемелік құрал. — Алматы: Эверо, 2003. — 112 б.<ref name="catalog">Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының каталогындағы ''«Шығыс Қазақстан топонимикасы»'' басылымы. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> Кейін еңбек өңделіп, үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) монография түрінде қайта басылды: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'': монография. — Өскемен: С. Аманжолов атындағы ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б.<ref name="berel">''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : монография. — Өскемен: ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Марапаттары == * «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі»;<ref name="mura"/> * «КСРО халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Еңбек ардагері» медалі;<ref name="mura"/> * республикалық және облыстық деңгейдегі медальдар мен Құрмет грамоталары;<ref name="mura"/> * мұғалімдер республикалық съездерінің және педагогикалық әулеттер съезінің (1987) делегаты.<ref name="mura"/> == Естелік == Шығыс Қазақстан гуманитарлық колледжінде «Тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі» атты атаулы кабинет ашылды, студенттерге Ислямов атындағы атаулы стипендия тағайындалды.<ref name="vkgk">«Асқар Ислямов атындағы атаулы кабинет ашылуы» // ШҚ гуманитарлық колледжі. URL: https://vkgk.edu.kz/news/for-students/otkrytie-imennogo-kabineta-imeni-askara-islyamova/{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> 2023 жылдан бастап колледж педагогтері арасында республикалық деңгейде ''«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе»'' байқауы өткізіледі.<ref name="govkz">«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе байқауы» // gov.kz. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-bilim/press/news/details/433155 Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:КСРО педагогтары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімдері]] [[Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Қазақ КСР Халыққа білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)]] [[Санат:1928 жылы туғандар]] [[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]] 1vom8g5n9x744qyqch0kkodcvmbkk5n 3688353 3688351 2026-10-29T11:30:53Z Арда3001 185931 3688353 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Асқар Жұмағұлұлы Ислямов |Шынайы есімі = |Суреті = Askar Zhumagululy Islyamov.jpg |Сурет ені = 250px |Туған күні = 04.03.1928 |Туған жері = [[Абай облысы]]<br />{{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}} (Қызылкесік кеңшары) |Қайтыс болған күні = 30.10.2001 |Қайтыс болған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Ғылыми аясы = [[педагогика]] · [[өлкетану]] |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Сыйлықтары = |Альма-матер = [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]<br />[[Өскемен педагогикалық институты]]<br />Семей мұғалімдер техникумы |Ғылыми жетекші = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі {{!}}} {{{!}} {{!}}Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}КСРО халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}Еңбек ардагері медалі {{!}}} }} '''Асқар Жұмағұлұлы Ислямов''' (4 наурыз 1928 — 30 қазан 2001) — қазақстандық [[педагог]], мектеп директоры, өлкетанушы, [[Шығыс Қазақстан]] топонимикасына арналған оқу-әдістемелік еңбектердің авторы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі, Қазақ КСР және КСРО халық ағарту ісінің үздігі.<ref name="mura">''Шығыс Қазақстанның мәдени мұралары''. — Өскемен, 2006. — 420–421-бб.</ref> == Өмірбаяны == 1928 жылғы 4 наурызда Ақсуат ауданына қарасты Қызылкесік кеңшарында дүниеге келген.<ref name="mura"/> 1947–1950 жылдары [[Семей]]дегі мұғалімдер техникумында оқыды. 1952 жылы [[Өскемен]]дегі мұғалімдер институтын, 1962 жылы [[Алматы]]дағы [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]н тәмамдады.<ref name="mura"/> == Педагогикалық қызметі == Еңбек жолын Жанғызтал ауылындағы жетіжылдық мектепте бастады. Кейін Ақжар ауылындағы Абай орта мектебінде мұғалім, директордың орынбасары қызметін атқарды.<ref name="mura"/> Оқушыларға арналған өлкетану экспедицияларын және туристік жорықтарды ұйымдастырды, жас өлкетанушылардың облыстық слёттеріне қатысты.<ref name="mura"/> 1970–1995 жылдары Жетіарал кеңшарындағы Ленин атындағы орта мектептің директоры болды.<ref name="mura"/> == Ғылыми-әдістемелік және өлкетану қызметі == Ислямов Шығыс Қазақстан топонимикасын зерттеп, өлкетану материалдарын оқу үдерісіне енгізумен айналысты.<ref name="mura"/> 45 жылдық педагогикалық қызметі барысында тәрбие әдістемесі мен өлкетану мәселелеріне қатысты елуге жуық еңбегі аудандық, облыстық және республикалық басылымдарда жарияланды.<ref name="mura"/> Ислямовтар педагогтер әулеті туралы материалдар Мәскеудегі А.С. Макаренко мұражайы экспозициясына енгізілді.<ref name="mura"/> Негізгі авторлық еңбегі: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'': әдістемелік құрал. — Алматы: Эверо, 2003. — 112 б.<ref name="catalog">Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының каталогындағы ''«Шығыс Қазақстан топонимикасы»'' басылымы. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> Кейін еңбек өңделіп, үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) монография түрінде қайта басылды: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'': монография. — Өскемен: С. Аманжолов атындағы ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б.<ref name="berel">''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : монография. — Өскемен: ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Марапаттары == * «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі»;<ref name="mura"/> * «КСРО халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Еңбек ардагері» медалі;<ref name="mura"/> * республикалық және облыстық деңгейдегі медальдар мен Құрмет грамоталары;<ref name="mura"/> * мұғалімдер республикалық съездерінің және педагогикалық әулеттер съезінің (1987) делегаты.<ref name="mura"/> == Естелік == Шығыс Қазақстан гуманитарлық колледжінде «Тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі» атты атаулы кабинет ашылды, студенттерге Ислямов атындағы атаулы стипендия тағайындалды.<ref name="vkgk">«Асқар Ислямов атындағы атаулы кабинет ашылуы» // ШҚ гуманитарлық колледжі. URL: https://vkgk.edu.kz/news/for-students/otkrytie-imennogo-kabineta-imeni-askara-islyamova/{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> 2023 жылдан бастап колледж педагогтері арасында республикалық деңгейде ''«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе»'' байқауы өткізіледі.<ref name="govkz">«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе байқауы» // gov.kz. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-bilim/press/news/details/433155 Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Мақалалары: == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:КСРО педагогтары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімдері]] [[Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Қазақ КСР Халыққа білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)]] [[Санат:1928 жылы туғандар]] [[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]] h6t88ivrxp1dmsnyv1hil1mt6ewfyxc 3688355 3688353 2026-10-29T11:32:27Z Арда3001 185931 3688355 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Асқар Жұмағұлұлы Ислямов |Шынайы есімі = |Суреті = Askar Zhumagululy Islyamov.jpg |Сурет ені = 250px |Туған күні = 04.03.1928 |Туған жері = [[Абай облысы]]<br />{{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}} (Қызылкесік кеңшары) |Қайтыс болған күні = 30.10.2001 |Қайтыс болған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Ғылыми аясы = [[педагогика]] · [[өлкетану]] |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Сыйлықтары = |Альма-матер = [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]<br />[[Өскемен педагогикалық институты]]<br />Семей мұғалімдер техникумы |Ғылыми жетекші = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі {{!}}} {{{!}} {{!}}Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}КСРО халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}Еңбек ардагері медалі {{!}}} }} '''Асқар Жұмағұлұлы Ислямов''' (4 наурыз 1928 — 30 қазан 2001) — қазақстандық [[педагог]], мектеп директоры, өлкетанушы, [[Шығыс Қазақстан]] топонимикасына арналған оқу-әдістемелік еңбектердің авторы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі, Қазақ КСР және КСРО халық ағарту ісінің үздігі.<ref name="mura">''Шығыс Қазақстанның мәдени мұралары''. — Өскемен, 2006. — 420–421-бб.</ref> == Өмірбаяны == 1928 жылғы 4 наурызда Ақсуат ауданына қарасты Қызылкесік кеңшарында дүниеге келген.<ref name="mura"/> 1947–1950 жылдары [[Семей]]дегі мұғалімдер техникумында оқыды. 1952 жылы [[Өскемен]]дегі мұғалімдер институтын, 1962 жылы [[Алматы]]дағы [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]н тәмамдады.<ref name="mura"/> == Педагогикалық қызметі == Еңбек жолын Жанғызтал ауылындағы жетіжылдық мектепте бастады. Кейін Ақжар ауылындағы Абай орта мектебінде мұғалім, директордың орынбасары қызметін атқарды.<ref name="mura"/> Оқушыларға арналған өлкетану экспедицияларын және туристік жорықтарды ұйымдастырды, жас өлкетанушылардың облыстық слёттеріне қатысты.<ref name="mura"/> 1970–1995 жылдары Жетіарал кеңшарындағы Ленин атындағы орта мектептің директоры болды.<ref name="mura"/> == Ғылыми-әдістемелік және өлкетану қызметі == Ислямов Шығыс Қазақстан топонимикасын зерттеп, өлкетану материалдарын оқу үдерісіне енгізумен айналысты.<ref name="mura"/> 45 жылдық педагогикалық қызметі барысында тәрбие әдістемесі мен өлкетану мәселелеріне қатысты елуге жуық еңбегі аудандық, облыстық және республикалық басылымдарда жарияланды.<ref name="mura"/> Ислямовтар педагогтер әулеті туралы материалдар Мәскеудегі А.С. Макаренко мұражайы экспозициясына енгізілді.<ref name="mura"/> Негізгі авторлық еңбегі: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'': әдістемелік құрал. — Алматы: Эверо, 2003. — 112 б.<ref name="catalog">Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының каталогындағы ''«Шығыс Қазақстан топонимикасы»'' басылымы. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> Кейін еңбек өңделіп, үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) монография түрінде қайта басылды: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'': монография. — Өскемен: С. Аманжолов атындағы ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б.<ref name="berel">''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : монография. — Өскемен: ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Марапаттары == * «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі»;<ref name="mura"/> * «КСРО халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Еңбек ардагері» медалі;<ref name="mura"/> * республикалық және облыстық деңгейдегі медальдар мен Құрмет грамоталары;<ref name="mura"/> * мұғалімдер республикалық съездерінің және педагогикалық әулеттер съезінің (1987) делегаты.<ref name="mura"/> == Естелік == Шығыс Қазақстан гуманитарлық колледжінде «Тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі» атты атаулы кабинет ашылды, студенттерге Ислямов атындағы атаулы стипендия тағайындалды.<ref name="vkgk">«Асқар Ислямов атындағы атаулы кабинет ашылуы» // ШҚ гуманитарлық колледжі. URL: https://vkgk.edu.kz/news/for-students/otkrytie-imennogo-kabineta-imeni-askara-islyamova/{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> 2023 жылдан бастап колледж педагогтері арасында республикалық деңгейде ''«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе»'' байқауы өткізіледі.<ref name="govkz">«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе байқауы» // gov.kz. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-bilim/press/news/details/433155 Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Мақалалары: == == Еңбек жолы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:КСРО педагогтары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімдері]] [[Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Қазақ КСР Халыққа білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)]] [[Санат:1928 жылы туғандар]] [[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]] on01yq4k8mhp6i45u22kdpch6fxwwb9 0 774930 3688352 3681433 2026-10-29T11:30:24Z ШҚО этнографиялық музейі 187730 3688352 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} Шымкент қаласындағы 2026 жылдың ақпанындағы ескерткіштер.<ref>{{Мақала |сілтеме=https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82:%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96.pdf&oldid=3553991 |тақырыбы=Сурет:Шымкент ескерткіштері.pdf |жыл=2026-02-16 |тілі=kk |баспасы=Уикипедия}}</ref> {| class="wikitable" ! № !! Атауы !! Орнатылған жылы !! Орналасқан жері, мекен-жайы !! Координаттары !! Макс. Биіктігі (м) !! Материалы !Мүсінші, сәулетші |- | 1 || «Даңқ» мемориалды кешені || 1982 жылы орнатылды, 2010 жылы қайта жаңартылды || "Тұран ауданы, Қ.Рысқұлбеков көшесінің бойында, «Абай» атындағы саябақтың аумағында орналасқан. || 42°19.7787'N 69°35.3900'E" || 33 метр || гранит, металл, бетон || сәулетші И. Рыжков, суретші Р. Мейірманов және мүсіншілер М. Айнеков пен А.Н. Андрущенко |- | 2 || «Қасірет» мемориалды кешені || 1999 || "Қаратау ауданы, Бәйдібек би даңғылының бойында орналасқан. || 42°22.0144'N 69°37.5375'E" || 5,3 || түсті металл || Н. Рүстемов пен Д. Әлдеков |- | 3 || Абай Құнанбайұлы ескерткіші || 1995 || "Тұран ауданы, Б.Момышұлы және Желтоқсан көшелерінің қиылысында, «Абай саябағының» кіреберісінде. || 42°19.5231'N 69°35.1439'E" || 2,7 || түсті металл || мүсіншілер Н. Рүстемов және Д. Әлдеков жасаған |- | 4 || [[Абай Құнанбайұлы]] ескерткіші. || 2019 || "Қаратау ауданы, Мирас шағынауданы, Жібек жолы көш., 30/1 үй, Абай Құнанбайұлы атындағы мектеп-гимназиясы ғимаратының ауласында. || 42°20'46.0""N 69°40'58.0""E" || 4,1 || түсті металл || |- | 5 || Ақпан батыр ескерткіші || 2012 || "Еңбекші ауданы, Жібек жолы мен Ақпан батыр көшелерінің қиылысында орналасқан. || 42°19.3935'N 69°37.0507'E" || 5,5 || түсті металл || мүсінші С. Иляев |- | 6 || «Алаш жолы» ескерткіші || 2021 || "Әл-Фараби ауданы, М.Х. Дулати көшесі мен Тәуке хан даңғылының қиылысқан жеріндегі «Орталық» саябақ аумағында орналасқан. || 42°19.0240'N 69°36.0298'E" || 2,1 || түсті металл || Т. Ермеков |- | 7 || Алпамыс батыр ескерткіші || 2014, 2024 || "Әл-Фараби ауданы, Шымкенттен оңтүстікке қарай шыға беріс жол бойында. || 42°16'57.9""N 69°33'35.5""E" || 7 || түсті металл || |- | 8 || «Алтын шаңырақ» ел бірлігі монументі || 2011 || "Әл-Фараби ауданы, Қабанбай батыр және Тәуелсіздік көшелерінің қиылысында, «Тәуелсіздік» саябағының ішінде орнатылған || 42°18'24.3""N 69°35'56.8""E" || 30 || гранит, металл, бетон || |- | 9 || Ауған соғысында қаза болғандарға арналған ескерткіш || 2000 || "Тұран ауданы, Қ.Рысқұлбеков көшесінің бойында, «Абай» атындағы саябақтың аумағында орналасқан. || 42°19'41.1""N 69°35'28.0""E" || 2,7 || гранит, металл, бетон || |- | 10 || Ауған соғысында қаза тапқан интернационал жауынгерлерге арналған монументтік ескерткіш || - || "Еңбекші ауданы, Тәуке хан даңғ. бойындағы «Жеңіс» саябағының ішінде орналасқан. || 42°18'35.9""N 69°37'49.4""E" || 2,3 || гранит || |- | 11 || Ахмет Байтұрсынов ескерткіші || 2004 || "Әл-Фараби ауданы, А.Байтұрсынов пен Түркістан көшелерінің қиылысында. || 42°19'00.2""N 69°35'34.6""E" || 3,5 || түсті металл || Н. Рүстемов және Д. Әлдеков |- | 12 || Ахмет Байтұрсынов ескерткіші || 2023 || "Қаратау ауданы, Сайрам тұрғын алабы, Ибраһим ата көшесі, 42а мекенжайындағы А.Байтұрсынов атындағы орта мектептің ауласында || 42°18.9749'N 69°44.3073'E" || 4,1 || түсті металл || |- | 13 || Ә. Қастеев ескерткіші || - || "Тұран ауданы, Ш.Қалдаяқов көшесі 30 үй, Ә.Қастеев атындағы Шымкент қалалық өнер және дизайн колледжі алдында орналасқан. || 42°17'39.8""N 69°37'42.1""E" || 1,82 || түсті металл || |- | 14 || Ә.Қуатбеков ескерткіші || 2020 || "Әл-Фараби ауданы, Төле би көшесі, 32а үй, академик Ә. Қуатбеков атындағы Халықтар достығы университетінің алдында. || 42°18.2838’N 69°36.8477’E" || 3 || түсті металл || |- | 15 || Әл-Фараби ескерткіші || 1995 || "Әл-Фараби ауданы, Әл-Фараби алаңының шығыс жақ бетінде, Б.Момышұлы мен Түркістан көшелерінің қиылысында орналасқан. || 42°19.0299’N 69°35.3953’E" || 5,5 || түсті металл || |- | 16 || Б.Момышұлы ескерткіші || 2004 || "Әл-Фараби ауданы, Б.Момышұлы мен Тәуке хан даңғылдарының қиылысында орнатылған. || 42°19.2090’N 69°35.3001’E" || 3,4 || түсті металл || |- | 17 || «Бауырластар зираты» ескерткіші || 1964, 2012 || "Әл-Фараби ауданы, Тәуке хан көшесінің бойында, «Орталық саябақтың» орталық бөлігінде орнатылған. || 42°18'57.8""N 69°36'00.2""E" || 4,27 || гранит, бетон || сәулетші А.С.Котов |- | 18 || Бәйдібек би ескерткіші || 2012 || "Абай ауданы, Бәйдібек би даңғылының бойында. || 42°23.2365’N 69°37.6687’E" || 9 || түсті металл || сәулетші Б.Әшірбаев, мүсінші Н. Рүстемов |- | 19 || В.И.Ленин ескерткіші || 1967, 1998 || "Тұран ауданы, «Металлургтер» саябағында орналасқан. || 42°18'50.9""N 69°33'55.9""E" || 5 || қола || мүсіншілер В.Артюнов, В.Терзибашьян |- | 20 || Ғ.Мұратбаев ескерткіші || 1967, 1997 || "Әл-Фараби ауданы, Түркістан көшесі мен Д.Қонаев даңғылының қиылысында, «Оқушылар» сарайының ауласында. || 42°18.9854’N 69°35.8055’E" || 1,8 || қола || |- | 21 || «Ер есімі – ел есінде» монументі || 1985 || "Абай ауданы, Әл-Фараби көшесі 102 мекенжайында, М.Өтемісұлы атындағы №52 мектеп-лицейінің ауласында || 42°21'19.3""N 69°33'11.2""E" || 6,5 || бетон, гранит || |- | 22 || «Ер есімі - ел есінде» монументтік ескерткіші || || "Еңбекші ауданы, Қарабастау тұрғын алабы, Қамбарұлы, көш. 1705 үй, №99 мектеп-гимназия ауласында. || 42°15'55.7""N 69°37'13.4""E" || 2,5 || бетон, гранит || |- | 23 || 1941-1945 «Ер есімі ел есінде» ескерткіші || || "Еңбекші ауданы, Тоғыс м/а, «Қазығұрт» мәдениет үйінің ауласында. || 42°13'19.2""N 69°48'04.9""E" || 3,75 || бетон, гранит || |- | 24 || «Ер есімі ел есінде» ескерткіші || || "Тұран ауданы, М.Ломоносов көш., 5 үй, №5 Молда Мұса атындағы орта мектептің ауласында. || 42°18'43.5""N 69°33'27.1""E" || 2,5 || гранит || |- | 25 || «Ер есімі ел есінде сақталады мәңгілікке» монументтік ескерткіші. || || "Тұран ауданы, ""Жаңаталап"" тұрғын алабы, Д.Құрманов көш., 1/5 үй, «Жаңаталап» мәдениет үйінің ауласында. || 42°21'30.7""N 69°25'43.6""E" || 3,9 || бетон, гранит || |- | 26 || Ерлікпен қаза тапқан қазақстандық шекарашыларға арналған ескерткіш || 2010 || "Тұран ауданы, Қ.Рысқұлбеков көшесі бойында, «Абай» саябағының аумағында орналасқан. || 42°19'39.8""N 69°35'27.3""E" || 2,95 || гранит, түсті металл || мүсінші Н.Рүстемов |- | 27 || Есіркеп батыр стелласы || || "Абай ауданы, Есіркеп батыр көш. мен Темірлан тас жолы қиылысында орналасқан. || 42°20'14.1""N 69°32'49.9""E" || 6 || гранит, металл, бетон || |- | 28 || «Жер Ана» монументі || 2009 || "Әл-Фараби ауданы, «Ордабасы» алаңында орнатылған. || 42°18.5702’N 69°36.0149’E" || 24 || гранит, металл, бетон || Д.Әлдеков, Н.Рүстемов және Б.Әшірбаев |- | 29 || Жолан батыр ескерткіші || 2011 || "Әл-Фараби ауданы, Т.Рысқұлов пен Жолан батыр көшелерінің қиылысында орнатылған. || 42°20.3305’N 69°38.4846’E" || 4 || түсті металл || А.Әзімбаев пен Қ.Мәліков |- | 30 || Ж.Шанин ескерткіші. || 2021 || "Қаратау ауданы, Н.Назарбаев даңғылы бойында, Ж.Шанин атындағы академиялық қазақ драма театрының алдына орнатылған. || 42°21.5318’N 69°38.5402'E" || 3 || түсті металл || Ә.Мұрабаев |- | 31 || З.Космодемьянская ескерткіші || || "Тұран ауданы, Байтіленов көш., 18 үй, №23 З.Космодемьянская атынд. мектеп-лицей ауласында. || 42°19'17.0""N 69°34'41.2""E" || 2 || гранит || |- | 32 || С.Ерубаев кеуде мүсіні || 2019 || "Әл-Фараби ауданы, 15-шағынаудан, С.Ерубаев атындағы №24 ІТ мектеп-лицейде орналасқан. || 42°19'56.1""N 69°38'02.7""E" || 2,3 || түсті металл || |- | 33 || Қабанбай батыр ескерткіші || 2011 || "Әл-Фараби ауданы, Қабанбай батыр мен Ерманов көшелерінің қиылысында орнатылған. || 42°18.2733'N 69°36.1714'E" || 4,2 || түсті металл || Қ. Мәліков |- | 34 || Қажымұқан ескерткіші || 2000 || "Тұран ауданы, Мәделі қожа көшесінде, «Қажымұқан» атындағы орталық стадионның алдындағы гүлзарға орнатылған. || 42°19.9887'N 69°35.6135'E" || 5,2 || қола || А. Тұрсынов |- | 35 || «Қазақ хандығына 550 жыл» монументі || 2015 || "Абай ауданы, Бәйдібек би даңғылы бойында, «Қазына» этно-тарихи кешені аумағында орналасқан. || 42°23'05.6""N 69°37'40.9""E" || 15 || гранит || |- | 36 || Қ.Рысқұлбеков мемориалдық ескерткіш || 2000, 2021 || "Тұран ауданы, Қ. Рысқұлбеков көшесі мен Ғ.Иляев көшесінің қиылысында, Қ.Рысқұлбеков 2 үй мекенжайында орналасқан. || 42°19'22.9""N 69°35'23.8""E" || 3 || гранит || |- | 37 || Қапал батыр ескерткіші || 2002 || "Еңбекші ауданы, Ақназар хан мен Төле би көшелерінің қиылысында орналасқан. || 42°18.2030'N 69°36.9971'E" || 11,5 || қола || А. Тұрсынов |- | 38 || Қызметтік борышын атқару кезінде қаза тапқан өрт сөндірушілер мен құтқарушыларға тағзым атты ескерткіш || 2018 || "Тұран ауданы, Қ.Рысқұлбеков көшесі бойында, «Абай» саябағы аумағында орналасқан. || 42°19'38.9""N 69°35'25.8""E" || 2,95 || түсті металл || |- | 39 || "Медицина қызметкерлеріне арналған монументтік ескерткіш (Ө.Тілеуқабылұлы кеуде мүсіні)" || 2017 || "Тұран ауданы, Қ. Рысқұлбеков көшесі бойында, Абай саябағы аумағында орналасқан. || 42°19'38.1""N 69°35'26.6""E" || || гранит, металл, бетон || |- | 40 || М.Әуезов ескерткіші || 2018 || "Әл-Фараби ауданы, Тәуке хан даңғ., 5 үй, М.Әуезов атындағы ОҚУ алдында. || 42°19.2000'N 69°35.4832'E" || 5,2 || түсті металл || Қ. Жақып |- | 41 || «Мың тағзым сізге, майдангер!» монументтік ескерткіш || || "Тұран ауданы, Қазғұрт шағынауданы, Рауан көшесі 20 үй, №48 жалпы орта мектебінің ауласында орналасқан. || 42°17'57.8""N 69°33'14.0""E" || 2,25 || гранит || |- | 42 || «Отан үшін от кешкен, өр көкірегін оқ тескен Бабалар рухы өшпесін» ескерткіші || 2015 || "Абай ауданы, Көкбұлақ тұрғын алабы, №118 мектеп ауласында орналасқан. || 42°22'16.9""N 69°22'42.1""E" || 2,7 || гранит || |- | 43 || Ө.Жәнібеков ескерткіші || 2021 || "Әл-Фараби ауданы, А.Байтұрсынов және Ғ.Ильяев көшелерінің қиылысында, Ө.Жәнібеков атындағы ОҚМПУ ауласында орнатылған. || 42°19'18.3""N 69°35'37.3""E" || 3,7 || түсті металл || Т.Бинаш, Г.Мелдеш |- | 44 || С.Рақымов ескерткіші || 2012 || "Еңбекші ауданы, Тәуке хан даңғылы мен Елшібек батыр көшесінің қиылысқан жері, «Жеңіс» саябағының кіреберісіне орнатылған. || 42°18.6267'N 69°37.7865'E" || 4,2 || түсті металл || мүсіншілер С.Ілиясов, А.Мұратбаев |- | 45 || С.Байтереков ескерткіші || 2013 || "Қаратау ауданы, Бәйдібек би даңғылы мен Т.Назарбеков көшесі қиылысында, С.Бәйтереков аллеясында орнатылған. || 42°21'50.5""N 69°37'19.0""E" || 3 || түсті металл || С. Иляев және Ә.Мұратбаев |- | 46 || Сүгір Әліұлы ескерткіші || 2020 || "Тұран ауданы, А.Байтұрсынов пен Т.Тәжібаев көшелерінің қиылысында. || 42°20.1498'N 69°35.9579'E" || 2,4 || түсті металл || Ә. Ахметов |- | 47 || С.Сүлейменов ескерткіші. || 2018 || "Әл-Фараби ауданы, Ғ.Ильяев көшесі, 8 үй, М.Әуезов атындағы ОҚУ-дың А корпусы алдында. || 42°19.3484'N 69°35.3151'E" || 4 || қола || |- | 48 || Тәжік-ауған соғысында қаза болғандарға арналған ескерткіш || 2015 || "Тұран ауданы, Қ.Рысқұлбеков көшесінің бойында, «Абай» атындағы саябақтың аумағында орналасқан. || 42°19'38.4""N 69°35'26.8""E" || 2 || гранит, қола || |- | 49 || Тілеу Айтұлы мен Жолдыаяқ Тілеуұлы батырлардың ескерткіші || 2015 || "Тұран ауданы, Мәделі қожа және Қ.Қазиев көшелерінің қиылысында орнатылған. || 42°20.0242'N 69°35.4281'E" || 8,9 || гранит, түсті металл || Ә. Ахметов |- | 50 || Т.Рысқұлов ескерткіші || 2009 || "Еңбекші ауданы, Т. Рысқұлов және Жібек жолы көшелерінің қиылысындағы аллеяда. || 42°19.9014'N 69°38.5458'E" || 5,4 || қола || мүсіншілер Н.Рүстемов, Д.Әлдеков |- | 51 || Ж.Жабаев кеуде мүсіні || 2016 || "Тұран ауданы, Зерделі көшесі, 1Б үй, «Жамбыл атындағы №26 мектеп-гимназия» КММ ауласында орналасқан. || 42°19'01.6""N 69°33'06.2""E" || 2,6 || гранит || |- | 52 || Үш би ескерткіші || 2012 || "Әл-Фараби ауданы, Түркістан көшесі, 87 үй, Шымкент қалалық сотының алдында. || 42°18.7990'N 69°36.3575'E" || 2,2 || түсті металл || |- | 53 || С.Сатыбалдиев ескерткіші || 2004 || "Тұран ауданы, С.Қожанов көшесі 1/15 үй мекенжайында, Шымкент қаласының полиция департаменті «Тұран ауданының полиция басқармасы» ММ ғимаратының алдында орналасқан || 42°19'52.3""N 69°34'41.0""E" || 2,1 || түсті металл || |- | 54 || Ұлы Отан соғысы құрбандарына арналған ескерткіш || || "Қаратау ауданы, Тассай м/а Жібек жолы көшесі, 4/4, Түркістан жоғарғы аграрлық колледжінің ауласында орналасқан. || 42°21'03.0""N 69°41'49.2""E" || 9 || бетон, гранит, металл || |- | 55 || Ұлы отан соғысына қатысқандарға арналған монументтік ескерткіш || || "Тұран ауданы, Ақжар тұрғын алабы, №122 мектеп ауласында орналасқан. || 42°13'53.2""N 69°29'55.6""E" || 1,5 || гранит || |- | 56 || Ұлы Отан соғысына қатысушыларға арналған монумент || || "Абай ауданы, Ақжайық шағынауданы, Сырым батыр көш., 52А үй, №59 мектеп ауласында орналасқан. || 42°23'39.8""N 69°35'31.3""E" || 2,4 || гранит || |- | 57 || Ұлы отан соғысына қатысушыларға арналған монументтік ескерткіш || || "Еңбекші ауданы, Бадам 1 м/а, Шамалған көшесі, №100 орта мектеп ауласында орналасқан. || 42°14'59.2""N 69°44'19.7""E" || 2,85 || бетон, гранит || |- | 58 || Ұлы Отан соғысында қайтыс болған жауынгерлерге арналған ескерткіш || || "Тұран ауданы, Абай даңғылы, 13 үй, №21 А.П.Чехов атындағы орта мектеп ауласында орналасқан. || 42°18'59.5""N 69°33'29.7""E" || 2,5 || бетон, металл, гранит || |- | 59 || Ұлы Отан соғысында қайтыс болған жауынгерлерге арналған ескерткіш || || "Тұран ауданы, Ш. Қалдаяқов көшесі, 37, №4 Х. Досмұхамедов атындағы орта мектеп ауласында орналасқан. || 42°19'02.1""N 69°33'49.2""E" || 2,9 || бетон, металл, гранит || |- | 60 || Ұлы Отан соғысында қаза болған жауынгерлерге арналған «1941 Ер есімі ел есінде 1945» ескерткіші || || "Әл-Фараби ауданы, Забадам тұрғын алабы, Тұрсынбайұлы, 218 көш. №84 Циолковский атындағы орта мектептің ауласында орналасқан. || 42°16'27.6""N 69°35'58.0""E" || 3 || бетон, гранит || |- | 61 || Ұлы Отан соғысында қаза болған жауынгерлерге арналған «Ешкім де, ешнәрсе де ұмытылмайды» ескерткіші || || "Еңбекші ауданы, Жұлдыз м/а, Дегерес 30/1 көш. №94 орта мектеп ауласында орналасқан. || 42°13'57.5""N 69°38'07.9""E" || 2 || бетон, гранит || |- | 62 || «Ұлы Отан соғысында қаза тапқандар мен хабарсыз кеткен жауынгерлерге арналған» ескерткіш || || "Тұран ауданы, Жаңаталап шағын ауданы Д.Құрманов көшесі 81 үй, ескі мектептің ауласында. || 42°21'30.5""N 69°25'35.1""E" || 3,2 || бетон, гранит || |- | 63 || Ұлы отан соғысында қаза тапқандарға арналған монументтік ескерткіш || || "Еңбекші ауданы, Бадам 1 м/а, Балшырын көш., 40., №105 орта мектеп ауласында орналасқан. || 42°15'24.3""N 69°44'25.7""E" || 2,1 || бетон, гранит || |- | 64 || Чернобыль апаты зардаптарын жоюға қатысқандарға тағзым мемориалдық ескерткіші || 1990 || "Әл-Фараби ауданы, Қабанбай батыр көшесі 11 үй жанындағы аллеяда. || 42°18'09.0""N 69°36'15.2""E" || 2,85 || бетон, гранит || |- | 65 || Ш.Қалдаяқов ескерткіші || 1998 || "Тұран ауданы, Ш.Қалдаяқов көшесі, 1Б үй, Қалалық орталықтандырылған кітапханалар жүйесінің №2 бөлімшесінің алдында. || 42°18.6462'N 69°34.5751'E" || 1,8 || түсті металл || Н.Рүстемов, Д.Әлдеков |- | 66 || Ш.Қалдаяқов ескерткіші. || 2010 || "Әл-Фараби ауданы, Түркістан-Ж.Тәшенов көшелерінің қиылысына жақын, «Шәмші әлемі» аллеясында орнатылған. || 42°18.7727'N 69°36.2467'E" || 4,75 || түсті метал, гранит || Ә. Ахметов |- | 67 || Абай Құнанбайұлы кеуде мүсіні || || "Қаратау ауданы, Өтеміс тұрғын алабы, Құлсейт көшесі 9 үй, Абай атындағы №32 жалпы орта мектептің ауласында. || 42°19'32.7""N 69°51'59.1""E" || 3,15 || түсті металл || |- | 68 || А.Асқаров кеуде мүсіні || 2007 || "Әл-Фараби ауданы, Әл-Фараби алаңы мен А. Асқаров көшесінің қиылысында орнатылған || 42°18.8888'N 69°35.1683'E" || 3,5 || қола || Ә. Ахметов |- | 69 || А.Байтұрсынов кеуде мүсіні || || "Тұран ауданы, А.Мангелдин көшесі, 41 үй, №50 А.Байтұрсынов атындағы көпсалалы мектеп-гимназия ауласында. || 42°19'31.3""N 69°34'31.7""E" || 2,75 || гранит || |- | 70 || Ә.Сасбұқаев кеуде мүсіні || 2021 || "Әл-Фараби ауданы, Ә.Сасбұқаев көш. мен Бекет батыр көш. қиылысында орналасқан. || 42°18'51.5""N 69°36'58.5""E" || 3,6 || гранит || |- | 71 || Ә.Бөкейханов кеуде мүсіні || || "Еңбекші ауданы, Ақназар хан көш.49 үй, Ә. Бөкейханов атындағы №2 орта мектептің ауласында орналасқан. || 42°18'10.5""N 69°37'54.0""E" || 3,45 || қола || |- | 72 || Ә. Молдағұлова кеуде мүсіні || 2001 || "Әл-Фараби ауданы, Ә. Молдағұлова көш., 9 үйдің алдында орналасқан. || 42°18'13.2""N 69°34'34.3""E" || 2,82 || қола || |- | 73 || Ә..С.Ахметов кеуде мүсіні || || "Тұран ауданы, Ақтас тұрғын алабы, Ә.Ахметов атындағы №61 орта мектептің ауласында || 42°12'07.0""N 69°31'04.8""E" || 2,4 || қола || |- | 74 || Б.Алпысбаева кеуде мүсіні || 2011 || "Тұран ауданы, Темірлан тасжолы 18а/1 үй, Өрт сөндіру бөлімінің алдында орналасқан. || 42°19'45.3""N 69°34'10.4""E" || 2,4 || түсті металл || |- | 75 || Б.Момышұлы кеуде мүсіні || || "Еңбекші ауданы, Сапарбаев көшесі 206/1 үй, Б.Момышұлы атындағы №44 жалпы орта мектептің ауласында орналасқан. || 42°19'03.7""N 69°38'52.5""E" || 3,65 || гранит || |- | 76 || Б.Момышұлы кеуде мүсіні. || 1996 || "Тұран ауданы, Т. Рысқұлов көшесі 1/5 үй, ҚР ІІМ Б.Момышұлы атындағы оқу орталығының алдында. || 42°20'34.4""N 69°37'13.1""E" || 3,3 || түсті металл || |- | 77 || Ғ.Иляев кеуде мүсіні || 2010 || "Әл-Фараби ауданы, Ғ.Ильяев көшесі мен Д.Қонаев даңғылының қиылысында орналасқан. || 42°19'16.5""N 69°35'51.0""E" || 3,1 || түсті металл || мүсіншісі Б.Сыздықов, суретшісі Д.Әлдеков пен Н.Рүстемов |- | 78 || Д. Қонаев кеуде мүсіні || 1998 || "Әл-Фараби ауданы, Д.Қонаев және Тәуке хан даңғылдарының қиылысқан жерде орналасқан. || 42°19'05.3""N 69°35'49.7""E" || 3,8 || түсті металл || И. Жаббаров |- | 79 || Ж.Шаймерденов кеуде мүсіні || 2013 || "Әл-Фараби ауданы, Ғ.Иляев көшесі мен Ж.Шаймерденов көшесінің қиылысында. || 42°19'13.1""N 69°35'60.0""E" || 3,1 || түсті металл || |- | 80 || Ж.Тәшенев кеуде мүсіні || 2011 || "Әл-Фараби ауданы, Ж.Тәшенев көш. мен Бекет батыр көш. қиылысында орналасқан. || 42°19'01.8""N 69°36'31.2""E" || 3,4 || қола || |- | 81 || З.Хусанов кеуде мүсіні || 2015 || "Еңбекші ауданы, Исфиджаб м/а, Ибрагим ата көш., 318 үй, З.Хусанов ат. №110 орта мектептің ауласында орналасқан. || 42°19'32.1""N 69°42'06.4""E" || 3 || гранит || |- | 82 || Қ.Сәтпаев кеуде мүсіні. || || "Әл-Фараби ауданы, Желтоқсан көшесі 30/1 үй, Политехникалық колледжінің алдында орналасқан. || 42°19'25.7""N 69°35'51.6""E" || 2,56 || қола, мрамор || |- | 83 || Қ.Сыпатаев кеуде мүсіні || || "Әл-Фараби ауданы, Республика даңғылы 3 үй, Қ.Сыпатаев атындағы №7 мектеп-лицейінің ауласында орналасқан. || 42°19'10.1""N 69°35'10.8""E" || 3,85 || қола || |- | 84 || Т.Қауымбаев кеуде мүсіні || 2022 || "Абай ауданы, «Шымсити» шағынауданы, Түркия көш., 17/17 үй, №135 жалпы орта мектептің ауласында орналасқан. || 42°24'40.1""N 69°37'00.8""E" || 3,38 || түсті металл || |- | 85 || Майлықожа Сұлтанқожаұлы кеуде мүсіні || 2002 || "Әл-Фараби ауданы, Майлықожа көшесі мен Қазыбек би көшесінің қиылысында. || 42°18'55.0""N 69°36'10.4""E" || 2,3 || түсті металл || |- | 86 || М.Өтебаев кеуде мүсіні || 2017 || "Әл-Фараби ауданы, А.Байтұрсынов көшесі, 23 үй, М. Өтебаев атындағы жоғарғы жаңа технологиялар колледжі алдында орналасқан. || 42°19'36.4""N 69°35'45.2""E" || 3,1 || қола || |- | 87 || Е.Молдабаев кеуде мүсіні || || "Абай ауданы, Әл-Фараби көшесі 94 үй, Шымкент қаласының Абай ауданы әкімі аппаратының «Абай» коммунадық мемлекеттік мекемесінің алдында орналасқан. || 42°21'14.4""N 69°33'14.3""E" || 2,8 || бетон || |- | 88 || Мұхаммед Хайдар Дулати кеуде мүсіні || 2008 || "Тұран ауданы, Мұхаммед Хайдар Дулати көшесі, 198 үй, М.Әуезов атын. ОҚУ №9 ғимараты алдында орналасқан. || 42°20'33.0""N 69°36'44.0""E" || 2,8 || түсті металл || |- | 89 || М.О.Әуезов кеуде ескерткіші || 2000, 2018 || "Тұран ауданы, Д.Қонаев даңғылы, 68 үй, М. Әуезов университетінің №8 ғимаратының алдында. || 42°20'03.1""N 69°36'09.5""E" || 3,8 || гранит || мүсіншісі Е. Сергебаев |- | 90 || Н.Оңдасынов кеуде мүсіні || 2018 || "Әл-Фараби ауданы, 18 шағынаудан, Н.Оңдасынов атындағы №38 мектеп-гимназия ауласында орналасқан. || 42°20'18.8""N 69°37'39.4""E" || 3,4 || түсті металл || |- | 91 || О.Жандосов кеуде мүсіні || || "Еңбекші ауданы, Күншығыс көш., 32 үй, О.Жандосов атындағы №30 орта мектептің ауласында. || 42°18'36.0""N 69°38'51.4""E" || 2,6 || бетон || |- | 92 || Ө.Жолдасбеков кеуде мүсіні || 2003 || "Әл-Фараби ауданы, Қазыбек би көшесі 40 үй, Ө. Жолдасбеков атындағы №9 ІТ лицей алдында орналасқан. || 42°19'17.6""N 69°36'20.5""E" || 3,1 || қола || |- | 93 || А.Пайзахметов кеуде мүсіні || 2018 || "Абай ауданы, А. Пайзахметов көшесі 31/1 үй, С.Рақымов атындағы №53 орта мектептің ауласында. || 42°20'29.1""N 69°31'31.5""E" || 3,1 || түсті металл || |- | 94 || С.Рақымов кеуде мүсіні. || 2018 || "Абай ауданы, А. Пайзахметов көшесі 31/1 үй, С.Рақымов атындағы №53 орта мектептің ауласында. || 42°20'29.8""N 69°31'29.4""E" || 3 || түсті металл || |- | 95 || С.Рақымов кеуде мүсіні || 2003 || "Тұран ауданы, Ш. Қалдаяқов көш., 3 үй, С.Рақымов атындағы әскери колледждің ішкі ауласында орналасқан. || 42°18'38.6""N 69°34'28.4""E" || 3,1 || қола || |- | 96 || С.Бекбосынов кеуде мүсіні || || "Қаратау ауданы, Шапырашты тұрғын алабы, Б.Толебаев көшесі, 31 үй, С.Бекбосынов атындағы №70 жалпы орта мектебінің ауласында орналасқан. || 42°17'36.6""N 69°55'10.4""E" || 2,45 || гранит || |- | 97 || Т.Тәжібаев кеуде мүсіні || || "Тұран ауданы, А.Байтұрсынов көшесі, 70/20 үй, Т.Тәжібаев атындағы №47 мектеп-гимназия алдына. || 42°20'09.9""N 69°36'03.9""E" || 2,48 || түсті металл || |- | 98 || Т.Тәжібаев кеуде мүсіні. || || "Тұран ауданы, Д.Қонаев даңғ. мен Т.Тәжібаев көш. қиылысында орналасқан. || 42.335054° 69.603259°" || 4,6 || қола || |- | 99 || Т.Назарбеков кеуде мүсіні || 2006 || "Қаратау ауданы, Нұрсәт шағынауданының аллеясы аумағында, Т.Назарбеков көшесінің бойында орнатылған. || 42°21'45.1""N 69°37'22.6""E" || 3,2 || түсті металл || |- | 100 || Ұлықбек Мұхаммед Тарағай кеуде мүсіні || || "Тұран ауданы, Н.Сүлейменов көш. 2а үй, Ұлықбек атындағы №3 орта мектептің ауласында орналасқан. || 42°19'40.3""N 69°34'44.9""E" || 3,8 || бетон || |- | 101 || Фурқат кеуде мүсіні || || "Еңбекші ауданы, К.Цеткин көш., 87/1 үй, Фурқат атындағы №37 орта мектептің ауласында орналасқан. || 42°17'39.8""N 69°37'42.1""E" || 2,25 || бетон || |- | 102 || Хамза Хакимзода Ниезий кеуде мүсіні || || "Тұран ауданы, Б.Алпысбаев көш., 109 үй. Хамза атындағы №42 орта мектеп ауласында орналасқан. || 42°19'40.7""N 69°33'20.8""E" || 2,68 || гранит || |- | 103 || Ш.Қалдаяқов кеуде мүсіні || 1996 || "Әл-Фараби ауданы, Қазыбек би көшесі, 9 үй, Ш. Қалдаяқов атындағы филармония ғимаратының ішкі дәлізіне қойылған. || 42°18'44.6""N 69°36'04.5""E" || 2,05 || гипс || |- | 104 || Ш.Уәлиханов кеуде мүсіні. || || "Әл-Фараби ауданы, Республика даңғылы 39Б мекенжайында, Ш.Уалиханов атындағы №18 орта мектебінің ауласында орналасқан. || 42°18'24.1""N 69°34'43.1""E" || 3,7 || гранит || |- | 105 || Юнус Эмре кеуде мүсіні || 2022 || "Еңбекші ауданы, Сайрам көшесі мен Жібек жолы көшесінің қилысына жақын жерде орналасқан. || 42°19'51.4""N 69°38'39.4""E" || 2,8 || түсті металл || |- | 106 || Ю.А.Гагарин кеуде мүсіні || || "Еңбекші ауданы, М.Әуезов көш., 77а/2 үй, Ю.А.Гагарин атындағы №34 орта мектептің ауласында орналасқан. || 42°16'55.5""N 69°36'23.1""E" || 2,72 || бетон || |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Шымкент мәдениеті]] [[Санат:Қазақстан ескерткіштері]] [[Санат:Тізімдер]] [[Санат:Сәулет өнері]] glj09c6qfynh8r8bl6jqr9lt30ur9ss 4 775564 3688032 3686786 2026-10-29T03:02:46Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3688032 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 155079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 437420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 683770] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 38025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 133789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 433871] |- |3 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 201843] |- |4 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 99873] |- |5 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 24660] |- |6 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 8194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 28299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 117851] |- |7 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 104052] |- |8 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 8157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 18314] |- |9 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 4233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 10685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 47648] |- |10 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 8766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 31229] |- |11 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18729] |- |12 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 11957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 101072] |- |13 |[[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7985] |- |14 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 18596] |- |15 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 71778] |- |16 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 37861] |- |17 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 7379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 34709] |- |18 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 40314] |- |19 |[[Құр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 98] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 5292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 6143] |- |20 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 20510] |- |21 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 85339] |- |22 |[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6629] |- |23 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 49815] |- |24 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 20156] |- |25 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 5507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23216] |- |26 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 2174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 57687] |- |27 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30102] |- |28 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46817] |- |29 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 50394] |- |30 |[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5441] |- |31 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 3557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 28779] |- |32 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 5234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 19073] |- |33 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 3575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 68182] |- |34 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17737] |- |35 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48128] |- |36 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 4323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 18438] |- |37 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 29831] |- |38 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14352] |- |39 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22809] |- |40 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 3823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 9719] |- |41 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 34360] |- |42 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 4553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 23547] |- |43 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 4283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 22800] |- |44 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 54926] |- |45 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 3290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 9319] |- |46 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6667] |- |47 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 30620] |- |48 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 3275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 7685] |- |49 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 51205] |- |50 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27224] |- |51 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 107174] |- |52 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 5609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21602] |- |53 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26635] |- |54 |[[Жазғы Азия ойындары 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 2986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 3500] |- |55 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 70547] |- |56 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17502] |- |57 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 3385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 5178] |- |58 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 25145] |- |59 |[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 59] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3274] |- |60 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 2049] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 18899] |- |61 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 20701] |- |62 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 15437] |- |63 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 50153] |- |64 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 3103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 7557] |- |65 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 25136] |- |66 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 3098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 7665] |- |67 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45710] |- |68 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 50463] |- |69 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 24339] |- |70 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 43164] |- |71 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 32371] |- |72 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23819] |- |73 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15391] |- |74 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 10726] |- |75 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11885] |- |76 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15092] |- |77 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33500] |- |78 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 2644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 9121] |- |79 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 16024] |- |80 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14544] |- |81 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 66945] |- |82 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16896] |- |83 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 4580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 43748] |- |84 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22174] |- |85 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 16087] |- |86 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 29509] |- |87 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 3638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 26292] |- |88 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 15108] |- |89 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 12963] |- |90 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 47891] |- |91 |[[Балғабек Қыдырбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4276] |- |92 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17960] |- |93 |[[Талап Сұлтанбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12649] |- |94 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 3885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 24310] |- |95 |[[Қазақстандағы ұлттық аза тұту күндері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%82%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%82%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%82%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2466] |- |96 |[[Қазақстан халқы тілдері күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 82] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2392] |- |97 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 3402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 24896] |- |98 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24819] |- |99 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12259] |- |100 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 71620] |- |101 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 7670] |- |102 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4660] |- |103 |[[Қорқыт ата кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 4359] |- |104 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8813] |- |105 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 30471] |- |106 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 2492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 6948] |- |107 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13487] |- |108 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 28347] |- |109 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 34548] |- |110 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26631] |- |111 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 2416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 6900] |- |112 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9339] |- |113 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 32065] |- |114 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32614] |- |115 |[[Дәурен Жұматайұлы Қосанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3111] |- |116 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17708] |- |117 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 23684] |- |118 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71425] |- |119 |[[Өркениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 5235] |- |120 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14126] |- |121 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20090] |- |122 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16105] |- |123 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 19361] |- |124 |[[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8724] |- |125 |[[Сақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 3141] |- |126 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24632] |- |127 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 15175] |- |128 |[[IP мекенжайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2786] |- |129 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 33034] |- |130 |[[Аристотель]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 1969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 6890] |- |131 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9091] |- |132 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12261] |- |133 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9370] |- |134 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15336] |- |135 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14919] |- |136 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 15054] |- |137 |[[Әнет Баба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 1665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 3136] |- |138 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30438] |- |139 |[[Есептеуіш техника тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3762] |- |140 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11618] |- |141 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3945] |- |142 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7524] |- |143 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 11913] |- |144 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 4687] |- |145 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 43137] |- |146 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 3775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 21628] |- |147 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 14792] |- |148 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 3792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 16884] |- |149 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 24513] |- |150 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 24994] |- |151 |[[Алматы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 7539] |- |152 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 28003] |- |153 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 10173] |- |154 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15001] |- |155 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11126] |- |156 |[[Персептрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1731] |- |157 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14173] |- |158 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9332] |- |159 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 10254] |- |160 |[[Палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5564] |- |161 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 2012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 36215] |- |162 |[[Фонетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6300] |- |163 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 22614] |- |164 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 4500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27404] |- |165 |[[Алакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5541] |- |166 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12477] |- |167 |[[Әнет би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 1452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 2946] |- |168 |[[Марқакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 7212] |- |169 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 13283] |- |170 |[[Жасанды нейронды желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 3226] |- |171 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31406] |- |172 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 23298] |- |173 |[[Құмай тазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3180] |- |174 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15453] |- |175 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40091] |- |176 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26602] |- |177 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 22632] |- |178 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14465] |- |179 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 6946] |- |180 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44954] |- |181 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 19172] |- |182 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16150] |- |183 |[[Дыбыс үндестігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 6926] |- |184 |[[Алып Ер Тоңа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 2705] |- |185 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27922] |- |186 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27863] |- |187 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8680] |- |188 |[[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 1629] |- |189 |[[Әлеуметтану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 4638] |- |190 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6969] |- |191 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6441] |- |192 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21754] |- |193 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29977] |- |194 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 8144] |- |195 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 2533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16367] |- |196 |[[Құралай Заманбекқызы Нұрқаділова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3198] |- |197 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 21084] |- |198 |[[Қазақстанның биік тау шыңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4721] |- |199 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 10535] |- |200 |[[Күнбағыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 92] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 2624] |- |201 |[[Энеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5831] |- |202 |[[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5780] |- |203 |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5281] |- |204 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 6681] |- |205 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 16244] |- |206 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15256] |- |207 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38717] |- |208 |[[Санау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 4070] |- |209 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15063] |- |210 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23607] |- |211 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14114] |- |212 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17392] |- |213 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10317] |- |214 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20795] |- |215 |[[Саясаттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 5302] |- |216 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 19547] |- |217 |[[Компьютерлік желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 6011] |- |218 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 12729] |- |219 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24708] |- |220 |[[Қалың елім, қазағым, қайран жұртым (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 2434] |- |221 |[[Мезолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 4187] |- |222 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 6181] |- |223 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 18634] |- |224 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37599] |- |225 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 11439] |- |226 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 25500] |- |227 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10551] |- |228 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 2944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 22445] |- |229 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8916] |- |230 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19607] |- |231 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28532] |- |232 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 20006] |- |233 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20339] |- |234 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9249] |- |235 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17648] |- |236 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10817] |- |237 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 23032] |- |238 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16674] |- |239 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14326] |- |240 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25983] |- |241 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6839] |- |242 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10820] |- |243 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11595] |- |244 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 23585] |- |245 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 26943] |- |246 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5835] |- |247 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20251] |- |248 |[[Ақуыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 6511] |- |249 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 22502] |- |250 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22590] |- |251 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 27213] |- |252 |[[Темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 7888] |- |253 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20367] |- |254 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10860] |- |255 |[[Құмырсқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8070] |- |256 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20610] |- |257 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10620] |- |258 |[[Қыз Жібек (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 6953] |- |259 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16585] |- |260 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 8701] |- |261 |[[Жасыбай (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2057] |- |262 |[[Ежелгі Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 5375] |- |263 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8783] |- |264 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18459] |- |265 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16872] |- |266 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 54332] |- |267 |[[Географиялық зерттеу әдістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2654] |- |268 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14733] |- |269 |[[Аяз би (ертегі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 3008] |- |270 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10436] |- |271 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 7714] |- |272 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 10603] |- |273 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9192] |- |274 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 7565] |- |275 |[[Компьютер жадысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1962] |- |276 |[[Азаматтық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 5867] |- |277 |[[Айдос Сәкенұлы Мырзахметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1288] |- |278 |[[Экономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4170] |- |279 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1907] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11452] |- |280 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12775] |- |281 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8297] |- |282 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 16529] |- |283 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 13115] |- |284 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 17829] |- |285 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 776] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 14301] |- |286 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12669] |- |287 |[[Кеңес Үмбетжанұлы Биекенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 941] |- |288 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16343] |- |289 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14161] |- |290 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9111] |- |291 |[[Ақпарат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 4395] |- |292 |[[Құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 6452] |- |293 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13143] |- |294 |[[Лай суға май бітпес қой өткенге...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 2020] |- |295 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 18095] |- |296 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14425] |- |297 |[[Қобыланды батыр (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 6252] |- |298 |[[Процессор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 3831] |- |299 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9834] |- |300 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9618] |- |301 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9203] |- |302 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7556] |- |303 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8853] |- |304 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13192] |- |305 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 2053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7570] |- |306 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23009] |- |307 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 17836] |- |308 |[[Барыс (жануар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 1285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 7745] |- |309 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 24704] |- |310 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9392] |- |311 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8068] |- |312 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10204] |- |313 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7731] |- |314 |[[Мәдениеттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 5453] |- |315 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4389] |- |316 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16259] |- |317 |[[Ескендір (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 8259] |- |318 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 14030] |- |319 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10335] |- |320 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 10233] |- |321 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15252] |- |322 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18607] |- |323 |[[Оғыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 5781] |- |324 |[[Хасан Алпысбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1544] |- |325 |[[Екпін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 4591] |- |326 |[[Жүйелік блок]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 5567] |- |327 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6448] |- |328 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12207] |- |329 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 16500] |- |330 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 22913] |- |331 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18859] |- |332 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18305] |- |333 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17291] |- |334 |[[Адам анатомиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3668] |- |335 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25621] |- |336 |[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3314] |- |337 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11114] |- |338 |[[Шешендік өнер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 4808] |- |339 |[[Ерте темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 7352] |- |340 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7287] |- |341 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10223] |- |342 |[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5681] |- |343 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7637] |- |344 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 18493] |- |345 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16413] |- |346 |[[Микроскоп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 4801] |- |347 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15557] |- |348 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10971] |- |349 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15828] |- |350 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 19465] |- |351 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 23119] |- |352 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16490] |- |353 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8321] |- |354 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6637] |- |355 |[[Эргономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1706] |- |356 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 10928] |- |357 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 4804] |- |358 |[[Қыркүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 2005] |- |359 |[[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2161] |- |360 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 8430] |- |361 |[[Алтай таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7481] |- |362 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14219] |- |363 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12334] |- |364 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10085] |- |365 |[[Құндылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 5119] |- |366 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8889] |- |367 |[[Абай облысындағы өрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 1849] |- |368 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17939] |- |369 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 9897] |- |370 |[[Анатомия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 2741] |- |371 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 19039] |- |372 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11285] |- |373 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13531] |- |374 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10806] |- |375 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6673] |- |376 |[[Жаратылыстану ғылымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3766] |- |377 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 6938] |- |378 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20537] |- |379 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8997] |- |380 |[[Қатысушы:Орел Карл/зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 19] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 781] |- |381 |[[Қазтуған Сүйінішұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8796] |- |382 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9704] |- |383 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12056] |- |384 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11774] |- |385 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2083] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 12556] |- |386 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7972] |- |387 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15996] |- |388 |[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 7713] |- |389 |[[Еуразия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 7443] |- |390 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14707] |- |391 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18259] |- |392 |[[Наурызбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 6118] |- |393 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14404] |- |394 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13546] |- |395 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12873] |- |396 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12339] |- |397 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15780] |- |398 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10263] |- |399 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 5951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 14155] |- |400 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 11532] |- |401 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12990] |- |402 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 19420] |- |403 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 20402] |- |404 |[[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3020] |- |405 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1707] |- |406 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10880] |- |407 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13068] |- |408 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 7033] |- |409 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11026] |- |410 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11942] |- |411 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10124] |- |412 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6893] |- |413 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 4768] |- |414 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18846] |- |415 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15659] |- |416 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9255] |- |417 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9498] |- |418 |[[Үстірт қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5578] |- |419 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9248] |- |420 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13546] |- |421 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15640] |- |422 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 14770] |- |423 |[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1564] |- |424 |[[Отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4987] |- |425 |[[Операциялық жүйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 5664] |- |426 |[[Руслан Фатихұлы Жақсылықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2236] |- |427 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10948] |- |428 |[[Ньютон заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6263] |- |429 |[[Домендік атау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2178] |- |430 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4727] |- |431 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 6499] |- |432 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8931] |- |433 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 18620] |- |434 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 10012] |- |435 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 15734] |- |436 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 18483] |- |437 |[[Руналық жазу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 2605] |- |438 |[[Шешендік сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4833] |- |439 |[[Бас сүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4139] |- |440 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8099] |- |441 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20538] |- |442 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 13933] |- |443 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 6060] |- |444 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 10211] |- |445 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 19663] |- |446 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8076] |- |447 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3565] |- |448 |[[Алғашқы ұстаз (кітап)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1794] |- |449 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10018] |- |450 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7469] |- |451 |[[Тоқылдақ тұқымдастар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 37] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1797] |- |452 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9975] |- |453 |[[Қазақ графикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3773] |- |454 |[[Латын әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 3311] |- |455 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 9736] |- |456 |[[:Сурет:Қазақстан картасы.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 1426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 4825] |- |457 |[[Қазақстан климаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5058] |- |458 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11015] |- |459 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7789] |- |460 |[[Тоныкөк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 3165] |- |461 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13003] |- |462 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8777] |- |463 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 9836] |- |464 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9480] |- |465 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 13862] |- |466 |[[Кенен Әзірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4868] |- |467 |[[Қосөзен (өркениет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 2672] |- |468 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39680] |- |469 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 66427] |- |470 |[[Геродот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 4579] |- |471 |[[Алтынемел ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 5912] |- |472 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 9391] |- |473 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20411] |- |474 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16210] |- |475 |[[Ақпараттың өлшем бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1426] |- |476 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 7758] |- |477 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 11211] |- |478 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7754] |- |479 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 8524] |- |480 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 7779] |- |481 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9211] |- |482 |[[Үндестік заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 3960] |- |483 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 13278] |- |484 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5623] |- |485 |[[Аяз би Жаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2242] |- |486 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 17963] |- |487 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 12195] |- |488 |[[Қаратау қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5341] |- |489 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16066] |- |490 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 9662] |- |491 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6424] |- |492 |[[Тұран ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 4502] |- |493 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 648] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11315] |- |494 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5027] |- |495 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5776] |- |496 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16599] |- |497 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 5005] |- |498 |[[Өсімдік ұлпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 3746] |- |499 |[[Батыс Алтай қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4980] |- |500 |[[Әдебиет теориясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3320] |- |501 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 8498] |- |502 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 11071] |- |503 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 8734] |- |504 |[[Хан Шатыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4785] |- |505 |[[Қара тоқылдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 11] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 748] |- |506 |[[Медицина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4864] |- |507 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10267] |- |508 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7714] |- |509 |[[Ұлпа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 3851] |- |510 |[[Геодезия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 60] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1704] |- |511 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12050] |- |512 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 7527] |- |513 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9928] |- |514 |[[Орфография]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 3443] |- |515 |[[Морфология (лингвистика)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 6108] |- |516 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13630] |- |517 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1927] |- |518 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 14166] |- |519 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 5934] |- |520 |[[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 5369] |- |521 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 7439] |- |522 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7310] |- |523 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4547] |- |524 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11915] |- |525 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 11150] |- |526 |[[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3810] |- |527 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10275] |- |528 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 56399] |- |529 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10169] |- |530 |[[Буын үндестігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 3507] |- |531 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8798] |- |532 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 17284] |- |533 |[[Мұрат Есжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1202] |- |534 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9444] |- |535 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10255] |- |536 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 13349] |- |537 |[[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3736] |- |538 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14261] |- |539 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10094] |- |540 |[[Адам қаңқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 6699] |- |541 |[[Білге қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 3513] |- |542 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 6618] |- |543 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5894] |- |544 |[[Түрік руна жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3348] |- |545 |[[Аминқышқылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 5037] |- |546 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13182] |- |547 |[[Ертегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 5099] |- |548 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5814] |- |549 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8674] |- |550 |[[Руслан Бөлебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4502] |- |551 |[[Шымбұлақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6003] |- |552 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11913] |- |553 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 17093] |- |554 |[[Ноғай Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2951] |- |555 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9043] |- |556 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16412] |- |557 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15610] |- |558 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7385] |- |559 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 9519] |- |560 |[[Болыс болдым, мінеки...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 2354] |- |561 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 21003] |- |562 |[[Диуани лұғат ат-түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4542] |- |563 |[[Фернан Магеллан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3368] |- |564 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4950] |- |565 |[[Лиро-эпостық жырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3367] |- |566 |[[Көшпелiлер немесе дала өркениетi]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 4026] |- |567 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10265] |- |568 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 13838] |- |569 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6384] |- |570 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11680] |- |571 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 7797] |- |572 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 7593] |- |573 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 15099] |- |574 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 11750] |- |575 |[[Алгоритм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 5417] |- |576 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7265] |- |577 |[[Қой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 5230] |- |578 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5665] |- |579 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 995] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6437] |- |580 |[[Республика күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 9402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 9960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 12801] |- |581 |[[Қазақстан вице-президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1226] |- |582 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 7359] |- |583 |[[Қазақтың би-шешендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4026] |- |584 |[[Сақиналар әміршісі (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1724] |- |585 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7279] |- |586 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10049] |- |587 |[[Малайсары батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2305] |- |588 |[[Кемел Ақышұлы Ақышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 5183] |- |589 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7499] |- |590 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3628] |- |591 |[[Нұрлы Асылбекұлы Бектұрсынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 35] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1066] |- |592 |[[Қазақстан тарихы (ғылым)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 3742] |- |593 |[[Моңғол шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10509] |- |594 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 13553] |- |595 |[[Орхон жазба ескерткіштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1739] |- |596 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 10843] |- |597 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9108] |- |598 |[[Шақшақ Жәнібек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2472] |- |599 |[[Жай сан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 5005] |- |600 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 10783] |- |601 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 8376] |- |602 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 8385] |- |603 |[[Физика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3976] |- |604 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5599] |- |605 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 11206] |- |606 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8954] |- |607 |[[Әдібай Табылдиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2611] |- |608 |[[Бозжыра шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4506] |- |609 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9429] |- |610 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 6894] |- |611 |[[Географиялық карта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 3253] |- |612 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6355] |- |613 |[[Қоғам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 4815] |- |614 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10170] |- |615 |[[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3399] |- |616 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5851] |- |617 |[[:Санат:Қазақстан таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4338] |- |618 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 8388] |- |619 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7356] |- |620 |[[Меңіреу құр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 23] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 726] |- |621 |[[Латын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3878] |- |622 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 12546] |- |623 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 16817] |- |624 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 5631] |- |625 |[[Елена Андреевна Рыбакина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 74] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1337] |- |626 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14235] |- |627 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7352] |- |628 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7768] |- |629 |[[Мекемтас Мырзахметұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4473] |- |630 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12973] |- |631 |[[Біріккен сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5351] |- |632 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7799] |- |633 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 13292] |- |634 |[[Бурабай ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 4229] |- |635 |[[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 4654] |- |636 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10262] |- |637 |[[:Санат:Қазақстан суретшілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5319] |- |638 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 7589] |- |639 |[[Қазақ фольклортану ғылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2105] |- |640 |[[Ежелгі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2932] |- |641 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8234] |- |642 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 10421] |- |643 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8588] |- |644 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11811] |- |645 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7872] |- |646 |[[Христофор Колумб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 4233] |- |647 |[[Жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 6866] |- |648 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14946] |- |649 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8845] |- |650 |[[Орфографиялық сөздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1390] |- |651 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15498] |- |652 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7353] |- |653 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4654] |- |654 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6615] |- |655 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 8609] |- |656 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 8068] |- |657 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7530] |- |658 |[[Информатика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3420] |- |659 |[[Қапез Байғабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1993] |- |660 |[[Ит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82 4191] |- |661 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 6578] |- |662 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 16582] |- |663 |[[Тас дәуірінің хронологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2184] |- |664 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6861] |- |665 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4393] |- |666 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 8845] |- |667 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 7093] |- |668 |[[Ғылыми стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 4600] |- |669 |[[Тарих]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 3549] |- |670 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4525] |- |671 |[[Психологияның зерттеу әдістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3556] |- |672 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7037] |- |673 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8963] |- |674 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11879] |- |675 |[[Қазақ тілі тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4067] |- |676 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13099] |- |677 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 14536] |- |678 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 4786] |- |679 |[[Мұғалжар тауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4322] |- |680 |[[Ақпан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 6321] |- |681 |[[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 7902] |- |682 |[[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4729] |- |683 |[[Дилемма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 87] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 735] |- |684 |[[Жедел жады]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 1947] |- |685 |[[Берел қорымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 14997] |- |686 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7278] |- |687 |[[Археология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 97] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2760] |- |688 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9752] |- |689 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 7030] |- |690 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 9270] |- |691 |[[Батыс Рим империясының құлауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 1737] |- |692 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6602] |- |693 |[[Сабырсыз, арсыз, еріншек...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 1446] |- |694 |[[Қоректік тізбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2917] |- |695 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10466] |- |696 |[[Әлібек Сәкенұлы Қуантыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 61] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 942] |- |697 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4131] |- |698 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3102] |- |699 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 7573] |- |700 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 5350] |- |701 |[[Шешендік сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 6575] |- |702 |[[Альберт Эйнштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 4145] |- |703 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6346] |- |704 |[[Қазақстан жеріндегі палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 86] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 2501] |- |705 |[[Әдебиеттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 2159] |- |706 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7436] |- |707 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 7384] |- |708 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 6372] |- |709 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 19170] |- |710 |[[Шортанбай Қанайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15194] |- |711 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4409] |- |712 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9137] |- |713 |[[Тынық мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 8200] |- |714 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8684] |- |715 |[[Сократ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 2692] |- |716 |[[Прокариоттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2342] |- |717 |[[Қан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 7188] |- |718 |[[Қазақстан халық кеңесінің мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 598] |- |719 |[[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3195] |- |720 |[[Қытай тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 6103] |- |721 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10484] |- |722 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 11393] |- |723 |[[Нуклеин қышқылдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4079] |- |724 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7227] |- |725 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7222] |- |726 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7366] |- |727 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6572] |- |728 |[[Вирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4491] |- |729 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 8314] |- |730 |[[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1898] |- |731 |[[Саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 4255] |- |732 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8731] |- |733 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3328] |- |734 |[[Органоидтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 2623] |- |735 |[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3392] |- |736 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 7167] |- |737 |[[Қырғыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 3759] |- |738 |[[Кірме сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4721] |- |739 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 7146] |- |740 |[[Дидахмет Әшімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2230] |- |741 |[[Бөріқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1442] |- |742 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4958] |- |743 |[[Жаһандану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 6537] |- |744 |[[Орган]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 1115] |- |745 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 7066] |- |746 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 8889] |- |747 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13242] |- |748 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10631] |- |749 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 19550] |- |750 |[[Майлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 3399] |- |751 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 8341] |- |752 |[[Тіл (лингвистика)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 2731] |- |753 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9521] |- |754 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9882] |- |755 |[[Конституциялық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3281] |- |756 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7402] |- |757 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6470] |- |758 |[[Орта ғасырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 777] |- |759 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12850] |- |760 |[[Облыс орталығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 73] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 4248] |- |761 |[[Липидтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 2546] |- |762 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10122] |- |763 |[[Ағылшын революциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 48] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2219] |- |764 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 9065] |- |765 |[[Атмосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 6763] |- |766 |[[Кемел Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3406] |- |767 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 9910] |- |768 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7619] |- |769 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9094] |- |770 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7444] |- |771 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 8589] |- |772 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6416] |- |773 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9601] |- |774 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6558] |- |775 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3647] |- |776 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9874] |- |777 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9878] |- |778 |[[Бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 4436] |- |779 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7756] |- |780 |[[Исаак Ньютон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 4275] |- |781 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2520] |- |782 |[[Антропогенез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 3180] |- |783 |[[Қуандық Қыстықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1196] |- |784 |[[Барсакелмес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 75] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 1464] |- |785 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13369] |- |786 |[[Византия империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1377] |- |787 |[[Фотосинтез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 7392] |- |788 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6099] |- |789 |[[Грейг қызғалдағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2295] |- |790 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6831] |- |791 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11145] |- |792 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 7724] |- |793 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5307] |- |794 |[[Арқанкерген оқиғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 90] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1035] |- |795 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8734] |- |796 |[[Үлгі:Апта күндері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5112] |- |797 |[[Ұлы географиялық ашылулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 3837] |- |798 |[[Балдыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 3116] |- |799 |[[Күз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 2125] |- |800 |[[Медеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 6646] |- |801 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11328] |- |802 |[[Психология тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 66] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2229] |- |803 |[[Орта Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2959] |- |804 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12685] |- |805 |[[Жеңіл атлетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3279] |- |806 |[[Бұланты шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 7401] |- |807 |[[Мөде қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 4555] |- |808 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 30868] |- |809 |[[Синтаксис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 6112] |- |810 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 5525] |- |811 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7460] |- |812 |[[Халықаралық бірліктер жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2532] |- |813 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8133] |- |814 |[[Қазақстанның табиғаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 3001] |- |815 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 6990] |- |816 |[[Огюст Конт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 54] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 1296] |- |817 |[[Қаржаубай Сартқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1135] |- |818 |[[Қайталау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 5372] |- |819 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8849] |- |820 |[[Оғызнама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2210] |- |821 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5543] |- |822 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 10281] |- |823 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 23315] |- |824 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8624] |- |825 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 2131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 7505] |- |826 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 5390] |- |827 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 9433] |- |828 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14868] |- |829 |[[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3888] |- |830 |[[Үлгі:Менделеевтің периодтық кестесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 1050] |- |831 |[[Қарлұқтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3243] |- |832 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 5367] |- |833 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4656] |- |834 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 6759] |- |835 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 6909] |- |836 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5660] |- |837 |[[Митохондрия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 5232] |- |838 |[[Атом]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 3336] |- |839 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 5600] |- |840 |[[Карл Маркс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 1817] |- |841 |[[Ньютонның бірінші заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5006] |- |842 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5855] |- |843 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8124] |- |844 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4147] |- |845 |[[Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 34] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1479] |- |846 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 13360] |- |847 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6689] |- |848 |[[Платон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 3035] |- |849 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4854] |- |850 |[[Рим империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6205] |- |851 |[[Мөңке би Төлеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 67] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1051] |- |852 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3816] |- |853 |[[Ғабит Төлеутайұлы Несіпбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 531] |- |854 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11898] |- |855 |[[Іле Алатауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 3271] |- |856 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 8859] |- |857 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5278] |- |858 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5109] |- |859 |[[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 5059] |- |860 |[[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 65] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 451] |- |861 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14415] |- |862 |[[Білім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 3458] |- |863 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7510] |- |864 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 6514] |- |865 |[[Мұрат Мөңкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17056] |- |866 |[[Қарагөз (трагедия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4481] |- |867 |[[Қазақстан археологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3560] |- |868 |[[Көптік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 4475] |- |869 |[[Жер сілкіну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 4601] |- |870 |[[Биосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 6150] |- |871 |[[Төменгі сатыдағы өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2423] |- |872 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8702] |- |873 |[[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4441] |- |874 |[[Тасбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6207] |- |875 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 8385] |- |876 |[[Фольклор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 98] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 2291] |- |877 |[[Каспий маңы ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1852] |- |878 |[[Мемлекеттік ту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 6558] |- |879 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12154] |- |880 |[[Нарықтық экономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3327] |- |881 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 14282] |- |882 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 11055] |- |883 |[[Микробиология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2145] |- |884 |[[Ақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 4742] |- |885 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 8253] |- |886 |[[Виктор Федорович Зайберт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 998] |- |887 |[[Батыс Сібір жазығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 2725] |- |888 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 3965] |- |889 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 906] |- |890 |[[Рибонуклеин қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2907] |- |891 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6470] |- |892 |[[Лексика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4661] |- |893 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 8749] |- |894 |[[Талдықорған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 4811] |- |895 |[[Математика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2945] |- |896 |[[Кинематика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 95] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1806] |- |897 |[[Столыпин реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4832] |- |898 |[[Сөзжасам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 7103] |- |899 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5053] |- |900 |[[Ферменттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 4379] |- |901 |[[Көктөбе (төбе)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 95] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 1878] |- |902 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 1010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 3105] |- |903 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 7528] |- |904 |[[Химиялық байланыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3571] |- |905 |[[Алғашқы адамдар тобыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 48] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 2086] |- |906 |[[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 79] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4126] |- |907 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7209] |- |908 |[[Несие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 1573] |- |909 |[[ДНҚ репликациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2543] |- |910 |[[Болмыс (философия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 2241] |- |911 |[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5015] |- |912 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 7622] |- |913 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 8044] |- |914 |[[Мысыр пирамидалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7612] |- |915 |[[Тасмола мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9110] |- |916 |[[Тұрмыс-салт жырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3242] |- |917 |[[Эндоплазмалық тор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 2376] |- |918 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8975] |- |919 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9651] |- |920 |[[Ұстаз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 3726] |- |921 |[[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2302] |- |922 |[[Әдебиет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 112] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 2949] |- |923 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6219] |- |924 |[[Рибосома]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 2132] |- |925 |[[Карл Линней]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 1956] |- |926 |[[Байқоңыр (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3268] |- |927 |[[Азия ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 903] |- |928 |[[Ер Тоңға (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 89] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1138] |- |929 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4775] |- |930 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7138] |- |931 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5037] |- |932 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6321] |- |933 |[[Мысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 4827] |- |934 |[[Дешті-қыпшақ мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3744] |- |935 |[[Бұлтты технология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 3110] |- |936 |[[Кейкі Көкембайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3564] |- |937 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7225] |- |938 |[[Лингвистика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2312] |- |939 |[[Жер құрылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3606] |- |940 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 10008] |- |941 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 19594] |- |942 |[[Ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 97] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3770] |- |943 |[[Әбу Райхан әл-Бируни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 629] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 3124] |- |944 |[[Қадырғали Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 5036] |- |945 |[[Доспамбет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 5868] |- |946 |[[Жұқпалы аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5063] |- |947 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы (1995)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 772] |- |948 |[[Географиялық ақпараттық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 4455] |- |949 |[[Бумын қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2736] |- |950 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 8192] |- |951 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 5951] |- |952 |[[Мир Қасымұлы Қадырбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 93] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1638] |- |953 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6012] |- |954 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11687] |- |955 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 8384] |- |956 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8141] |- |957 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4871] |- |958 |[[Көшпелілер рухани мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2562] |- |959 |[[Қазақ энциклопедиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4004] |- |960 |[[Менеджмент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 3136] |- |961 |[[Марат Әбдіұлы Омаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2174] |- |962 |[[Телжан Шонанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1907] |- |963 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4401] |- |964 |[[Қылмыстық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3422] |- |965 |[[Юпитер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 3521] |- |966 |[[Марқакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2768] |- |967 |[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1528] |- |968 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4768] |- |969 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 6868] |- |970 |[[Темперамент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 4458] |- |971 |[[Ақпарат технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4111] |- |972 |[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5587] |- |973 |[[Қазақстанның көне қалалары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4014] |- |974 |[[Септік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 4647] |- |975 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7027] |- |976 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 903] |- |977 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6616] |- |978 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 8853] |- |979 |[[Адамның шығу тегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 2513] |- |980 |[[Құлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2444] |- |981 |[[Марко Поло]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 2928] |- |982 |[[Сын есімнің шырайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6190] |- |983 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6980] |- |984 |[[Есімше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 9356] |- |985 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 6942] |- |986 |[[Геодезияның дамуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 21] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 646] |- |987 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4516] |- |988 |[[Қазақ ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2516] |- |989 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4631] |- |990 |[[Бауыр (орган)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 5771] |- |991 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6178] |- |992 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 9155] |- |993 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 9189] |- |994 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 6946] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 9fg75sok6dlaxm8021ezj4k86pmdcoo 3 775603 3687966 3558338 2026-10-28T19:54:16Z VIGNERON 1027 VIGNERON [[Қатысушы талқылауы:Pierce spacem]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Saint Ouen de la Croix]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Pierce spacem|Pierce spacem]]" to "[[Special:CentralAuth/Saint Ouen de la Croix|Saint Ouen de la Croix]]" 3558338 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Pierce spacem}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 17:56, 2026 ж. ақпанның 27 (+05) 63ag6p9kc4d9qgw0zgpavgfpipsq01j 0 779240 3688301 3590358 2026-10-29T10:06:25Z Wikuiser 172895 3688301 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{cleanup}} '''Flutter'''<ref>1. Елепбергенова А.У., Шалтабаев А.А.  Білім беруде мобильді технологияларды қолдану: монография/ Елепбергенова А.У., Шалтабаев А.А.  – Талдықорған: І.Жансүгіров атындағы Жетісу университеті, 2023. – 112 б. </ref> — [[Google]] компаниясы жасаған ашық бастапқы кодты [[пайдаланушы интерфейсі]] (UI) [[фреймворк]]і, ол мобильді, веб платформаларында қолданбалар интерфейстерін құруға арналған. Бұл фреймворк [[Dart]] бағдарламалау тілінде жазылған, оның көмегімен бір код базасынан түрлі платформалар үшін қосымшалар жасау мүмкіндігі бар. Алғаш рет Flutter 2017 жылы таныстырылып, бүгінгі таңда әлем бойынша кеңінен қолданысқа ие болуда. Flutter негіздері оның архитектурасы мен компоненттерінен тұрады. Фреймворк виджеттер жүйесіне негізделген, яғни интерфейс элементтері (батырмалар, мәтіндер, суреттер және т.б.) виджеттер арқылы құрылып, жинақталып, күрделі интерфейстерді қалыптастырады. Flutter ерекшелігі — виджеттердің құрамдас бөлігі ретінде визуалды компоненттерді, сонымен қатар логика мен анимацияларды да қоса алатындығында. Flutter — заманауи технология, мобильді, веб және жұмыс үстелі қосымшаларын әзірлеуде үлкен мүмкіндіктер ұсынады. Әр түрлі платформаларға арналған қосымшалар бір кодпен жазылатыны ''Flutter'' фреймворкімен жұмыс істеудің ерекшелігі болып табылады. Пайдаланылған платформалар эквивалентті емес болғандықтан, кодтың кейбір жеке бөліктерін белгілі бір операциялық жүйеге, мысалы, iOS-қа бейімдеу керек, бірақ оған қарамастан кодтың көп бөлігі сәйкес келеді. Бұл әзірлеушілерге барлық қолдау көрсетілетін платформалар үшін қосымшалар құруға кететін уақыт пен ресурстарды айтарлықтай үнемдеуге мүмкіндік береді. Flutter фреймворкімен жұмыс істеуде ''Dart'' бағдарламалау тілі өңдеу тілі ретінде қолданылады. Қосымша құру кезінде Flutter Dart AoT (қосымшаны іске қоспас бұрын құрастыру) арқылы Android немесе iOS немесе басқа платформада іске қосуға болатын DART кодын қолданбаның жергілікті кодына жібереді. Бірақ, қосымшаны әзірлеу кезінде оны тездету үшін Flutter JIT (қосымшаны іске қосу кезінде құрастыру) қолданылады. == Архитектурасы == Оның екі негізгі компоненті бар: * ''Flutter Engine'': Бұл компонент C++ тілінде жазылған және графика, анимация, текстура және деректерді өңдеу сияқты төменгі деңгейдегі функцияларды қамтамасыз етеді. * ''Foundation Library'': Dart тілінде жазылған, бұл кітапхана виджеттерді, анимацияларды, жағдайды басқаруды және желілік байланыс сияқты жоғары деңгейдегі функцияларды қамтамасыз етеді. == Артықшылықтары == Flutter фреймворкінің көптеген артықшылықтары бар, олар: * ''Бір код базасы'': Flutter фреймворкімен жазылған қосымшаларды Android, iOS, веб және жұмыс үстелі платформаларында пайдалануға болады. Бұл әзірлеушілердің уақытын үнемдейді. * ''Жоғары өнімділік'': Flutter өз графикалық қозғалтқышын пайдалана отырып, жылдамдық пен өнімділікті қамтамасыз етеді. Операциялар тікелей графикалық процессорға жіберіледі, бұл анимациялардың және интерфейстің жедел реакциясын қамтамасыз етеді. * ''Интуитивті интерфейс'': Flutter виджеттер жүйесі интерфейс жасау процесін жеңілдетеді. Пайдаланушылар интерфейс элементтерін оңай өзгертіп, кастомизациялауға мүмкіндік алады. * ''Дамыған экожүйе'': Flutter көптеген кітапханалар мен плагиндермен қамтылған, бұл әзірлеушілерге түрлі функционалдылықтарды қосуға мүмкіндік береді. * ''Кросс-платформалық даму'': Flutter көмегімен әртүрлі платформаларда бірдей тәжірибені қамтамасыз ететін қосымшаларды жасауға болады. Flutter фреймворкін қолдану мүмкіндіктері өте кең. Оны келесі салаларда пайдалануға болады: * ''Мобильді қосымшалар'': Android және iOS платформалары үшін қосымшалар жасау. * ''Веб-қосымшалар'': Flutter фреймворкінің веб нұсқасы, HTML, CSS және JavaScript-ке негізделген. * ''Жұмыс үстелі қосымшалары'': Windows, macOS және Linux үшін кросс-платформалық қосымшалар. * ''IoT (интернет заттары)'': Flutter интерфейстерін IoT құрылғыларымен интеграциялауға болады. Flutter экожүйесі көптеген құралдар мен ресурстарды қамтиды, оларды атап өтсек: * ''Flutter SDK'': Flutter фреймворкімен жұмыс істеу үшін қажетті барлық құралдарды қамтитын бағдарламалық жасақтама пакеті. * ''Dart'':<ref>Баккет К. Dart в действии. Издательство "ДМК Пресс", 2013, - 528 стр</ref> Flutter фреймворкінің негізінде жатқан бағдарламалау тілі, ол синтаксисі жағынан қарапайым және үйренуге оңай. * ''Flutter DevTools'': Flutter және Dart қолданбаларын әзірлеу кезінде қолданылатын графикалық құралдар жиынтығы. Ол әзірлеушілерге қолданбаның жұмысын бақылауға, ақауларды анықтауға, өнімділікті талдауға және UI құрылымын зерттеуге көмектеседі. * ''Hot Reload'': Кодты өзгерткеннен кейін қосымшаны қайта іске қоспай-ақ, интерфейстегі өзгерістерді бірден көруге мүмкіндік беретін функция. * ''Кітапханалар мен плагиндер'': Flutter экожүйесі көптеген кітапханалар мен плагиндерді ұсынады, олар функционалдылықты арттыруға көмектеседі. == Тарихы == Фреймворктің прототипі 2015 жылы пайда болғанымен, алғашқы альфа нұсқасы 2017 жылдың мамырында шыққан, бірақ алғашқы тұрақты шығарылымы - Flutter 1.0 тек 2018 жылдың желтоқсанында жарық көрді. Фреймворктің үнемі жаңа нұсқалары шығып отырады. kdyn1q273hdb8azkgxw4hymj1q20eb2 3688303 3688301 2026-10-29T10:06:54Z Wikuiser 172895 3688303 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{cleanup}} '''Flutter'''<ref>1. Елепбергенова А.У., Шалтабаев А.А.  Білім беруде мобильді технологияларды қолдану: монография/ Елепбергенова А.У., Шалтабаев А.А.  – Талдықорған: І.Жансүгіров атындағы Жетісу университеті, 2023. – 112 б. </ref> — [[Google]] компаниясы жасаған ашық бастапқы кодты [[пайдаланушы интерфейсі]] (UI) [[фреймворк]]і, ол мобильді, веб платформаларында қолданбалар интерфейстерін құруға арналған. Бұл фреймворк [[Dart]] бағдарламалау тілінде жазылған, оның көмегімен бір код базасынан түрлі платформалар үшін қосымшалар жасау мүмкіндігі бар. Алғаш рет Flutter 2017 жылы таныстырылып, бүгінгі таңда әлем бойынша кеңінен қолданысқа ие болуда. Flutter негіздері оның архитектурасы мен компоненттерінен тұрады. Фреймворк виджеттер жүйесіне негізделген, яғни интерфейс элементтері (батырмалар, мәтіндер, суреттер және т.б.) виджеттер арқылы құрылып, жинақталып, күрделі интерфейстерді қалыптастырады. Flutter ерекшелігі — виджеттердің құрамдас бөлігі ретінде визуалды компоненттерді, сонымен қатар логика мен анимацияларды да қоса алатындығында. Flutter — заманауи технология, мобильді, веб және жұмыс үстелі қосымшаларын әзірлеуде үлкен мүмкіндіктер ұсынады. Әр түрлі платформаларға арналған қосымшалар бір кодпен жазылатыны ''Flutter'' фреймворкімен жұмыс істеудің ерекшелігі болып табылады. Пайдаланылған платформалар эквивалентті емес болғандықтан, кодтың кейбір жеке бөліктерін белгілі бір операциялық жүйеге, мысалы, iOS-қа бейімдеу керек, бірақ оған қарамастан кодтың көп бөлігі сәйкес келеді. Бұл әзірлеушілерге барлық қолдау көрсетілетін платформалар үшін қосымшалар құруға кететін уақыт пен ресурстарды айтарлықтай үнемдеуге мүмкіндік береді. Flutter фреймворкімен жұмыс істеуде ''Dart'' бағдарламалау тілі өңдеу тілі ретінде қолданылады. Қосымша құру кезінде Flutter Dart AoT (қосымшаны іске қоспас бұрын құрастыру) арқылы Android немесе iOS немесе басқа платформада іске қосуға болатын DART кодын қолданбаның жергілікті кодына жібереді. Бірақ, қосымшаны әзірлеу кезінде оны тездету үшін Flutter JIT (қосымшаны іске қосу кезінде құрастыру) қолданылады. == Архитектурасы == Оның екі негізгі компоненті бар: * ''Flutter Engine'': Бұл компонент C++ тілінде жазылған және графика, анимация, текстура және деректерді өңдеу сияқты төменгі деңгейдегі функцияларды қамтамасыз етеді. * ''Foundation Library'': Dart тілінде жазылған, бұл кітапхана виджеттерді, анимацияларды, жағдайды басқаруды және желілік байланыс сияқты жоғары деңгейдегі функцияларды қамтамасыз етеді. == Артықшылықтары == Flutter фреймворкінің көптеген артықшылықтары бар, олар: * ''Бір код базасы'': Flutter фреймворкімен жазылған қосымшаларды Android, iOS, веб және жұмыс үстелі платформаларында пайдалануға болады. Бұл әзірлеушілердің уақытын үнемдейді. * ''Жоғары өнімділік'': Flutter өз графикалық қозғалтқышын пайдалана отырып, жылдамдық пен өнімділікті қамтамасыз етеді. Операциялар тікелей графикалық процессорға жіберіледі, бұл анимациялардың және интерфейстің жедел реакциясын қамтамасыз етеді. * ''Интуитивті интерфейс'': Flutter виджеттер жүйесі интерфейс жасау процесін жеңілдетеді. Пайдаланушылар интерфейс элементтерін оңай өзгертіп, кастомизациялауға мүмкіндік алады. * ''Дамыған экожүйе'': Flutter көптеген кітапханалар мен плагиндермен қамтылған, бұл әзірлеушілерге түрлі функционалдылықтарды қосуға мүмкіндік береді. * ''Кросс-платформалық даму'': Flutter көмегімен әртүрлі платформаларда бірдей тәжірибені қамтамасыз ететін қосымшаларды жасауға болады. Flutter фреймворкін қолдану мүмкіндіктері өте кең. Оны келесі салаларда пайдалануға болады: * ''Мобильді қосымшалар'': Android және iOS платформалары үшін қосымшалар жасау. * ''Веб-қосымшалар'': Flutter фреймворкінің веб нұсқасы, HTML, CSS және JavaScript-ке негізделген. * ''Жұмыс үстелі қосымшалары'': Windows, macOS және Linux үшін кросс-платформалық қосымшалар. * ''IoT (интернет заттары)'': Flutter интерфейстерін IoT құрылғыларымен интеграциялауға болады. Flutter экожүйесі көптеген құралдар мен ресурстарды қамтиды, оларды атап өтсек: * ''Flutter SDK'': Flutter фреймворкімен жұмыс істеу үшін қажетті барлық құралдарды қамтитын бағдарламалық жасақтама пакеті. * ''Dart'':<ref>Баккет К. Dart в действии. Издательство "ДМК Пресс", 2013, - 528 стр</ref> Flutter фреймворкінің негізінде жатқан бағдарламалау тілі, ол синтаксисі жағынан қарапайым және үйренуге оңай. * ''Flutter DevTools'': Flutter және Dart қолданбаларын әзірлеу кезінде қолданылатын графикалық құралдар жиынтығы. Ол әзірлеушілерге қолданбаның жұмысын бақылауға, ақауларды анықтауға, өнімділікті талдауға және UI құрылымын зерттеуге көмектеседі. * ''Hot Reload'': Кодты өзгерткеннен кейін қосымшаны қайта іске қоспай-ақ, интерфейстегі өзгерістерді бірден көруге мүмкіндік беретін функция. * ''Кітапханалар мен плагиндер'': Flutter экожүйесі көптеген кітапханалар мен плагиндерді ұсынады, олар функционалдылықты арттыруға көмектеседі. == Тарихы == Фреймворктің прототипі 2015 жылы пайда болғанымен, алғашқы альфа нұсқасы 2017 жылдың мамырында шыққан, бірақ алғашқы тұрақты шығарылымы - Flutter 1.0 тек 2018 жылдың желтоқсанында жарық көрді. Фреймворктің үнемі жаңа нұсқалары шығып отырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} owe1kkck0yw70in6gsmhkqfrc27j5z8 0 780435 3687814 3597542 2026-10-28T15:36:16Z Wikuiser 172895 /* */ 3687814 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Пақырнама''' — [[Қожа Ахмет Ясауи|Қожа Ахмет Ясауидің]] [[Диуани хикмет|«Диуани хикметінен»]] кейінгі маңызды еңбектерінің бірі және оның өз ілімін прозалық түрде жүйелейтін шығармаcы. == Атауының мағынасы == ''Пақырнама'' атауы екі құрамдас бөліктен тұрады: ''«пақыр»'' және» ''«нама»''. «Пақыр» сөзі араб тіліндегі фақр (араб. ''faqr'') түбірінен шығып, «кедейлік», «мұқтаждық» ұғымдарын білдіреді. Бұл ұғым сопылық дәстүрде тек материалдық жоқшылықты емес, адамның Аллаға толық тәуелділігін, рухани мұқтаждығын білдіретін термин ретінде қолданылады. Ал «нама» сөзі парсы тіліндегі наме (парсы. ''nāme'') сөзінен туындап, «хат», «жазба», «кітап» деген мағыналарды білдіреді. Шығыс әдебиетінде бұл қосымша белгілі бір мазмұндағы шығарма атауларында жиі кездеседі. Осылайша, «пақырнама» атауы сопылық әдебиет контекстінде адамның өзін «пақыр» ретінде тануы, яғни Жаратушыға тәуелділігін терең сезінуі мен рухани кемелдену жолын сипаттайтын шығарма түрін білдіреді. Бұл ұғым дәруіштік, тақуалық және сопылық дүниетаныммен тығыз байланысты.<ref>{{citeweb|url=https://bilim-all.kz/article/17668|title=Сұлтан Қожа Ахмет Ясауидің Пақырнамасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-27|lang=}}</ref> == Еңбектің тарихы == Еңбектің шығу тарихы қолжазбалық дәстүрмен тығыз байланысты. Еңбектің Алматы, Түркістан қорларында қолжазба нұсқалары мен Ташкент, Қазан. Душанбе қалаларында литографиялық көшірмелері белгілі. Ғылыми айналымға шығарма алғаш рет XX ғасырда енгізілген. Түркиялық ғалым Кемал Ераслан 1977 жылы "Пақыраманы" латын қарпінде Стамбул университеті Әдебиет факультеті Түрк тілі мен әдебиеті журналының 22-санында мақала түрінде жариялап, оның ғылыми зерттелуіне жол ашқан. Кейін ғалым Абдуррахман Гүзел бұл еңбекке арнайы монографиялық зерттеу жүргізіп, оны сопылық әдебиет контекстінде терең талдаған. Шығарманың қазақ тіліндегі алғашқы аудармасы 1992 жылы Түркістан қаласында "Пақырнама және мінажатнама" атымен жарық көрген. Оны филология ғылымдарының докторы, профессор Сыздықов Керімбек 1904 жылғы Қазан литографиясының негізінде аударған.<ref>{{citeweb|url=https://azretsultan.kz/pa-yrnama/|title=Әзірет Сұлтан ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-03-27|lang=}}</ref> == Еңбектің мазмұны == Пақырнама – сопылық ілімнің негізгі қағидаларын жүйелі түрде түсіндіретін дидактикалық трактат. Шығарманың мазмұнының өзегін «фақр» ұғымы құрайды. Бұл ұғым материалдық кедейлікті емес, адамның рухани тұрғыдан толықтай Аллаға тәуелді болуын, нәпсіден арылуын білдіреді. Шығармада адамның рухани кемелдену жолы кезең-кезеңімен сипатталады. Бұл үдеріс сопылықтағы дәстүрлі төрт сатымен –шариғат, тариқат, мағрифат және хақиқат – тығыз байланысты. Аталған сатылар адамның ішкі дүниесін тазарту, рухани жетілу және Жаратушыға жақындау жолын білдіреді. Сонымен қатар еңбекте кемелдікке жетудің «қырық мақам» жүйесі де аталып өтеді. Еңбекте сопылық этика мәселелері маңызды орын алады. Онда нәпсімен күрес, тақуалық, сабыр мен қанағат, Аллаға деген махаббат, сондай-ақ ұстазға құрмет сияқты құндылықтар қарастырылады. Бұл ұғымдар діни талаптармен қатар адамның моральдық кемелденуінің негізі ретінде түсіндіріледі. Шығармада сопылық жолдағы шәкірттің (мүридтің) рухани тәрбиесі, ұстаз (пір) мен шәкірт арасындағы байланыс, зікір мен ғибадаттың мәні де кеңінен баяндалады. Осы тұрғыдан алғанда, Пақырнама тек теориялық еңбек емес, сопылық өмір салтының практикалық қырларын сипаттайтын нұсқаулық ретінде де бағаланады. Мазмұндық жағынан шығарма Диуани хикмет еңбегімен тығыз байланысты. Егер «Диуани хикмет» сопылық идеяларды поэтикалық түрде жеткізсе, «Пақырнама» оларды жүйелеп, түсіндіретін прозалық трактат ретінде ерекшеленеді.<ref>{{Cite book | author = Дәуешова С.М.(ред.) | title = Ғасыр данасы – Қожа Ахмет Ясауи | publisher = | year = 2024 | location = Астана | page = 571 | language = kk }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Пақырнама]] [[Санат:Қожа Ахмет Ясауи]] 9it6xirojtwjhajwkoplsficlsmpfhw 4 780876 3687806 3687106 2026-10-28T15:00:41Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3687806 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-10-27'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Басты бет]] | data-sort-value="522" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 522] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="428" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 428] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="284" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 284] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="208" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 208] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="190" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 190] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="189" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 189] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Республика күні (Қазақстан)]] | data-sort-value="151" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 151] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="125" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 125] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 104] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 99] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="94" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 94] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="86" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 86] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 85] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 85] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 80] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 78] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Алматы]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 76] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 76] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 76] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="76" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 76] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 74] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 74] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Медеу Сәрсеке]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 70] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Ерен еңбегі үшін медалі]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 64] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 61] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 60] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Жігіттер тобы]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 60] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 59] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Дондук-Дашы]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BA-%D0%94%D0%B0%D1%88%D1%8B 58] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 58] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 56] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 56] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="55" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 55] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 54] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 51] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 51] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 51] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 50] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 50] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 50] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 49] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 48] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 47] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Sonatrach]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sonatrach 46] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 46] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 46] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 46] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 45] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 45] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 45] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 44] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 44] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 44] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 44] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 44] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 43] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 43] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 43] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 42] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 42] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 42] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 42] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 42] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 41] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 41] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[YouTube]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 40] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 40] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 39] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 39] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 39] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 38] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Құрмет ордені]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 37] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 37] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 37] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 37] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 36] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 36] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 36] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 36] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 36] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 36] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Логикалық элементтер]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 35] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Қастек Баянбай]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 35] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 35] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 35] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 35] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 35] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 35] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Лашын]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 35] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 35] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Наймандар]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 34] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Арғын]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 34] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Езнас]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%81 34] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 34] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 33] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Спандияр Көбеев]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 33] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Жиембет жырау]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 33] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Сәттіғұл Жанғабылұлы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 33] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 33] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 32] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 32] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 32] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 32] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 32] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 32] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 31] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 31] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Мәдениет саласының үздігі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%B3%D1%96 31] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Адай]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 31] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Қайрат Советайұлы Боранбаев]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 31] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 31] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 31] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 31] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 30] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 30] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Төле би]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 30] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Ұзақбай Желдірбайұлы Құлымбетов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 30] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 29] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Қазақстандағы су қоймаларының тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 29] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 29] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 29] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Шымкент]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 29] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 29] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Жаныс]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 29] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Тест]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%81%D1%82 29] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Зар Заман ақындары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 28] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Сақтар]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 28] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Шежіре]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 28] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Жер]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 28] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 28] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 28] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Ас қорыту жүйесі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 28] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 28] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Жанар Қожақанқызы Байсемізова]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 27] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 27] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Мәриям Хакімжанова]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 27] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 27] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 27] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Харри Кейн]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BD 27] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Серік Ибрагимов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 27] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Алғашқы ұстаз (кітап)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 27] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Алтын доп (France Football)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D0%BE%D0%BF_%28France_Football%29 27] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Дулат]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 26] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 26] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Табын]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 26] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Майлар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 26] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Түрксіб]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 26] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Диуани хикмет]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 25] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 25] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Аңыздың ақыры]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 25] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Ерінгүлділер]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 25] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Мінез-құлық]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 25] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Ресей]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 25] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Бұланты шайқасы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Ысты]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 25] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 24] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Әт-Тәкуир сүресі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%82-%D0%A2%D3%99%D0%BA%D1%83%D0%B8%D1%80_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 24] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 24] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Зат есім]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 24] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 24] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Бұрындық хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 24] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 24] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Айсұлтан Рахатұлы Назарбаев]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Жас Алаш (газет)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%28%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%29 24] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Түркістан автономиясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Майқы би]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 24] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 24] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Керей хан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Сан есім]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 23] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 23] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 23] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Есім хан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 23] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%95%D1%80%D1%96_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D1%8B 23] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Болат Шамғалиұлы Сарыбаев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 23] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Индиго]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 23] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Тасымал (лингвистика)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 23] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Арқайым]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 23] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 23] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 23] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Мәшһүр Жүсіп кесенесі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 23] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Мұрат Құсайынов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Салауат]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 22] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[:Санат:Алтын доп иегерлері|Санат:Алтын доп иегерлері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D0%BE%D0%BF_%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[BilimLand]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BilimLand 22] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 22] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 22] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Ұлт-азаттық көтерілістер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Есімдік]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 21] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Байбақты]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 21] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Досымжан Қарпықұлы Таңатаров]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Логикалық заңдар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Рахымжан Қасымғалиұлы Отарбаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 21] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Жиде]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 21] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Қытай]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 21] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Еркебұлан Тоқтар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Түрікменстан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Еркектің жыныстық мүшесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 20] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 20] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Орал]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 20] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 20] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 20] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 20] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Ерзат Дулат]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 20] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 20] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 20] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 20] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Талап Сұлтанбеков]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 20] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Ауру]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%80%D1%83 20] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 20] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Шина]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BD%D0%B0 20] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Оңтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 19] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Торғай көтерілісі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 19] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалайтын халықаралық бағдарлама]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0 19] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Астана]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 19] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Алдар Көсе]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5 19] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Бәйдібек ауданы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 19] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Бесеудің хаты]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 19] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Албан руы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Шеркеш]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 19] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Ескендір (поэма)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 19] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Ноғай Ордасы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 18] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Асанбай Асқарұлы Асқаров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Алаш партиясының бағдарламасы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Уикипедия]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 18] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 18] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Қарқаралы петициясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Құран]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Мемлекеттік қызмет]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 18] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Байұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Ахмед Иүгінеки]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 18] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 18] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Атеизм]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%B5%D0%B8%D0%B7%D0%BC 18] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Логика]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Алпамыс батыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Жақып Ақбаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Төре]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 18] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 18] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 18] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Даярлық]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%8F%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 18] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Үркер (роман)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 18] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Zheka Fatbelly]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Zheka_Fatbelly 18] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Жеменей (аудан)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%28%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%29 17] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Тараз]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 17] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Етістік]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 17] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 17] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Фонетика]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Еуропа]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 17] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Саржан сұлтанның көтерілісі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Әл-Кәфирун сүресі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D1%84%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Патша үкіметінің отаршылдық қоныс аудару саясаты]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Павлодар облысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Ұстаз]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 17] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 17] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 17] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 17] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Мұрат Мөңкеұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Адай шежіресі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Алшын]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 17] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Жасуша]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 17] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 17] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Халық қаһарманы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 17] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Дидахмет Әшімханұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA 17] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Еуропалық комиссияның төрағасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 16] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Әзілхан Нұршайықов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 16] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Кабирия]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Тоқтар Серіков]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Қаһар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Столыпин реформасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Дусетос]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%BE%D1%81 16] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Азамат соғысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Жеменей]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B9 16] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Тәжікстан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Жоңғар хандығы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 16] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Талас шайқасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 16] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Қазына]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 16] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Болат Оралұлы Ақшолақов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Есет Көкіұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Дос-Мұқасан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Қожа]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 16] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Алатау (қала)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 16] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Қазтуған Сүйінішұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Паскаль заңы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 16] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Дидактика]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Жетіру]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 16] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Девианттық мінез-құлық]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 16] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Молда Мұса Байзақұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Қ]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 16] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Тама]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 16] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Эссе]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 16] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Нысанбай Жаманқұлұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Әбділда Тәжібаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Жошы хан кесенесі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 15] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Маусым]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%83%D1%81%D1%8B%D0%BC 15] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 15] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Жүрек]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 15] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Қартқожа (роман)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 15] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 15] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 15] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Яһудилік]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D2%BB%D1%83%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA 15] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 15] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Сарайшық]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%88%D1%8B%D2%9B 15] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 15] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Қатысушы:1nter pares/зертхана]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 15] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Қазалы ауданы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Игельстром реформасы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Зейнеп Ахметова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Алтын Қыран ордені]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 15] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Ақ азу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D1%83 15] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 15] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Қорықтар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Гидросфера]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 15] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Түркия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Беріш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 15] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Қазақстан Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революция кезінде]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 15] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 15] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Жасанды нейронды желі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 15] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Ақтау]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 15] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Ғұмар Қараш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 15] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Келес ауданы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 15] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 15] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Жаңа экономикалық саясат]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 15] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Нұралы хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Септік жалғау]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 14] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Тимур Анатольевич Козырев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Жәңгір-Керей хан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Наполеон Бонапарт]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 14] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Шахмұрат Мүтәліп]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 14] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[КешYOU]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 14] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 14] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Шақ (етістік)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 14] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Үмбетей Тілеуұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 14] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Іле Алатауы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 14] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Асық]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B 14] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Ақселеу Сланұлы Сейдімбек]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Тәж Махал]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 14] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Ішкі қызмет жарғысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Халық музыкасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 14] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 14] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Il’han Ihsan]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 14] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Үндестік заңы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 14] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Сыпыра жырау]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 14] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Балқаш]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 14] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Ботбай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 14] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Компьютер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Кейкі Көкембайұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Уәлихан Қозыкеұлы Бишімбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Қасым Қайсенов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Коммунарлық әдістеме]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B5 14] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Шымыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Қатысушы:Tuttiorchestra687/зертхана]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3ATuttiorchestra687%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 14] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Әзербайжан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Шолпан Маратқызы Қадырова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Атырау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 13] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Колледж]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6 13] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Құтлұқ Бұқа (беклербек)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0_%28%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%29 13] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Жаһанша Досмұхамедов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Төреғали Төреəліұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Унаи Симон]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%BD%D0%B0%D0%B8_%D0%A1%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%BD 13] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Светлана Өдепқызы Смағұлова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Философия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Ом заңы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 13] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Бекболат Әшекеев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D3%98%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Этика]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 13] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Қыпшақ хандығы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 13] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Қамар сұлу]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 13] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Үлгі:Басты бет/Жаңалықтар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82%2F%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Қазақстанның халық әртісі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%99%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 13] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 13] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Нагоя университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%8F_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Зейнолла Сәнікұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Өмірзая (роман)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 13] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Қазақстан демографиясы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 13] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Запорожье атом электр станциясы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B6%D1%8C%D0%B5_%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Компьютерлік желі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 13] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 13] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Доспамбет жырау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Ми]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 13] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Зат алмасу]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%83 13] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Мұстафа Өзтүрiк]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 13] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Байжігіт Тоқтарқожаұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 13] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Ысық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[:Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері|Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29_%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 13] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Уәлибек Әбдірайымов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 13] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Неологизм]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%BC 13] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9E%D2%9B%D1%83-%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 13] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Егемен Қазақстан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Тынымбай Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Сәбит Дөнентаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Серік Мұхамбедияұлы Әкішев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BA%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Интонация]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 13] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%B7_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%8B 13] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 12] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Ертіс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 12] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Ер Сайын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Тәтті шай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96_%D1%88%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Жалғау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 12] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Қалтай Мұхамеджанов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Тарақты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Елтаңба]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 12] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Үстеу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 12] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Онтогенез]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 12] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Тұқым қуалайтын аурулар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Қырымның қырық батыры]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Кенесары - Наурызбай (тарихи жыр)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_-_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8_%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 12] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Алғи]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B8 12] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Құндылық]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 12] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Фолк]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D0%BA 12] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 12] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Метонимия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Қысым]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC 12] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 12] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Тахауи Ахтанов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%90%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Дженсен Хуанг]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A5%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B3 12] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Тұңғышбай Қадырұлы Жаманқұлов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Жатыр миомасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 12] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 12] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Сыбайлас жемқорлық]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 12] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Қобыланды батыр (жыр)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 12] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Моңғол империясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Жұбан Молдағалиев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Септік]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 12] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Марганец]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D1%86 12] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Сәуле Мешітбайқызы Мешітбаева]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5_%D0%9C%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Қайым Мұқамедханов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Балуан Шолақ]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 12] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Тобыш]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%88 12] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Таз руы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 12] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Ер-тұрман]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80-%D1%82%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Хемосинтез]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 12] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Килиан Мбаппе]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B1%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B5 12] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Толағай (аңыз)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9_%28%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%29 12] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Қазақ ұлттық медицина университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Гауһартас (фильм)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 12] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Абдолла Қарсақбаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Қасым ханның қасқа жолы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Бекболат Қанайұлы Тілеухан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Фотосинтез]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 12] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Ер Тарғын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Мағауия Абайұлы Құнанбаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 12] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 12] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 12] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Зейнолла Қабдолов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 12] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Қозыбақов Момбек Жамалбекұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Вьетнам]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D1%8C%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC 11] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Жүйке жасушалары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Аманат (партия)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 11] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 11] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Алматы метросы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Бангладеш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D1%88 11] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Ұбашы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B1%D0%B0%D1%88%D1%8B 11] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 11] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Мутация]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Домбыра]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 11] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Транспирация]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Әбубәкір Боранқұлұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Қаракерей]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 11] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Жәдидшілдік]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA 11] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Отырар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Жетімдер руы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 11] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Бекарыстан би ауылы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Даун синдромы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 11] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Төлеген Мұхамеджанұлы Мұхамеджанов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Ұйқы безі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 11] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Ақуыз]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 11] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Шалкиіз Тіленшіұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Педагогика]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Бұғылар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 11] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Адамның мінез-құлығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Жар жағалаған жалғыз]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7 11] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Мәдениет]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 11] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Отан ордені]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 11] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Калашников автоматы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 11] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[SCAT]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 11] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Сарыағаш ауданы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 11] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Сәлем салу]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 11] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 11] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Уикипедия:Барлық Уикипедияларда болуы тиіс мақала тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%8B_%D1%82%D0%B8%D1%96%D1%81_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Соғыс және бейбітшілік]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 11] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Қазақ әдебиеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Жұрнақ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 11] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Татьяна Витальевна Охлопкова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D1%85%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Церен-Дондук]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD-%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BA 11] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Көптік жалғау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Қарақалпақ рулары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Ыстанбұл]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D2%B1%D0%BB 11] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 11] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Жақайым]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 11] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Шағатай ұлысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Жаппас]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 11] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Әскери бөлім]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC 11] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Ғұндар мемлекеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Ауғанстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Солтүстік Америка]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Қазақ энциклопедиясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Мәтін]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 11] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Тоқаш Бокин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D0%91%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Жапония қалаларының тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Байтұрсынұлының мұражай үйі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9_%D2%AF%D0%B9%D1%96 11] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Жайықмұнай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BC%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Ғабиден Мұстафин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[АИВ/ЖИТС]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 11] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Саяси мінез-құлық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Пневмония]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Халықаралық студенттер күні]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 11] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Жетіқарақшы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 11] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Аристотель]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 11] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Мұхамедияр Хангерейұлы Тұнғашин]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%B1%D0%BD%D2%93%D0%B0%D1%88%D0%B8%D0%BD 11] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Уақ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 11] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 11] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Ресей империясы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Тұмау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Сөздік қор]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 11] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Туристік кластер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Жүрек-қантамырлар жүйесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Құстар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Төлеңгіттер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Минет]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%82 10] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Зәр шығару жүйесі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Мөңке би Тілеуұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Қарасай ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Ыбырай Жақаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Жаңабай (Дулат)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 10] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Сығанақ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 10] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Ұзақ Саурықұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%A1%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Қазақстанда ерекше қорғалатын табиғи аумақтар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Емельян Пугачёв]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD_%D0%9F%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%87%D1%91%D0%B2 10] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Шиқан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Қарлығаш Төлегенқызы Мұхамеджанова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Қатысушы:Aldogarov]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 10] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Күшала]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0 10] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Алтынсарин ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Саясаттану]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 10] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Батыс Қазақстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 10] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Зүлфия Дидахметқызы Қарина]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D2%AF%D0%BB%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Балқадиша әні]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B0_%D3%99%D0%BD%D1%96 10] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 10] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Кәсіпкерлік]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA 10] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[:Санат:Ресей өзендері|Санат:Ресей өзендері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 10] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 10] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Құлсары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Эндокриндік жүйе]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 10] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Екінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Мұсабек Байзақов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Мақала]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 10] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Барыс ордені]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 10] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Есімше]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 10] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Ферменттер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Сібір қырғыздары туралы жарғы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 10] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Аборт]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 10] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Торғайдағы Амангелді Иманов бастаған ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 10] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Бүйрекүсті безі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 10] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Жапония]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Өскемен]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 10] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Өт айдайтын дәрілер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Ер Төстік]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 10] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Ордабасы құрылтайы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 10] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 10] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Кәкен Аханов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Иран]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Мезодерма]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0 10] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Қарасай батыр]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[STEM]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=STEM 10] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Қазақстанның сыртқы саясаты]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 10] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Раиса Садықова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Дүние жүзінің саяси картасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Баян Сұлу (кондитер фабрикасы)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83_%28%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%84%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%29 10] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Наурызым қорығы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 10] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Дін]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 10] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Уикипедия:Уикипедия туралы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Айдос Сәкенұлы Мырзахметов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Жетісай ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Ирак]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BA 10] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Бату хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Қалқанша без]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B7 10] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Тәуелдік жалғау]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Барақ Сатыбалдыұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Сын есім]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 10] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Саят Қабылұлы Медеуов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[I Осман]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=I_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Құрылтай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Microsoft Excel]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Microsoft_Excel 10] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Африка]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Жау тылындағы бала]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 10] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 10] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Оразақын Асқар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Мұхамеджан Сералин]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Ислам]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 10] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 10] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Мереке Әбдешұлы Құлкенов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Темір дәуірі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Мұғалім]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BC 10] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Қылмыстық құқық]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 10] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Зиян]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B8%D1%8F%D0%BD 10] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Етіс]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 10] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Митоз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B7 10] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Смағұл Сәдуақасов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 10] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} mgzr8ywvugp7dnb6avhrgi80hvomv12 0 781593 3687808 3647054 2026-10-28T15:08:08Z Wikuiser 172895 /* */ 3687808 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} {{Үңгір |Атауы = Назгум үңгірі |Төл атауы = |Сурет = |Сурет тақырыбы = |Тереңдігі = |Амплитуда = |Ұзындығы = 100 м-ден астам |Көлемі = |Ашылған жылы = |Түрі = |Жанас жыныстар = |Кіретін есік саны = |Қиындық деңгейі = |Келушілер үшін қол жетімді = |Жарығы = |Сайты = |Координаттары = 43.4810703/80.2515241 |CoordScale = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Алматы облысы |Ортаққордағы санаты = }} '''Назгум үңгірі''' — [[Алматы облысы|Алматы облысының]] [[Ұйғыр ауданы]] аумағында орналасқан табиғи және тарихи нысан. Үңгір халық арасында кең таралған аңыздармен байланысты киелі орындардың бірі ретінде белгілі. == Орналасуы == Назгум үңгірі Алматы облысы, Ұйғыр ауданы аумағында, табиғаты көркем таулы өңірлердің бірінде орналасқан. Айналасы жартасты және табиғи ландшафттарға бай болып келеді. == Сипаттамасы == Үңгірдің ұзындығы шамамен 100 метрден асады. Оның ішінде тар өткелдер мен кең қуыстар кездеседі. Ішкі бөлігінің ауа температурасы төмен әрі ылғалды болады. Кейбір бөліктерінде табиғи тасты құрылымдар қалыптасқан. Назгум үңгірі табиғи ерекшеліктерімен қатар, тарихи-аңыздық орын ретінде де танымал. == Атауы == Үңгір атауы халық арасында таралған Назгум есімді қыз туралы аңызбен байланыстырылады. Аңыз бойынша, жаугершілік кезеңде Назгум жаулардан қашып, осы үңгірді паналаған. Кейін оның осы жерде қаза болғаны туралы әңгімелер сақталған. Сол себепті үңгір «Назгум үңгірі» деп аталып кеткен. Кейбір деректерде Назгум тарихи тұлға ретінде де сипатталады. == Туризм == Қазіргі уақытта Назгум үңгірі жергілікті туристер, өлкетанушылар және табиғат әуесқойлары баратын орындардың бірі болып саналады. Үңгір өңірдің тарихи-танымдық және туристік нысандары қатарына жатады. == Қауіпсіздік == Үңгірге бару кезінде арнайы жарық құралдарын пайдалану және қауіпсіздік ережелерін сақтау ұсынылады. Кейбір бөліктері тар әрі тайғақ болғандықтан, тәжірибелі адамдармен бірге бару қажет. == Дереккөздер == * Алматы облысының тарихи-өлкетану материалдары. * Ұйғыр ауданының табиғи нысандары туралы мәліметтер. * Қазақстандағы киелі орындар жөніндегі деректер. [[Санат:Қазақстан үңгірлері]] rb8q0fkpby8bq1lq5it3k7gs6enp2zo 0 782823 3687798 3625177 2026-10-28T14:27:43Z Wikuiser 172895 /* */ 3687798 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2026}} {{Компания |атауы = Smartling |логотипі = |суреті = |сурет атауы = |түрі = |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = 2009 |құрушы = Джек Уэлд, Андрей Аксельрод |орналасуы = [[Нью-Йорк]], АҚШ |басты адамдары = |саласы = аударма |өнімі = |меншікті капиталы = |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |активтер = |капитализация = |қызметкерлер саны = |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = {{URL|https://www.smartling.com/}} |Ортаққор = }} '''Smartling''' — штаб-пәтері Нью-Йорк қаласында орналасқан бұлттық аударма технологиялары мен тілдік қызметтер көрсететін компания. Компания аударма үдерісін автоматтандыруға және көптілді цифрлық контентті басқаруға арналған шешімдерді ұсынады. Smartling компаниясы 2009 жылы Джек Уэлд пен Андрей Аксельродтың бастамасымен құрылған. Құрылғаннан кейін компания бірнеше инвестициялық қаржыландыру кезеңдерінен өтіп, өз қызметін кеңейтті. Кейіннен халықаралық нарықтағы орнын нығайту мақсатында аударма және локализация саласында жұмыс істейтін бірқатар компанияларды сатып алды. Олардың қатарында халықаралық кеңею үдерісіндегі ұйымдарға аударма қызметтерін көрсеткен VerbalizeIt және мобильді қосымшаларды локализациялаумен айналысқан Jargon компаниялары бар <ref>{{cite web |url=https://www.smartling.com/about-us/ |title=About Us |publisher=Smartling |accessdate=2026-06-23}}</ref> Smartling цифрлық контентті шет тілдеріне автоматты түрде аударуға мүмкіндік береді. Клиенттердің веб-сайттары мен қосымшаларында пайда болған жаңа немесе жаңартылған мазмұн жүйе арқылы анықталып, аудармашыларға жіберіледі. Түпнұсқа мәтінде өзгерістер енгізілген жағдайда, платформаның көмегімен барлық тілдік нұсқалар автоматты түрде жаңартуға белгіленеді. Осылайша аударылған контент пайдаланушыларға клиенттік жүйелер арқылы жеткізіледі.Компания әлемнің ондаған елінде, соның ішінде Шығыс Еуропа мен Азия аймақтарында өз филиалдары мен қашықтан жұмыс істейтін мамандар желісін (флилансерлер, крауд-тестерлер) пайдаланады Компания өз штатындағы мамандармен қатар әлемнің әртүрлі елдеріндегі мыңдаған аудармашылармен ынтымақтастық орнатады. [[Аударма]] үдерісі мәтінді аудару, сапасын тексеру, құқықтық сараптау және редакциялау кезеңдерінен тұрады. Smartling мәтіндік аудармамен қатар аудио және бейнематериалдарды да аударумен айналысады. Компанияның негізгі қызметтері бұлттық технологияларға негізделген. Сонымен қатар Smartling мобильді қосымшаларды локализациялауға арналған арнайы платформаларды әзірлеген. Бұл шешімдер аудармалар мен жергілікті мазмұнды қосымшаның жаңа нұсқасын шығармай-ақ жаңартуға мүмкіндік береді. == Негізгі қызмет бағыттары: == * '''Локализация:''' Бағдарламалық жасақтаманы, веб-сайттарды және видеоойындарды аудару әрі мәдени бейімдеу. * '''Жасанды интеллект: ''' AI модельдерін оқытуға арналған көптілді деректерді жинау, транскрипция жасау және сараптау қызметтері. * '''Тестілеу:''' Ойындарды, қосымшаларды және жүйелерді функционалдық тұрғыдан жан-жақты тексеру. * '''Аударма қызметтері:''' Медицина, заң, қаржы және E-commerce салаларындағы құжаттар мен мазмұнды аудару. Қазіргі уақытта Smartling аударма технологиялары мен локализация қызметтері саласындағы жетекші халықаралық компаниялардың бірі болып саналады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Санатсыз мақала}} kczxn7vvkgcu1l1z1jmgwy2252bdat1 0 783147 3688263 3682717 2026-10-29T09:37:46Z Balapany 187728 3688263 wikitext text/x-wiki == Өмірбаяны == {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант |Есімі = Алексей Кортнев |Атауы = |Сурет = Кортнев-2024 (cropped).jpg |Сурет ені = 220px |Сурет тақырыбы = Алексей Кортнев, 2024 жыл |Фон = |Туылған кездегі есімі = Алексей Анатольевич Кортнев |Толық аты = Алексей Анатольевич Кортнев |Туған күні = 12.10.1966 |Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{RUS}} |Мамандықтары = {{әнші|Ресей}}, музыкант, композитор, автор-орындаушы, актёр, сценарист, тележүргізуші |Дауыс түрі = |Аспаптары = вокал, гитара |Жанрлары = [[Рок-музыка|рок]], [[джаз-рок]], авторлық ән |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = [https://nsmusicband.ru/] }} '''Алексей Анатольевич Кортнев''' ({{lang-ru|Алексей Анатольевич Кортнев}}; [[12 қазан]] [[1966 жыл]], [[Мәскеу]]) — кеңестік және ресейлік әнші, музыкант, композитор, автор-орындаушы, театр, кино және дубляж актёры, сценарист және тележүргізуші. Ол, ең алдымен, [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] тобының вокалисі әрі жетекшісі ретінде белгілі.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://radioshanson.ru/artist/kortnev-aleksey |title=Алексей Кортнев |publisher=Радио Шансон |access-date=2026-07-07}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білім алуы === Алексей Кортнев 1966 жылы 12 қазанда Мәскеуде дүниеге келген. Музыкаға ерте қызығып, алғашқы әндерін ағылшын тілі тереңдетіліп оқытылатын мектептің жетінші сыныбында жазған.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref> 1983 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетіне оқуға түсіп, ММУ Студенттік театры жанындағы музыкалық студияға қабылданады. Сол жерде Валдис Пельшпен танысып, екеуі көп ұзамай «Дуэт „Несчастный случай“» атауымен сахнаға шығады. Кейін бұл дуэт толыққанды музыкалық топқа айналды.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref> === «Несчастный случай» тобы === Кортневтің шығармашылық өмірі [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] тобымен тығыз байланысты. Ол топтың негізгі вокалисі, фронтмені және көптеген ән мәтіндерінің авторы болды. Топ Мәскеу студенттік театр ортасынан шыққанымен, кейін ресейлік рок және джаз-рок сахнасының танымал ұжымдарының біріне айналды. Топтың белгілі әндерінің қатарына «Что ты имела в виду?», «Овощное танго», «Если б не было тебя», «Генералы песчаных карьеров», «Бэтмен» және басқа шығармалар жатады. «Несчастный случай» шығармашылығы ирониялық мәтіндерімен, театрлық қойылым элементтерімен және рок, джаз, кабаре дәстүрлерін біріктіруімен ерекшеленеді. == Театр, мюзикл және теледидардағы қызметі == Кортнев театр және теледидар саласында да белсенді еңбек етті. 1990 жылы Валдис Пельш, Игорь Угольников және басқа әріптестерімен бірге [[«Оба-на!»]] тележобасына қатысты. Кейін әртүрлі телебағдарламаларда автор, жүргізуші және қатысушы ретінде көрінді. Ол Ресейде қойылған бірқатар шетелдік мюзиклдердің орыс тіліндегі мәтіндерін бейімдеуге қатысқан. Олардың қатарында «Кошки», «Иствикские ведьмы», ''Mamma Mia!'' және «Красавица и чудовище» мюзиклдері аталады.<ref>{{cite web |url=https://rg.ru/2006/06/06/kortnev.html |title=В мюзикле Mamma mia песни АВВА споют на русском |publisher=Российская газета |date=2006-06-06 |access-date=2026-07-07}}</ref> МХТ имени А. П. Чехова театрындағы «Конёк-Горбунок» спектакліне Сергей Чекрыжов музыка жазып, Алексей Кортнев өлең мәтіндерін жазды. Бұл қойылым 2008 жылы «Хрустальная Турандот» сыйлығын, 2009 жылы «Золотая маска» ұлттық театр сыйлығын алды.<ref>{{cite web |url=https://mxat.theater/spektakli/konek-gorbunok |title=Спектакль «Конёк-Горбунок» |publisher=МХТ имени А. П. Чехова |access-date=2026-07-07}}</ref> == Кино және дубляж == Алексей Кортнев кино мен телесериалдарда да ойнады. Оның фильмографиясында «День радио», «День выборов», «Московская сага», «О чём говорят мужчины», «Дежурный ангел» және басқа жобалар бар.<ref>{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/name/116083/ |title=Алексей Кортнев: фильмы, биография, фильмография |publisher=Кинопоиск |access-date=2026-07-07}}</ref> Дубляж саласында Кортнев Тим Бёртон жобасы бойынша түсірілген «Кошмар перед Рождеством» мультфильмінің орыс тіліндегі нұсқасында Джек Скеллингтон кейіпкерін дыбыстаған.<ref>{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/film/8222/cast/who_is/voice/ |title=Кошмар перед Рождеством — роли дублировали |publisher=Кинопоиск |access-date=2026-07-07}}</ref> == Қазақстандағы өнер көрсетуі == Ашық дереккөздерде Кортневтің Қазақстандағы бірнеше мәдени іс-шараға қатысқаны көрсетіледі. 2023 жылы Қарағандыда өткен DosStar оперетта және мюзикл фестивалінің бағдарламасында ол «Несчастный случай» тобының жетекшісі, актёр және әнші ретінде көрсетіліп, қойылымдағы Дежурный рөлінде аталған.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/584710?lang=ru |title=DosStar-2023 состоится в Караганде в сентябре. Стала известна программа фестиваля |publisher=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының интернет-ресурстары |date=2023 |access-date=2026-07-07}}</ref> 2024 жылы Кортнев Максим Леонидовпен бірге «Рок-н-рольщики» бірлескен концерттік жобасымен Қазақстанда өнер көрсетті. Жоба «Секрет» бит-квартеті мен «Несчастный случай» тобының музыкалық дәстүрлерін біріктіретін акустикалық бағдарлама ретінде ұсынылды. Концерттер Астанада, Қарағандыда және Алматыда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://sxodim.com/astana/event/koncert-maksima-leonidova-i-alekseya-kortneva-rok-n-rolshchiki |title=Концерт Максима Леонидова и Алексея Кортнева «Рок-н-рольщики» в Астане |publisher=Сходить |date=2024-09-23 |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sxodim.com/karaganda/event/koncert-maksima-leonidova-i-alekseya-kortneva-rok-n-rolshchiki |title=Концерт «Рок-н-рольщики» в Караганде |publisher=Сходить |date=2024-09-23 |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zakazbiletov.kz/ru/1-almaty/3-kontserty/leonidov-i-kortnev-v-almaty/66810 |title=Рок-н-Рольщики, Максим Леонидов и Алексей Кортнев в Алматы |publisher=Zakazbiletov.kz |access-date=2026-07-07}}</ref> Қазақстанда алған арнайы музыкалық сыйлықтары туралы сенімді ашық дереккөздерде нақты мәлімет көрсетілмеген. == Марапаттары == Кортневтің және «Несчастный случай» тобының шығармашылығы әр жылдары бірнеше марапатқа ие болды. Топ 1990 жылы Эдинбург фестивалінің сыйлығын алды, 1996—1998 жылдары «Золотой граммофон» премиясының лауреаты болды, 1998 жылы «Что ты имела в виду» әні үшін «Стопудовый хит» сыйлығын алды. 2003 жылы топтың сайты «Золотой сайт» премиясына ие болды, ал 2011 жылы «Шла Саша по шоссе» клипі үшін «Мультиматограф» фестивалінің жүлдесін алды.<ref>{{cite web |url=https://radioshanson.ru/artist/neschastnyy-sluchay |title=Несчастный случай |publisher=Радио Шансон |access-date=2026-07-07}}</ref> 2021 жылы Алексей Кортнев Сергей Плотов және Алексей Франдеттимен бірге Новосибирск академиялық жастар театры «Глобус» қойған ''Cabaret'' спектаклі үшін «Музыкальное сердце театра» ұлттық сыйлығының «Ең үздік ән мәтіні» аталымында лауреат атанды.<ref>{{cite web |url=https://musicalheart.ru/laureaty-all/ |title=Лауреаты все |publisher=Музыкальное сердце театра |access-date=2026-07-07}}</ref> == Таңдамалы фильмография == * 1992 — «Прорва» * 2003 — «День радио» * 2004 — «Московская сага» * 2006 — «Гадкие лебеди» * 2007 — «День выборов» * 2007 — «Ветка сирени» * 2009 — «День выборов» * 2010 — «О чём говорят мужчины» * 2010 — «Дежурный ангел» * 2012 — «Дежурный ангел 2» * 2015 — «Пансионат „Сказка“, или Чудеса включены» == Таңдамалы дискография == Негізгі дискографиясы «Несчастный случай» тобының альбомдарымен байланысты. * 1994 — «Троды плудов» * 1995 — ''Mein Lieber Tanz'' * 1997 — «Это любовь» * 2000 — «Чернослив и курага» * 2003 — «Последние деньки в раю» * 2006 — «Простые числа» * 2010 — «Тоннель в конце света» * 2013 — «Гоняясь за бизоном» * 2014 — «Кранты» * 2017 — «Плохой танцор» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://nsmusicband.ru/ «Несчастный случай» тобының ресми сайты] * [https://www.kinopoisk.ru/name/116083/ Алексей Кортнев — Кинопоиск] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alexei_Kortnev Алексей Кортнев — Wikimedia Commons] [[Санат:1966 жылы туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:Ресей әншілері]] [[Санат:Ресей рок-музыканттары]] [[Санат:Ресей актёрлері]] [[Санат:Ресей тележүргізушілері]] [[Санат:Композиторлар]] [[Санат:Автор-орындаушылар]] i8xy8uzpag9onld1n9xb05j0ktlao9q 3688266 3688263 2026-10-29T09:38:17Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Balapany|Balapany]] ([[User talk:Balapany|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3646223 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Музыкант |Есімі = Алексей Кортнев |Атауы = |Сурет = Кортнев-2024 (cropped).jpg |Сурет ені = 220px |Сурет тақырыбы = Алексей Кортнев, 2024 жыл |Фон = |Туылған кездегі есімі = Алексей Анатольевич Кортнев |Толық аты = Алексей Анатольевич Кортнев |Туған күні = 12.10.1966 |Туған жері = {{туғанжері|Мәскеу|Мәскеуде}}, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{RUS}} |Мамандықтары = {{әнші|Ресей}}, музыкант, композитор, автор-орындаушы, актёр, сценарист, тележүргізуші |Дауыс түрі = |Аспаптары = вокал, гитара |Жанрлары = [[Рок-музыка|рок]], [[джаз-рок]], авторлық ән |Лақап аттары = |Ұжымдары = [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = [https://nsmusicband.ru/] }} '''Алексей Анатольевич Кортнев''' ({{lang-ru|Алексей Анатольевич Кортнев}}; [[12 қазан]] [[1966 жыл]], [[Мәскеу]]) — кеңестік және ресейлік әнші, музыкант, композитор, автор-орындаушы, театр, кино және дубляж актёры, сценарист және тележүргізуші. Ол, ең алдымен, [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] тобының вокалисі әрі жетекшісі ретінде белгілі.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://radioshanson.ru/artist/kortnev-aleksey |title=Алексей Кортнев |publisher=Радио Шансон |access-date=2026-07-07}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білім алуы === Алексей Кортнев 1966 жылы 12 қазанда Мәскеуде дүниеге келген. Музыкаға ерте қызығып, алғашқы әндерін ағылшын тілі тереңдетіліп оқытылатын мектептің жетінші сыныбында жазған.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref> 1983 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетіне оқуға түсіп, ММУ Студенттік театры жанындағы музыкалық студияға қабылданады. Сол жерде Валдис Пельшпен танысып, екеуі көп ұзамай «Дуэт „Несчастный случай“» атауымен сахнаға шығады. Кейін бұл дуэт толыққанды музыкалық топқа айналды.<ref>{{cite web |url=https://et-cetera.ru/creators/aleksey-kortnev/ |title=Алексей Кортнев |publisher=Театр Et Cetera |access-date=2026-07-07}}</ref> === «Несчастный случай» тобы === Кортневтің шығармашылық өмірі [[Несчастный случай (топ)|Несчастный случай]] тобымен тығыз байланысты. Ол топтың негізгі вокалисі, фронтмені және көптеген ән мәтіндерінің авторы болды. Топ Мәскеу студенттік театр ортасынан шыққанымен, кейін ресейлік рок және джаз-рок сахнасының танымал ұжымдарының біріне айналды. Топтың белгілі әндерінің қатарына «Что ты имела в виду?», «Овощное танго», «Если б не было тебя», «Генералы песчаных карьеров», «Бэтмен» және басқа шығармалар жатады. «Несчастный случай» шығармашылығы ирониялық мәтіндерімен, театрлық қойылым элементтерімен және рок, джаз, кабаре дәстүрлерін біріктіруімен ерекшеленеді. == Театр, мюзикл және теледидардағы қызметі == Кортнев театр және теледидар саласында да белсенді еңбек етті. 1990 жылы Валдис Пельш, Игорь Угольников және басқа әріптестерімен бірге [[«Оба-на!»]] тележобасына қатысты. Кейін әртүрлі телебағдарламаларда автор, жүргізуші және қатысушы ретінде көрінді. Ол Ресейде қойылған бірқатар шетелдік мюзиклдердің орыс тіліндегі мәтіндерін бейімдеуге қатысқан. Олардың қатарында «Кошки», «Иствикские ведьмы», ''Mamma Mia!'' және «Красавица и чудовище» мюзиклдері аталады.<ref>{{cite web |url=https://rg.ru/2006/06/06/kortnev.html |title=В мюзикле Mamma mia песни АВВА споют на русском |publisher=Российская газета |date=2006-06-06 |access-date=2026-07-07}}</ref> МХТ имени А. П. Чехова театрындағы «Конёк-Горбунок» спектакліне Сергей Чекрыжов музыка жазып, Алексей Кортнев өлең мәтіндерін жазды. Бұл қойылым 2008 жылы «Хрустальная Турандот» сыйлығын, 2009 жылы «Золотая маска» ұлттық театр сыйлығын алды.<ref>{{cite web |url=https://mxat.theater/spektakli/konek-gorbunok |title=Спектакль «Конёк-Горбунок» |publisher=МХТ имени А. П. Чехова |access-date=2026-07-07}}</ref> == Кино және дубляж == Алексей Кортнев кино мен телесериалдарда да ойнады. Оның фильмографиясында «День радио», «День выборов», «Московская сага», «О чём говорят мужчины», «Дежурный ангел» және басқа жобалар бар.<ref>{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/name/116083/ |title=Алексей Кортнев: фильмы, биография, фильмография |publisher=Кинопоиск |access-date=2026-07-07}}</ref> Дубляж саласында Кортнев Тим Бёртон жобасы бойынша түсірілген «Кошмар перед Рождеством» мультфильмінің орыс тіліндегі нұсқасында Джек Скеллингтон кейіпкерін дыбыстаған.<ref>{{cite web |url=https://www.kinopoisk.ru/film/8222/cast/who_is/voice/ |title=Кошмар перед Рождеством — роли дублировали |publisher=Кинопоиск |access-date=2026-07-07}}</ref> == Қазақстандағы өнер көрсетуі == Ашық дереккөздерде Кортневтің Қазақстандағы бірнеше мәдени іс-шараға қатысқаны көрсетіледі. 2023 жылы Қарағандыда өткен DosStar оперетта және мюзикл фестивалінің бағдарламасында ол «Несчастный случай» тобының жетекшісі, актёр және әнші ретінде көрсетіліп, қойылымдағы Дежурный рөлінде аталған.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/584710?lang=ru |title=DosStar-2023 состоится в Караганде в сентябре. Стала известна программа фестиваля |publisher=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының интернет-ресурстары |date=2023 |access-date=2026-07-07}}</ref> 2024 жылы Кортнев Максим Леонидовпен бірге «Рок-н-рольщики» бірлескен концерттік жобасымен Қазақстанда өнер көрсетті. Жоба «Секрет» бит-квартеті мен «Несчастный случай» тобының музыкалық дәстүрлерін біріктіретін акустикалық бағдарлама ретінде ұсынылды. Концерттер Астанада, Қарағандыда және Алматыда жарияланған.<ref>{{cite web |url=https://sxodim.com/astana/event/koncert-maksima-leonidova-i-alekseya-kortneva-rok-n-rolshchiki |title=Концерт Максима Леонидова и Алексея Кортнева «Рок-н-рольщики» в Астане |publisher=Сходить |date=2024-09-23 |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sxodim.com/karaganda/event/koncert-maksima-leonidova-i-alekseya-kortneva-rok-n-rolshchiki |title=Концерт «Рок-н-рольщики» в Караганде |publisher=Сходить |date=2024-09-23 |access-date=2026-07-07}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zakazbiletov.kz/ru/1-almaty/3-kontserty/leonidov-i-kortnev-v-almaty/66810 |title=Рок-н-Рольщики, Максим Леонидов и Алексей Кортнев в Алматы |publisher=Zakazbiletov.kz |access-date=2026-07-07}}</ref> Қазақстанда алған арнайы музыкалық сыйлықтары туралы сенімді ашық дереккөздерде нақты мәлімет көрсетілмеген. == Марапаттары == Кортневтің және «Несчастный случай» тобының шығармашылығы әр жылдары бірнеше марапатқа ие болды. Топ 1990 жылы Эдинбург фестивалінің сыйлығын алды, 1996—1998 жылдары «Золотой граммофон» премиясының лауреаты болды, 1998 жылы «Что ты имела в виду» әні үшін «Стопудовый хит» сыйлығын алды. 2003 жылы топтың сайты «Золотой сайт» премиясына ие болды, ал 2011 жылы «Шла Саша по шоссе» клипі үшін «Мультиматограф» фестивалінің жүлдесін алды.<ref>{{cite web |url=https://radioshanson.ru/artist/neschastnyy-sluchay |title=Несчастный случай |publisher=Радио Шансон |access-date=2026-07-07}}</ref> 2021 жылы Алексей Кортнев Сергей Плотов және Алексей Франдеттимен бірге Новосибирск академиялық жастар театры «Глобус» қойған ''Cabaret'' спектаклі үшін «Музыкальное сердце театра» ұлттық сыйлығының «Ең үздік ән мәтіні» аталымында лауреат атанды.<ref>{{cite web |url=https://musicalheart.ru/laureaty-all/ |title=Лауреаты все |publisher=Музыкальное сердце театра |access-date=2026-07-07}}</ref> == Таңдамалы фильмография == * 1992 — «Прорва» * 2003 — «День радио» * 2004 — «Московская сага» * 2006 — «Гадкие лебеди» * 2007 — «День выборов» * 2007 — «Ветка сирени» * 2009 — «День выборов» * 2010 — «О чём говорят мужчины» * 2010 — «Дежурный ангел» * 2012 — «Дежурный ангел 2» * 2015 — «Пансионат „Сказка“, или Чудеса включены» == Таңдамалы дискография == Негізгі дискографиясы «Несчастный случай» тобының альбомдарымен байланысты. * 1994 — «Троды плудов» * 1995 — ''Mein Lieber Tanz'' * 1997 — «Это любовь» * 2000 — «Чернослив и курага» * 2003 — «Последние деньки в раю» * 2006 — «Простые числа» * 2010 — «Тоннель в конце света» * 2013 — «Гоняясь за бизоном» * 2014 — «Кранты» * 2017 — «Плохой танцор» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://nsmusicband.ru/ «Несчастный случай» тобының ресми сайты] * [https://www.kinopoisk.ru/name/116083/ Алексей Кортнев — Кинопоиск] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alexei_Kortnev Алексей Кортнев — Wikimedia Commons] [[Санат:1966 жылы туғандар]] [[Санат:Мәскеуде туғандар]] [[Санат:Ресей әншілері]] [[Санат:Ресей рок-музыканттары]] [[Санат:Ресей актёрлері]] [[Санат:Ресей тележүргізушілері]] [[Санат:Композиторлар]] [[Санат:Автор-орындаушылар]] juv07d1596697i0dwiwo6kd4mrv6uxe 0 785452 3688113 3677428 2026-10-29T05:47:56Z Амина67 187710 3688113 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мұратбек Мүфтиұлы Кенемолдин''' (8-ші тамыз 1958, Би Боранбай ауылы, Ақсуат ауданы, бұрынғы Семей, қазіргі Абай облысы) – алаштанушы қаламгер, тарихшы. 1980-1985 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын тарих және құқық мамандығы бойынша үздік бітірген. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1993 ж.). ==Еңбек өтілі == 1985-1990 жылдары бұрынғы Семей облысы Шар аудандық «Достық туы» («Знамя дружбы») газеттерінде аудармашы, аға әдеби қызметкер, әлеуметтік-экономикалық бөлім меңгерушісі; 1991-2000 жылдары облыстық «Семей таңы» газетінің әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, бас редактор орынбасары; 2000-2003 жылдары – «Демократия» тәуелсіз қоғамдық-саяси газетінің атқарушы редакторы, «Ирбис» ТРК ЗАО» аймақтық тілшісі; 2003-2006 жылдары – Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті жанындағы «Шәкәрімтану» ҒЗО директорының орынбасары; 2006-2017 жылдары республикалық «Абай» журналының әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшыcы; 2017-2018 жылдары Абай атындағы мемлекеттік қорық-музейінің жетекші ғылыми қызметкері. == Шығармашылығы == «Шәкәрім айтқан Қазақ оқығандары» кітабы / Зерттеулер, мақалалар. – Астана: «Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті жанындағы «Алашорда» қоғамдық қоры, 2021; <br>«Семей – Алаштың жүрегі» кітабы / Алаш қаласы. Алашорда. Алаш арыстары / Зерттеулер, мақалалар. 1-басылым, 252-бет. – Семей: <br>«Zhardem» республикалық баспа компаниясы, 2024; <br>«Семей – Алаштың жүрегі» кітабы / Зерттеулер, мақалалар. «Абай жолы» кітапханасы» жобасы бойынша екінші толық басылым, 312-бет. – Астана: «Фолиант» баспасы» ЖШС, 2025. <br>Бұдан басқа «Өнегелі өмір асулары» (2008), «Аңшы Жекен» (2012), «Барлаушы Байғабыл» (2019) деректі кітаптары жарық көрген. <br>Алаш қозғалысы тақырыбына жарияланған «Шәкәрім өмірінің белгісіз беттерінен» (Шәкәрімтану мәселелері атты 6 томдық ғылыми мақалалар жинағының 1-ші томы, Новосибирск, 2006), «Алаш қаласы болған» («Абай» журналы 2014, №5), «Тінібай қажы» және «Шоқан өмірінің жұмбақтары» (Лев Гумилев атындағы ЕҰУ-нің халықаралық ғылыми-көпшілік «Mangi EL» журналы 2016 жыл 1 ақпан, №1 (15) және 9 қазан, №5 (19), «Жәрдем» баспаханасы («Абай» журналы 2009, №3), Биахмет Сәрсенов, Турағұл Абайұлы, Ахметжан Қозыбағаров («Алаштың Ақ жолы» республикалық байқауының ғылыми-зерттеу материалдары жинағы, 2013 жыл 13 желтоқсан), «Алғашқы қазақ оқығандары» («Абай» журналы 2011, №4, облыстық «Дидар» газеті 2017, №110 (17505) және №113 (17508), «Әлихан Бөкейхан және Сібір басылымдары», «Әуезов және «Таң» журналы» («Абай» журналы 2016, №1 және «Таң» журналы 2017, №1 (5), («Әлихан Бөкейхан және тәуелсіздік мұраты» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары жинағы, Астана, 2016), «Ғалия» медресесінің семейлік шәкірттері» («Абай» журналы 2007, №3 және «Егемен Қазақстан» газеті 2022 жыл, 4 қазан) тәрізді жалпы саны елуге жуық тарихи-танымдық материалдардың авторы. <br> Зерттеу еңбектері мен өмірбаяны «Алаш қозғалысы» энциклопедиялық анықтамалығына (2014 ж.) енген . == Марапаттары == * Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі (1993); * Қазақстан Республикасы «Ақпарат саласының үздігі» төсбелгісі (2017); * «Алаштың Ақ жолы» жалпыұлттық шығармашылық байқауының лауреаты, төсбелгісінің иегері («Ақ жол» демократиялық партиясы. Астана, 2013 жыл 13 желтоқсан); * Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт минстрлігі мен «Ақ жол» демократиялық партиясы Алғыс хаттары, республикалық және облыстық деңгейдегі журналистік сыйлықтармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://semeylib.kz/?page_id=12976|title=КЕНЕМОЛДИН МҰРАТБЕК МҮФТИҰЛЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} gct5jz1pl4w9g7iwxig666lb50tu9y4 3688123 3688113 2026-10-29T05:53:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Амина67|Амина67]] ([[User talk:Амина67|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3659449 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мұратбек Мүфтиұлы Кенемолдин''' (8 тамыз 1958, Би Боранбай ауылы, Ақсуат ауданы, бұрынғы Семей, қазіргі Абай облысы) – алаштанушы қаламгер, тарихшы. 1980-1985 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын тарих және құқық мамандығы бойынша үздік бітірген. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1993 ж.). ==Еңбек өтілі == 1985-1990 жылдары бұрынғы Семей облысы Шар аудандық «Достық туы» («Знамя дружбы») газеттерінде аудармашы, аға әдеби қызметкер, әлеуметтік-экономикалық бөлім меңгерушісі; 1991-2000 жылдары облыстық «Семей таңы» газетінің әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, бас редактор орынбасары; 2000-2003 жылдары – «Демократия» тәуелсіз қоғамдық-саяси газетінің атқарушы редакторы, «Ирбис» ТРК ЗАО» аймақтық тілшісі; 2003-2006 жылдары – Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті жанындағы «Шәкәрімтану» ҒЗО директорының орынбасары; 2006-2017 жылдары республикалық «Абай» журналының әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшыcы; 2017-2018 жылдары Абай атындағы мемлекеттік қорық-музейінің жетекші ғылыми қызметкері. == Шығармашылығы == «Шәкәрім айтқан Қазақ оқығандары» кітабы / Зерттеулер, мақалалар. – Астана: «Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті жанындағы «Алашорда» қоғамдық қоры, 2021; <br>«Семей – Алаштың жүрегі» кітабы / Алаш қаласы. Алашорда. Алаш арыстары / Зерттеулер, мақалалар. 1-басылым, 252-бет. – Семей: <br>«Zhardem» республикалық баспа компаниясы, 2024; <br>«Семей – Алаштың жүрегі» кітабы / Зерттеулер, мақалалар. «Абай жолы» кітапханасы» жобасы бойынша екінші толық басылым, 312-бет. – Астана: «Фолиант» баспасы» ЖШС, 2025. <br>Бұдан басқа «Өнегелі өмір асулары» (2008), «Аңшы Жекен» (2012), «Барлаушы Байғабыл» (2019) деректі кітаптары жарық көрген. <br>Алаш қозғалысы тақырыбына жарияланған «Шәкәрім өмірінің белгісіз беттерінен» (Шәкәрімтану мәселелері атты 6 томдық ғылыми мақалалар жинағының 1-ші томы, Новосибирск, 2006), «Алаш қаласы болған» («Абай» журналы 2014, №5), «Тінібай қажы» және «Шоқан өмірінің жұмбақтары» (Лев Гумилев атындағы ЕҰУ-нің халықаралық ғылыми-көпшілік «Mangi EL» журналы 2016 жыл 1 ақпан, №1 (15) және 9 қазан, №5 (19), «Жәрдем» баспаханасы («Абай» журналы 2009, №3), Биахмет Сәрсенов, Турағұл Абайұлы, Ахметжан Қозыбағаров («Алаштың Ақ жолы» республикалық байқауының ғылыми-зерттеу материалдары жинағы, 2013 жыл 13 желтоқсан), «Алғашқы қазақ оқығандары» («Абай» журналы 2011, №4, облыстық «Дидар» газеті 2017, №110 (17505) және №113 (17508), «Әлихан Бөкейхан және Сібір басылымдары», «Әуезов және «Таң» журналы» («Абай» журналы 2016, №1 және «Таң» журналы 2017, №1 (5), («Әлихан Бөкейхан және тәуелсіздік мұраты» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары жинағы, Астана, 2016), «Ғалия» медресесінің семейлік шәкірттері» («Абай» журналы 2007, №3 және «Егемен Қазақстан» газеті 2022 жыл, 4 қазан) тәрізді жалпы саны елуге жуық тарихи-танымдық материалдардың авторы. <br> Зерттеу еңбектері мен өмірбаяны «Алаш қозғалысы» энциклопедиялық анықтамалығына (2014 ж.) енген . == Марапаттары == * Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі (1993); * Қазақстан Республикасы «Ақпарат саласының үздігі» төсбелгісі (2017); * «Алаштың Ақ жолы» жалпыұлттық шығармашылық байқауының лауреаты, төсбелгісінің иегері («Ақ жол» демократиялық партиясы. Астана, 2013 жыл 13 желтоқсан); * Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт минстрлігі мен «Ақ жол» демократиялық партиясы Алғыс хаттары, республикалық және облыстық деңгейдегі журналистік сыйлықтармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://semeylib.kz/?page_id=12976|title=КЕНЕМОЛДИН МҰРАТБЕК МҮФТИҰЛЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} cyiuubx8vt5sc7x3tgqfp3wk0iqb2hl 0 785599 3687786 3647835 2026-10-28T13:07:26Z Wikuiser 172895 /* */ 3687786 wikitext text/x-wiki {{біріктірілсін|Швейцария франкі}} {{Валюта |Атауы = Швейцар франкі |Шынайы атауы = Schweizer Franken |Тіл коды = de |Сурет = CHF 100 9 front.jpg |Сурет2 = 1SwissFranc2001.jpg |Сурет атауы = 2019 жылғы 100 швейцар франкі банкноты |Сурет атауы2 = 2001 жылғы 1 швейцар франкі монетасы |ISO = CHF |ISO сандық = 756 |Ел = [[Швейцария]]<br>[[Лихтенштейн]] |Эмитент = [[Швейцария Ұлттық банкі]] |Белгісі = Fr., SFr., CHF |Бөлшек бірлігі = раппен |Бөлшек = 1/100 |Монеталар = 5, 10, 20 раппен; ½, 1, 2 және 5 франк |Банкноталар = 10, 20, 50, 100, 200 және 1000 франк |Енгізілген = 1850 |Айналымнан алынған = |Орталық банк = [[Швейцария Ұлттық банкі|Schweizerische Nationalbank]] }} '''Швейцар франкі''' (нем. ''Schweizer Franken'', фр. ''franc suisse'', итал. ''franco svizzero'', романш. ''franc svizzer''; [[ISO 4217]] коды — '''CHF''', сандық коды — '''756''') — [[Швейцария]] мен [[Лихтенштейн]]нің ресми ақша бірлігі. Бір франк 100 ұсақ ақша бірлігіне бөлінеді: неміс тілінде — ''Rappen'', француз тілінде — ''centime'', итальян тілінде — ''centesimo'', романш тілінде — ''rap''. Швейцар франкінің банкноталарын [[Швейцария Ұлттық банкі]] (нем. ''Schweizerische Nationalbank'', фр. ''Banque nationale suisse''; SNB), ал айналым монеталарын Швейцарияның федералдық монета сарайы — [[Swissmint]] шығарады.<ref name="SNB-banknotes">[https://www.snb.ch/en/services-events/digital-services/faq-overview/qas_noten Questions and answers on banknotes] — Swiss National Bank. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref><ref name="Swissmint-coins">[https://www.swissmint.ch/en/circulation-coins Circulation coins – The present-day role of coins as currency] — Swissmint, 4 наурыз 2024. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Қазіргі айналымда 5, 10 және 20 раппендік, сондай-ақ ½, 1, 2 және 5 франктік монеталар мен 10, 20, 50, 100, 200 және 1000 франктік банкноталар қолданылады.<ref name="Swissmint-coins"/><ref name="SNB-banknotes"/> == Тарихы == 1848 жылы қазіргі федералдық Швейцария мемлекеті құрылғаннан кейін монета шығару құқығы кантондардан Конфедерацияға берілді. 1850 жылғы 7 мамырдағы Федералдық монета туралы заңмен бірыңғай ұлттық ақша бірлігі — швейцар франкі енгізілді.<ref name="SNB-chronicle">[https://www.snb.ch/en/the-snb/organisation/history/geld-und-waehrungspolitische-chronik Chronicle of monetary events 1848–2025] — Swiss National Bank. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> 1850 жылғы ақша жүйесі француз франкінің стандартына негізделді. Бір франк 5 грамм 0,900 сынамалы күміске, яғни 4,5 грамм таза күміске сәйкес келді.<ref name="Swissmint-faq">[https://www.swissmint.ch/en/frequently-asked-question Frequently asked questions] — Swissmint. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> 1865 жылғы 23 желтоқсанда Швейцария, [[Франция]], [[Бельгия]] және [[Италия]] [[Латын монеталық одағы]]н құрды. Кейін оған Грекия қосылды. Одаққа қатысушы мемлекеттердің алтын және күміс монеталарының салмағы мен бағалы металл сынамасы біріздендірілді. Латын монеталық одағы 1926 жылдың соңында таратылды.<ref name="SNB-chronicle"/> === Швейцария Ұлттық банкінің құрылуы === XIX ғасырдың екінші жартысында Швейцарияда банкноталарды әртүрлі кантондық және жеке банктер шығарды. 1891 жылы Конфедерацияға банкнота шығару жөніндегі ерекше құқық берілді. 1905 жылы Ұлттық банк туралы заң қабылданып, 1907 жылы Швейцария Ұлттық банкі өз қызметін бастады.<ref name="SNB-history">[https://www.snb.ch/en/snb-explained/history How long has the Swiss National Bank existed?] — Swiss National Bank. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> 1973 жылы Швейцария франктің АҚШ долларына белгіленген бағамынан бас тартып, құбылмалы айырбас бағамына көшті. Бұл Швейцария Ұлттық банкіне тәуелсіз ақша-кредит саясатын жүргізуге мүмкіндік берді.<ref name="SNB-history"/> == Монеталары == Қазіргі айналымдағы 5 раппендік монета алюминийлі қоладан жасалады, ал 10 және 20 раппендік, ½, 1, 2 және 5 франктік монеталар мыс-никель қорытпасынан соғылады.<ref name="Swissmint-faq"/> 1968 жылдан бастап ½, 1 және 2 франктік күміс монеталар мыс-никель монеталармен алмастырылды. 1969 жылғы 5 франктік монета күмістен жасалған соңғы тұрақты айналым шығарылымы болды. Күміс монеталар 1972 жылғы 31 наурыздан кейін айналымнан толығымен шығарылды.<ref name="Swissmint-faq"/> === 10 сантимдік монета === Швейцарияның 10 раппендік монетасының негізгі дизайны, соғылған жылын қоспағанда, '''1879 жылдан бері өзгермеген'''. 2021 жылы Guinness World Records оны дизайны өзгерместен айналымда ең ұзақ уақыт жүрген монета ретінде таныды.<ref name="Swissmint-record">[https://www.swissmint.ch/en/nsb?id=83065 Two numismatic world records: the world's smallest commemorative coin and the oldest coin still in circulation] — Swissmint, 13 сәуір 2021. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> == Банкноталар == Қазіргі айналымдағы банкноталар Швейцария Ұлттық банкінің тоғызыншы сериясына жатады. Ол 2016–2019 жылдары кезең-кезеңімен шығарылды. Серияның ортақ тақырыбы — '''«Швейцарияның сан қыры»''' (ағылш. ''The many facets of Switzerland'').<ref name="SNB-series9">[https://www.snb.ch/en/the-snb/mandates-goals/cash/series-9 The current banknote series] — Swiss National Bank. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> {| class="wikitable sortable" ! Номиналы ! Негізгі түсі ! Негізгі тақырыбы ! Мотиві ! Өлшемі ! Айналымға шыққан күні |- | '''10 франк''' | сары | ұйымдастырушылық қабілет | уақыт | 70 × 123 мм | 18 қазан 2017 |- | '''20 франк''' | қызыл | шығармашылық | жарық | 70 × 130 мм | 17 мамыр 2017 |- | '''50 франк''' | жасыл | тәжірибелердің көптүрлілігі | жел | 70 × 137 мм | 12 сәуір 2016 |- | '''100 франк''' | көк | гуманитарлық дәстүр | су | 70 × 144 мм | 12 қыркүйек 2019 |- | '''200 франк''' | қоңыр | ғылыми әлеует | материя | 70 × 151 мм | 22 тамыз 2018 |- | '''1000 франк''' | күлгін | қарым-қатынас мәдениеті | тіл | 70 × 158 мм | 13 наурыз 2019 |} <ref name="SNB-series9"/> Тоғызыншы серия банкноталары үш қабатты ''Durasafe'' материалы негізінде әзірленген. Оларда оптикалық өзгермелі элементтер, қауіпсіздік жолағы, микромәтіндер, ультракүлгін және инфрақызыл қорғаныш элементтері қолданылады.<ref name="SNB-series9"/> === Оныншы серия === 2024 жылы Швейцария Ұлттық банкі оныншы банкноталар сериясын әзірлеуді бастады. Жаңа серияның тақырыбы — '''«Швейцария және оның биіктіктері»''' (ағылш. ''Switzerland and its altitudes''). 2026 жылғы 4 наурызда SNB дизайн байқауының жеңімпазы ретінде '''Emphase Ltd''' компаниясының '''Concept J''' жобасын таңдады. Жобаны Фабьен Кильшёр мен Себастьен Фазель жетекшілік еткен команда әзірлеген.<ref name="SNB-2026-design">[https://www.snb.ch/en/publications/communication/press-releases/2026/pre_20260304 Emphase Ltd to design new banknote series] — Swiss National Bank, 4 наурыз 2026. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> SNB мәліметінше, байқауда ұсынылған жоба түпкілікті дизайн болып табылмайды. Жаңа банкноталарды айналымға шығару '''2030-жылдардың басынан ерте жоспарланбайды'''.<ref name="SNB-series10">[https://www.snb.ch/en/the-snb/mandates-goals/cash/series-10 New banknote series project] — Swiss National Bank. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> == Ақша-кредит саясаты == Швейцария Ұлттық банкінің негізгі міндеті — елдің экономикалық дамуын ескере отырып, баға тұрақтылығын қамтамасыз ету. 2026 жылғы 18 маусымдағы ақша-кредит саясаты жөніндегі шешімінде SNB негізгі саясат мөлшерлемесін '''0%''' деңгейінде қалдырды. Сонымен бірге банк қажет болған жағдайда швейцар франкінің жылдам және шамадан тыс нығаюына қарсы валюта нарығына белсендірек араласуға дайын екенін мәлімдеді.<ref name="SNB-rate-2026">[https://www.snb.ch/en/publications/communication/press-releases-restricted/pre_20260618 Monetary policy assessment of 18 June 2026] — Swiss National Bank, 18 маусым 2026. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> == 2026 жылғы референдум == 2026 жылғы 8 наурызда Швейцарияда қолма-қол ақша мен ұлттық валютаның мәртебесіне қатысты федералдық дауыс беру өтті. «Қолма-қол ақша — еркіндік» бастамасы 45,61% қолдау алып, 54,39% дауыспен қабылданбады. Ал парламент ұсынған Швейцария валютасы мен қолма-қол ақша ұсынысына қатысты тікелей қарсы ұсыныс '''73,41%''' дауыс жинап, барлық кантондарда қолдау тапты.<ref name="CH-vote-2026">[https://abstimmungen.admin.ch/en/details/2026-03-08?proposalId=6822 Federal decree on Swiss currency and cash supply — vote of 8 March 2026] — Swiss Federal Statistical Office. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Қарсы ұсыныстың мақсаты Швейцарияның ақша бірлігі швейцар франкі болып табылатынын және мемлекет экономика мен халықты қолма-қол ақшамен қамтамасыз етуге тиіс екенін конституциялық деңгейде бекіту болды.<ref>[https://www.admin.ch/en/cash-initiative-and-counter-proposal Cash initiative and counter-proposal] — Swiss Federal Council. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> == Лихтенштейнде қолданылуы == Швейцар франкі [[Лихтенштейн]]нің ресми валютасы болып табылады. 1924 жылғы '''11 сәуірде''' Лихтенштейн ландтагы швейцар франкін елдің заңды валютасы ретінде енгізу туралы шешім қабылдады. Тиісті заң 1924 жылғы 26 мамырда күшіне енді.<ref name="Liechtenstein-1924">[https://www.liechtenstein.li/liechtenstein_news/100-jahre-schweizer-franken-feierlich-gewurdigt 100 Jahre Schweizer Franken feierlich gewürdigt] — Regierung des Fürstentums Liechtenstein, 11 сәуір 2024. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> 1980 жылы Лихтенштейн мен Швейцария арасында валюталық келісімге қол қойылды. Ол '''1981 жылғы 25 қарашада''' күшіне еніп, Лихтенштейнді ресми түрде Швейцарияның валюталық кеңістігіне қосты.<ref name="Liechtenstein-contract">[https://bua.regierung.li/BuA/default.aspx?erweitert=true&nr=21&year=2024 Bericht und Antrag Nr. 21/2024 — 100 Jahre Schweizer Franken] — Regierung des Fürstentums Liechtenstein, 2024. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> == Қазақстандағы швейцар франкі == Швейцар франкі Қазақстан Ұлттық Банкінің ресми валюта бағамдарының тізіміне кіреді. Ұлттық Банк қазақ тілінде валютаның атауын '''«Швейцар франкі»''', ал халықаралық кодын '''CHF''' деп көрсетеді.<ref name="NBK-CHF">[https://nationalbank.kz/kz/exchangerates/ezhednevnye-oficialnye-rynochnye-kursy-valyut Валюталардың күн сайынғы ресми (нарықтық) бағамдары] — Қазақстан Ұлттық Банкі. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> 2026 жылғы '''24 тамызда''' Қазақстан Ұлттық Банкі белгілеген ресми бағам '''1 CHF = 571,89 KZT''' болды.<ref name="NBK-CHF"/> Қазақстан Ұлттық Банкінің әдістемесіне сәйкес АҚШ долларынан өзге валюталардың теңгеге қатысты ресми бағамдары Астана уақытымен сағат 16:00-де қалыптасқан кросс-бағамдар негізінде есептеледі.<ref name="NBK-CHF"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.snb.ch/ Швейцария Ұлттық банкінің ресми сайты] * [https://www.snb.ch/en/the-snb/mandates-goals/cash/series-9 Швейцария Ұлттық банкі — қазіргі банкноталар сериясы] * [https://www.snb.ch/en/the-snb/mandates-goals/cash/series-10 Швейцария Ұлттық банкі — оныншы банкноталар сериясы] * [https://www.swissmint.ch/ Swissmint — Швейцарияның федералдық монета сарайы] * [https://www.swissmint.ch/en/circulation-coins Swissmint — айналымдағы монеталар] * [https://www.liechtenstein.li/ Лихтенштейннің ресми порталы] * [https://nationalbank.kz/kz/exchangerates/ezhednevnye-oficialnye-rynochnye-kursy-valyut Қазақстан Ұлттық Банкі — валюталардың ресми бағамдары] [[Санат:Еуропа валюталары]] [[Санат:Франк]] asxnhzlzug2wlos9o2b21cp0u8mef1d 0 785601 3687784 3645996 2026-10-28T13:05:53Z Wikuiser 172895 /* */ 3687784 wikitext text/x-wiki {{біріктірілсін|Бреттон-Вудс Жүйесі}} [[Сурет:Morgenthau Bretton Woods opening 1944.jpg|thumb|300px|АҚШ қаржы министрі [[Генри Моргентау (кіші)|Генри Моргентау]] Бреттон-Вудс конференциясының ашылуында сөз сөйлеуде, 1944 жыл]] '''Бреттон-Вудс жүйесі''' (ағылш. ''Bretton Woods system''), сондай-ақ '''Бреттон-Вудс валюталық жүйесі''' — [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тың соңғы кезеңінде қалыптасқан және соғыстан кейінгі халықаралық валюталық-қаржылық қатынастардың негізін құраған халықаралық ақша жүйесі. Оның негізгі қағидалары 1944 жылғы 1–22 шілдеде АҚШ-тың [[Нью-Гэмпшир]] штатындағы Бреттон-Вудс елді мекенінде өткен [[Бреттон-Вудс конференциясы|Біріккен Ұлттар Ұйымының Валюталық-қаржылық конференциясында]] келісілді.<ref name="WB-conference">[https://www.worldbank.org/en/about/archives/history/exhibits/bretton-woods-monetary-conference Bretton Woods Monetary Conference, July 1–22, 1944] — World Bank Group Archives. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Жүйе '''тұрақты, бірақ қажет болған жағдайда өзгертілетін айырбас бағамдарына''' негізделді. Қатысушы елдер өз валюталарының паритетін [[АҚШ доллары]]на немесе алтынға қатысты белгіледі, ал АҚШ доллары шетелдік ресми ақша органдары үшін бір [[трой унциясы]] таза алтынға '''35 АҚШ доллары''' бағамымен айырбасталуға тиіс болды. Ұлттық валюталардың нарықтық бағамдары белгіленген паритеттің айналасында тар дәлізде ұсталды.<ref name="Fed-created">[https://www.federalreservehistory.org/essays/bretton-woods-created Creation of the Bretton Woods System] — Federal Reserve History. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Бреттон-Вудс келісімдері сонымен бірге екі халықаралық қаржы институтын — [[Халықаралық валюта қоры]]н (ХВҚ, IMF) және [[Халықаралық қайта құру және даму банкі]]н (ХҚДБ, IBRD; кейін [[Дүниежүзілік банк тобы]]ның өзегіне айналды) құруға негіз болды.<ref name="WB-history">[https://www.worldbank.org/en/archive/history History — Bretton Woods Conference] — World Bank. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Бреттон-Вудс жүйесінің негізгі мақсаты 1930-жылдардағы [[Ұлы тоқырау]] кезінде кең тараған бәсекелес девальвациялар, валюталық шектеулер мен протекционистік саясаттың қайталануына жол бермеу, халықаралық сауданы кеңейту және соғыстан кейінгі экономикаларды қалпына келтіруге қолайлы тұрақты валюталық орта құру болды.<ref name="IMF-timeline">[https://www.imf.org/external/about/timeline/index.htm The IMF in History — Bretton Woods Conference] — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Жүйенің алтын-долларлық өзегі 1971 жылғы 15 тамызда АҚШ президенті [[Ричард Никсон]] долларды алтынға ресми айырбастауды тоқтатқаннан кейін іс жүзінде күйреді. 1973 жылғы наурызға қарай негізгі өнеркәсіптік мемлекеттердің валюталары долларға қатысты еркін құбылмалы бағамдарға көшті. 1976 жылғы [[Ямайка валюталық жүйесі|Ямайка келісімдері]] бұл өзгерістерді саяси тұрғыдан бекітті, ал 1978 жылғы ХВҚ келісімінің Екінші түзетуі құбылмалы бағамдарды заңдастырып, алтынның халықаралық валюталық жүйедегі ресми рөлін едәуір төмендетті.<ref name="IMF-Jamaica">[https://www.imf.org/external/pubs/ft/silent/index.htm The IMF and the Silent Revolution] — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> == Алғышарттары == === Алтын стандартының дағдарысы === XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы халықаралық валюталық жүйе негізінен [[алтын стандарты]]на сүйенді. Ұлттық валюталардың құны алтынның белгілі бір мөлшерімен анықталып, олардың өзара бағамдары осы алтын құрамынан туындайтын. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде көптеген мемлекеттер банкноталарды алтынға еркін айырбастауды тоқтатты. 1920-жылдары алтын стандартын қалпына келтіруге әрекеттер жасалғанымен, бұрынғы жүйе тұрақты жұмыс істей алмады. 1929 жылы басталған Ұлы тоқырау халықаралық қаржылық қатынастарды одан әрі әлсіретті. Елдер экономикалық белсенділікті ынталандыру үшін валюталарын девальвациялады, импортты шектеді, валюталық бақылау мен екіжақты клирингтік келісімдерді кеңінен қолданды. 1930-жылдардағы тәжірибе соғыстан кейінгі жаңа халықаралық тәртіпті жобалаған экономистерге үлкен әсер етті. Жаңа жүйе бір жағынан айырбас бағамдарының тұрақтылығын қамтамасыз етуге, екінші жағынан мемлекеттерге жұмыссыздық пен экономикалық құлдырауға қарсы ішкі макроэкономикалық саясат жүргізуге мүмкіндік беруге тиіс болды.<ref name="IMF-history">[https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2021/08/16/from-the-history-books-the-rethinking-of-the-international-monetary-system From the History Books: The Rethinking of the International Monetary System] — International Monetary Fund, 16 тамыз 2021. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> === Соғыстан кейінгі тәртіпті жоспарлау === Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталмай тұрып-ақ АҚШ пен Ұлыбритания болашақ халықаралық валюталық жүйенің жобаларын әзірлей бастады. Бұл жұмыстың негізгі екі авторы: * британдық экономист [[Джон Мейнард Кейнс]]; * АҚШ Қаржы министрлігінің жоғары лауазымды қызметкері [[Гарри Декстер Уайт]] болды. [[Сурет:WhiteandKeynes.jpg|thumb|250px|Гарри Декстер Уайт пен Джон Мейнард Кейнс Бреттон-Вудс конференциясында]] == Кейнс жоспары == Кейнс 1941–1943 жылдары '''Халықаралық клирингтік одақ''' (ағылш. ''International Clearing Union'') құру жобасын әзірледі. Ол ұлттық валюталардың біріне халықаралық резервтік валюта мәртебесін берудің орнына жаңа халықаралық есептік ақша — '''[[банкор]]''' (''bancor'') енгізуді ұсынды.<ref name="Keynes-plan">[https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451972511/ch001.xml The Keynes Plan — Proposals for an International Clearing Union] — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Кейнс жоспары бойынша: * орталық банктер Халықаралық клирингтік одақта шоттар ұстауға; * халықаралық сауда есеп айырысулары банкор арқылы жүргізілуге; * тапшылығы бар елдерге автоматты түрде салыстырмалы түрде ірі кредит берілуге; * тұрақты экспорттық профициті бар мемлекеттерге де теңгерімсіздікті азайту міндеті жүктелуге тиіс еді. Кейнс халықаралық валюталық жүйедегі түзету ауыртпалығы тек төлем балансы тапшылығы бар елдерге жүктелмеуі керек деп есептеді. Ұзақ уақыт бойы ірі профицит жинаған мемлекеттер де ішкі сұранысты арттыру арқылы тепе-теңдікті қалпына келтіруге үлес қосуға тиіс болатын. == Уайт жоспары == Гарри Декстер Уайт әзірлеген америкалық жоба '''Халықаралық тұрақтандыру қорын''' құруды көздеді. Кейнс жоспарына қарағанда Уайт жеке халықаралық ақша шығарудан бас тартуға бейім болды. Оның жобасы қатысушы мемлекеттердің жарналары есебінен қалыптасатын қор құруға негізделді. Қор валюталық тапшылыққа ұшыраған мемлекеттерге шектеулі көлемде басқа елдердің валюталарын беруге және тұрақты айырбас бағамдарын сақтауға көмектесуге тиіс еді.<ref name="White-plan">[https://www.imf.org/-/media/websites/imf/imported-full-text-pdf/external/pubs/ft/wp/2002/_wp0252.pdf Why White, Not Keynes? Inventing the Post-War International Monetary System] — International Monetary Fund Working Paper, 2002. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Уайт жоспары сонымен қатар кейін Халықаралық қайта құру және даму банкіне айналған халықаралық инвестициялық банк құру идеясын қамтыды. АҚШ соғыстың соңына қарай әлемдегі ең ірі несие берушіге және алтын қоры ең көп мемлекетке айналғандықтан, келіссөздердің түпкілікті нәтижесіне америкалық жоба Кейнс жоспарына қарағанда көбірек ықпал етті. Соған қарамастан Бреттон-Вудс жүйесінде екі жобаның да элементтері көрініс тапты. == Бреттон-Вудс конференциясы == [[Сурет:Mount Washington Hotel, Bretton Woods, NH.jpg|thumb|300px|Бреттон-Вудс конференциясы өткен Маунт-Вашингтон қонақүйі]] Конференцияның ресми атауы — '''Біріккен Ұлттар Ұйымының Валюталық-қаржылық конференциясы''' (ағылш. ''United Nations Monetary and Financial Conference''). Ол 1944 жылғы '''1–22 шілде''' аралығында Бреттон-Вудстағы ''Mount Washington Hotel'' қонақүйінде өтті. Конференцияға '''44 мемлекеттің 730 делегаты''' қатысты.<ref name="WB-conference"/> Конференция президенті АҚШ қаржы министрі '''Генри Моргентау кіші''' болды. Келіссөздердің негізгі тұлғалары Гарри Декстер Уайт пен Джон Мейнард Кейнс еді. Уайт ХВҚ жобасын қарастырған негізгі комиссияға, ал Кейнс Халықаралық қайта құру және даму банкі мәселелеріне арналған комиссияға жетекшілік етті.<ref name="WB-conference"/> Конференцияның қорытынды актісі 1944 жылғы '''22 шілдеде''' қабылданды. Оның негізгі нәтижелері: # [[Халықаралық валюта қоры]] туралы келісім баптарының қабылдануы; # [[Халықаралық қайта құру және даму банкі]] туралы келісім баптарының қабылдануы; # халықаралық валюталық және экономикалық ынтымақтастықтың жаңа қағидаларын бекіту болды. === КСРО-ның қатысуы === [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] Бреттон-Вудс конференциясына делегация жіберіп, келіссөздерге қатысты. Алайда Иосиф Сталиннің үкіметі кейін ХВҚ мен ХҚДБ туралы келісімдерді ратификацияламады және Кеңес Одағы бұл ұйымдарға мүше болған жоқ.<ref name="USSR-IMF">[https://www.imf.org/en/publications/fandd/issues/2024/06/the-messy-legacy-of-harry-dexter-white-james-m-boughton The Messy Legacy of Harry Dexter White] — International Monetary Fund, маусым 2024. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін оның құрамынан шыққан тәуелсіз мемлекеттер 1992–1993 жылдары ХВҚ-ға жеке-жеке кірді. == Жүйенің негізгі қағидалары == Бреттон-Вудс жүйесі классикалық алтын стандартынан да, қазіргі еркін құбылмалы валюталық жүйеден де ерекшеленді. === Тұрақты, бірақ өзгертілетін бағамдар === Әр мемлекет ұлттық валютасының ресми '''паритетін''' белгіледі. ХВҚ-ның бастапқы Келісім баптарының IV бабына сәйкес валюта паритеті: * алтынмен; * немесе 1944 жылғы 1 шілдедегі салмағы мен сынамасына сәйкес АҚШ долларымен көрсетілуі мүмкін еді.<ref name="IMF-articles">[https://www.imf.org/external/pubs/ft/aa Articles of Agreement of the International Monetary Fund] — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Ұлттық орталық банктер валюталық интервенциялар арқылы нарықтық бағамды белгіленген паритетке жақын ұстап отырды. Бастапқы ережелер бойынша спот валюталық операциялардағы бағамның паритеттен ауытқуы әдетте: :'''±1%-дан''' аспауы тиіс еді. === «Іргелі теңгерімсіздік» === Айырбас бағамдары мүлде өзгермейтін болған жоқ. Егер мемлекеттің төлем балансында ұзақ мерзімді және құрылымдық '''«іргелі теңгерімсіздік»''' (ағылш. ''fundamental disequilibrium'') пайда болса, ол ХВҚ-мен келісу арқылы валютаны девальвациялай немесе ревальвациялай алды.<ref name="IMF-history"/> Осы себепті Бреттон-Вудс жүйесі көбіне: :'''«тұрақты, бірақ реттелетін бағамдар жүйесі»''' (ағылш. ''fixed but adjustable exchange rates'') деп сипатталады. === Доллардың алтынға айырбасталуы === АҚШ халықаралық жүйенің орталық валютасының эмитенті болды. АҚШ билігі шетелдік орталық банктер мен ресми ақша органдары иелігіндегі долларларды: :'''1 трой унциясы таза алтын = 35 АҚШ доллары''' бағамымен алтынға айырбастауды қамтамасыз етті.<ref name="Fed-created"/> Осылайша доллар алтын мен басқа ұлттық валюталардың арасындағы негізгі байланыстырушы буынға айналды. Бұл жүйені көбіне '''алтын-доллар стандарты''' деп атайды. Жеке тұлғалардың АҚШ-та долларды алтынға еркін айырбастау құқығы болған жоқ; халықаралық конверсия негізінен ресми ақша органдары арасындағы операцияларға қатысты болды. === Капитал қозғалысын бақылау === Бреттон-Вудс жүйесі халықаралық капитал қозғалысының толық еркіндігін талап етпеді. Керісінше, ХВҚ келісімінің VI бабы мүше мемлекеттерге халықаралық капитал қозғалысын реттеу үшін қажетті бақылау шараларын қолдануға мүмкіндік берді, егер мұндай шаралар қалыпты ағымдағы халықаралық төлемдерді негізсіз шектемесе.<ref name="IMF-capital">[https://www.imf.org/external/pubs/ft/aa Articles of Agreement — Article VI: Capital Transfers] — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Капитал қозғалысын бақылау тұрақты айырбас бағамдарын сақтап отырып, мемлекеттерге ішкі пайыздық мөлшерлемелер мен жұмыспен қамту саясатын салыстырмалы дербес жүргізуге мүмкіндік берген негізгі элементтердің бірі болды. === Ағымдағы операциялар бойынша айырбасталымдылық === Жүйенің ұзақ мерзімді мақсаты тауарлар мен қызметтер саудасына байланысты ағымдағы халықаралық төлемдер бойынша валюталардың айырбасталымдылығын қалпына келтіру болды. Алайда соғыстан кейінгі алғашқы жылдары көптеген мемлекеттер валюта тапшылығына байланысты шектеулерді сақтады. 1958 жылғы '''29 желтоқсанда''' Батыс Еуропаның 14 мемлекеті өз валюталарының ағымдағы операциялар бойынша сыртқы айырбасталымдылығын енгізді.<ref name="IMF-convertibility">[https://www.elibrary.imf.org/display/book/9780939934935/ch002.xml External Convertibility Is Achieved] — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Осы оқиға Бреттон-Вудс жүйесінің толық жұмыс істей бастауының маңызды кезеңі саналады. == Халықаралық валюта қоры == Бреттон-Вудс жүйесінің институционалдық өзегі — [[Халықаралық валюта қоры]] болды. ХВҚ-ның негізгі міндеттері: * халықаралық валюталық ынтымақтастықты дамыту; * айырбас бағамдарының тұрақтылығын қолдау; * бәсекелес девальвацияларды тежеу; * халықаралық сауданың теңгерімді өсуіне жағдай жасау; * төлем балансы уақытша тапшылыққа ұшыраған мемлекеттерге қаржы ресурстарын ұсыну болды. ХВҚ капиталы мүше мемлекеттердің '''квоталары''' есебінен қалыптасты. Елдің квотасы оның қорға салатын жарнасына, дауыс беру күшіне және ХВҚ ресурстарына қол жеткізу көлеміне ықпал етті. ХВҚ туралы Келісім баптары 1945 жылғы '''27 желтоқсанда''' күшіне енді. Қор қаржылық операцияларын 1947 жылғы '''1 наурызда''' бастады, ал алғашқы қаржы қаражатын 1947 жылғы мамырда Франция алды.<ref name="IMF-chronology">[https://www.imf.org/external/pubs/ft/survey/sup1999/index.htm IMF Chronology] — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> == Халықаралық қайта құру және даму банкі == Екінші Бреттон-Вудс мекемесі — [[Халықаралық қайта құру және даму банкі]]. Оның бастапқы мақсаты: * соғыстан қираған мемлекеттерді қалпына келтіру; * ұзақ мерзімді өндірістік инвестицияларды қаржыландыру; * инфрақұрылым мен экономикалық дамуға кредит беру болды. ХҚДБ кейін кеңейген [[Дүниежүзілік банк тобы]]ның негізгі мекемесіне айналды. Банк өзінің алғашқы ірі кредитін 1947 жылғы 9 мамырда Францияға берді. 1947 жылдан [[Маршалл жоспары]] Батыс Еуропаны қалпына келтіруде негізгі қаржылық құралға айналғандықтан, Дүниежүзілік банк қызметінің басым бағыты біртіндеп дамушы мемлекеттердегі энергетика, көлік, суару және басқа инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыруға ауысты.<ref name="WB-first">[https://www.worldbank.org/en/archive/history History of the World Bank] — World Bank. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> == Доллар тапшылығы кезеңі == Соғыстан кейінгі алғашқы жылдары Батыс Еуропа мен Жапонияның өндірістік инфрақұрылымы әлсіреп, олардың АҚШ-тан импортқа сұранысы өте жоғары болды. Бұл мемлекеттердің долларлық экспорттық кірісі импорт қажеттіліктерін жабуға жеткіліксіз еді. Нәтижесінде халықаралық экономикада '''«доллар тапшылығы»''' (ағылш. ''dollar shortage'') пайда болды. АҚШ-тың Маршалл жоспары бойынша көрсеткен көмегі, шетелдегі әскери шығындары және инвестициялары доллар өтімділігінің халықаралық экономикаға таралуына ықпал етті. 1950-жылдардың соңына қарай Батыс Еуропа мен Жапония экономикалары қалпына келіп, төлем баланстары жақсарды. Доллар тапшылығы біртіндеп керісінше доллардың халықаралық нарықта артық жиналу мәселесіне ауыса бастады. == Жүйенің өркендеу кезеңі == 1950-жылдардың соңы мен 1960-жылдардың басы Бреттон-Вудс жүйесінің салыстырмалы тұрақты кезеңі болды. Бұл уақытта: * Батыс Еуропа экономикалары тез өсті; * Жапония жоғары экономикалық өсімге қол жеткізді; * халықаралық сауда қарқынды кеңейді; * валюталардың ағымдағы операциялар бойынша айырбасталымдылығы қалпына келтірілді; * инфляция көптеген өнеркәсіптік мемлекеттерде салыстырмалы төмен деңгейде қалды. Бреттон-Вудс жүйесінің экономикалық нәтижелерін бағалауда зерттеушілер әртүрлі пікір ұстанғанымен, соғыстан кейінгі алғашқы онжылдықтар халықаралық сауда мен өндірістің ерекше жылдам өсу кезеңі болды. == Триффин дилеммасы == Бреттон-Вудс жүйесінің ішкі қайшылығы 1950-жылдардың соңынан анық көріне бастады. Бельгиялық-америкалық экономист [[Роберт Триффин]] бұл қайшылықты кейін '''[[Триффин дилеммасы]]''' деп аталған тұжырымда сипаттады. Жаһандық сауда өскен сайын әлемдік экономикаға халықаралық резервтердің көбірек көлемі қажет болды. Ол резервтерді қамтамасыз ету үшін АҚШ әлемге доллар жеткізуге, яғни ұзақ мерзім бойы төлем балансы тапшылығын жүргізуге тиіс еді. Алайда шетелде жиналған долларлар көлемі ұлғайған сайын АҚШ-тың: :'''35 доллар = 1 унция алтын''' міндеттемесін орындау қабілетіне күмән күшейді. 1961 жылға қарай шетелдегі долларлық міндеттемелер АҚШ-тың алтын қорымен салыстыруға келетін деңгейге жетті, ал кейін одан асып түсті.<ref name="Fed-Smithsonian">[https://www.federalreservehistory.org/essays/smithsonian-agreement The Smithsonian Agreement] — Federal Reserve History. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Осылайша жүйе бір мезгілде екі қарама-қайшы талапқа тап болды: * халықаралық резервтер үшін доллар көп болуы тиіс; * бірақ доллар неғұрлым көп шығарылған сайын оның алтынға айырбасталуына деген сенім соғұрлым төмендейді. == Лондон алтын пулы == 1960 жылғы қазанда Лондондағы алтынның нарықтық бағасы ресми 35 долларлық деңгейден едәуір жоғарылады. 1961 жылы АҚШ пен жеті еуропалық мемлекеттің орталық банктері '''Лондон алтын пулын''' (ағылш. ''London Gold Pool'') құрды. Оған: * АҚШ; * Ұлыбритания; * Батыс Германия; * Франция; * Италия; * Бельгия; * Нидерланд; * Швейцария қатысты.<ref name="Fed-Nixon">[https://www.federalreservehistory.org/essays/gold-convertibility-ends Nixon Ends Convertibility of U.S. Dollars to Gold] — Federal Reserve History. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Қатысушылар Лондон нарығында алтын сатып алу және сату арқылы оның нарықтық бағасын бір унцияға шамамен 35 доллар деңгейінде ұстап тұруға тырысты. 1967–1968 жылдары алтынға алыпсатарлық сұраныс күрт өсті. 1968 жылғы наурызда орталық банктер жеке алтын нарығына ресми резервтерден алтын сатуды тоқтатты және Лондон алтын пулы ыдырады.<ref name="IMF-gold1968">[https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781616351809/ch007.xml Gold — IMF Annual Report 1968] — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Осыдан кейін '''екі деңгейлі алтын нарығы''' қалыптасты: * орталық банктер арасындағы ресми операциялар үшін — 35 долларлық баға; * жеке нарықта — сұраныс пен ұсыныс қалыптастыратын еркін баға. Бұл Бреттон-Вудс жүйесінің әлсіреуінің маңызды белгісі болды. == Арнайы қарыз алу құқықтарының енгізілуі == Халықаралық резервтер тапшылығын азайту мақсатында ХВҚ 1969 жылы жаңа халықаралық резервтік актив — '''[[Арнайы қарыз алу құқықтары]]н''' (ағылш. ''Special Drawing Rights'', SDR) құрды.<ref name="IMF-SDR">[https://www.imf.org/en/about/faq/special-drawing-right Questions and Answers on Special Drawing Rights] — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> SDR кәдімгі валюта емес. Ол ХВҚ мүшелерінің еркін пайдаланылатын валюталарына әлеуетті талапты білдіретін халықаралық резервтік актив. SDR-дың құрылуы белгілі бір дәрежеде Кейнстің халықаралық резервтік актив туралы бастапқы идеясына ұқсас болғанымен, ол банкордың толық баламасы болған жоқ. Алғашқы SDR бөлуі 1970–1972 жылдары жүргізілді. == Жүйенің дағдарысы == 1960-жылдардың екінші жартысында АҚШ-та бюджет және төлем балансы тапшылығы ұлғайды. Оған: * [[Вьетнам соғысы]]на жұмсалған шығындар; * әлеуметтік бағдарламалардың кеңеюі; * ішкі инфляцияның күшеюі; * шетелдегі долларлық активтердің өсуі ықпал етті. 1965 жылы АҚШ-та инфляция 2%-дан төмен болса, 1969 жылдың соңына қарай шамамен 6%-ға жетті.<ref name="Fed-Smithsonian"/> Германия мен Жапония сияқты экспорттық профициті бар мемлекеттер өз валюталарын айтарлықтай ревальвациялауға құлықсыз болды. Нәтижесінде халықаралық валюталық тепе-теңсіздік күшейді. == Никсон шогы == 1971 жылғы '''15 тамызда''' АҚШ президенті [[Ричард Никсон]] теледидар арқылы жаңа экономикалық саясатты жариялады. Оның негізгі шараларының бірі АҚШ долларының шетелдік орталық банктер үшін алтынға айырбасталуын тоқтату болды. Бұл шешім тарихта '''[[Никсон шогы]]''' (ағылш. ''Nixon shock'') деген атпен белгілі.<ref name="Fed-Nixon"/> Сонымен қатар АҚШ: * жалақы мен бағаларға уақытша бақылау енгізді; * импортқа қосымша 10%-дық алым белгіледі; * басқа мемлекеттерден валюталарын долларға қатысты қымбаттатуды талап етті. Алтынға айырбастау ресми түрде «уақытша» тоқтатылғанымен, кейін қайта қалпына келтірілген жоқ. Сондықтан 1971 жылғы 15 тамыз Бреттон-Вудс жүйесінің алтын-доллар негізінің іс жүзіндегі аяқталу күні ретінде жиі қарастырылады. == Смитсон келісімі == 1971 жылғы желтоқсанда [[Ондық топ]]тың (G10) қаржы министрлері мен орталық банк басшылары Вашингтондағы [[Смитсон институты]]нда халықаралық валюталық жүйені сақтап қалуға әрекет жасады. 1971 жылғы '''Смитсон келісімі''' бойынша: * АҚШ доллардың алтындық бағасын 35 доллардан '''38 долларға''' өзгертті; * негізгі валюталар долларға қатысты қайта бағаланды; * рұқсат етілген айырбас бағамы дәлізі бұрынғы ±1%-дан шамамен '''±2,25%-ға''' дейін кеңейтілді. Нәтижесінде доллар басқа негізгі валюталарға қатысты орта есеппен шамамен '''10,7%-ға''' девальвацияланды.<ref name="Fed-Smithsonian"/> АҚШ президенті Никсон бұл келісімді сол кезде «әлем тарихындағы ең маңызды валюталық келісім» деп сипаттағанымен, ол жүйенің тұрақтылығын қалпына келтіре алмады. == Тұрақты бағамдардың күйреуі == 1972 жылы долларға қысым қайта күшейді. 1973 жылғы ақпанда АҚШ долларды алтынға қатысты тағы шамамен 10%-ға девальвациялап, ресми алтын бағасын бір унцияға шамамен 42 долларға жеткізді. Алайда бұл да валюталық алыпсатарлықты тоқтатпады. 1973 жылғы наурызда: * Германия; * Францияның кейбір серіктестері; * Жапония; * Ұлыбритания; * басқа негізгі өнеркәсіптік мемлекеттер долларға қатысты тұрақты паритеттерді қорғаудан бас тартып, валюталарын құбылмалы бағамға жіберді.<ref name="Fed-Smithsonian"/> Осы кезден Бреттон-Вудс жүйесінің тұрақты паритеттер жүйесі іс жүзінде өмір сүруін тоқтатты. == Ямайка келісімдері == 1971–1973 жылдардан кейін халықаралық валюталық қатынастар бірнеше жыл бойы уақытша құқықтық режимде болды. 1976 жылғы '''7–8 қаңтарда''' Ямайканың [[Кингстон (Ямайка)|Кингстон]] қаласында ХВҚ Уақытша комитетінің отырысында халықаралық валюталық жүйені реформалау жөнінде келісімге қол жеткізілді.<ref name="IMF-Jamaica2">[https://www.elibrary.imf.org/view/journals/022/0015/002/article-A007-en.xml Chronology of international monetary reform — Jamaica Agreement] — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Ямайка келісімдері: * құбылмалы айырбас бағамдарын заңдастыруды; * мемлекеттерге айырбас бағамы режимін өздері таңдауға мүмкіндік беруді; * алтынның ресми валюталық рөлін азайтуды; * ХВҚ-ның айырбас бағамы саясатын қадағалау қызметін күшейтуді; * SDR-дың халықаралық резервтік жүйедегі рөлін арттыруды көздеді. Осы келісімдер негізіндегі ХВҚ Келісім баптарының '''Екінші түзетуі 1978 жылғы 1 сәуірде күшіне енді'''.<ref name="IMF-Jamaica"/> Бұл құқықтық өзгеріс Бреттон-Вудс дәуіріндегі бастапқы паритеттік жүйенің ресми аяқталуын білдірді. == Бреттон-Вудс жүйесінің негізгі кезеңдері == {| class="wikitable sortable" ! Жыл ! Оқиға |- | '''1941–1943''' | Кейнс пен Уайттың халықаралық валюталық жүйе жобаларын әзірлеуі |- | '''1–22 шілде 1944''' | Бреттон-Вудс конференциясы |- | '''22 шілде 1944''' | ХВҚ мен ХҚДБ туралы Келісім баптарының қабылдануы |- | '''27 желтоқсан 1945''' | ХВҚ Келісім баптарының күшіне енуі |- | '''1 наурыз 1947''' | ХВҚ операцияларының басталуы |- | '''29 желтоқсан 1958''' | Батыс Еуропаның негізгі валюталарының сыртқы айырбасталымдылығын қалпына келтіру |- | '''1961''' | Лондон алтын пулының құрылуы |- | '''наурыз 1968''' | Алтын пулының күйреуі және екі деңгейлі алтын нарығының қалыптасуы |- | '''1969''' | SDR-дың құрылуы |- | '''15 тамыз 1971''' | Никсон долларды алтынға айырбастауды тоқтатты |- | '''желтоқсан 1971''' | Смитсон келісімі |- | '''наурыз 1973''' | Негізгі валюталардың еркін құбылмалы бағамдарға көшуі |- | '''7–8 қаңтар 1976''' | Ямайка келісімдері |- | '''1 сәуір 1978''' | ХВҚ Келісім баптарының Екінші түзетуінің күшіне енуі |} == Артықшылықтары туралы бағалар == Бреттон-Вудс жүйесінің жақтастары оның соғыстан кейінгі халықаралық экономикалық тұрақтандыруға маңызды үлес қосқанын атап көрсетеді. Оларға сәйкес жүйе: * бәсекелес девальвацияларды шектеді; * айырбас бағамының белгісіздігін азайтты; * халықаралық сауданың өсуіне жағдай жасады; * мемлекеттерге төлем балансының уақытша тапшылығын қаржыландыруға мүмкіндік берді; * капитал қозғалысын реттеуге мүмкіндік бере отырып, ішкі жұмыспен қамту саясатына кеңістік қалдырды; * халықаралық экономикалық ынтымақтастықтың тұрақты институттарын қалыптастырды. ХВҚ мен Дүниежүзілік банк Бреттон-Вудс валюталық режимінің күйреуінен кейін де жұмысын жалғастырып, халықаралық қаржы жүйесінің маңызды институттары болып қалды. == Сын және қайшылықтары == === Долларға тәуелділік === Жүйенің негізгі құрылымдық ерекшелігі — АҚШ долларының орталық рөлі болды. Басқа мемлекеттер валюталарының бағамын доллармен байланыстырып, валюталық резервтер ретінде доллар ұстады, ал АҚШ әлемдік резервтік валютаның эмитенті болды. Бұл АҚШ-қа басқа елдермен салыстырғанда ерекше артықшылық берді деген сын айтылды. Францияның сол кездегі қаржы министрі, кейін президенті болған [[Валери Жискар д’Эстен]] бұл артықшылықты кейін '''«шектен тыс артықшылық»''' (фр. ''privilège exorbitant'') деп атаған. === Реттеу ауыртпалығының теңсіздігі === Төлем балансы тапшылығы бар елдер көбіне ішкі сұранысты қысқарту, валютаны девальвациялау немесе ХВҚ-дан көмек алу арқылы бейімделуге мәжбүр болды. Ал тұрақты ірі профициті бар елдердің валютаны ревальвациялау немесе ішкі сұранысты ұлғайту міндеті іс жүзінде әлсіз болды. Бұл мәселе Кейнстің бастапқы жобасында профицитті және тапшылықты елдерге симметриялы міндеттер жүктеу ұсынысының неліктен маңызды болғанын көрсетті. === АҚШ-тың ішкі саясатына тәуелділік === Доллар халықаралық резервтік валютаның рөлін атқарғандықтан, АҚШ-тың ақша-кредит және бюджет саясаты бүкіл жүйеге ықпал етті. 1960-жылдардың екінші жартысындағы АҚШ инфляциясы мен төлем балансы тапшылығы басқа мемлекеттердің орталық банктеріне де доллар сатып алып, ішкі ақша массасын көбейтуге қысым жасады. Бұл ұлттық ішкі экономикалық мақсаттар мен халықаралық резервтік валютаның тұрақтылығы арасындағы қайшылықты күшейтті. == Бреттон-Вудс институттары == Бреттон-Вудс валюталық режимі күйрегенімен, конференция құрған негізгі халықаралық мекемелер өмір сүруін жалғастырды. '''Бреттон-Вудс институттары''' (ағылш. ''Bretton Woods institutions'') термині қазіргі кезде негізінен: * [[Халықаралық валюта қоры]]н; * [[Дүниежүзілік банк]] пен оның құрылымдарын бірге атау үшін қолданылады. Олардың қызметі 1940-жылдардағы бастапқы мандаттардан едәуір кеңейді. ХВҚ қазіргі кезде макроэкономикалық және валюта саясатын қадағалау, қаржы дағдарыстары кезінде кредит беру және техникалық көмек көрсету қызметтерін атқарады. Дүниежүзілік банк дамушы және өтпелі экономикалардағы инфрақұрылым, білім беру, денсаулық сақтау, мемлекеттік басқару және экономикалық даму жобаларын қаржыландырады. == Қазақстан және Бреттон-Вудс институттары == 1944 жылғы Бреттон-Вудс конференциясы өткен кезде Қазақстан [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] ретінде КСРО құрамында болғандықтан, конференцияға дербес мемлекет ретінде қатысқан жоқ. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Бреттон-Вудста құрылған екі негізгі халықаралық қаржы ұйымына қосылды. Қазақстан Республикасы [[Халықаралық валюта қоры]]на '''1992 жылғы 15 шілдеде''' мүше болды.<ref name="IMF-KZ">[https://www.imf.org/en/countries/kaz Republic of Kazakhstan and the IMF] — International Monetary Fund. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> [[Халықаралық қайта құру және даму банкі]]не, яғни Дүниежүзілік банктің негізгі мекемесіне Қазақстан '''1992 жылғы 23 шілдеде''' кірді.<ref name="WB-KZ">[https://www.worldbank.org/en/about/leadership/members Member Countries] — World Bank. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> 1996 жылғы '''16 шілдеден''' Қазақстан ХВҚ Келісім баптарының VIII бабының 2, 3 және 4-бөлімдері бойынша міндеттемелерді қабылдады. Бұл мемлекет ағымдағы халықаралық операциялар бойынша төлемдер мен аударымдарға ХВҚ рұқсатынсыз шектеулер енгізбеуге, дискриминациялық валюталық келісімдер мен көптік валюта бағамдары тәжірибесінен бас тартуға міндеттенгенін білдіреді.<ref name="IMF-KZ-VIII">[https://www.imf.org/en/news/articles/2015/09/14/01/49/pr9641 Kazakstan Accepts Article VIII Obligations] — International Monetary Fund, 23 шілде 1996. Тексерілген күні: 24 тамыз 2026.</ref> Осылайша Қазақстан тарихи Бреттон-Вудс валюталық жүйесіне қатыспағанымен, оның институционалдық мұрасының — ХВҚ мен Дүниежүзілік банктің — мүшесі болып табылады. == Тарихи маңызы == Бреттон-Вудс жүйесі қазіргі халықаралық экономикалық тәртіптің қалыптасуына үлкен әсер етті. Ол алғаш рет егемен мемлекеттердің валюталық қатынастарын көпжақты келісімдер, халықаралық ұйымдар және бірыңғай ережелер негізінде реттеуге бағытталған кең ауқымды жүйе құрды. Оның негізгі валюталық механизмі 1970-жылдардың басында өмір сүруін тоқтатқанына қарамастан: * ХВҚ; * Дүниежүзілік банк; * көпжақты валюталық қадағалау; * халықаралық резервтік активтер; * халықаралық қаржылық ынтымақтастық тәрізді институттар мен қағидалар қазіргі халықаралық қаржы архитектурасының маңызды бөлігі болып қалып отыр. Сондықтан «Бреттон-Вудс» атауы қазіргі саяси және экономикалық пікірталастарда тек 1944–1970-жылдардағы нақты валюталық жүйені ғана емес, жалпы соғыстан кейінгі көпжақты халықаралық экономикалық тәртіпті де білдіру үшін қолданылады. == Қараңыз сондай-ақ == * [[Бреттон-Вудс конференциясы]] * [[Халықаралық валюта қоры]] * [[Дүниежүзілік банк]] * [[Халықаралық қайта құру және даму банкі]] * [[Алтын стандарты]] * [[Алтын-доллар стандарты]] * [[АҚШ доллары]] * [[Резервтік валюта]] * [[Арнайы қарыз алу құқықтары]] * [[Триффин дилеммасы]] * [[Лондон алтын пулы]] * [[Никсон шогы]] * [[Смитсон келісімі]] * [[Ямайка валюталық жүйесі]] * [[Валюта бағамы]] * [[Төлем балансы]] * [[Джон Мейнард Кейнс]] * [[Гарри Декстер Уайт]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиеттер == * Bordo, Michael D.; Eichengreen, Barry (ред.). ''A Retrospective on the Bretton Woods System: Lessons for International Monetary Reform''. University of Chicago Press, 1993. * Eichengreen, Barry. ''Globalizing Capital: A History of the International Monetary System''. Princeton University Press. * James, Harold. ''International Monetary Cooperation Since Bretton Woods''. Oxford University Press; International Monetary Fund, 1996. * Steil, Benn. ''The Battle of Bretton Woods: John Maynard Keynes, Harry Dexter White, and the Making of a New World Order''. Princeton University Press, 2013. == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.imf.org/external/about/timeline/index.htm Халықаралық валюта қоры — Бреттон-Вудс жүйесінің тарихи хронологиясы] * [https://www.imf.org/external/pubs/ft/aa ХВҚ Келісім баптарының ресми мәтіні] * [https://www.worldbank.org/en/about/archives/history/exhibits/bretton-woods-monetary-conference Дүниежүзілік банк мұрағаты — 1944 жылғы Бреттон-Вудс конференциясы] * [https://www.worldbank.org/en/archive/history Дүниежүзілік банктің ресми тарихи мұрағаты] * [https://www.federalreservehistory.org/essays/bretton-woods-created Federal Reserve History — Бреттон-Вудс жүйесінің құрылуы] * [https://www.federalreservehistory.org/essays/bretton-woods-launched Federal Reserve History — Бреттон-Вудс жүйесінің жұмыс істеуі] * [https://www.federalreservehistory.org/essays/gold-convertibility-ends Federal Reserve History — доллардың алтынға айырбасталуының тоқтатылуы] * [https://www.federalreservehistory.org/essays/smithsonian-agreement Federal Reserve History — Смитсон келісімі] * [https://fraser.stlouisfed.org/title/proceedings-documents-united-nations-monetary-financial-conference-bretton-woods-new-hampshire-july-1-22-1944-430 Бреттон-Вудс конференциясының түпнұсқа құжаттары — FRASER] * [https://www.imf.org/en/countries/kaz Қазақстан және Халықаралық валюта қоры] [[Санат:Халықаралық қаржы]] [[Санат:Халықаралық экономика]] [[Санат:Валюта жүйелері]] [[Санат:Ақша тарихы]] [[Санат:Экономика тарихы]] [[Санат:Алтын стандарты]] [[Санат:АҚШ доллары]] [[Санат:Халықаралық валюта қоры]] [[Санат:Дүниежүзілік банк]] rkysnp0bvu4p18b8esjgagpof8moym3 10 786676 3687870 3686704 2026-10-28T17:22:38Z Мағыпар 100137 үлгі 3687870 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Литва қалалары |тақырыбы = [[Литва қалаларының тізімі|Литва қалалары]] |сурет2 = |мазмұны = [[Акмяне]]{{•}} [[Алитус]]{{•}} [[Аникщяй]]{{•}} [[Арёгала]]{{•}} [[Балтойи-Воке]]{{•}} [[Биржай]]{{•}} [[Бирштонас]]{{•}} [[Вабальнинкас]]{{•}} [[Варена (Литва)|Варена]]{{•}} [[Варняй]]{{•}} [[Вевис]]{{•}} [[Вейсеяй]]{{•}} [[Векшняй]]{{•}} [[Вилкавишкис]]{{•}} [[Вилькия]]{{•}} [[Вильнюс]]{{•}} [[Вирбалис]]{{•}} [[Висагинас]]{{•}} [[Вянта]]{{•}} [[Гаргждай]]{{•}} [[Гарлява]]{{•}} [[Гельгаудишкис]]{{•}} [[Григишкес]]{{•}} [[Даугай]]{{•}} [[Друскининкай]]{{•}} [[Дукштас]]{{•}} [[Дусетос]]{{•}} [[Жагаре]]{{•}} |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Литва елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> guei6u4f92ihpkpc7gbl55wlk02ibcw 0 788389 3688097 3678274 2026-10-29T05:39:38Z Акмарал Абдрашидовна 179025 3688097 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Map of Lycia.jpg|нобай|Грек-рим дәуіріндегі Кіші Азия (Анатолия) картасындағы Ликияның орналасқан жері.]] '''Ликия''' — [[Кіші Азия]]ның оңтүстік-батыс бөлігінде, қазіргі Түркияның [[Жерорта теңізі]] жағалауында орналасқан ежелгі тарихи аймақ. Ол негізінен қазіргі [[Анталия|Анталия]] мен Мұғла провинцияларының аумағын қамтыды. Ликия ежелгі дәуірде өзіндік тілімен, сәулет өнерімен, жартасқа қашалған қабірлерімен және саяси бірлестігімен белгілі болды.<ref name="unesco">{{cite web |title=Xanthos-Letoon |url=https://whc.unesco.org/en/list/484/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}</ref> == Тарихы == Ликия аумағы ежелгі [[Анадолы]]дағы маңызды мәдени аймақтардың бірі болған. Ежелгі деректерде осы өңірмен байланысты лувиялықтармен туыстас '''Лукка''' атауы кездеседі. Кейін бұл аймақ ликиялықтардың тарихи мекені ретінде танылды. Ликия тарихында Анадолы, грек, парсы және рим мәдениеттерінің ықпалы байқалады.<ref name="unesco"/> Ежелгі Ликияның маңызды қалаларының бірі — [[Ксанф]] (Ксантос). Ол аймақтың саяси және мәдени орталықтарының бірі болды. Біздің заманымызға дейінгі VI ғасырдан бастап Ликия аумағы Ахемен әулеті билеген Парсы мемлекетінің ықпалында болды. Кейін өңір эллиндік мемлекеттер мен Римнің саяси ықпалына өтті. Рим дәуірінде ликиялық қалалар арасындағы саяси байланыстар дамыды. Ликия қалаларының одағы — Ликия лигасы — аймақтың саяси тарихында маңызды рөл атқарды. Кейін Ликия Рим империясының провинциялық басқару жүйесіне енгізілді. == Географиясы == Ликия тарихи аймағы [[Тавр таулары]]ның оңтүстік-батыс сілемдері мен Жерорта теңізі жағалауы аралығында орналасқан. Оның табиғи ландшафтына таулы жерлер, ойпаттар, өзен аңғарлары мен жағалаудағы шығанақтар тән. Географиялық орналасуы теңіз саудасының және көршілес аймақтармен мәдени байланыстардың дамуына ықпал етті.<ref name="britannica">{{cite web |title=Lycia |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Lycia |publisher=Encyclopaedia Britannica, 1911 edition |access-date=2026-10-14}}</ref> == Мәдениеті мен тілі == Ликия мәдениеті Анадолының байырғы дәстүрлері мен грек мәдениетінің өзара ықпалдасуы нәтижесінде дамыды. Ликиялықтар өздерінің жазба тілін қолданған. Ликия тілі үндіеуропа тілдері тобына жатады және қазіргі кезде жойылып кеткен тілдердің қатарына кіреді. Тасқа және тас бағандарға қашалған жазулар ликиялықтардың тарихын, қоғамдық құрылымын және мәдениетін зерттеуде маңызды дерек болып саналады.<ref name="unesco"/> Ликия сәулет өнерінің айрықша белгілерінің бірі — жартасқа ойылып жасалған қабірлер, баған тәрізді жерлеу ескерткіштері және саркофагтар. Мұндай құрылыстар әсіресе Ксанф қаласында жақсы сақталған. Жерлеу ескерткіштерінің пішіні мен безендірілуі ликиялықтардың өзіндік сәулеттік дәстүрін көрсетеді.<ref name="unesco"/> == Маңызды қалалары мен ескерткіштері == * '''Ксанф''' — ежелгі Ликияның маңызды саяси және мәдени орталықтарының бірі. Қалада ежелгі театрдың, қорғаныс құрылыстарының және жерлеу ескерткіштерінің қалдықтары сақталған. * '''Летоон''' — Ликияның маңызды діни орталықтарының бірі. Мұнда Лето, Артемида және Аполлон құдайларына арналған ғибадатханалардың қалдықтары бар. * '''Патара''' — ежелгі Ликияның маңызды қалаларының бірі, аймақтың теңіз жағалауындағы тарихи орталықтарының қатарына жатады. * '''Мира''' — ежелгі Ликияның қалаларының бірі, жартасқа қашалған қабірлерімен және көне театр қалдықтарымен белгілі. Ксанф пен Летоон археологиялық кешені 1988 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Бұл ескерткіштер ликиялықтардың жерлеу дәстүрлері, жазба мәдениеті және өзге өркениеттермен байланыстары туралы маңызды мәлімет береді.<ref name="unesco"/> == Тарихи мұрасы == Ликияның археологиялық ескерткіштері ежелгі Анадолы тарихын зерттеуде ерекше орын алады. Ксанф пен Летоонда табылған жазулар, ғибадатханалар және жерлеу құрылыстары аймақтың саяси, діни және мәдени өмірін тануға мүмкіндік береді. Ликия мұрасы қазіргі Түркияның археологиялық және тарихи ескерткіштерінің маңызды бөлігі болып саналады.<ref name="unesco"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://whc.unesco.org/en/list/484/ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орталығы: Ксанф–Летоон] [[Санат:Ликия]] [[Санат:Ежелгі Анадолы]] [[Санат:Түркияның тарихи аймақтары]] [[Санат:Ежелгі Түркия тарихы]] blkashcnox7ezjctyng4tssbbguvtjm 3688101 3688097 2026-10-29T05:43:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[User talk:Акмарал Абдрашидовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] соңғы нұсқасына қайтарды 3678274 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}}0 '''Ликия''' — [[Кіші Азия]]ның оңтүстік-батыс бөлігінде, қазіргі Түркияның [[Жерорта теңізі]] жағалауында орналасқан ежелгі тарихи аймақ. Ол негізінен қазіргі [[Анталия|Анталия]] мен Мұғла провинцияларының аумағын қамтыды. Ликия ежелгі дәуірде өзіндік тілімен, сәулет өнерімен, жартасқа қашалған қабірлерімен және саяси бірлестігімен белгілі болды.<ref name="unesco">{{cite web |title=Xanthos-Letoon |url=https://whc.unesco.org/en/list/484/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}</ref> == Тарихы == Ликия аумағы ежелгі [[Анадолы]]дағы маңызды мәдени аймақтардың бірі болған. Ежелгі деректерде осы өңірмен байланысты лувиялықтармен туыстас '''Лукка''' атауы кездеседі. Кейін бұл аймақ ликиялықтардың тарихи мекені ретінде танылды. Ликия тарихында Анадолы, грек, парсы және рим мәдениеттерінің ықпалы байқалады.<ref name="unesco"/> Ежелгі Ликияның маңызды қалаларының бірі — [[Ксанф]] (Ксантос). Ол аймақтың саяси және мәдени орталықтарының бірі болды. Біздің заманымызға дейінгі VI ғасырдан бастап Ликия аумағы Ахемен әулеті билеген Парсы мемлекетінің ықпалында болды. Кейін өңір эллиндік мемлекеттер мен Римнің саяси ықпалына өтті. Рим дәуірінде ликиялық қалалар арасындағы саяси байланыстар дамыды. Ликия қалаларының одағы — Ликия лигасы — аймақтың саяси тарихында маңызды рөл атқарды. Кейін Ликия Рим империясының провинциялық басқару жүйесіне енгізілді. == Географиясы == Ликия тарихи аймағы [[Тавр таулары]]ның оңтүстік-батыс сілемдері мен Жерорта теңізі жағалауы аралығында орналасқан. Оның табиғи ландшафтына таулы жерлер, ойпаттар, өзен аңғарлары мен жағалаудағы шығанақтар тән. Географиялық орналасуы теңіз саудасының және көршілес аймақтармен мәдени байланыстардың дамуына ықпал етті.<ref name="britannica">{{cite web |title=Lycia |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Lycia |publisher=Encyclopaedia Britannica, 1911 edition |access-date=2026-10-14}}</ref> == Мәдениеті мен тілі == Ликия мәдениеті Анадолының байырғы дәстүрлері мен грек мәдениетінің өзара ықпалдасуы нәтижесінде дамыды. Ликиялықтар өздерінің жазба тілін қолданған. Ликия тілі үндіеуропа тілдері тобына жатады және қазіргі кезде жойылып кеткен тілдердің қатарына кіреді. Тасқа және тас бағандарға қашалған жазулар ликиялықтардың тарихын, қоғамдық құрылымын және мәдениетін зерттеуде маңызды дерек болып саналады.<ref name="unesco"/> Ликия сәулет өнерінің айрықша белгілерінің бірі — жартасқа ойылып жасалған қабірлер, баған тәрізді жерлеу ескерткіштері және саркофагтар. Мұндай құрылыстар әсіресе Ксанф қаласында жақсы сақталған. Жерлеу ескерткіштерінің пішіні мен безендірілуі ликиялықтардың өзіндік сәулеттік дәстүрін көрсетеді.<ref name="unesco"/> == Маңызды қалалары мен ескерткіштері == * '''Ксанф''' — ежелгі Ликияның маңызды саяси және мәдени орталықтарының бірі. Қалада ежелгі театрдың, қорғаныс құрылыстарының және жерлеу ескерткіштерінің қалдықтары сақталған. * '''Летоон''' — Ликияның маңызды діни орталықтарының бірі. Мұнда Лето, Артемида және Аполлон құдайларына арналған ғибадатханалардың қалдықтары бар. * '''Патара''' — ежелгі Ликияның маңызды қалаларының бірі, аймақтың теңіз жағалауындағы тарихи орталықтарының қатарына жатады. * '''Мира''' — ежелгі Ликияның қалаларының бірі, жартасқа қашалған қабірлерімен және көне театр қалдықтарымен белгілі. Ксанф пен Летоон археологиялық кешені 1988 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Бұл ескерткіштер ликиялықтардың жерлеу дәстүрлері, жазба мәдениеті және өзге өркениеттермен байланыстары туралы маңызды мәлімет береді.<ref name="unesco"/> == Тарихи мұрасы == Ликияның археологиялық ескерткіштері ежелгі Анадолы тарихын зерттеуде ерекше орын алады. Ксанф пен Летоонда табылған жазулар, ғибадатханалар және жерлеу құрылыстары аймақтың саяси, діни және мәдени өмірін тануға мүмкіндік береді. Ликия мұрасы қазіргі Түркияның археологиялық және тарихи ескерткіштерінің маңызды бөлігі болып саналады.<ref name="unesco"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://whc.unesco.org/en/list/484/ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орталығы: Ксанф–Летоон] [[Санат:Ликия]] [[Санат:Ежелгі Анадолы]] [[Санат:Түркияның тарихи аймақтары]] [[Санат:Ежелгі Түркия тарихы]] of6uhgcsu03euwl5t2vm2jsaec7vji6 3688112 3688101 2026-10-29T05:47:45Z Акмарал Абдрашидовна 179025 3688112 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}}0 '''Ликия''' — [[Кіші Азия]]ның оңтүстік-батыс бөлігінде, қазіргі Түркияның [[Жерорта теңізі]] жағалауында орналасқан ежелгі тарихи аймақ. Ол негізінен қазіргі [[Анталия|Анталия]] мен Мұғла провинцияларының аумағын қамтыды. Ликия ежелгі дәуірде өзіндік тілімен, сәулет өнерімен, жартасқа қашалған қабірлерімен және саяси бірлестігімен белгілі болды.<ref name="unesco">{{cite web |title=Xanthos-Letoon |url=https://whc.unesco.org/en/list/484/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}</ref> == Тарихы == Ликия аумағы ежелгі [[Анадолы]]дағы маңызды мәдени аймақтардың бірі болған. Ежелгі деректерде осы өңірмен байланысты лувиялықтармен туыстас '''Лукка''' атауы кездеседі. Кейін бұл аймақ ликиялықтардың тарихи мекені ретінде танылды. Ликия тарихында Анадолы, грек, парсы және рим мәдениеттерінің ықпалы байқалады.<ref name="unesco"/> Ежелгі Ликияның маңызды қалаларының бірі — [[Ксанф]] (Ксантос). Ол аймақтың саяси және мәдени орталықтарының бірі болды. Біздің заманымызға дейінгі VI ғасырдан бастап Ликия аумағы Ахемен әулеті билеген Парсы мемлекетінің ықпалында болды. Кейін өңір эллиндік мемлекеттер мен Римнің саяси ықпалына өтті. Рим дәуірінде ликиялық қалалар арасындағы саяси байланыстар дамыды. Ликия қалаларының одағы — Ликия лигасы — аймақтың саяси тарихында маңызды рөл атқарды. Кейін Ликия Рим империясының провинциялық басқару жүйесіне енгізілді. == Географиясы == Ликия тарихи аймағы [[Тавр таулары]]ның оңтүстік-батыс сілемдері мен Жерорта теңізі жағалауы аралығында орналасқан. Оның табиғи ландшафтына таулы жерлер, ойпаттар, өзен аңғарлары мен жағалаудағы шығанақтар тән. Географиялық орналасуы теңіз саудасының және көршілес аймақтармен мәдени байланыстардың дамуына ықпал етті.<ref name="britannica">{{cite web |title=Lycia |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Lycia |publisher=Encyclopaedia Britannica, 1911 edition |access-date=2026-10-14}}</ref> == Мәдениеті мен тілі == Ликия мәдениеті Анадолының байырғы дәстүрлері мен грек мәдениетінің өзара ықпалдасуы нәтижесінде дамыды. Ликиялықтар өздерінің жазба тілін қолданған. Ликия тілі үндіеуропа тілдері тобына жатады және қазіргі кезде жойылып кеткен тілдердің қатарына кіреді. Тасқа және тас бағандарға қашалған жазулар ликиялықтардың тарихын, қоғамдық құрылымын және мәдениетін зерттеуде маңызды дерек болып саналады.<ref name="unesco"/> Ликия сәулет өнерінің айрықша белгілерінің бірі — жартасқа ойылып жасалған қабірлер, баған тәрізді жерлеу ескерткіштері және саркофагтар. Мұндай құрылыстар әсіресе Ксанф қаласында жақсы сақталған. Жерлеу ескерткіштерінің пішіні мен безендірілуі ликиялықтардың өзіндік сәулеттік дәстүрін көрсетеді.<ref name="unesco"/> == Маңызды қалалары мен ескерткіштері == * '''Ксанф''' — ежелгі Ликияның маңызды саяси және мәдени орталықтарының бірі. Қалада ежелгі театрдың, қорғаныс құрылыстарының және жерлеу ескерткіштерінің қалдықтары сақталған. * '''Летоон''' — Ликияның маңызды діни орталықтарының бірі. Мұнда Лето, Артемида және Аполлон құдайларына арналған ғибадатханалардың қалдықтары бар. * '''Патара''' — ежелгі Ликияның маңызды қалаларының бірі, аймақтың теңіз жағалауындағы тарихи орталықтарының қатарына жатады. * '''Мира''' — ежелгі Ликияның қалаларының бірі, жартасқа қашалған қабірлерімен және көне театр қалдықтарымен белгілі. Ксанф пен Летоон археологиялық кешені 1988 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Бұл ескерткіштер ликиялықтардың жерлеу дәстүрлері, жазба мәдениеті және өзге өркениеттермен байланыстары туралы маңызды мәлімет береді.<ref name="unesco"/> == Тарихи мұрасы == Ликияның археологиялық ескерткіштері ежелгі Анадолы тарихын зерттеуде ерекше орын алады. Ксанф пен Летоонда табылған жазулар, ғибадатханалар және жерлеу құрылыстары аймақтың саяси, діни және мәдени өмірін тануға мүмкіндік береді. Ликия мұрасы қазіргі Түркияның археологиялық және тарихи ескерткіштерінің маңызды бөлігі болып саналады.<ref name="unesco"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://whc.unesco.org/en/list/484/ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орталығы: Ксанф–Летоон] [[Санат:Ликия]] [[Санат:Ежелгі Анадолы]] [[Санат:Түркияның тарихи аймақтары]] [[Санат:Ежелгі Түркия тарихы]] [[Санат:тарихи орындар]] 7dj5ducvlr27b8ndgpohx6tfrjszapb 3688122 3688112 2026-10-29T05:53:41Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[User talk:Акмарал Абдрашидовна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3678274 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}}0 '''Ликия''' — [[Кіші Азия]]ның оңтүстік-батыс бөлігінде, қазіргі Түркияның [[Жерорта теңізі]] жағалауында орналасқан ежелгі тарихи аймақ. Ол негізінен қазіргі [[Анталия|Анталия]] мен Мұғла провинцияларының аумағын қамтыды. Ликия ежелгі дәуірде өзіндік тілімен, сәулет өнерімен, жартасқа қашалған қабірлерімен және саяси бірлестігімен белгілі болды.<ref name="unesco">{{cite web |title=Xanthos-Letoon |url=https://whc.unesco.org/en/list/484/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-14}}</ref> == Тарихы == Ликия аумағы ежелгі [[Анадолы]]дағы маңызды мәдени аймақтардың бірі болған. Ежелгі деректерде осы өңірмен байланысты лувиялықтармен туыстас '''Лукка''' атауы кездеседі. Кейін бұл аймақ ликиялықтардың тарихи мекені ретінде танылды. Ликия тарихында Анадолы, грек, парсы және рим мәдениеттерінің ықпалы байқалады.<ref name="unesco"/> Ежелгі Ликияның маңызды қалаларының бірі — [[Ксанф]] (Ксантос). Ол аймақтың саяси және мәдени орталықтарының бірі болды. Біздің заманымызға дейінгі VI ғасырдан бастап Ликия аумағы Ахемен әулеті билеген Парсы мемлекетінің ықпалында болды. Кейін өңір эллиндік мемлекеттер мен Римнің саяси ықпалына өтті. Рим дәуірінде ликиялық қалалар арасындағы саяси байланыстар дамыды. Ликия қалаларының одағы — Ликия лигасы — аймақтың саяси тарихында маңызды рөл атқарды. Кейін Ликия Рим империясының провинциялық басқару жүйесіне енгізілді. == Географиясы == Ликия тарихи аймағы [[Тавр таулары]]ның оңтүстік-батыс сілемдері мен Жерорта теңізі жағалауы аралығында орналасқан. Оның табиғи ландшафтына таулы жерлер, ойпаттар, өзен аңғарлары мен жағалаудағы шығанақтар тән. Географиялық орналасуы теңіз саудасының және көршілес аймақтармен мәдени байланыстардың дамуына ықпал етті.<ref name="britannica">{{cite web |title=Lycia |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Lycia |publisher=Encyclopaedia Britannica, 1911 edition |access-date=2026-10-14}}</ref> == Мәдениеті мен тілі == Ликия мәдениеті Анадолының байырғы дәстүрлері мен грек мәдениетінің өзара ықпалдасуы нәтижесінде дамыды. Ликиялықтар өздерінің жазба тілін қолданған. Ликия тілі үндіеуропа тілдері тобына жатады және қазіргі кезде жойылып кеткен тілдердің қатарына кіреді. Тасқа және тас бағандарға қашалған жазулар ликиялықтардың тарихын, қоғамдық құрылымын және мәдениетін зерттеуде маңызды дерек болып саналады.<ref name="unesco"/> Ликия сәулет өнерінің айрықша белгілерінің бірі — жартасқа ойылып жасалған қабірлер, баған тәрізді жерлеу ескерткіштері және саркофагтар. Мұндай құрылыстар әсіресе Ксанф қаласында жақсы сақталған. Жерлеу ескерткіштерінің пішіні мен безендірілуі ликиялықтардың өзіндік сәулеттік дәстүрін көрсетеді.<ref name="unesco"/> == Маңызды қалалары мен ескерткіштері == * '''Ксанф''' — ежелгі Ликияның маңызды саяси және мәдени орталықтарының бірі. Қалада ежелгі театрдың, қорғаныс құрылыстарының және жерлеу ескерткіштерінің қалдықтары сақталған. * '''Летоон''' — Ликияның маңызды діни орталықтарының бірі. Мұнда Лето, Артемида және Аполлон құдайларына арналған ғибадатханалардың қалдықтары бар. * '''Патара''' — ежелгі Ликияның маңызды қалаларының бірі, аймақтың теңіз жағалауындағы тарихи орталықтарының қатарына жатады. * '''Мира''' — ежелгі Ликияның қалаларының бірі, жартасқа қашалған қабірлерімен және көне театр қалдықтарымен белгілі. Ксанф пен Летоон археологиялық кешені 1988 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Бұл ескерткіштер ликиялықтардың жерлеу дәстүрлері, жазба мәдениеті және өзге өркениеттермен байланыстары туралы маңызды мәлімет береді.<ref name="unesco"/> == Тарихи мұрасы == Ликияның археологиялық ескерткіштері ежелгі Анадолы тарихын зерттеуде ерекше орын алады. Ксанф пен Летоонда табылған жазулар, ғибадатханалар және жерлеу құрылыстары аймақтың саяси, діни және мәдени өмірін тануға мүмкіндік береді. Ликия мұрасы қазіргі Түркияның археологиялық және тарихи ескерткіштерінің маңызды бөлігі болып саналады.<ref name="unesco"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://whc.unesco.org/en/list/484/ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орталығы: Ксанф–Летоон] [[Санат:Ликия]] [[Санат:Ежелгі Анадолы]] [[Санат:Түркияның тарихи аймақтары]] [[Санат:Ежелгі Түркия тарихы]] of6uhgcsu03euwl5t2vm2jsaec7vji6 0 788435 3688093 3681504 2026-10-29T05:34:34Z Акмарал Абдрашидовна 179025 3688093 wikitext text/x-wiki '''Алғыс айту күні''' — [[Қазақстан]]да жыл сайын [[1 наурыз]]да атап өтілетін [[мереке]]. Ол Қазақстан [[Халық|халқы]]ның бірлігі мен қоғамдық келісімін нығайтуға, [[адам]]дар арасындағы өзара [[құрмет]] пен ризашылықты дәріптеуге бағытталған.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-egin/press/news/details/514607 «1 наурыз Алғыс айту күні» — gov.kz]</ref> == Тарихы == 2015 жылы [[Қазақстан]] халқы [[Ассамблея]]сының XXII сессиясында 1 наурызды Алғыс айту күні ретінде атап өту ұсынылды. Бұл дата 1995 жылғы 1 наурызда құрылған Қазақстан халқы Ассамблеясының құрылған күнімен сәйкес келеді.<ref>[https://www.muftyat.kz/kk/news/country/2017-03-01/9591-1-nauryz-algys-aitu-kuni/ «1 наурыз – Алғыс айту күні» — Қазақстан [[мұсылмандар]]ы діни басқармасы]</ref> 2016 жылғы 14 қаңтарда [[Қазақстан Республикасы]]ның [[Президент]]і [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев ]] 1 наурызды Алғыс айту күні деп жариялау туралы [[жарлық]]қа қол қойды. Мереке алғаш рет 2016 жылғы 1 наурызда аталып өтті.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/U1600000173 Қазақстан Республикасы Президентінің 2016 жылғы 14 қаңтардағы № 173 Жарлығы]</ref> == Мақсаты мен маңызы == Алғыс айту күні Қазақстандағы [[этнос]]тар арасындағы достықты, өзара түсіністікті және қоғамдық келісімді дәріптеуге арналған. Мереке аясында Қазақстан халқының ортақ [[тарих]]ына құрмет көрсету және адамдар арасындағы ризашылық сезімін нығайту идеялары насихатталады.<ref>[https://assembly.kz/news/aza-stan-khal-y-assambleyasy-elimizdi-barsha-azamattaryn-1-nauryz-al-ys-aytu-k-nimen-tty-taydy/ Қазақстан халқы Ассамблеясының Алғыс айту күніне арналған материалы]</ref> Мерекенің тарихи мазмұны Қазақстанға күштеп қоныс аударылған халықтардың тағдырымен және олардың жергілікті тұрғындардан көрген қолдауымен де байланыстырылады.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/emer-almaty/press/news/details/515129 «Алғыс айту күніне орай Қазақстан халқы Ассамблеясы өкілдерінің қатысуымен салтанатты іс-шаралар өтті» — gov.kz]</ref> == Атап өту дәстүрлері == Алғыс айту күніне орай Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде мәдени іс-шаралар, кездесулер, қайырымдылық акциялары және қоғамдық келісімге арналған жиындар өткізіледі. Бұл күні адамдар ата-анасына, ұстаздарына, әріптестеріне және өзге де жақындарына алғыс білдіреді.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/513155 «Астанада Алғыс айту күні қалай атап өтіледі» — gov.kz]</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Қазақстан мерекелері]] [[Санат:Наурыз айындағы мерекелер]] [[Санат:1 наурыз]] sfhsip3y9btq2huz8dirmlu6chnrpfv 3688095 3688093 2026-10-29T05:35:42Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[User talk:Акмарал Абдрашидовна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3678476 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} '''Алғыс айту күні''' — Қазақстанда жыл сайын 1 наурызда атап өтілетін мереке. Ол Қазақстан халқының бірлігі мен қоғамдық келісімін нығайтуға, адамдар арасындағы өзара құрмет пен ризашылықты дәріптеуге бағытталған.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/maslihat-egin/press/news/details/514607 «1 наурыз Алғыс айту күні» — gov.kz]</ref> == Тарихы == 2015 жылы [[Қазақстан]] халқы Ассамблеясының XXII сессиясында 1 наурызды Алғыс айту күні ретінде атап өту ұсынылды. Бұл дата 1995 жылғы 1 наурызда құрылған Қазақстан халқы Ассамблеясының құрылған күнімен сәйкес келеді.<ref>[https://www.muftyat.kz/kk/news/country/2017-03-01/9591-1-nauryz-algys-aitu-kuni/ «1 наурыз – Алғыс айту күні» — Қазақстан [[мұсылмандар]]ы діни басқармасы]</ref> 2016 жылғы 14 қаңтарда Қазақстан Республикасының [[Президент]]і [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев ]] 1 наурызды Алғыс айту күні деп жариялау туралы жарлыққа қол қойды. Мереке алғаш рет 2016 жылғы 1 наурызда аталып өтті.<ref>[https://adilet.zan.kz/rus/docs/U1600000173 Қазақстан Республикасы Президентінің 2016 жылғы 14 қаңтардағы № 173 Жарлығы]</ref> == Мақсаты мен маңызы == Алғыс айту күні Қазақстандағы этностар арасындағы достықты, өзара түсіністікті және қоғамдық келісімді дәріптеуге арналған. Мереке аясында Қазақстан халқының ортақ тарихына құрмет көрсету және адамдар арасындағы ризашылық сезімін нығайту идеялары насихатталады.<ref>[https://assembly.kz/news/aza-stan-khal-y-assambleyasy-elimizdi-barsha-azamattaryn-1-nauryz-al-ys-aytu-k-nimen-tty-taydy/ Қазақстан халқы Ассамблеясының Алғыс айту күніне арналған материалы]</ref> Мерекенің тарихи мазмұны Қазақстанға күштеп қоныс аударылған халықтардың тағдырымен және олардың жергілікті тұрғындардан көрген қолдауымен де байланыстырылады.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/emer-almaty/press/news/details/515129 «Алғыс айту күніне орай Қазақстан халқы Ассамблеясы өкілдерінің қатысуымен салтанатты іс-шаралар өтті» — gov.kz]</ref> == Атап өту дәстүрлері == Алғыс айту күніне орай Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде мәдени іс-шаралар, кездесулер, қайырымдылық акциялары және қоғамдық келісімге арналған жиындар өткізіледі. Бұл күні адамдар ата-анасына, ұстаздарына, әріптестеріне және өзге де жақындарына алғыс білдіреді.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/astana/press/news/details/513155 «Астанада Алғыс айту күні қалай атап өтіледі» — gov.kz]</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Қазақстан мерекелері]] [[Санат:Наурыз айындағы мерекелер]] [[Санат:1 наурыз]] 0orpk887crpmos2wgbe6kxi8n8xc49b 0 788438 3688082 3678698 2026-10-29T05:24:42Z Акмарал Абдрашидовна 179025 3688082 wikitext text/x-wiki '''Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күні''' — [[Қазақстан]]да жыл сайын [[1 желтоқсан]]да 2011–2022 жылдары аталып өткен [[мереке]]лік күн. Ол 1991 жылғы 1 желтоқсанда өткен [[Қазақстан президенті|Қазақстан Президенті]]нің алғашқы жалпыхалықтық сайлауымен байланысты белгіленді.<ref>[https://www.adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1100000509 «Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы» заңға толықтыру енгізу туралы. «Әділет» құқықтық ақпарат жүйесі]</ref> == Тарихы == 1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақстанда тұңғыш рет Президенттің жалпыхалықтық сайлауы өтті. Сайлау нәтижесінде [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] Қазақстан Республикасының Президенті болып сайланды.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-tallin/press/news/details/129910?lang=kk Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күні туралы — gov.kz]</ref> 2011 жылғы 14 желтоқсанда Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 1 желтоқсанды Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күні деп белгілеу туралы заңға қол қойды. Мереке алғаш рет 2012 жылы аталып өтті.<ref>[https://www.adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1100000509 Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 14 желтоқсандағы № 509-IV Заңы]</ref> == Атап өтуі == Мереке жыл сайын 1 желтоқсанда аталып, осы күнге орай Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде мәдени-көпшілік іс-шаралар, [[Көрме|көрме]]лер, [[концерт]]тер және ресми кездесулер ұйымдастырылды.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-uspenka/press/news/details/293874 Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күні — gov.kz]</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақстан мерекелері]] [[Санат:Желтоқсан айындағы мерекелер]] [[Санат:президенттер]] epsphgw8n7tuvxqs62p6iwkc54l1srk 3688085 3688082 2026-10-29T05:28:39Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[User talk:Акмарал Абдрашидовна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3678502 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күні''' — Қазақстанда жыл сайын 1 желтоқсанда 2011–2022 жылдары аталып өткен мерекелік күн. Ол 1991 жылғы 1 желтоқсанда өткен Қазақстан Президентінің алғашқы жалпыхалықтық сайлауымен байланысты белгіленді.<ref>[https://www.adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1100000509 «Қазақстан Республикасындағы мерекелер туралы» заңға толықтыру енгізу туралы. «Әділет» құқықтық ақпарат жүйесі]</ref> == Тарихы == 1991 жылғы 1 желтоқсанда Қазақстанда тұңғыш рет Президенттің жалпыхалықтық сайлауы өтті. Сайлау нәтижесінде [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] Қазақстан Республикасының Президенті болып сайланды.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-tallin/press/news/details/129910?lang=kk Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күні туралы — gov.kz]</ref> 2011 жылғы 14 желтоқсанда Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 1 желтоқсанды Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күні деп белгілеу туралы заңға қол қойды. Мереке алғаш рет 2012 жылы аталып өтті.<ref>[https://www.adilet.zan.kz/kaz/docs/Z1100000509 Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 14 желтоқсандағы № 509-IV Заңы]</ref> == Атап өтуі == Мереке жыл сайын 1 желтоқсанда аталып, осы күнге орай Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде мәдени-көпшілік іс-шаралар, көрмелер, концерттер және ресми кездесулер ұйымдастырылды.<ref>[https://www.gov.kz/memleket/entities/pavlodar-uspenka/press/news/details/293874 Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күні — gov.kz]</ref> == Дереккөздер == [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Қазақстан мерекелері]] [[Санат:Желтоқсан айындағы мерекелер]] ecl3p1d7hb0a2me2x9u2h0ie1z9gyad 0 788530 3688028 3682763 2026-10-29T00:48:17Z Qareken Balasi 102612 Сурет қосылды (Commons, CC BY-SA 4.0) 3688028 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Дастан Мұхамедрахым |Шынайы есімі = |Сурет = Dastan Mukhamedrakhim Wiba Awards 2026.jpg |ені = |Сурет атауы = Канндағы WIBA Awards рәсімінде, 2026 |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = |Туған жері = Абай облысы Ақсуат ауданына қарасты Қызылкесік ауылы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = |Мансабы = видеограф, саяхат блогері |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі |Не үшін белгілі = Инстаграмдағы табиғат туралы түсірген видеолары үшін |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Дастан Мұхамедрахым''' (1998, [[Абай облысы]], [[Ақсуат ауданы]], [[Қызылкесік ауылдық округі|Қызылкесік ауылы]] (бұрынғы [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]]) — қазақстандық [[тревел-блогер]], [[видеограф]] және контент авторы. Ол Қазақстан табиғатын [[Дрон|дронмен]] түсірілген бейнероликтер арқылы таныстырады.<ref>{{Cite web|title=Мұғалімнен халықаралық блогерге дейін: Дастан Мұхамедрахымның дара жолы|url=https://madeniportal.kz/news/mugalimnen-xalyqaralyq-blogerge-deiin-dastan-muxamedraxymnyn-dara-zoly}}</ref> 2026 жылы WIBA Awards (World Influencers and Bloggers Awards) халықаралық сыйлығында «Әлемнің үздік тревел-блогері» атанды. Бұл марапатты алған алғашқы қазақстандық.<ref>{{Cite web|title=Дастан Мұхамедрахым|url=https://tatlerasia.kz/kk/people/dastan-mukhamedrahim}}</ref> == Өмірбаяны == Дастан Мұхамедрахым [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы|Тарбағатай ауданындағы]] Қызылтесік ауылында туып-өскен (қазіргі [[Абай облысы]] [[Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданына]] қарасты [[Қызылкесік ауылдық округі|Қызылкесік ауылы]])<ref>{{Cite web|title=Ақсуаттан шыққан тревел-блогер Дастан Мұхамедрахым әкімнен мақтау естіді|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/aqsuattan-shyqqan-trevel-bloger-dastan-muhamedrahym-aekimnen-maqtau-estidi/}}</ref>. Алтыншы сыныптан бастап [[Семей|Семей қаласындағы]] [[Білім инновациялық лицейлері|Білім-инновация лицейінде]] (БИЛ) оқиды. Кейін Қазақ гуманитарлы-заң инновациялық университетін аяқтайды. Лицейде тәрбиесі ал кейін сол лицейде екі жылдай қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ берген<ref name=":1">{{Cite web|title=Қазақстанды әлемге танытқан кадрлар: тревел-блогер Дастан Мұхамедрахыммен сұхбат|url=https://egemen.kz/news/article415374-qazaqstandy-alemge-tanytqan-kadrlar-trevel-bloger-dastan-mukhamedrakhymmen-sukhb}}</ref>. Мұғалім болып жүргенде мектеп директоры оған мектептің әлеуметтік желідегі жұмысын ([[Social media marketing|SMM]]) жүргізуді ұсынып, камера алып берген. Видеоға қызығушылығы осыдан басталған. 2019 жылы ол [[Астана|Астанаға]] Білім-инновация халықаралық қорына видеограф болып жұмысқа шақырылып, мұғалімдікті тастады. Жаңа жұмысында алғашқы дронын алды. Ол кезде әлеуметтік желіде дронмен түсірілген видео сирек болатын, сондықтан Дастан бұл бағытты алғашқылардың бірі болып бастады. Түнгі Астананы гиперлапс форматында түсірген видеолары көпшіліктің назарын аударды. Гиперлапс — қозғалыс үстінде түсіріліп, жылдамдатылған видео түрі. Блогердің айтуынша, ол барлық дағдыны [[YouTube]]-тағы оқу видеоларынан өзі үйренген. Алғашқы миллион қаралымды шамамен 2022 жылы жинаған. Кейін оны басқа өңірлерге де жұмысқа шақыра бастады<ref name=":2">{{Cite web|title=Блогер с «оскаром»: Не успокоюсь, пока не сниму всю природу Казахстана|url=https://forbes.kz/articles/bloger-soskarom-neuspokoyus-poka-nesnimu-vsyu-prirodu-kazahstana}}</ref>. Жұмыс барысымен іссапарларға барып жүрген кезде түсірген видеосы 2023 жылы инстраграмда 10 миллион қаралым жинайды. Содан бастап Қазақстанның барлық табиғатын түсіруге ниет етеді. <ref name=":2" /> === Халықаралық жобалар === Танымалдығы артқан соң шетелден ұсыныстар келе бастады. [[Түрік Әуе Жолдары|Turkish Airlines]] өкілдері Қазақстан бағытын дамыту үшін онымен өздері байланысқа шықты. [[Нью-Йорк|Нью-Йоркке]] сапары кезінде [[Instagram]] оның видеоларын ресми парақшасында жариялауды ұсынды.<ref name=":1" /> [[Түркия|Түркияда]] жүргенде ол аспаз Бурактың мейрамханасына барып, кейін оған желі арқылы бірлескен түсірілім ұсынған, аспаз бұған келіскен. Дастан [[Дубай|Дубайдағы]] [[Rixos]] қонақүй желісімен келісімшарт бойынша жұмыс істеген. Сондай-ақ ол [[Қайрат Нұртас|Қайрат Нұртаспен]] бірге видео түсірген. 2026 жылы халықаралық контент авторлары Joe Hattab және MegaAmerican-мен бірге Қазақстанның көрікті жерлерін аралап, түсірілім жасады.<ref name=":1" /> Дастан Мұхамедрахымның видеоларында Қазақстанның табиғаты көп түрлі екені көрсетіледі: таулар, дала, шөл, тұзды көлдер және каньондар. Ол таныс жерлерді ерекше ракурстан, жаңа визуалдық шешімдермен көрсетуге тырысады. Оның видеоларын әлемдегі танымал парақшалар қайта жариялайды. <ref name=":2" /> 2025 жылдың қараша айында Инстаграмның ресми парақшасы (700 миллион оқырманы бар) Дастанның видеосын жариялады. Видео 114 миллион қаралым, 267 мың коментарий жинады. <ref name=":2" /> Кейін Дастанлы әлемдік блогерлер шарасы 1 Billion Followers Summit шақыртты. Бұл жиынды танымал блогер Джимми Дональдсон ([[MrBeast]]) ұйымдастырды. <ref name=":2" /> Әлемге танымал деректі фильм түсіруші [[Джо Хаттаб|Джо Хаттабтың]] Қазақстанға арналған жаңа фильмін таныстырды. Джо Хаттаб пен Дастан Мұхамедрахымның Қазақстан бойынша сапарына Instagram желісінде [[MegaAmerican]] атымен танымал тағы бір тревел-блогер де қатысты<ref>{{Cite web|title=Дастан Мұхамедрахым Джо Хаттабтың Қазақстан туралы жаңа фильмін таныстырды|url=https://egemen.kz/news/dastan-muhamedrahym-dzho-hattabtyn-qazaqstan-turaly-zhana-filmin-tanystyrdy}}</ref>. === Марапаттары === * 2026 жылғы 22 мамыр: Франциядағы Канн қаласында өткен WIBA Awards 2026 сыйлығында «Әлемнің үздік тревел-блогері» атанды. Бұл сыйлық блогерлер арасындағы [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] деп аталады. Сол жылы марапат алғандардың арасында Хаби Лейм де болды<ref name=":3">{{Cite web|title=Тревел-блогер Дастан Мұхамедрахим әлемдік WIBA Awards сыйлығына ие болды|url=https://egemen.kz/news/article413256-trevel-bloger-dastan-mukhamedrakhim-alemdik-wiba-awards-syylyghyna-ie-boldy}}</ref>. * [[Forbes Kazakhstan]] басылымының "30-ға дейінгі 30" тізіміне кірді. <ref name=":3" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тревел блогерлері]] 7a6fhak5g05jidxt98bp06y17sfcs60 3688029 3688028 2026-10-29T00:55:36Z Qareken Balasi 102612 2025–2026 жылдардағы жобалары (дереккөздермен: Forbes Kazakhstan, Kursiv, Tengrinews, Kazinform) 3688029 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Дастан Мұхамедрахым |Шынайы есімі = |Сурет = Dastan Mukhamedrakhim Wiba Awards 2026.jpg |ені = |Сурет атауы = Канндағы WIBA Awards рәсімінде, 2026 |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = |Туған жері = Абай облысы Ақсуат ауданына қарасты Қызылкесік ауылы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |Ұлты = |Мансабы = видеограф, саяхат блогері |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі |Не үшін белгілі = Инстаграмдағы табиғат туралы түсірген видеолары үшін |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Дастан Мұхамедрахым''' (1998, [[Абай облысы]], [[Ақсуат ауданы]], [[Қызылкесік ауылдық округі|Қызылкесік ауылы]] (бұрынғы [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]]) — қазақстандық [[тревел-блогер]], [[видеограф]] және контент авторы. Ол Қазақстан табиғатын [[Дрон|дронмен]] түсірілген бейнероликтер арқылы таныстырады.<ref>{{Cite web|title=Мұғалімнен халықаралық блогерге дейін: Дастан Мұхамедрахымның дара жолы|url=https://madeniportal.kz/news/mugalimnen-xalyqaralyq-blogerge-deiin-dastan-muxamedraxymnyn-dara-zoly}}</ref> 2026 жылы WIBA Awards (World Influencers and Bloggers Awards) халықаралық сыйлығында «Әлемнің үздік тревел-блогері» атанды. Бұл марапатты алған алғашқы қазақстандық.<ref>{{Cite web|title=Дастан Мұхамедрахым|url=https://tatlerasia.kz/kk/people/dastan-mukhamedrahim}}</ref> == Өмірбаяны == Дастан Мұхамедрахым [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы|Тарбағатай ауданындағы]] Қызылтесік ауылында туып-өскен (қазіргі [[Абай облысы]] [[Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданына]] қарасты [[Қызылкесік ауылдық округі|Қызылкесік ауылы]])<ref>{{Cite web|title=Ақсуаттан шыққан тревел-блогер Дастан Мұхамедрахым әкімнен мақтау естіді|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/aqsuattan-shyqqan-trevel-bloger-dastan-muhamedrahym-aekimnen-maqtau-estidi/}}</ref>. Алтыншы сыныптан бастап [[Семей|Семей қаласындағы]] [[Білім инновациялық лицейлері|Білім-инновация лицейінде]] (БИЛ) оқиды. Кейін Қазақ гуманитарлы-заң инновациялық университетін аяқтайды. Лицейде тәрбиесі ал кейін сол лицейде екі жылдай қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ берген<ref name=":1">{{Cite web|title=Қазақстанды әлемге танытқан кадрлар: тревел-блогер Дастан Мұхамедрахыммен сұхбат|url=https://egemen.kz/news/article415374-qazaqstandy-alemge-tanytqan-kadrlar-trevel-bloger-dastan-mukhamedrakhymmen-sukhb}}</ref>. Мұғалім болып жүргенде мектеп директоры оған мектептің әлеуметтік желідегі жұмысын ([[Social media marketing|SMM]]) жүргізуді ұсынып, камера алып берген. Видеоға қызығушылығы осыдан басталған. 2019 жылы ол [[Астана|Астанаға]] Білім-инновация халықаралық қорына видеограф болып жұмысқа шақырылып, мұғалімдікті тастады. Жаңа жұмысында алғашқы дронын алды. Ол кезде әлеуметтік желіде дронмен түсірілген видео сирек болатын, сондықтан Дастан бұл бағытты алғашқылардың бірі болып бастады. Түнгі Астананы гиперлапс форматында түсірген видеолары көпшіліктің назарын аударды. Гиперлапс — қозғалыс үстінде түсіріліп, жылдамдатылған видео түрі. Блогердің айтуынша, ол барлық дағдыны [[YouTube]]-тағы оқу видеоларынан өзі үйренген. Алғашқы миллион қаралымды шамамен 2022 жылы жинаған. Кейін оны басқа өңірлерге де жұмысқа шақыра бастады<ref name=":2">{{Cite web|title=Блогер с «оскаром»: Не успокоюсь, пока не сниму всю природу Казахстана|url=https://forbes.kz/articles/bloger-soskarom-neuspokoyus-poka-nesnimu-vsyu-prirodu-kazahstana}}</ref>. Жұмыс барысымен іссапарларға барып жүрген кезде түсірген видеосы 2023 жылы инстраграмда 10 миллион қаралым жинайды. Содан бастап Қазақстанның барлық табиғатын түсіруге ниет етеді. <ref name=":2" /> === Халықаралық жобалар === Танымалдығы артқан соң шетелден ұсыныстар келе бастады. [[Түрік Әуе Жолдары|Turkish Airlines]] өкілдері Қазақстан бағытын дамыту үшін онымен өздері байланысқа шықты. [[Нью-Йорк|Нью-Йоркке]] сапары кезінде [[Instagram]] оның видеоларын ресми парақшасында жариялауды ұсынды.<ref name=":1" /> [[Түркия|Түркияда]] жүргенде ол аспаз Бурактың мейрамханасына барып, кейін оған желі арқылы бірлескен түсірілім ұсынған, аспаз бұған келіскен. Дастан [[Дубай|Дубайдағы]] [[Rixos]] қонақүй желісімен келісімшарт бойынша жұмыс істеген. Сондай-ақ ол [[Қайрат Нұртас|Қайрат Нұртаспен]] бірге видео түсірген. 2026 жылы халықаралық контент авторлары Joe Hattab және MegaAmerican-мен бірге Қазақстанның көрікті жерлерін аралап, түсірілім жасады.<ref name=":1" /> Дастан Мұхамедрахымның видеоларында Қазақстанның табиғаты көп түрлі екені көрсетіледі: таулар, дала, шөл, тұзды көлдер және каньондар. Ол таныс жерлерді ерекше ракурстан, жаңа визуалдық шешімдермен көрсетуге тырысады. Оның видеоларын әлемдегі танымал парақшалар қайта жариялайды. <ref name=":2" /> 2025 жылдың қараша айында Инстаграмның ресми парақшасы (700 миллион оқырманы бар) Дастанның видеосын жариялады. Видео 114 миллион қаралым, 267 мың коментарий жинады. <ref name=":2" /> Кейін Дастанлы әлемдік блогерлер шарасы 1 Billion Followers Summit шақыртты. Бұл жиынды танымал блогер Джимми Дональдсон ([[MrBeast]]) ұйымдастырды. <ref name=":2" /> Әлемге танымал деректі фильм түсіруші [[Джо Хаттаб|Джо Хаттабтың]] Қазақстанға арналған жаңа фильмін таныстырды. Джо Хаттаб пен Дастан Мұхамедрахымның Қазақстан бойынша сапарына Instagram желісінде [[MegaAmerican]] атымен танымал тағы бір тревел-блогер де қатысты<ref>{{Cite web|title=Дастан Мұхамедрахым Джо Хаттабтың Қазақстан туралы жаңа фильмін таныстырды|url=https://egemen.kz/news/dastan-muhamedrahym-dzho-hattabtyn-qazaqstan-turaly-zhana-filmin-tanystyrdy}}</ref>. === 2025–2026 жылдардағы жобалары === 2025 жылғы қарашада Instagram-ның ресми парақшасы оның видеосын жариялап, оған жазылды. Видео 11 сағатта 630 мыңнан астам «ұнату» жинады<ref name="orda">{{Cite web|url=https://en.orda.kz/instagram-features-kazakh-videographers-work-and-follows-him-9124/|title=Instagram Features Kazakh Videographer’s Work and Follows Him|publisher=Orda.kz|date=2025-11-04|access-date=2026-10-29|language=en}}</ref>. 2026 жылғы шілдедегі дерек бойынша, Instagram парақшасы оған жазылуды тоқтатқан<ref name="forbes-jul">{{Cite web|url=https://forbes.kz/articles/bloger-soskarom-neuspokoyus-poka-nesnimu-vsyu-prirodu-kazahstana|title=Блогер с «оскаром»: Не успокоюсь, пока не сниму всю природу Казахстана|publisher=Forbes Kazakhstan|date=2026-07-01|access-date=2026-10-29|language=ru}}</ref>. Соңғы үш жылда оның Instagram-дағы видеолары жалпы 3,5 миллиардтан астам қаралым жинады. Ол алты адамнан тұратын командамен жұмыс істейді, туризм саласында жоба жүргізіп, бастаушы мобилографтарға курстар ашты<ref name="forbes-oskar">{{Cite web|url=https://forbes.kz/articles/kazahstanskomu-videografu-vruchili-blogerskiy-oskar-807322|title=Казахстанскому видеографу вручили блогерский «Оскар»|publisher=Forbes Kazakhstan|date=2026-05-25|access-date=2026-10-29|language=ru}}</ref>. «Бұл [басқа ел] емес, бұл — Қазақстан» форматындағы видеолар трендін бастады, кейін бұл форматты басқа елдердің блогерлері де қолдана бастады<ref name="forbes-borat">{{Cite web|url=https://forbes.kz/articles/kak-uchastniki-reytinga-30-do-30-pobezhdayut-borata|title=Как участники рейтинга «30 до 30» побеждают Бората|publisher=Forbes Kazakhstan|date=2026-06-05|access-date=2026-10-29|language=ru}}</ref>. * 2026 жылғы қаңтарда Дубайда өткен 1 Billion Followers Summit блогерлер саммитінде тревел-блогерлер сессиясында сөз сөйледі. Сол шарада актер [[Уилл Смит|Уилл Смитке]] қазақ шапанын кигізді<ref name="forbes-jul" /><ref name="qazinform">{{Cite web|url=https://qazinform.com/news/will-smith-wears-traditional-kazakh-chapan-gifted-by-local-travel-blogger-27360b|title=Will Smith wears traditional Kazakh chapan gifted by local travel blogger|publisher=Kazinform|date=2026-01-11|access-date=2026-10-29|language=en}}</ref>. * 2026 жылғы наурызда Sony Pictures және Marvel компанияларының «Өрмекші адам: Жаңа күн» фильмін жарнамалау науқанына қатысты. Актер Том Холланд бейнеүндеуінде оған есімімен алғыс айтты<ref name="kursiv-holland">{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/en/2026-03-20/engk-nknk-tom-holland-addresses-kazakh-content-creator-and-likes-his-post/|title=Tom Holland addresses Kazakh content creator and likes his post|publisher=Kursiv|date=2026-03-20|access-date=2026-10-29|language=en}}</ref>. * 2026 жылғы наурызда Абай облысының әкімі Берік Уәли онымен кездесіп, өңірдің туристік имиджін қалыптастырудағы еңбегі үшін алғыс айтты<ref name="kursiv-uali">{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-03-27/aqsuattan-shyqqan-trevel-bloger-dastan-muhamedrahym-aekimnen-maqtau-estidi/|title=Ақсуаттан шыққан тревел-блогер Дастан Мұхамедрахым әкімнен мақтау естіді|publisher=Kursiv|date=2026-03-27|access-date=2026-10-29|language=kk}}</ref>. * 2026 жылғы сәуірде Астанадағы Креативті индустриялар қорында өз блогын [[Қасым-Жомарт Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевқа]] таныстырды<ref name="forbes-jul" />. * 2026 жылғы мамырда Каннда WIBA Awards рәсімінде футболшы Поль Погбамен кездесіп, оған шапан мен тақия сыйлады<ref name="forbes-oskar" /><ref name="asnews">{{Cite web|url=https://asnews.kz/ru/other/5604-bydastann-dastan-muhamedrahim-biografiya-polnaya-informatsiya-ordabasy-pol-pogba-i-ishowspeed/|title=Дастан Мухамедрахим: биография, полная информация, «Ордабасы», Поль Погба и IShowSpeed|publisher=ASNEWS.KZ|date=2026-09-20|access-date=2026-10-29|language=ru}}</ref>. Сол айда «Ордабасы» футбол клубына жарнамалық видео түсірді<ref name="asnews" />. * 2026 жылғы маусымда Бостонда өткен әлем чемпионатының Франция — Норвегия матчында стример IShowSpeed-ке Қазақстан табиғаты туралы видеоларын көрсетті<ref name="asnews" />. * 2026 жылғы шілдеде футболшы [[Дастан Талғатұлы Сатпаев|Дастан Сәтпаевпен]] бірге Халықаралық еріктілер жылының әлемдік амбассадоры атанды<ref name="forbes-vol">{{Cite web|url=https://forbes.kz/articles/dva-uchastnika-reytinga-forbes-stali-mirovymi-ambassadorami-goda-volonterov-10a6ce|title=Два участника рейтинга Forbes стали мировыми амбассадорами года волонтеров|publisher=Forbes Kazakhstan|date=2026-07-16|access-date=2026-10-29|language=ru}}</ref>. * 2026 жылғы 9 тамызда Президенттің атқорасындағы ахалтеке тұқымды Ақжан атты бейнеге алғаш түсірген видеосын жариялады, ол 500 мыңнан астам қаралым жинады<ref name="tengri">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/zavorajivayuschee-video-loshadyu-tokaeva-opublikoval-605779/|title=Завораживающее видео с лошадью Токаева опубликовал известный блогер|publisher=Tengrinews.kz|date=2026-08-09|access-date=2026-10-29|language=ru}}</ref>. * 2026 жылғы қазанда Coca-Cola компаниясының шақыруымен Мадридте жаттықтырушы Жозе Моуриньомен кездесіп, оған шапан сыйлады<ref name="offside">{{Cite web|url=https://offside.kz/football/37899-kazakhstanskii-bloger-ugostil-zhoze-mouriniu-mestnoi-coca-cola-i-podaril-shapan|title=Казахстанский блогер угостил Моуринью местной Coca-Cola и подарил шапан|publisher=Offside.kz|date=2026-10-19|access-date=2026-10-29|language=ru}}</ref>. === Марапаттары === * 2026 жылғы 22 мамыр: Франциядағы Канн қаласында өткен WIBA Awards 2026 сыйлығында «Әлемнің үздік тревел-блогері» атанды. Бұл сыйлық блогерлер арасындағы [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] деп аталады. Сол жылы марапат алғандардың арасында Хаби Лейм де болды<ref name=":3">{{Cite web|title=Тревел-блогер Дастан Мұхамедрахим әлемдік WIBA Awards сыйлығына ие болды|url=https://egemen.kz/news/article413256-trevel-bloger-dastan-mukhamedrakhim-alemdik-wiba-awards-syylyghyna-ie-boldy}}</ref>. * [[Forbes Kazakhstan]] басылымының "30-ға дейінгі 30" тізіміне кірді. <ref name=":3" /> ** Forbes Kazakhstan журналының 2026 жылғы маусымдағы нөмірінің мұқабасына шықты<ref name="forbes-borat" />. * 2026 жылғы шілде: Халықаралық еріктілер жылының әлемдік амбассадоры<ref name="forbes-vol" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тревел блогерлері]] fqt987891c8vnuu34ry0ghbk35qs9k3 0 788824 3687781 3686994 2026-10-28T12:52:37Z L.sarkytbekova 184246 /* Кеңестік кезең */ 3687781 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дидар''' (''DIDAR'') – [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда қазақ тілінде шығатын қоғамдық-саяси облыстық газет. Басылымның тарихы 1931 жылғы 24 қазанда [[Риддер]] қаласында жарық көрген «Жұмысшы» газетінен басталады. 1990 жылғы 27 қарашадан бері «Дидар» атауымен шығып келеді.<ref name="тарих">[https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Газет туралы»] // «Дидар» газетінің ресми сайты.</ref><ref name="энциклопедия">''Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия'' / Бас редакторы Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. — 316-б. — 848 б. — ISBN 978-601-7472-76-4.</ref> Газет өңірдің қоғамдық-саяси өмірін, әлеуметтік-экономикалық дамуын, мәдениетін, білім беру саласын және спорт жаңалықтарын жариялайды. Басылымның редакциясы [[Өскемен]] қаласында орналасқан. == Тарихы == === Құрылуы және алғашқы жылдары === Газеттің алғашқы саны 1931 жылғы 24 қазанда Риддер қаласында «Жұмысшы» деген атаумен жарық көрді. Басылым өндіріс орындары дамып, жұмысшы табы қалыптасып жатқан кезеңде жергілікті халыққа ақпарат таратуға бағытталды. Оның алғашқы редакторы Мақсұт Тайшыбаев болды.<ref name="тарих"/> 1930-жылдардағы саяси қуғын-сүргін кезінде [[Мақсұт Тайшыбаев]] «халық жауы» деген айыппен тұтқындалып, 1938 жылғы 11 наурызда Алматыдағы НКВД түрмесінде атылды.<ref name="тарих"/> 1939 жылы Өскеменнің облыс орталығына айналуына байланысты газет редакциясы Риддерден Өскеменге көшірілді. Осы кезеңнен бастап басылым «Социалистік Алтай» атауымен облыстық газет ретінде жарық көрді.<ref name="тарих"/> === Кеңестік кезең === [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарында газет белгілі бір кезеңде аударма басылым ретінде шығарылды. 1943 жылдан бастап «Алтай большевигі», ал 1953 жылғы 31 наурыздан «Коммунизм туы» деген атаумен жарық көрді. Соңғы атауы Қазақстан тәуелсіздігі қарсаңына дейін сақталды.<ref name="тарих"/> Соғыс жылдарында майданға аттанған журналистердің орнын редакцияда Әтина Жәкетова мен Асыл Қайсенова басты. Әтина Жәкетова кейін 30 жыл бойы «Қазақстан әйелдері» журналында редакторлық қызмет атқарып, Ленин орденімен марапатталған. Асыл Қайсенова – жазушы [[Қасым Қайсенов]]тің жұбайы.<ref name="тарих"/> Әр жылдары газет редакциясында Шерияздан Елеукенов, Жұмағали Ысмағұлов, Ғаббас Қабышев, Меңғали Мусин, Мүсілім Құмарбеков, Тұрғазы Нұқаев, Серік Ғабдуллин, Тоқтарбек Қызықбаев, Жүніс Ыбыраев, Кәдірбек Сегізбаев, Уахап Қыдырханов, [[Оралхан Бөкей|Оралхан Бөкеев]], Кеңес Юсупов, Тоқтархан Шәріпжанов, Ұлықбек Есдәулет және Дидахмет Әшімханов сияқты журналистер, ақын-жазушылар мен қоғам қайраткерлері қызмет атқарды.<ref name="тарих"/> 1981 жылы газет өзінің 50 жылдық мерейтойына орай [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен марапатталды.<ref name="тарих"/> === Тәуелсіздік кезеңі === 1990 жылғы 27 қарашадан бастап газет «Дидар» атауымен жарық көре бастады. Басылым қазақ тілінде шығып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің қоғамдық-саяси және мәдени өмірін жариялауды жалғастырды.<ref name="тарих"/> 2006 жылы газет Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығына, ал 2007 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің грантына ие болды.<ref name="тарих"/> 2014 жылы жарық көрген «[[Шығыс Қазақстан облысы]]» энциклопедиясында газеттің 2008 жылдан бастап облыс әкімдігінің ішкі саясат басқармасына қарасты құрылым құрамында болғаны көрсетілген.<ref name="энциклопедия"/> == Марапаттары == * 1981 жыл – Еңбек Қызыл Ту ордені; * 2006 жыл – Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығы; * 2007 жыл – Қазақстан Республикасы Президентінің гранты. == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Шығыс Қазақстан облысы]] * [[Өскемен]] == Сыртқы сілтемелер == * [https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Дидар» газетінің тарихы] [[Санат:Қазақстан газеттері]] rdooydmlh4p3e0psq2okhb4i7f7rqgx 3687782 3687781 2026-10-28T12:55:13Z L.sarkytbekova 184246 /* Құрылуы және алғашқы жылдары */ 3687782 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дидар''' (''DIDAR'') – [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда қазақ тілінде шығатын қоғамдық-саяси облыстық газет. Басылымның тарихы 1931 жылғы 24 қазанда [[Риддер]] қаласында жарық көрген «Жұмысшы» газетінен басталады. 1990 жылғы 27 қарашадан бері «Дидар» атауымен шығып келеді.<ref name="тарих">[https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Газет туралы»] // «Дидар» газетінің ресми сайты.</ref><ref name="энциклопедия">''Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия'' / Бас редакторы Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. — 316-б. — 848 б. — ISBN 978-601-7472-76-4.</ref> Газет өңірдің қоғамдық-саяси өмірін, әлеуметтік-экономикалық дамуын, мәдениетін, білім беру саласын және спорт жаңалықтарын жариялайды. Басылымның редакциясы [[Өскемен]] қаласында орналасқан. == Тарихы == === Құрылуы және алғашқы жылдары === Газеттің алғашқы саны 1931 жылғы 24 қазанда Риддер қаласында «Жұмысшы» деген атаумен жарық көрді. Басылым өндіріс орындары дамып, жұмысшы табы қалыптасып жатқан кезеңде жергілікті халыққа ақпарат таратуға бағытталды. Оның алғашқы редакторы Мақсұт Тайшыбаев болды.<ref name="тарих"/> 1930-жылдардағы саяси қуғын-сүргін кезінде Мақсұт Тайшыбаев «халық жауы» деген айыппен тұтқындалып, 1938 жылғы 11 наурызда Алматыдағы НКВД түрмесінде атылды.<ref name="тарих"/> 1939 жылы Өскеменнің облыс орталығына айналуына байланысты газет редакциясы Риддерден Өскеменге көшірілді. Осы кезеңнен бастап басылым «Социалистік Алтай» атауымен облыстық газет ретінде жарық көрді.<ref name="тарих"/> === Кеңестік кезең === [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарында газет белгілі бір кезеңде аударма басылым ретінде шығарылды. 1943 жылдан бастап «Алтай большевигі», ал 1953 жылғы 31 наурыздан «Коммунизм туы» деген атаумен жарық көрді. Соңғы атауы Қазақстан тәуелсіздігі қарсаңына дейін сақталды.<ref name="тарих"/> Соғыс жылдарында майданға аттанған журналистердің орнын редакцияда Әтина Жәкетова мен Асыл Қайсенова басты. Әтина Жәкетова кейін 30 жыл бойы «Қазақстан әйелдері» журналында редакторлық қызмет атқарып, Ленин орденімен марапатталған. Асыл Қайсенова – жазушы [[Қасым Қайсенов]]тің жұбайы.<ref name="тарих"/> Әр жылдары газет редакциясында Шерияздан Елеукенов, Жұмағали Ысмағұлов, Ғаббас Қабышев, Меңғали Мусин, Мүсілім Құмарбеков, Тұрғазы Нұқаев, Серік Ғабдуллин, Тоқтарбек Қызықбаев, Жүніс Ыбыраев, Кәдірбек Сегізбаев, Уахап Қыдырханов, [[Оралхан Бөкей|Оралхан Бөкеев]], Кеңес Юсупов, Тоқтархан Шәріпжанов, Ұлықбек Есдәулет және Дидахмет Әшімханов сияқты журналистер, ақын-жазушылар мен қоғам қайраткерлері қызмет атқарды.<ref name="тарих"/> 1981 жылы газет өзінің 50 жылдық мерейтойына орай [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен марапатталды.<ref name="тарих"/> === Тәуелсіздік кезеңі === 1990 жылғы 27 қарашадан бастап газет «Дидар» атауымен жарық көре бастады. Басылым қазақ тілінде шығып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің қоғамдық-саяси және мәдени өмірін жариялауды жалғастырды.<ref name="тарих"/> 2006 жылы газет Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығына, ал 2007 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің грантына ие болды.<ref name="тарих"/> 2014 жылы жарық көрген «[[Шығыс Қазақстан облысы]]» энциклопедиясында газеттің 2008 жылдан бастап облыс әкімдігінің ішкі саясат басқармасына қарасты құрылым құрамында болғаны көрсетілген.<ref name="энциклопедия"/> == Марапаттары == * 1981 жыл – Еңбек Қызыл Ту ордені; * 2006 жыл – Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығы; * 2007 жыл – Қазақстан Республикасы Президентінің гранты. == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Шығыс Қазақстан облысы]] * [[Өскемен]] == Сыртқы сілтемелер == * [https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Дидар» газетінің тарихы] [[Санат:Қазақстан газеттері]] 790uu4gra5ll91lqaf6y3ti4ti9m57h 3688117 3687782 2026-10-29T05:49:35Z Ұлпан, Қанат 187701 3688117 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дидар''' (''DIDAR'') – [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда қазақ тілінде шығатын қоғамдық-саяси облыстық газет. Басылымның тарихы 1931 жылғы 24 қазанда [[Риддер]] қаласында жарық көрген «Жұмысшы» газетінен басталады. 1990 жылғы 27 қарашадан бері «Дидар» атауымен шығып келеді.<ref name="тарих">[https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Газет туралы»] // «Дидар» газетінің ресми сайты.</ref><ref name="энциклопедия">''Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия'' / Бас редакторы Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. — 316-б. — 848 б. — ISBN 978-601-7472-76-4.</ref> Газет өңірдің қоғамдық-саяси өмірін, әлеуметтік-экономикалық дамуын, мәдениетін, білім беру саласын және спорт жаңалықтарын және өзекті ақпаратты жариялайды. Басылымның редакциясы [[Өскемен]] қаласында орналасқан. == Тарихы == === Құрылуы және алғашқы жылдары === Газеттің алғашқы саны 1931 жылғы 24 қазанда Риддер қаласында «Жұмысшы» деген атаумен жарық көрді. Басылым өндіріс орындары дамып, жұмысшы табы қалыптасып жатқан кезеңде жергілікті халыққа ақпарат таратуға бағытталды. Оның алғашқы редакторы Мақсұт Тайшыбаев болды.<ref name="тарих"/> 1930-жылдардағы саяси қуғын-сүргін кезінде Мақсұт Тайшыбаев «халық жауы» деген айыппен тұтқындалып, 1938 жылғы 11 наурызда Алматыдағы НКВД түрмесінде атылды.<ref name="тарих"/> 1939 жылы Өскеменнің облыс орталығына айналуына байланысты газет редакциясы Риддерден Өскеменге көшірілді. Осы кезеңнен бастап басылым «Социалистік Алтай» атауымен облыстық газет ретінде жарық көрді.<ref name="тарих"/> === Кеңестік кезең === [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарында газет белгілі бір кезеңде аударма басылым ретінде шығарылды. 1943 жылдан бастап «Алтай большевигі», ал 1953 жылғы 31 наурыздан «Коммунизм туы» деген атаумен жарық көрді. Соңғы атауы Қазақстан тәуелсіздігі қарсаңына дейін сақталды.<ref name="тарих"/> Соғыс жылдарында майданға аттанған журналистердің орнын редакцияда Әтина Жәкетова мен Асыл Қайсенова басты. Әтина Жәкетова кейін 30 жыл бойы «Қазақстан әйелдері» журналында редакторлық қызмет атқарып, Ленин орденімен марапатталған. Асыл Қайсенова – жазушы [[Қасым Қайсенов]]тің жұбайы.<ref name="тарих"/> Әр жылдары газет редакциясында Шерияздан Елеукенов, Жұмағали Ысмағұлов, Ғаббас Қабышев, Меңғали Мусин, Мүсілім Құмарбеков, Тұрғазы Нұқаев, Серік Ғабдуллин, Тоқтарбек Қызықбаев, Жүніс Ыбыраев, Кәдірбек Сегізбаев, Уахап Қыдырханов, [[Оралхан Бөкей|Оралхан Бөкеев]], Кеңес Юсупов, Тоқтархан Шәріпжанов, Ұлықбек Есдәулет және Дидахмет Әшімханов сияқты журналистер, ақын-жазушылар мен қоғам қайраткерлері қызмет атқарды.<ref name="тарих"/> 1981 жылы газет өзінің 50 жылдық мерейтойына орай [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен марапатталды.<ref name="тарих"/> === Тәуелсіздік кезеңі === 1990 жылғы 27 қарашадан бастап газет «Дидар» атауымен жарық көре бастады. Басылым қазақ тілінде шығып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің қоғамдық-саяси және мәдени өмірін жариялауды жалғастырды.<ref name="тарих"/> 2006 жылы газет Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығына, ал 2007 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің грантына ие болды.<ref name="тарих"/> 2014 жылы жарық көрген «[[Шығыс Қазақстан облысы]]» энциклопедиясында газеттің 2008 жылдан бастап облыс әкімдігінің ішкі саясат басқармасына қарасты құрылым құрамында болғаны көрсетілген.<ref name="энциклопедия"/> == Марапаттары == * 1981 жыл – Еңбек Қызыл Ту ордені; * 2006 жыл – Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығы; * 2007 жыл – Қазақстан Республикасы Президентінің гранты. == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Шығыс Қазақстан облысы]] * [[Өскемен]] == Сыртқы сілтемелер == * [https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Дидар» газетінің тарихы] [[Санат:Қазақстан газеттері]] ozrqt43krghln7rwqvee77zla25t375 3688125 3688117 2026-10-29T05:54:06Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] соңғы нұсқасына қайтарды 3687782 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дидар''' (''DIDAR'') – [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда қазақ тілінде шығатын қоғамдық-саяси облыстық газет. Басылымның тарихы 1931 жылғы 24 қазанда [[Риддер]] қаласында жарық көрген «Жұмысшы» газетінен басталады. 1990 жылғы 27 қарашадан бері «Дидар» атауымен шығып келеді.<ref name="тарих">[https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Газет туралы»] // «Дидар» газетінің ресми сайты.</ref><ref name="энциклопедия">''Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия'' / Бас редакторы Б. Ө. Жақып. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2014. — 316-б. — 848 б. — ISBN 978-601-7472-76-4.</ref> Газет өңірдің қоғамдық-саяси өмірін, әлеуметтік-экономикалық дамуын, мәдениетін, білім беру саласын және спорт жаңалықтарын жариялайды. Басылымның редакциясы [[Өскемен]] қаласында орналасқан. == Тарихы == === Құрылуы және алғашқы жылдары === Газеттің алғашқы саны 1931 жылғы 24 қазанда Риддер қаласында «Жұмысшы» деген атаумен жарық көрді. Басылым өндіріс орындары дамып, жұмысшы табы қалыптасып жатқан кезеңде жергілікті халыққа ақпарат таратуға бағытталды. Оның алғашқы редакторы Мақсұт Тайшыбаев болды.<ref name="тарих"/> 1930-жылдардағы саяси қуғын-сүргін кезінде Мақсұт Тайшыбаев «халық жауы» деген айыппен тұтқындалып, 1938 жылғы 11 наурызда Алматыдағы НКВД түрмесінде атылды.<ref name="тарих"/> 1939 жылы Өскеменнің облыс орталығына айналуына байланысты газет редакциясы Риддерден Өскеменге көшірілді. Осы кезеңнен бастап басылым «Социалистік Алтай» атауымен облыстық газет ретінде жарық көрді.<ref name="тарих"/> === Кеңестік кезең === [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] жылдарында газет белгілі бір кезеңде аударма басылым ретінде шығарылды. 1943 жылдан бастап «Алтай большевигі», ал 1953 жылғы 31 наурыздан «Коммунизм туы» деген атаумен жарық көрді. Соңғы атауы Қазақстан тәуелсіздігі қарсаңына дейін сақталды.<ref name="тарих"/> Соғыс жылдарында майданға аттанған журналистердің орнын редакцияда Әтина Жәкетова мен Асыл Қайсенова басты. Әтина Жәкетова кейін 30 жыл бойы «Қазақстан әйелдері» журналында редакторлық қызмет атқарып, Ленин орденімен марапатталған. Асыл Қайсенова – жазушы [[Қасым Қайсенов]]тің жұбайы.<ref name="тарих"/> Әр жылдары газет редакциясында Шерияздан Елеукенов, Жұмағали Ысмағұлов, Ғаббас Қабышев, Меңғали Мусин, Мүсілім Құмарбеков, Тұрғазы Нұқаев, Серік Ғабдуллин, Тоқтарбек Қызықбаев, Жүніс Ыбыраев, Кәдірбек Сегізбаев, Уахап Қыдырханов, [[Оралхан Бөкей|Оралхан Бөкеев]], Кеңес Юсупов, Тоқтархан Шәріпжанов, Ұлықбек Есдәулет және Дидахмет Әшімханов сияқты журналистер, ақын-жазушылар мен қоғам қайраткерлері қызмет атқарды.<ref name="тарих"/> 1981 жылы газет өзінің 50 жылдық мерейтойына орай [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]мен марапатталды.<ref name="тарих"/> === Тәуелсіздік кезеңі === 1990 жылғы 27 қарашадан бастап газет «Дидар» атауымен жарық көре бастады. Басылым қазақ тілінде шығып, [[Шығыс Қазақстан]] өңірінің қоғамдық-саяси және мәдени өмірін жариялауды жалғастырды.<ref name="тарих"/> 2006 жылы газет Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығына, ал 2007 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің грантына ие болды.<ref name="тарих"/> 2014 жылы жарық көрген «[[Шығыс Қазақстан облысы]]» энциклопедиясында газеттің 2008 жылдан бастап облыс әкімдігінің ішкі саясат басқармасына қарасты құрылым құрамында болғаны көрсетілген.<ref name="энциклопедия"/> == Марапаттары == * 1981 жыл – Еңбек Қызыл Ту ордені; * 2006 жыл – Қазақстан Журналистика академиясының «Алтын жұлдыз» сыйлығы; * 2007 жыл – Қазақстан Республикасы Президентінің гранты. == Дереккөздер == <references/> == Тағы қараңыз == * [[Шығыс Қазақстан облысы]] * [[Өскемен]] == Сыртқы сілтемелер == * [https://didargazeti.kz/gazet-twraly/ «Дидар» газетінің тарихы] [[Санат:Қазақстан газеттері]] 790uu4gra5ll91lqaf6y3ti4ti9m57h 0 788853 3688074 3684392 2026-10-29T05:15:00Z Акмарал Абдрашидовна 179025 3688074 wikitext text/x-wiki '''Джин Хэкмен''' ([[Ағылшын тілі|ағылш]]. ''Gene Hackman'', толық аты — Юджин Аллен Хэкмен; 1930 жылғы 30 қаңтар — 2025 жылғы 26 ақпан) — америкалық кино [[Актёр|актер]]і және [[жазушы]]. Ол [[Голливуд]]тың танымал актерлерінің бірі болып, төрт онжылдықтан астам уақыт [[кино]] саласында еңбек етті. Хэкмен екі рет [[Оскар сыйлығы|«Оскар» сыйлығы]]н иеленіп, «[[Алтын глобус]]» және [[BAFTA]] марапаттарына да ие болды.<ref name="Britannica">[https://www.bfi.org.uk/features/gene-hackman-new-hollywood-leading-man-french-connection-royal-tenenbaums British Film Institute. Gene Hackman obituary]</ref><ref name="Oscar">[https://awardsdatabase.oscars.org/ Academy Awards Database — Gene Hackman]</ref> [[Сурет:Gene Hackman in the White House, 1987.jpg|нобай|Хэкмен 1987 жылы]] == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білімі === Джин Хэкмен 1930 жылғы 30 қаңтарда [[АҚШ]]-тың [[Калифорния]] штатындағы Сан-Бернардино [[қала]]сында дүниеге келген. Жас кезінде актерлік өнерге қызығушылық танытқан. 16 жасында АҚШ [[Теңіз жаяу әскері]] қатарына қосылып, әскери қызмет атқарды. Кейін азаматтық өмірге оралып, актерлік білімін жетілдіру үшін [[Калифорния]]дағы Пасадена театр мектебінде оқыды.<ref name="Biography">[https://www.biography.com/actors/gene-hackman Gene Hackman — Biography.com]</ref> === Кино мансабы === Хэкменнің кино саласындағы алғашқы маңызды рөлдерінің бірі 1967 жылы шыққан ''Bonnie and Clyde'' фильміндегі Бак Барроудың бейнесі болды. Бұл рөлі үшін ол «Оскар» сыйлығына екінші пландағы үздік актер номинациясы бойынша ұсынылды. 1971 жылы режиссер [[Уильям Фридкин]]нің ''The French Connection'' фильмінде детектив Джимми «Попай» Дойлдың рөлін сомдап, «Үздік актер» номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Бұл туынды актердің мансабындағы ең маңызды жұмыстардың біріне айналды. 1970–1980 жылдары ол ''The Conversation'' (1974), ''Superman'' (1978) және ''Mississippi Burning'' (1988) фильмдерінде ойнады. ''Superman'' фильмдер сериясында ол зұлым кейіпкер Лекс Лютордың бейнесін сомдады. 1992 жылы Клинт Иствудтың ''Unforgiven'' вестернінде шериф Литл Билл Даггетттің рөлін орындап, екінші «Оскар» сыйлығын алды. Кейін ''The Firm'' (1993), ''Crimson Tide'' (1995), ''Get Shorty'' (1995), ''Enemy of the State'' (1998) және ''The Royal Tenenbaums'' (2001) фильмдеріне қатысты.<ref name="Oscar"/><ref name="BFI">[https://www.bfi.org.uk/features/gene-hackman-new-hollywood-leading-man-french-connection-royal-tenenbaums British Film Institute — Gene Hackman]</ref> === Марапаттары === Джин Хэкмен кино өнеріндегі жетістіктері үшін көптеген марапатқа ие болды. Оның негізгі жетістіктері: * «Оскар» сыйлығы — 2 рет; * BAFTA сыйлығы — 2 рет; * «Алтын глобус» сыйлығы — бірнеше рет; * Берлин халықаралық кинофестивалінің «Күміс аю» жүлдесі. Ол «Оскар» сыйлығын ''The French Connection'' (1971) фильміндегі басты рөлі және ''Unforgiven'' (1992) фильміндегі екінші пландағы рөлі үшін жеңіп алды.<ref name="Oscar"/><ref name="Awards">[https://wссылка ww.imdb.com/name/nm0000432/awards/ Gene Hackman — IMDb Awards]</ref> === Өмірінің соңғы жылдары === Хэкмен 2000-жылдардың басында актерлік мансабын аяқтап, кейін әдеби шығармашылықпен айналысты. Ол бірнеше [[роман]] жазуға қатысты. Өмірінің соңғы жылдарын [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың [[Нью-Мексико]] штатындағы Санта-Фе қаласында өткізді. Джин Хэкмен 2025 жылғы 26 ақпанда 95 жасында қайтыс болған күйде жұбайы Бетси Аракава екеуі үйінен табылды. Кейінгі тергеу қорытындылары оның өлімі жүрек-қантамыр ауруларымен және басқа да денсаулық мәселелерімен байланысты болғанын көрсетті.<ref name="Biography"/><ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/film/2025/feb/27/gene-hackman-obituary The Guardian. Gene Hackman obituary]</ref> == Фильмографиясы == Джин Хэкмен 1961 жылдан бастап киноға түсе бастаған. Оның актерлік мансабы 40 жылдан астам уақытқа созылды. Соңғы фильмі 2004 жылы жарық көрген ''Welcome to Mooseport'' комедиясы болды.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Gene_Hackman_performances Gene Hackman фильмографиясы]</ref> * 1961 — ''Mad Dog Coll'' * 1964 — ''Lilith'' * 1966 — ''Hawaii'' * 1967 — ''Bonnie and Clyde'' * 1968 — ''The Split'' * 1969 — ''Downhill Racer'' * 1969 — ''Marooned'' * 1970 — ''I Never Sang for My Father'' * 1971 — ''The French Connection'' * 1971 — ''The Hunting Party'' * 1972 — ''The Poseidon Adventure'' * 1972 — ''Prime Cut'' * 1973 — ''Scarecrow'' * 1974 — ''The Conversation'' * 1974 — ''Young Frankenstein'' * 1975 — ''Night Moves'' * 1975 — ''French Connection II'' * 1977 — ''A Bridge Too Far'' * 1978 — ''Superman'' * 1980 — ''Superman II'' * 1981 — ''Reds'' * 1983 — ''Eureka'' * 1983 — ''Under Fire'' * 1983 — ''Uncommon Valor'' * 1985 — ''Twice in a Lifetime'' * 1986 — ''Hoosiers'' * 1986 — ''Power'' * 1987 — ''No Way Out'' * 1987 — ''Superman IV: The Quest for Peace'' * 1988 — ''Mississippi Burning'' * 1989 — ''The Package'' * 1990 — ''Narrow Margin'' * 1990 — ''Postcards from the Edge'' * 1991 — ''Class Action'' * 1992 — ''Unforgiven'' * 1993 — ''The Firm'' * 1994 — ''Wyatt Earp'' * 1995 — ''Crimson Tide'' * 1995 — ''Get Shorty'' * 1995 — ''The Quick and the Dead'' * 1996 — ''The Birdcage'' * 1997 — ''Absolute Power'' * 1998 — ''Enemy of the State'' * 1998 — ''Antz'' (дыбыстау) * 2000 — ''The Replacements'' * 2001 — ''The Mexican'' * 2001 — ''Behind Enemy Lines'' * 2001 — ''Heartbreakers'' * 2001 — ''The Royal Tenenbaums'' * 2003 — ''Runaway Jury'' * 2004 — ''Welcome to Mooseport'' Оның ең танымал фильмдерінің қатарында ''The French Connection'', ''The Conversation'', ''Superman'', ''Unforgiven'' және ''The Royal Tenenbaums'' бар. == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.bfi.org.uk/features/gene-hackman-new-hollywood-leading-man-french-connection-royal-tenenbaums Британдық кино институтындағы өмірбаяны] * [https://www.imdb.com/name/nm0000432/ IMDb сайтындағы парақшасы] * [https://awardsdatabase.oscars.org/ «Оскар» сыйлығының ресми дерекқоры] [[Санат:1930 жылы туғандар]] [[Санат:2025 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:АҚШ актерлері]][[Санат:актёрлер]][[Санат:жазушылар]][[Санат:аҚШ жазушылары]] owtnxtlippltu368slkqmbzazrkjuyi 3688086 3688074 2026-10-29T05:28:54Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[User talk:Акмарал Абдрашидовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] соңғы нұсқасына қайтарды 3684392 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Джин Хэкмен''' (ағылш. ''Gene Hackman'', толық аты — Юджин Аллен Хэкмен; 1930 жылғы 30 қаңтар — 2025 жылғы 26 ақпан) — америкалық кино актері және жазушы. Ол [[Голливуд]]тың танымал актерлерінің бірі болып, төрт онжылдықтан астам уақыт кино саласында еңбек етті. Хэкмен екі рет «Оскар» сыйлығын иеленіп, «Алтын глобус» және BAFTA марапаттарына да ие болды.<ref name="Britannica">[https://www.bfi.org.uk/features/gene-hackman-new-hollywood-leading-man-french-connection-royal-tenenbaums British Film Institute. Gene Hackman obituary]</ref><ref name="Oscar">[https://awardsdatabase.oscars.org/ Academy Awards Database — Gene Hackman]</ref> [[Сурет:Gene Hackman in the White House, 1987.jpg|нобай|Хэкмен 1987 жылы]] == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білімі === Джин Хэкмен 1930 жылғы 30 қаңтарда [[АҚШ]]-тың [[Калифорния]] штатындағы Сан-Бернардино қаласында дүниеге келген. Жас кезінде актерлік өнерге қызығушылық танытқан. 16 жасында АҚШ [[Теңіз жаяу әскері]] қатарына қосылып, әскери қызмет атқарды. Кейін азаматтық өмірге оралып, актерлік білімін жетілдіру үшін [[Калифорния]]дағы Пасадена театр мектебінде оқыды.<ref name="Biography">[https://www.biography.com/actors/gene-hackman Gene Hackman — Biography.com]</ref> === Кино мансабы === Хэкменнің кино саласындағы алғашқы маңызды рөлдерінің бірі 1967 жылы шыққан ''Bonnie and Clyde'' фильміндегі Бак Барроудың бейнесі болды. Бұл рөлі үшін ол «Оскар» сыйлығына екінші пландағы үздік актер номинациясы бойынша ұсынылды. 1971 жылы режиссер [[Уильям Фридкин]]нің ''The French Connection'' фильмінде детектив Джимми «Попай» Дойлдың рөлін сомдап, «Үздік актер» номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Бұл туынды актердің мансабындағы ең маңызды жұмыстардың біріне айналды. 1970–1980 жылдары ол ''The Conversation'' (1974), ''Superman'' (1978) және ''Mississippi Burning'' (1988) фильмдерінде ойнады. ''Superman'' фильмдер сериясында ол зұлым кейіпкер Лекс Лютордың бейнесін сомдады. 1992 жылы Клинт Иствудтың ''Unforgiven'' вестернінде шериф Литл Билл Даггетттің рөлін орындап, екінші «Оскар» сыйлығын алды. Кейін ''The Firm'' (1993), ''Crimson Tide'' (1995), ''Get Shorty'' (1995), ''Enemy of the State'' (1998) және ''The Royal Tenenbaums'' (2001) фильмдеріне қатысты.<ref name="Oscar"/><ref name="BFI">[https://www.bfi.org.uk/features/gene-hackman-new-hollywood-leading-man-french-connection-royal-tenenbaums British Film Institute — Gene Hackman]</ref> === Марапаттары === Джин Хэкмен кино өнеріндегі жетістіктері үшін көптеген марапатқа ие болды. Оның негізгі жетістіктері: * «Оскар» сыйлығы — 2 рет; * BAFTA сыйлығы — 2 рет; * «Алтын глобус» сыйлығы — бірнеше рет; * Берлин халықаралық кинофестивалінің «Күміс аю» жүлдесі. Ол «Оскар» сыйлығын ''The French Connection'' (1971) фильміндегі басты рөлі және ''Unforgiven'' (1992) фильміндегі екінші пландағы рөлі үшін жеңіп алды.<ref name="Oscar"/><ref name="Awards">[https://wссылка ww.imdb.com/name/nm0000432/awards/ Gene Hackman — IMDb Awards]</ref> === Өмірінің соңғы жылдары === Хэкмен 2000-жылдардың басында актерлік мансабын аяқтап, кейін әдеби шығармашылықпен айналысты. Ол бірнеше роман жазуға қатысты. Өмірінің соңғы жылдарын АҚШ-тың [[Нью-Мексико]] штатындағы Санта-Фе қаласында өткізді. Джин Хэкмен 2025 жылғы 26 ақпанда 95 жасында қайтыс болған күйде жұбайы Бетси Аракава екеуі үйінен табылды. Кейінгі тергеу қорытындылары оның өлімі жүрек-қантамыр ауруларымен және басқа да денсаулық мәселелерімен байланысты болғанын көрсетті.<ref name="Biography"/><ref name="Guardian">[https://www.theguardian.com/film/2025/feb/27/gene-hackman-obituary The Guardian. Gene Hackman obituary]</ref> == Фильмографиясы == Джин Хэкмен 1961 жылдан бастап киноға түсе бастаған. Оның актерлік мансабы 40 жылдан астам уақытқа созылды. Соңғы фильмі 2004 жылы жарық көрген ''Welcome to Mooseport'' комедиясы болды.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Gene_Hackman_performances Gene Hackman фильмографиясы]</ref> * 1961 — ''Mad Dog Coll'' * 1964 — ''Lilith'' * 1966 — ''Hawaii'' * 1967 — ''Bonnie and Clyde'' * 1968 — ''The Split'' * 1969 — ''Downhill Racer'' * 1969 — ''Marooned'' * 1970 — ''I Never Sang for My Father'' * 1971 — ''The French Connection'' * 1971 — ''The Hunting Party'' * 1972 — ''The Poseidon Adventure'' * 1972 — ''Prime Cut'' * 1973 — ''Scarecrow'' * 1974 — ''The Conversation'' * 1974 — ''Young Frankenstein'' * 1975 — ''Night Moves'' * 1975 — ''French Connection II'' * 1977 — ''A Bridge Too Far'' * 1978 — ''Superman'' * 1980 — ''Superman II'' * 1981 — ''Reds'' * 1983 — ''Eureka'' * 1983 — ''Under Fire'' * 1983 — ''Uncommon Valor'' * 1985 — ''Twice in a Lifetime'' * 1986 — ''Hoosiers'' * 1986 — ''Power'' * 1987 — ''No Way Out'' * 1987 — ''Superman IV: The Quest for Peace'' * 1988 — ''Mississippi Burning'' * 1989 — ''The Package'' * 1990 — ''Narrow Margin'' * 1990 — ''Postcards from the Edge'' * 1991 — ''Class Action'' * 1992 — ''Unforgiven'' * 1993 — ''The Firm'' * 1994 — ''Wyatt Earp'' * 1995 — ''Crimson Tide'' * 1995 — ''Get Shorty'' * 1995 — ''The Quick and the Dead'' * 1996 — ''The Birdcage'' * 1997 — ''Absolute Power'' * 1998 — ''Enemy of the State'' * 1998 — ''Antz'' (дыбыстау) * 2000 — ''The Replacements'' * 2001 — ''The Mexican'' * 2001 — ''Behind Enemy Lines'' * 2001 — ''Heartbreakers'' * 2001 — ''The Royal Tenenbaums'' * 2003 — ''Runaway Jury'' * 2004 — ''Welcome to Mooseport'' Оның ең танымал фильмдерінің қатарында ''The French Connection'', ''The Conversation'', ''Superman'', ''Unforgiven'' және ''The Royal Tenenbaums'' бар. == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.bfi.org.uk/features/gene-hackman-new-hollywood-leading-man-french-connection-royal-tenenbaums Британдық кино институтындағы өмірбаяны] * [https://www.imdb.com/name/nm0000432/ IMDb сайтындағы парақшасы] * [https://awardsdatabase.oscars.org/ «Оскар» сыйлығының ресми дерекқоры] [[Санат:1930 жылы туғандар]] [[Санат:2025 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:АҚШ актерлері]] bzaz40xf5ontauu5kul7ifd2vw7mrya 0 788880 3688069 3684743 2026-10-29T05:07:48Z Акмарал Абдрашидовна 179025 3688069 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} {{Тұлға |Есімі = '''Владимир Владимирович Корш-Саблин''' |Сурет = Владимир Владимирович Корш-Саблин.gif |ені = |Сурет атауы = Владимир Владимирович Корш-Саблиннің 1940 жылғы портреті. |Туған кездегі есімі = Саблин |Туған күні = 29 маусым, 1900 жыл |Туған жері = [[Мәскеу]], {{байрақ|Ресей империясы}} |Қайтыс болған күні = 6 шілде, 1974 жыл |Қайтыс болған жері = [[Минск]], [[Беларусь КСР]], {{байрақ|КСРО}} |Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} азаматтығы |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = Кинорежиссер |Белсенді жылдары = 1929—1967 жылдар аралығы. |Мамандығы = Кинорежиссер, КСРО кинематографисттер хатшысы, актер, сценарист |Не үшін белгілі = [[Беларусь]] кино өнерінің негізін қалағаны үшін. |Әкесі = Владимир Владимирович |Анасы = Варвара Фёдоровна Корш }} '''Владимир Владимирович Корш-Саблин''' (туған кездегі тегі — Саблин; 1900 жылғы 29 наурыз, [[Мәскеу]] — 1974 жылғы 6 шілде, Минск) — кеңестік [[Кинорежиссёр|кинорежиссер]], [[Актёр|актер]] және [[Сценарий|сценарист]]. [[Беларусь]] [[кино]] өнерінің негізін қалаушылардың бірі. [[КСРО]] халық әртісі (1969), [[Иосиф Виссарионович Сталин|Сталин]]дік сыйлықтың лауреаты (1950), [[Беларусь]] КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1967). '''Өмірбаяны''' Владимир Корш-Саблин 1900 жылғы 29 наурызда [[Мәскеу]] қаласында дүниеге келген. 1917 жылы актерлік қызметін Корш [[театр]]ында бастады. Кейін Симферополь, Мелитополь және Қазан қалаларындағы театрларда жұмыс істеді. 1920-жылдардың ортасында кинематография саласына ауысты. 1925 жылдан бастап Мәскеудегі «Госкино» және «Совкино» кинофабрикаларында режиссердің көмекшісі әрі актер болып қызмет атқарды. 1928 жылдан бастап Беларусь кино өндірісінде режиссерлік қызметпен айналысты.<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%88-%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BD.gif Владимир КОРШ-САБЛИН]</ref> '''Шығармашылығы''' Корш-Саблин Беларусь [[кинематография]]сының қалыптасуы мен дамуына елеулі үлес қосты. Ол көркем және деректі фильмдер түсіріп, тарихи, [[Драмалық фильм|драма]]лық және [[комедия]]лық жанрларда еңбек етті. Оның алғашқы режиссерлік жұмыстарының бірі — «В огне рождённая» (1929) фильмі. Кейін «Первый взвод» (1933), «Искатели счастья» (1936), «Огненные годы» (1939) және «Моя любовь» (1940) фильмдерін түсірді. 1949 жылы [[Александр Файнциммер]]мен бірге «Константин Заслонов» фильмін түсірді. Фильм [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі Беларусь партизандарының күресіне арналған. Осы туындысы үшін 1950 жылы Сталиндік сыйлыққа ие болды. Режиссердің басқа да белгілі жұмыстарына «Поют жаворонки» (1953), «Кто смеётся последним?» (1954), «Красные листья» (1958), «Первые испытания» (1960–1961), «Москва — Генуя» (1964) және «Запомним этот день» (1967) фильмдері жатады. Корш-Саблин «Беларусьфильм» киностудиясының көркемдік жетекшісі ретінде де қызмет атқарып, ұлттық кино өнерінің дамуына ықпал етті.<ref>[https://csdfmuseum.ru/names/670-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%88-%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BD Корш-Саблин Владимир Владимирович / Уладзімір Уладзіміравіч Корш-Саблін]</ref> '''Қоғамдық қызметі''' 1957 жылы Беларусь КСР кинематография қызметкерлері одағының ұйымдастыру бюросының төрағасы болды. 1962–1974 жылдары Беларусь КСР Кинематографистер одағының бірінші хатшысы қызметін атқарды. 1971 жылдан бастап КСРО Кинематографистер одағы басқармасының хатшысы болды. '''Марапаттары''' * Беларусь КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері (1935). * Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1950). * Беларусь КСР халық әртісі (1955). * Беларусь КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1967). * КСРО халық әртісі (1969). * Ленин ордені. * Октябрь Революциясы ордені. * Еңбек Қызыл Ту ордені. * «Құрмет белгісі» ордені. '''Қайтыс болуы және есімінің мәңгіленуі''' Владимир Корш-Саблин 1974 жылғы 6 шілдеде [[Минск]] қаласында қайтыс болды. Минск қаласындағы көшелердің бірі оның есімімен аталады. Ол тұрған үйге және «Беларусьфильм» киностудиясының ғимаратына мемориалдық тақталар орнатылған. == Дереккөз:== '''Кино: Энциклопедический словарь / бас редактор С. И. Юткевич. — Мәскеу: Советская энциклопедия, 1987. — 211–212-беттер.''' [[Санат:1900 жылы туғандар]][[Санат:КСРО халық әртістері]][[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]][[Санат:актерлік өнер]] iimmkaswdqaw7vu3chltdtfvbzg9y0s 3688087 3688069 2026-10-29T05:29:17Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] ([[User talk:Акмарал Абдрашидовна|т]]) өңдемелерінен [[User:Шығыс 91|Шығыс 91]] соңғы нұсқасына қайтарды 3684743 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} {{Тұлға |Есімі = '''Владимир Владимирович Корш-Саблин''' |Сурет = Владимир Владимирович Корш-Саблин.gif |ені = |Сурет атауы = Владимир Владимирович Корш-Саблиннің 1940 жылғы портреті. |Туған кездегі есімі = Саблин |Туған күні = 29 маусым, 1900 жыл |Туған жері = [[Мәскеу]], {{байрақ|Ресей империясы}} |Қайтыс болған күні = 6 шілде, 1974 жыл |Қайтыс болған жері = [[Минск]], [[Беларусь КСР]], {{байрақ|КСРО}} |Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} азаматтығы |Ұлты = [[орыс]] |Мансабы = Кинорежиссер |Белсенді жылдары = 1929—1967 жылдар аралығы. |Мамандығы = Кинорежиссер, КСРО кинематографисттер хатшысы, актер, сценарист |Не үшін белгілі = [[Беларусь]] кино өнерінің негізін қалағаны үшін. |Әкесі = Владимир Владимирович |Анасы = Варвара Фёдоровна Корш }} '''Владимир Владимирович Корш-Саблин''' (туған кездегі тегі — Саблин; 1900 жылғы 29 наурыз, [[Мәскеу]] — 1974 жылғы 6 шілде, Минск) — кеңестік кинорежиссер, актер және сценарист. [[Беларусь]] кино өнерінің негізін қалаушылардың бірі. [[КСРО]] халық әртісі (1969), Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1950), Беларусь КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1967). '''Өмірбаяны''' Владимир Корш-Саблин 1900 жылғы 29 наурызда [[Мәскеу]] қаласында дүниеге келген. 1917 жылы актерлік қызметін Корш театрында бастады. Кейін Симферополь, Мелитополь және Қазан қалаларындағы театрларда жұмыс істеді. 1920-жылдардың ортасында кинематография саласына ауысты. 1925 жылдан бастап Мәскеудегі «Госкино» және «Совкино» кинофабрикаларында режиссердің көмекшісі әрі актер болып қызмет атқарды. 1928 жылдан бастап Беларусь кино өндірісінде режиссерлік қызметпен айналысты.<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D1%88-%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BD.gif Владимир КОРШ-САБЛИН]</ref> '''Шығармашылығы''' Корш-Саблин Беларусь кинематографиясының қалыптасуы мен дамуына елеулі үлес қосты. Ол көркем және деректі фильмдер түсіріп, тарихи, драмалық және комедиялық жанрларда еңбек етті. Оның алғашқы режиссерлік жұмыстарының бірі — «В огне рождённая» (1929) фильмі. Кейін «Первый взвод» (1933), «Искатели счастья» (1936), «Огненные годы» (1939) және «Моя любовь» (1940) фильмдерін түсірді. 1949 жылы [[Александр Файнциммер]]мен бірге «Константин Заслонов» фильмін түсірді. Фильм [[Ұлы Отан соғысы]] кезіндегі Беларусь партизандарының күресіне арналған. Осы туындысы үшін 1950 жылы Сталиндік сыйлыққа ие болды. Режиссердің басқа да белгілі жұмыстарына «Поют жаворонки» (1953), «Кто смеётся последним?» (1954), «Красные листья» (1958), «Первые испытания» (1960–1961), «Москва — Генуя» (1964) және «Запомним этот день» (1967) фильмдері жатады. Корш-Саблин «Беларусьфильм» киностудиясының көркемдік жетекшісі ретінде де қызмет атқарып, ұлттық кино өнерінің дамуына ықпал етті.<ref>[https://csdfmuseum.ru/names/670-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%88-%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BD Корш-Саблин Владимир Владимирович / Уладзімір Уладзіміравіч Корш-Саблін]</ref> '''Қоғамдық қызметі''' 1957 жылы Беларусь КСР кинематография қызметкерлері одағының ұйымдастыру бюросының төрағасы болды. 1962–1974 жылдары Беларусь КСР Кинематографистер одағының бірінші хатшысы қызметін атқарды. 1971 жылдан бастап КСРО Кинематографистер одағы басқармасының хатшысы болды. '''Марапаттары''' * Беларусь КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері (1935). * Сталиндік сыйлықтың лауреаты (1950). * Беларусь КСР халық әртісі (1955). * Беларусь КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1967). * КСРО халық әртісі (1969). * Ленин ордені. * Октябрь Революциясы ордені. * Еңбек Қызыл Ту ордені. * «Құрмет белгісі» ордені. '''Қайтыс болуы және есімінің мәңгіленуі''' Владимир Корш-Саблин 1974 жылғы 6 шілдеде [[Минск]] қаласында қайтыс болды. Минск қаласындағы көшелердің бірі оның есімімен аталады. Ол тұрған үйге және «Беларусьфильм» киностудиясының ғимаратына мемориалдық тақталар орнатылған. == Дереккөз:== '''Кино: Энциклопедический словарь / бас редактор С. И. Юткевич. — Мәскеу: Советская энциклопедия, 1987. — 211–212-беттер.''' [[Санат:1900 жылы туғандар]][[Санат:КСРО халық әртістері]][[Санат:1974 жылы қайтыс болғандар]] 2c1t87b7z04aeybr04jmo52nzyicujf 2 788909 3688081 3684876 2026-10-29T05:24:31Z Арыс Тілдер 187336 3688081 wikitext text/x-wiki Зәкір Рахымбаев— <mark>1920 жылы Арыс ауданының Көксарай ауылында дүниеге келген. Есімі елге еңбегі сіңген тұлға, оның құрметіне Түркістан облысындағы '''Арыс қаласында көше аталған'''</mark>. Зәкір 1930-1936  жылдары Арыс және Ташкент қалаларындағы балалар үйінде тәрбиеленген. 1936-1940  жылдары Арыс қаласындағы байырғы білім ұясы С.Қожанов атындағы орта мектепте білім алды. jatwhs2zr6on3sqxs828ame0qk2szzv 3688084 3688081 2026-10-29T05:27:07Z Арыс Тілдер 187336 3688084 wikitext text/x-wiki '''Сабырхан Әлібекұлы''' (1945–2024) — белгілі қазақстандық журналист, ақын және Арыс қаласының «Құрметті азаматы». [1, 2, 3] ·       '''Қызметі:''' «Арыс ақиқаты» (бұрынғы «Коммунизм таңы») газетін 1991 жылдан 2008 жылға дейін, яғни 17 жыл бойы бас редактор ретінде басқарған. ·       '''Шығармашылығы:''' Өңірдің руханияты мен мәдениетіне елеулі үлес қосқан, бірнеше жыр жинақтары мен өлеңдердің авторы. a2wpizk822n62k92j2cek904g3n91qt 3688203 3688084 2026-10-29T07:17:03Z Арыс Тілдер 187336 Жекен-Шайық әулие 3688203 wikitext text/x-wiki Жекен Шайық әулие Жекен Шайық кесенесі Арыс қаласынан 1,5 шақырым оңтүстік-шығыстағы Арыс өзенінің тік құлама жар төбесінде орналасқан. Кесененің солтүстік-шығысы мен шығысынан айнала Арыс өзені ағады,батыс мен оңтүстігі қатпарлы төбелер арқылы Алматы-Москва темір жолымен жалғасады.Өзен бойын қалың сәмбі тал мен сексеуіл басқан. Төбедегі күмбезге 14 баспалдақ арқылы көтеріледі.4х4 метрлік кесененің 0,4 метр іргетасы цементтелген.Үш метрлік қабырғасы күйген қыштан өріліп,төбесі күмбезделіп жабылған.Ортада 3 метрлік, 2 метрлік күмбез қойылған. Төбесі мен күмбез ақ түнекімен жабылған.Шығыс және батыс қабырғаларында 0,3х0,3 метрлік терезе бар.Есігі солтүстік-батысқа қараған кесенені айналдыра1 метрлік ендікте цемент құйылған. Кесененің ішінде қабір бар.Қабір орнынан 3х1,30х1,10метр деңгейде күйген қышпен көтеріп, үстіне ақ мата жабылған. 7i5y28st2ogfrjzkilg66tqzxefrpud 0 788956 3687860 3686334 2026-10-28T17:04:32Z Сіргелі 129834 /* Өмірбаяны */ 3687860 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Еркебұлан Тоқтар |шынайы есімі = |суреті = Erkebulan Toktar.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = Еркебұлан Ерболұлы Тоқтар |туған кездегі есімі = |лақап аты = |азаматтығы = {{KAZ}} |мамандандыру = ММА күресшісі, боксшы, актер |клубы = |туған күні = 1995 |туған жері = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}}, [[Қазақстан]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |салмағы = |атақтары = |медальдары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} |ортаққор = }} '''Еркебұлан Ерболұлы Тоқтар''' (1995 жылы туған<ref name="sport">{{Cite web|lang=ru|url=https://sportilinet.kz/mma/erkebulan-toktar-kak-stal-samyim-populyarnyim-sportsmenom-kazahstana-samaya-polnaya-biografiya-vse-boi-14996/|title=Еркебулан Токтар: как стал самым популярным спортсменом Казахстана? Самая полная биография и все бои|website=sportilinet.kz|access-date=2026-10-18}}</ref>) — қазақстандық актер, [[аралас жекпе-жек]] жауынгері және [[бокс]]шы. ММА-да қазақстандық Octagon лигасында өнер көрсетеді (2025 жылдың соңындағы рекорды — 11 жеңіс және 3 жеңіліс)<ref name="vesti">{{Cite web|lang=ru|url=https://vesti.kz/mixedfights/skolko-platyat-erkebulanu-toktaru-boi-kazahstane-budet-on-373984/|title=Сколько платят Еркебулану Токтару за бои в Казахстане и будет ли он драться в США?|author=Тулегенов Д.|website=Vesti.kz|date=2025-12-14|access-date=2026-10-18}}</ref>, осы лиганың BMF (Best Media Fighter) белбеуінің иегері (2025). «Кинопоиск» деректері бойынша 20 кино және тележобада түскен<ref name="kp">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinopoisk.ru/name/6881356/|title=Еркебулан Токтар — фильмография|website=Кинопоиск|access-date=2026-10-18}}</ref>. «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағымен марапатталған (2025)<ref name="forbes">{{Cite web|lang=ru|url=https://forbes.kz/articles/imanbek-poluchil-orden-kurmet|title=Imanbek получил орден «Құрмет»|author=Жандос К.|website=Forbes Kazakhstan|date=2025-12-08|access-date=2026-10-18}}</ref>. == Өмірбаяны == Forbes Kazakhstan деректері бойынша, [[Шымкент]]те дүниеге келіп, [[Алматы]]да өскен<ref name="forbes" />. Туған күні жарияланымдарда 1995 жылғы 31 желтоқсан деп көрсетіледі<ref name="sport" />. Ұлы жүздің ішіндегі [[Сіргелі]] [[Сіргелі https://www.instagram.com/reel/DYlyQvaIQTm/?mdxt=MXJ6eWdoMTI4bDMweA==]] Каскадерлік және актерлік шеберлік мектебін бітірген<ref name="sportskz">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/kto-takoy-erkebulan-toktar-ipochemu-onseychas-populyarnee-shavkata-rahmonova|title=Кто такой Еркебулан Токтар и почему он сейчас популярнее Шавката Рахмонова|author=Бадамшин Т.|website=Sports.kz|date=2026-01-15|access-date=2026-10-18}}</ref>. Forbes Kazakhstan-ның «30 жасқа дейінгі 30» рейтингінің қатысушысы<ref name="forbes" />. Американдық American Top Team клубында жаттығады, өзінің айтуынша, онда Эдсон Барбозамен спарринг өткізген<ref name="sport" /><ref name="vesti" />. == Кино == Forbes Kazakhstan деректері бойынша, 2012 жылдан 2017 жылға дейін массовкада түскен, 2017 жылы «ZOR» фильмінде алғашқы басты рөлін алған<ref name="forbes" />. «Кинопоиск» базасында оның 2021—2026 жылдардағы 20 актерлік жұмысы тіркелген<ref name="kp" />. «Арлан. Решающий раунд» спорттық драмасында (реж. Даулет Жумабаев) басты рөлді ойнаған<ref name="arlan">{{Cite web|lang=ru|url=https://24.kz/ru/news/culture/692223-sportivnaya-drama-arlan-reshayushchij-raund-vykhodit-na-ekrany|title=Спортивная драма «Арлан. Решающий раунд» выходит на экраны|website=24.kz|access-date=2026-10-18}}</ref>. {| class="wikitable" ! Жыл !! Атауы !! Түпнұсқа атауы |- | 2017 || «ZOR»<ref name="forbes" /> || |- | 2021 || «Мне перевалило за тридцать»<ref name="kp" /> || ''Отыздан асып барамын'' |- | 2022 || «Zero»<ref name="kp" /> || |- | 2022 || «Женатый холостяк»<ref name="kinoafisha">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinoafisha.info/en/movies/8367797/|title=Женатый холостяк|website=Киноафиша|access-date=2026-10-18}}</ref> || ''Бойдақ күйеу'' |- | 2022 || «Бишарашки»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Научи меня жить»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Женюсь на дочке богача»<ref name="kp" /> || ''Байдың қызын аламын'' |- | 2023 || «Бесконечная свадьба»<ref name="kp" /> || ''Бітпейтін той'' |- | 2023 || «Тимучин»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Бишарашки 2»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Жугирмек»<ref name="kp" /> || ''Жүгірмек'' |- | 2023 || «Клубничная принцесса»<ref name="kp" /> || |- | 2024 || «Афган»<ref name="kp" /> || ''Біздің жігіттер. Афган'' |- | 2024 || «Арлан. Решающий раунд»<ref name="arlan" /> || |- | 2024 || «Бишарашки в Таиланде»<ref name="kp" /> || |- | 2024 || «Хам кафе»<ref name="kp" /> || |- | 2025 || «Режиссёр»<ref name="kp" /> || |- | 2025 || «Остров. Незабываемое путешествие»<ref name="kp" /> || ''Остров. Ұмытылмас саяхат'' |- | 2025 || «Назад в 90-ые. Мен оралам»<ref name="kp" /> || |- | 2026 || «Бишарашки в Индии: В поисках мамы»<ref name="kp" /> || |- | 2026 || «Живи для меня»<ref name="kp" /> || ''Мен үшін өмір сүр'' |} Жылдар «Кинопоиск» бойынша көрсетілген; «Арлан. Решающий раунд» фильмі прокатқа 2025 жылы шықты<ref name="arlan" />. Кинодағы жұмыстың басталуы туралы да дереккөздер бір-біріне сәйкес келмейді: «Кинопоиск» санауды 2021 жылдан бастайды, Forbes Kazakhstan — «ZOR» (2017) фильмінен. == Спорттық мансабы == === Аралас жекпе-жектер === Кәсіби ММА-да 2021 жылғы 16 маусымда Octagon 20 турнирінде дебют жасады, 20-шы секундта нокаутпен Мухтар Жумагалиді жеңді<ref name="gid">{{Cite web|lang=en|url=https://gidstats.com/fighters/erkebulan_toktar.html|title=Erkebulan Toktar: info|website=GidStats|access-date=2026-10-18}}</ref>. Қазақстандық Octagon лигасында өнер көрсетеді. 2025 жылғы 23 ақпанда Octagon 70 турнирінде тәжікстандық жауынгер Камариддин Хасановты төртінші раундта жекпе-жекті тоқтату арқылы жеңіп, лиганың BMF (Best Media Fighter) белбеуін жеңіп алды<ref name="caravan">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.caravan.kz/sport/kazahstanskij-akter-slomal-cheljust-tadzhikskomu-bojcu/|title=Казахстанский актёр сломал челюсть таджикскому бойцу|website=Караван|access-date=2026-10-18}}</ref><ref name="gid" />. 2025 жылдың желтоқсанына қарай оның ММА-дағы рекорды 11 жеңіс пен 3 жеңіліс болды<ref name="vesti" />. {| class="wikitable" ! № !! Нәтиже !! Қарсылас !! Әдіс !! Раунд !! Турнир !! Күні |- | 1 || Жеңіс || Мухтар Жумагали || ТКО || 1 || Octagon 20 || 16.06.2021 |- | 2 || Жеңіс || Мурат Исаев || ТКО || 1 || Octagon 23 || 17.09.2021 |- | 3 || Жеңіліс || Абдулазиз Сотволдиев || сабмишн || 1 || Octagon 25 || 14.11.2021 |- | 4 || Жеңіс || Абдулазиз Сотволдиев || ТКО || 2 || Octagon 27 || 19.02.2022 |- | 5 || Жеңіс || Арзу Каримов || ТКО || 1 || Octagon 31 || 10.06.2022 |- | 6 || Жеңіліс || Одилхон Камолов || ауыртпалықты тәсіл (армбар) || 3 || Octagon 33 || 29.07.2022 |- | 7 || Жеңіс || Джабер Мирзазаде || ТКО || 3 || Octagon 38 || 21.12.2022 |- | 8 || Жеңіліс || Паям Назари || тұншықтыру || 2 || Octagon 44 || 29.04.2023 |- | 9 || Жеңіс || Константин Чередниченко || ТКО || 1 || Octagon 50 || 23.09.2023 |- | 10 || Жеңіс || Одилхон Камолов || бірауыздан шешім || 3 || Octagon 56 || 10.03.2024 |- | 11 || Жеңіс || Кушал Вьяс || ТКО || 1 || Octagon 63 || 27.09.2024 |- | 12 || Жеңіс || Хайсам Эль-Сайед || ТКО || 1 || Dala FC 1 || 02.11.2024 |- | 13 || Жеңіс || Камариддин Хасанов || ТКО (бас тарту) || 4 || Octagon 70 (BMF титулы) || 23.02.2025 |- | 14 || Жеңіс || Фарзад Гадери || ТКО || 2 || Octagon 77 || 16.08.2025 |} Кесте GidStats базасы бойынша құрастырылған<ref name="gid" />, FightMatrix бойынша тексерілген<ref name="fm">{{Cite web|lang=en|url=https://www.fightmatrix.com/fighter-profile/Erkebulan%20Toktar/245698/|title=Erkebulan Toktar|website=FightMatrix|access-date=2026-10-18}}</ref>. === Басқа лигалардағы өнері және бокс жекпе-жектері === Octagon-нан бөлек, Тоқтар басқа қазақстандық және халықаралық промоушендердің турнирлерінде өнер көрсетті. * '''Dala FC.''' 2024 жылғы 2 қарашада [[Астана]]дағы Dala Fighting Championship лигасының алғашқы турнирінде мысырлық Хайсам Эль-Сайедті бірінші раундта нокаутпен жеңді (0:48)<ref name="tapdala">{{Cite web|lang=en|url=https://www.tapology.com/fightcenter/events/120474-dala-fighting-championship-1|title=Dala FC 1: Takhtay vs. Chope|website=Tapology|access-date=2026-10-18}}</ref><ref name="prosports">{{Cite web|lang=ru|url=https://prosports.kz/news/670257-kazahstanskii-boets-na-pervoi-minute-nokautiroval-eks-boitsa-ufc-i-stal-pervim-chempionom-dala-fc-video/|title=Василий Тактай одержал досрочную победу и стал первым чемпионом лиги Dala FC|website=Prosports.kz|access-date=2026-10-18}}</ref>. * '''Nomad Fighting Championship.''' 2023 жылғы 10 маусымда Алматыда Nomad FC турнирінде ММА қолғабындағы бокс ережесі бойынша бес раундтық жекпе-жекте ресейлік жауынгер Фарид Ядуллаевқа төрешілердің бірауыздан шешімімен жеңілді<ref name="fightru">{{Cite web|lang=ru|url=https://fight.ru/news/novosti-pop-mma/farid-yadullaev-oderzhal-pobedu-nad-erkebulanom-toktarom/|title=Фарид Ядуллаев одержал победу над Еркебуланом Токтаром|website=Fight.ru|access-date=2026-10-18}}</ref>. Алматыдағы Nomad Fighting Championship 11 турнирінде (2024 жылдың соңы) реваншта Ядуллаевты бірінші раундта 47—48 секундта нокаутқа жіберді<ref name="mmaexp">{{Cite web|lang=ru|url=https://mma.express/news/pop-mma/farid-yadullaev-poterpel-porazhenie-nokautom-za-48-sekund-na-turnire-v-kazahstane|title=Фарид Ядуллаев проиграл в реванше Еркебулану Токтару нокаутом за 48 секунд|website=MMAExpress|access-date=2026-10-18}}</ref><ref name="s24">{{Cite web|lang=ru|url=https://sports24.kz/mma/news/video-erkebulan-toktar-nokautiroval-farida-yadullaeva-v-pervom-raunde/|title=Еркебулан Токтар нокаутировал Фарида Ядуллаева в первом раунде|website=Sports24.kz|access-date=2026-10-18}}</ref>. * '''Кәсіби бокс.''' 2022 жылғы желтоқсанда дебют жасап, төртінші раундта Амир Яраниді нокаутқа жіберді<ref name="gid" /><ref name="sportskz" />. 2025 жылғы 26 желтоқсанда [[Ташкент]]тегі All Stars шоуында бірінші раундта техникалық нокаутпен Тимур Никулинді жеңді<ref name="vesti" /><ref name="sportskz" /><ref name="vesti2">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-obyyavil-datu-i-mesto-sleduyuschego-boya|title=Еркебулан Токтар объявил дату и место следующего боя|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-02-04|access-date=2026-10-18}}</ref>. * '''Hype FC.''' 2026 жылдың наурыз айының соңында [[Ереван]]дағы Hype FC 28 турнирінде (ММА қолғабындағы бокс, жеңіл салмақ) қырғызстандық жауынгер Марсель Нурланбек уулуға бірауыздан шешіммен жеңілді; жекпе-жектен кейін мансабында үш-алты айға үзіліс жасайтынын жариялады<ref name="zakon">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/sport/6512656-kheytery-smeytes-erkebulan-toktar-posle-porazheniya-obyavil-o-vremennom-ukhode.html|title=«Хейтеры, смейтесь»: Еркебулан Токтар после поражения объявил о временном уходе|author=Болысбек К.|website=Zakon.kz|date=2026-03-30|access-date=2026-10-18}}</ref>. * '''IBA Nomad.''' 2026 жылғы 4 шілдеде Алматыдағы IBA Nomad 15 турнирінде ресейлік блогер әрі жауынгер Артем Тарасовты бірінші раундта нокаутқа жіберді (ММА қолғабындағы бокс, жартылай орта салмақ)<ref name="nt">{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/kultura-i-sport/221025-erkebulan-toktar-nokautiroval-artema-tarasova-na-turnire-v-almaty|title=Еркебулан Токтар нокаутировал Артема Тарасова на турнире в Алматы|website=New Times|date=2026-07-04|access-date=2026-10-18}}</ref>. 2026 жылғы 28 тамызда Астанадағы International Boxing Day кешінде өзбекстандық блогер әрі жауынгер Бобиржон Исроиловты екінші раундта техникалық нокаутпен жеңді (супер орта салмақ, кәсіби бокс ережесі)<ref name="iba">{{Cite web|lang=en|url=https://www.iba.sport/?p=55832|title=Toktar vs Isroilov|website=IBA|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}</ref><ref name="zamin">{{Cite web|lang=en|url=https://zamin.uz/en/sport/219537-4-knockdowns-yerkebulan-toktar-knocks-out-uzbek-shohzoda-video.html|title=4 knockdowns! Yerkebulan Toqtar knocks out Uzbekistan's «Shohzoda»|website=Zamin.uz|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}</ref><ref name="vesti3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/ofitsialno-obyyavlen-boy-erkebulana-toktara-ipopulyarnogo-uzbekistantsa|title=Официально объявлен бой Еркебулана Токтара и популярного узбекистанца|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-08-11|access-date=2026-10-18}}</ref>. 2026 жылдың тамыз айының соңында Тоқтар боксты жалғастырғысы келетінін, торда өзін «ыңғайсыз» сезінетінін мәлімдеді<ref name="vesti4">{{Cite web|lang=ru|url=https://vesti.kz/kazakhstanbox/toktar-nazval-imya-sleduyuschego-sopernika-sdelal-zayavlenie-387151|title=Еркебулан Токтар: Бой с Чурчаевым по правилам бокса|website=Vesti.kz|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}</ref>. === Жаттығу қызметі === 2026 жылдың басында Тоқтар Майамиде (АҚШ) жетекші америкалық клубтардың бірінде екі айлық жаттығу жиынын өткізетінін жариялады<ref name="stan">{{Cite web|url=https://stan.kz/aksh-ti-tandadim-erkebylan-toktar-elden-ketetinin-malim-428613/|title=«АҚШ-ты таңдадым»: Еркебұлан Тоқтар елден кететінін мәлімдеді|website=Stan.kz|date=2026-01-06|lang=kk|access-date=2026-10-18}}</ref>; 2026 жылғы ақпанда Алматыға оралды<ref name="usa">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-pokinul-ssha-isoobschil-dalneyshiy-marshrut|title=Еркебулан Токтар покинул США и сообщил дальнейший маршрут|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-02-09|access-date=2026-10-18}}</ref>. ProMMA Podcast подкастына берген сұхбатында Тоқтар кәсіби жауынгерлерге арналған өзінің жеке жаттығу залын ашу ойы туралы айтты<ref name="promma">{{Cite web|lang=ru|url=https://sportilinet.kz/mma/komu-interesno-kak-besh-grushu-erkebulan-toktar-dal-sovet-boytsam-razvitiyu-mediynosti-15505/|title=Еркебулан Токтар планирует открыть тренировочный зал для профессионалов ММА|author=Жоламанов А.|website=Sports.kz Шредингера (sportilinet.kz)|access-date=2026-10-18}}</ref>. Қазақстандық Penalty.kz басылымының 2026 жылғы 14 қазандағы хабарлауынша, Алматыда Toktar Fight Club клубы ашылған, ол үшін АҚШ-тан жаттықтырушы шақырылған<ref name="penalty">{{Cite web|url=https://penalty.kz/zhekpezhek/21808-erkebulan-toktar-zhana-zalyna-aksh-tan-bapker-aldyrtty|title=Еркебұлан Тоқтар жаңа залына АҚШ-тан бапкер алдыртты|author=Нұрғалиева С.|website=Penalty.kz|date=2026-10-14|lang=kk|access-date=2026-10-18}}</ref>. == Көпшілік алдындағы дау-жанжалдар мен шақырулар == * '''Энтони Петтис.''' 2026 жылғы маусымда UFC-тің бұрынғы чемпионы Энтони Петтис Тоқтарға бейнемурағат жариялады. Тоқтардың айтуынша, оған Петтиспен жекпе-жек ұсынылған, бірақ тараптар гонорар бойынша келісе алмаған; оның нұсқасы бойынша, ұйымдастырушылар оның «мұндай ақшаға тұрмайтынын» айтқан. Жекпе-жек өткен жоқ<ref name="pettis">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/takih-deneg-nestoish-erkebulan-toktar-nazval-prichinu-sryiva-boya-slegendoy-ufc|title=«Таких денег не стоишь». Еркебулан Токтар назвал причину срыва боя с легендой UFC|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-06-03|access-date=2026-10-18}}</ref>. * '''Огабек Абдумуминов.''' Өзбекстандық ММА жауынгері Огабек «Сатурн» Абдумуминов олардың арасындағы жекпе-жек Тоқтардың ұстанымына байланысты өтпегенін ашық мәлімдеп, оны Octagon торында өткізуді ұсынды; Тоқтар оған кез келген уақытта торға шығуға дайын екенін жауап берді<ref name="offside">{{Cite web|lang=ru|url=https://offside.kz/mma/36362-pust-otdast-poias-uzbekistanets-obvinil-erkebulana-toktara-v-sryve-boia|title=«Пусть отдаст пояс»: Узбекистанец обвинил Еркебулана Токтара в срыве боя|author=Нехорошев К.|website=Offside.kz|date=2026-08-31|access-date=2026-10-18}}</ref>. * '''Данияр Елеусинов.''' 2026 жылғы қыркүйекте бокстан олимпиада чемпионы Данияр Елеусинов Тоқтарды жекпе-жекке ашық шақырып, оны «хайпожор» деп атады; Тоқтар бейнемурағатында спаррингке немесе промоутерлер қатысқан шоуда жекпе-жекке дайын екенін жауап берді<ref name="eleu">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/sport/6531591-mozhete-pobit-menya-erkebulan-toktar-otvetil-na-vyzov-olimpiyskogo-chempiona.html|title=«Можете побить меня»: Еркебулан Токтар ответил на вызов олимпийского чемпиона|author=Болысбек К.|website=Zakon.kz|date=2026-09-15|access-date=2026-10-18}}</ref>. == Марапаттары == * Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері — Республика күніне орай Президент жарлығы, 2025 жылғы желтоқсан. Белгі мен куәлікті ақпарат және мәдениет министрі Аида Балаева тапсырды<ref name="forbes" /><ref name="newtimes">{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/213367-zvezda-mma-erkebulan-toktar-poluchil-zvanie-zasluzhennyi-deiatel-ot-aidy-balaevoi|title=Звезда ММА Еркебулан Токтар получил звание «Заслуженный деятель» от Аиды Балаевой|author=Стативкина А.|website=New Times|date=2025-12-09|access-date=2026-10-18}}</ref>. * Octagon лигасының BMF белбеуі (2025)<ref name="caravan" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан актерлері]] [[Санат:Қазақстан боксшылары]] [[Санат:Қазақстанның аралас жекпе-жек жауынгерлері]] omuxjsyzva4q6huw813htywepeew1he 3687863 3687860 2026-10-28T17:07:10Z Сіргелі 129834 /* Өмірбаяны */ 3687863 wikitext text/x-wiki {{Спортшы |есімі = Еркебұлан Тоқтар |шынайы есімі = |суреті = Erkebulan Toktar.jpg |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = Еркебұлан Ерболұлы Тоқтар |туған кездегі есімі = |лақап аты = |азаматтығы = {{KAZ}} |мамандандыру = ММА күресшісі, боксшы, актер |клубы = |туған күні = 1995 |туған жері = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}}, [[Қазақстан]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |салмағы = |атақтары = |медальдары = {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} |ортаққор = }} '''Еркебұлан Ерболұлы Тоқтар''' (1995 жылы туған<ref name="sport">{{Cite web|lang=ru|url=https://sportilinet.kz/mma/erkebulan-toktar-kak-stal-samyim-populyarnyim-sportsmenom-kazahstana-samaya-polnaya-biografiya-vse-boi-14996/|title=Еркебулан Токтар: как стал самым популярным спортсменом Казахстана? Самая полная биография и все бои|website=sportilinet.kz|access-date=2026-10-18}}</ref>) — қазақстандық актер, [[аралас жекпе-жек]] жауынгері және [[бокс]]шы. ММА-да қазақстандық Octagon лигасында өнер көрсетеді (2025 жылдың соңындағы рекорды — 11 жеңіс және 3 жеңіліс)<ref name="vesti">{{Cite web|lang=ru|url=https://vesti.kz/mixedfights/skolko-platyat-erkebulanu-toktaru-boi-kazahstane-budet-on-373984/|title=Сколько платят Еркебулану Токтару за бои в Казахстане и будет ли он драться в США?|author=Тулегенов Д.|website=Vesti.kz|date=2025-12-14|access-date=2026-10-18}}</ref>, осы лиганың BMF (Best Media Fighter) белбеуінің иегері (2025). «Кинопоиск» деректері бойынша 20 кино және тележобада түскен<ref name="kp">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinopoisk.ru/name/6881356/|title=Еркебулан Токтар — фильмография|website=Кинопоиск|access-date=2026-10-18}}</ref>. «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағымен марапатталған (2025)<ref name="forbes">{{Cite web|lang=ru|url=https://forbes.kz/articles/imanbek-poluchil-orden-kurmet|title=Imanbek получил орден «Құрмет»|author=Жандос К.|website=Forbes Kazakhstan|date=2025-12-08|access-date=2026-10-18}}</ref>. == Өмірбаяны == Forbes Kazakhstan деректері бойынша, [[Шымкент]]те дүниеге келіп, [[Алматы]]да өскен<ref name="forbes" />. Туған күні жарияланымдарда 1995 жылғы 31 желтоқсан деп көрсетіледі<ref name="sport" />. Ұлы жүздің ішіндегі [[Сіргелі]] руынан. Каскадерлік және актерлік шеберлік мектебін бітірген<ref name="sportskz">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/kto-takoy-erkebulan-toktar-ipochemu-onseychas-populyarnee-shavkata-rahmonova|title=Кто такой Еркебулан Токтар и почему он сейчас популярнее Шавката Рахмонова|author=Бадамшин Т.|website=Sports.kz|date=2026-01-15|access-date=2026-10-18}}</ref>. Forbes Kazakhstan-ның «30 жасқа дейінгі 30» рейтингінің қатысушысы<ref name="forbes" />. Американдық American Top Team клубында жаттығады, өзінің айтуынша, онда Эдсон Барбозамен спарринг өткізген<ref name="sport" /><ref name="vesti" />. == Кино == Forbes Kazakhstan деректері бойынша, 2012 жылдан 2017 жылға дейін массовкада түскен, 2017 жылы «ZOR» фильмінде алғашқы басты рөлін алған<ref name="forbes" />. «Кинопоиск» базасында оның 2021—2026 жылдардағы 20 актерлік жұмысы тіркелген<ref name="kp" />. «Арлан. Решающий раунд» спорттық драмасында (реж. Даулет Жумабаев) басты рөлді ойнаған<ref name="arlan">{{Cite web|lang=ru|url=https://24.kz/ru/news/culture/692223-sportivnaya-drama-arlan-reshayushchij-raund-vykhodit-na-ekrany|title=Спортивная драма «Арлан. Решающий раунд» выходит на экраны|website=24.kz|access-date=2026-10-18}}</ref>. {| class="wikitable" ! Жыл !! Атауы !! Түпнұсқа атауы |- | 2017 || «ZOR»<ref name="forbes" /> || |- | 2021 || «Мне перевалило за тридцать»<ref name="kp" /> || ''Отыздан асып барамын'' |- | 2022 || «Zero»<ref name="kp" /> || |- | 2022 || «Женатый холостяк»<ref name="kinoafisha">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kinoafisha.info/en/movies/8367797/|title=Женатый холостяк|website=Киноафиша|access-date=2026-10-18}}</ref> || ''Бойдақ күйеу'' |- | 2022 || «Бишарашки»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Научи меня жить»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Женюсь на дочке богача»<ref name="kp" /> || ''Байдың қызын аламын'' |- | 2023 || «Бесконечная свадьба»<ref name="kp" /> || ''Бітпейтін той'' |- | 2023 || «Тимучин»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Бишарашки 2»<ref name="kp" /> || |- | 2023 || «Жугирмек»<ref name="kp" /> || ''Жүгірмек'' |- | 2023 || «Клубничная принцесса»<ref name="kp" /> || |- | 2024 || «Афган»<ref name="kp" /> || ''Біздің жігіттер. Афган'' |- | 2024 || «Арлан. Решающий раунд»<ref name="arlan" /> || |- | 2024 || «Бишарашки в Таиланде»<ref name="kp" /> || |- | 2024 || «Хам кафе»<ref name="kp" /> || |- | 2025 || «Режиссёр»<ref name="kp" /> || |- | 2025 || «Остров. Незабываемое путешествие»<ref name="kp" /> || ''Остров. Ұмытылмас саяхат'' |- | 2025 || «Назад в 90-ые. Мен оралам»<ref name="kp" /> || |- | 2026 || «Бишарашки в Индии: В поисках мамы»<ref name="kp" /> || |- | 2026 || «Живи для меня»<ref name="kp" /> || ''Мен үшін өмір сүр'' |} Жылдар «Кинопоиск» бойынша көрсетілген; «Арлан. Решающий раунд» фильмі прокатқа 2025 жылы шықты<ref name="arlan" />. Кинодағы жұмыстың басталуы туралы да дереккөздер бір-біріне сәйкес келмейді: «Кинопоиск» санауды 2021 жылдан бастайды, Forbes Kazakhstan — «ZOR» (2017) фильмінен. == Спорттық мансабы == === Аралас жекпе-жектер === Кәсіби ММА-да 2021 жылғы 16 маусымда Octagon 20 турнирінде дебют жасады, 20-шы секундта нокаутпен Мухтар Жумагалиді жеңді<ref name="gid">{{Cite web|lang=en|url=https://gidstats.com/fighters/erkebulan_toktar.html|title=Erkebulan Toktar: info|website=GidStats|access-date=2026-10-18}}</ref>. Қазақстандық Octagon лигасында өнер көрсетеді. 2025 жылғы 23 ақпанда Octagon 70 турнирінде тәжікстандық жауынгер Камариддин Хасановты төртінші раундта жекпе-жекті тоқтату арқылы жеңіп, лиганың BMF (Best Media Fighter) белбеуін жеңіп алды<ref name="caravan">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.caravan.kz/sport/kazahstanskij-akter-slomal-cheljust-tadzhikskomu-bojcu/|title=Казахстанский актёр сломал челюсть таджикскому бойцу|website=Караван|access-date=2026-10-18}}</ref><ref name="gid" />. 2025 жылдың желтоқсанына қарай оның ММА-дағы рекорды 11 жеңіс пен 3 жеңіліс болды<ref name="vesti" />. {| class="wikitable" ! № !! Нәтиже !! Қарсылас !! Әдіс !! Раунд !! Турнир !! Күні |- | 1 || Жеңіс || Мухтар Жумагали || ТКО || 1 || Octagon 20 || 16.06.2021 |- | 2 || Жеңіс || Мурат Исаев || ТКО || 1 || Octagon 23 || 17.09.2021 |- | 3 || Жеңіліс || Абдулазиз Сотволдиев || сабмишн || 1 || Octagon 25 || 14.11.2021 |- | 4 || Жеңіс || Абдулазиз Сотволдиев || ТКО || 2 || Octagon 27 || 19.02.2022 |- | 5 || Жеңіс || Арзу Каримов || ТКО || 1 || Octagon 31 || 10.06.2022 |- | 6 || Жеңіліс || Одилхон Камолов || ауыртпалықты тәсіл (армбар) || 3 || Octagon 33 || 29.07.2022 |- | 7 || Жеңіс || Джабер Мирзазаде || ТКО || 3 || Octagon 38 || 21.12.2022 |- | 8 || Жеңіліс || Паям Назари || тұншықтыру || 2 || Octagon 44 || 29.04.2023 |- | 9 || Жеңіс || Константин Чередниченко || ТКО || 1 || Octagon 50 || 23.09.2023 |- | 10 || Жеңіс || Одилхон Камолов || бірауыздан шешім || 3 || Octagon 56 || 10.03.2024 |- | 11 || Жеңіс || Кушал Вьяс || ТКО || 1 || Octagon 63 || 27.09.2024 |- | 12 || Жеңіс || Хайсам Эль-Сайед || ТКО || 1 || Dala FC 1 || 02.11.2024 |- | 13 || Жеңіс || Камариддин Хасанов || ТКО (бас тарту) || 4 || Octagon 70 (BMF титулы) || 23.02.2025 |- | 14 || Жеңіс || Фарзад Гадери || ТКО || 2 || Octagon 77 || 16.08.2025 |} Кесте GidStats базасы бойынша құрастырылған<ref name="gid" />, FightMatrix бойынша тексерілген<ref name="fm">{{Cite web|lang=en|url=https://www.fightmatrix.com/fighter-profile/Erkebulan%20Toktar/245698/|title=Erkebulan Toktar|website=FightMatrix|access-date=2026-10-18}}</ref>. === Басқа лигалардағы өнері және бокс жекпе-жектері === Octagon-нан бөлек, Тоқтар басқа қазақстандық және халықаралық промоушендердің турнирлерінде өнер көрсетті. * '''Dala FC.''' 2024 жылғы 2 қарашада [[Астана]]дағы Dala Fighting Championship лигасының алғашқы турнирінде мысырлық Хайсам Эль-Сайедті бірінші раундта нокаутпен жеңді (0:48)<ref name="tapdala">{{Cite web|lang=en|url=https://www.tapology.com/fightcenter/events/120474-dala-fighting-championship-1|title=Dala FC 1: Takhtay vs. Chope|website=Tapology|access-date=2026-10-18}}</ref><ref name="prosports">{{Cite web|lang=ru|url=https://prosports.kz/news/670257-kazahstanskii-boets-na-pervoi-minute-nokautiroval-eks-boitsa-ufc-i-stal-pervim-chempionom-dala-fc-video/|title=Василий Тактай одержал досрочную победу и стал первым чемпионом лиги Dala FC|website=Prosports.kz|access-date=2026-10-18}}</ref>. * '''Nomad Fighting Championship.''' 2023 жылғы 10 маусымда Алматыда Nomad FC турнирінде ММА қолғабындағы бокс ережесі бойынша бес раундтық жекпе-жекте ресейлік жауынгер Фарид Ядуллаевқа төрешілердің бірауыздан шешімімен жеңілді<ref name="fightru">{{Cite web|lang=ru|url=https://fight.ru/news/novosti-pop-mma/farid-yadullaev-oderzhal-pobedu-nad-erkebulanom-toktarom/|title=Фарид Ядуллаев одержал победу над Еркебуланом Токтаром|website=Fight.ru|access-date=2026-10-18}}</ref>. Алматыдағы Nomad Fighting Championship 11 турнирінде (2024 жылдың соңы) реваншта Ядуллаевты бірінші раундта 47—48 секундта нокаутқа жіберді<ref name="mmaexp">{{Cite web|lang=ru|url=https://mma.express/news/pop-mma/farid-yadullaev-poterpel-porazhenie-nokautom-za-48-sekund-na-turnire-v-kazahstane|title=Фарид Ядуллаев проиграл в реванше Еркебулану Токтару нокаутом за 48 секунд|website=MMAExpress|access-date=2026-10-18}}</ref><ref name="s24">{{Cite web|lang=ru|url=https://sports24.kz/mma/news/video-erkebulan-toktar-nokautiroval-farida-yadullaeva-v-pervom-raunde/|title=Еркебулан Токтар нокаутировал Фарида Ядуллаева в первом раунде|website=Sports24.kz|access-date=2026-10-18}}</ref>. * '''Кәсіби бокс.''' 2022 жылғы желтоқсанда дебют жасап, төртінші раундта Амир Яраниді нокаутқа жіберді<ref name="gid" /><ref name="sportskz" />. 2025 жылғы 26 желтоқсанда [[Ташкент]]тегі All Stars шоуында бірінші раундта техникалық нокаутпен Тимур Никулинді жеңді<ref name="vesti" /><ref name="sportskz" /><ref name="vesti2">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-obyyavil-datu-i-mesto-sleduyuschego-boya|title=Еркебулан Токтар объявил дату и место следующего боя|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-02-04|access-date=2026-10-18}}</ref>. * '''Hype FC.''' 2026 жылдың наурыз айының соңында [[Ереван]]дағы Hype FC 28 турнирінде (ММА қолғабындағы бокс, жеңіл салмақ) қырғызстандық жауынгер Марсель Нурланбек уулуға бірауыздан шешіммен жеңілді; жекпе-жектен кейін мансабында үш-алты айға үзіліс жасайтынын жариялады<ref name="zakon">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/sport/6512656-kheytery-smeytes-erkebulan-toktar-posle-porazheniya-obyavil-o-vremennom-ukhode.html|title=«Хейтеры, смейтесь»: Еркебулан Токтар после поражения объявил о временном уходе|author=Болысбек К.|website=Zakon.kz|date=2026-03-30|access-date=2026-10-18}}</ref>. * '''IBA Nomad.''' 2026 жылғы 4 шілдеде Алматыдағы IBA Nomad 15 турнирінде ресейлік блогер әрі жауынгер Артем Тарасовты бірінші раундта нокаутқа жіберді (ММА қолғабындағы бокс, жартылай орта салмақ)<ref name="nt">{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/kultura-i-sport/221025-erkebulan-toktar-nokautiroval-artema-tarasova-na-turnire-v-almaty|title=Еркебулан Токтар нокаутировал Артема Тарасова на турнире в Алматы|website=New Times|date=2026-07-04|access-date=2026-10-18}}</ref>. 2026 жылғы 28 тамызда Астанадағы International Boxing Day кешінде өзбекстандық блогер әрі жауынгер Бобиржон Исроиловты екінші раундта техникалық нокаутпен жеңді (супер орта салмақ, кәсіби бокс ережесі)<ref name="iba">{{Cite web|lang=en|url=https://www.iba.sport/?p=55832|title=Toktar vs Isroilov|website=IBA|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}</ref><ref name="zamin">{{Cite web|lang=en|url=https://zamin.uz/en/sport/219537-4-knockdowns-yerkebulan-toktar-knocks-out-uzbek-shohzoda-video.html|title=4 knockdowns! Yerkebulan Toqtar knocks out Uzbekistan's «Shohzoda»|website=Zamin.uz|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}</ref><ref name="vesti3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/ofitsialno-obyyavlen-boy-erkebulana-toktara-ipopulyarnogo-uzbekistantsa|title=Официально объявлен бой Еркебулана Токтара и популярного узбекистанца|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-08-11|access-date=2026-10-18}}</ref>. 2026 жылдың тамыз айының соңында Тоқтар боксты жалғастырғысы келетінін, торда өзін «ыңғайсыз» сезінетінін мәлімдеді<ref name="vesti4">{{Cite web|lang=ru|url=https://vesti.kz/kazakhstanbox/toktar-nazval-imya-sleduyuschego-sopernika-sdelal-zayavlenie-387151|title=Еркебулан Токтар: Бой с Чурчаевым по правилам бокса|website=Vesti.kz|date=2026-08-29|access-date=2026-10-18}}</ref>. === Жаттығу қызметі === 2026 жылдың басында Тоқтар Майамиде (АҚШ) жетекші америкалық клубтардың бірінде екі айлық жаттығу жиынын өткізетінін жариялады<ref name="stan">{{Cite web|url=https://stan.kz/aksh-ti-tandadim-erkebylan-toktar-elden-ketetinin-malim-428613/|title=«АҚШ-ты таңдадым»: Еркебұлан Тоқтар елден кететінін мәлімдеді|website=Stan.kz|date=2026-01-06|lang=kk|access-date=2026-10-18}}</ref>; 2026 жылғы ақпанда Алматыға оралды<ref name="usa">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/erkebulan-toktar-pokinul-ssha-isoobschil-dalneyshiy-marshrut|title=Еркебулан Токтар покинул США и сообщил дальнейший маршрут|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-02-09|access-date=2026-10-18}}</ref>. ProMMA Podcast подкастына берген сұхбатында Тоқтар кәсіби жауынгерлерге арналған өзінің жеке жаттығу залын ашу ойы туралы айтты<ref name="promma">{{Cite web|lang=ru|url=https://sportilinet.kz/mma/komu-interesno-kak-besh-grushu-erkebulan-toktar-dal-sovet-boytsam-razvitiyu-mediynosti-15505/|title=Еркебулан Токтар планирует открыть тренировочный зал для профессионалов ММА|author=Жоламанов А.|website=Sports.kz Шредингера (sportilinet.kz)|access-date=2026-10-18}}</ref>. Қазақстандық Penalty.kz басылымының 2026 жылғы 14 қазандағы хабарлауынша, Алматыда Toktar Fight Club клубы ашылған, ол үшін АҚШ-тан жаттықтырушы шақырылған<ref name="penalty">{{Cite web|url=https://penalty.kz/zhekpezhek/21808-erkebulan-toktar-zhana-zalyna-aksh-tan-bapker-aldyrtty|title=Еркебұлан Тоқтар жаңа залына АҚШ-тан бапкер алдыртты|author=Нұрғалиева С.|website=Penalty.kz|date=2026-10-14|lang=kk|access-date=2026-10-18}}</ref>. == Көпшілік алдындағы дау-жанжалдар мен шақырулар == * '''Энтони Петтис.''' 2026 жылғы маусымда UFC-тің бұрынғы чемпионы Энтони Петтис Тоқтарға бейнемурағат жариялады. Тоқтардың айтуынша, оған Петтиспен жекпе-жек ұсынылған, бірақ тараптар гонорар бойынша келісе алмаған; оның нұсқасы бойынша, ұйымдастырушылар оның «мұндай ақшаға тұрмайтынын» айтқан. Жекпе-жек өткен жоқ<ref name="pettis">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sports.kz/news/takih-deneg-nestoish-erkebulan-toktar-nazval-prichinu-sryiva-boya-slegendoy-ufc|title=«Таких денег не стоишь». Еркебулан Токтар назвал причину срыва боя с легендой UFC|author=Максутов С.|website=Sports.kz|date=2026-06-03|access-date=2026-10-18}}</ref>. * '''Огабек Абдумуминов.''' Өзбекстандық ММА жауынгері Огабек «Сатурн» Абдумуминов олардың арасындағы жекпе-жек Тоқтардың ұстанымына байланысты өтпегенін ашық мәлімдеп, оны Octagon торында өткізуді ұсынды; Тоқтар оған кез келген уақытта торға шығуға дайын екенін жауап берді<ref name="offside">{{Cite web|lang=ru|url=https://offside.kz/mma/36362-pust-otdast-poias-uzbekistanets-obvinil-erkebulana-toktara-v-sryve-boia|title=«Пусть отдаст пояс»: Узбекистанец обвинил Еркебулана Токтара в срыве боя|author=Нехорошев К.|website=Offside.kz|date=2026-08-31|access-date=2026-10-18}}</ref>. * '''Данияр Елеусинов.''' 2026 жылғы қыркүйекте бокстан олимпиада чемпионы Данияр Елеусинов Тоқтарды жекпе-жекке ашық шақырып, оны «хайпожор» деп атады; Тоқтар бейнемурағатында спаррингке немесе промоутерлер қатысқан шоуда жекпе-жекке дайын екенін жауап берді<ref name="eleu">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/sport/6531591-mozhete-pobit-menya-erkebulan-toktar-otvetil-na-vyzov-olimpiyskogo-chempiona.html|title=«Можете побить меня»: Еркебулан Токтар ответил на вызов олимпийского чемпиона|author=Болысбек К.|website=Zakon.kz|date=2026-09-15|access-date=2026-10-18}}</ref>. == Марапаттары == * Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері — Республика күніне орай Президент жарлығы, 2025 жылғы желтоқсан. Белгі мен куәлікті ақпарат және мәдениет министрі Аида Балаева тапсырды<ref name="forbes" /><ref name="newtimes">{{Cite web|lang=ru|url=https://newtimes.kz/obshchestvo/213367-zvezda-mma-erkebulan-toktar-poluchil-zvanie-zasluzhennyi-deiatel-ot-aidy-balaevoi|title=Звезда ММА Еркебулан Токтар получил звание «Заслуженный деятель» от Аиды Балаевой|author=Стативкина А.|website=New Times|date=2025-12-09|access-date=2026-10-18}}</ref>. * Octagon лигасының BMF белбеуі (2025)<ref name="caravan" />. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан актерлері]] [[Санат:Қазақстан боксшылары]] [[Санат:Қазақстанның аралас жекпе-жек жауынгерлері]] nkd2yib9ge12xpj880zl0x81e16bc8b 0 789035 3688226 3687606 2026-10-29T08:38:59Z Шардара 2026 187453 Шардара 2026 [[Қатысушы:Шардара 2026/зертхана]] бетін [[Қанат Дауылбаев]] бетіне жылжытты 3687606 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ -->[[File:Kanat-Dauylbaev.jpg|thumb]] {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Қанат Дауылбаев Қанат Дауылбаев (1977 жылы туған) — қазақ ақыны, жыршы-термеші. Шардара өңірінің әдеби-мәдени өміріне үлес қосқан өнер иесі.[1][2] Өмірбаяны Қанат Дауылбаев 1977 жылы сол кездегі Оңтүстік Қазақстан облысы, Киров ауданы, Қоғалы совхозында дүниеге келген. 1985–1995 жылдары Шардара ауданындағы Мұхтар Әуезов атындағы жалпы орта мектепте оқыған. 2004 жылы Оңтүстік Қазақстан ашық университетінің тарих факультетін бітірген.[1] Шығармашылығы Қанат Дауылбаев ақындық және жыршылық өнерімен танылған. Оның өлеңдері аудандық және облыстық басылымдарда жарияланған. Ақынның бір топ өлеңі «Ақ шағала жырлар» топтамасына енген. «Көңілімнің көкжиегі» атты жыр жинағы жарық көрген.[1][2] Zharar.com сайтында ақынның «Бес парыз», «Қажылық», «Иман келтіру», «Намаз», «Зекет» және «Рамазан – күллі айлардың сұлтаны» атты өлеңдері жарияланған.[3] Дереккөздер 1. «Күптілеу көңіл күтуде, төзімнің таппай амалын…» — Қазақ үні, 20 сәуір 2016 жыл. 2. «Шардаралық шайырлар» — Қазақ үні, 17 наурыз 2018 жыл. 3. Қанат Дауылбаевтың өлеңдері — Zharar.com. gat54jpq7cbs5vy3lqjwx823jjek3b0 0 789203 3687918 3686536 2026-10-28T17:59:55Z Kasymov 10777 3687918 wikitext text/x-wiki '''Баһаулла Жазбаларынан Түйінсөздер''' ({{lang-en|Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh}}) — [[Баһаи сенімі]]нің негізін қалаушы [[Баһаулла]]ның таңдамалы жазутастары (жазылған хаттары) мен жазбаларынан құралған жинақ. Жинақты 1921–1957 жылдар аралығында Баһаи сенімінің Сақтаушысы болған [[Шоғи Эффенді]] іріктеп, ағылшын тіліне аударған. Алғаш рет 1935 жылы жарық көрді. Шоғи Эффендидің айтуынша<ref>Shoghi Effendi, quoted in Rúḥíyyih Rabbání, ''The Guardian of the Baháʼí Faith'' (London: Baháʼí Publishing Trust, 1988), 93.</ref>, бұл шығарма «Баһаи Ашылымы авторының ең сипатты, әрі бұған дейін жарияланбаған таңдаулы жазбаларының жинағы» болып табылады. Жинаққа Баһаулланың 1853–1892 жылдар аралығындағы бүкіл шығармашылық кезеңін камтитын мәтіндер енгізілген. Кітап бес негізгі бөлімнен тұрады<ref>W. Kenneth Christian (1952). ''[http://bahai-library.com/zamir/indexes/gleaningsindex.html Introduction to the Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh]''. p. xv.</ref>: # «Құдай Күні» (1–18 бөлімдер) # Құдайдың Көрінісі (19–69 бөлімдер) # Жан және оның мәңгілігі (70–99 бөлімдер) # Әлемдік тәртіп және Ең Ұлы Бейбітшілік (100–121 бөлімдер) # Жеке адамның міндеттері мен өмірдің рухани мәні (122–166 бөлімдер) Жинақта, сонымен бірге, мынадай белгілі еңбектерден үзінділер келтірілген: * [[Бөрі Ұлына Жолдау]] (Epistle to the Son of the Wolf) * [[Асыл Сөздер]] (The Hidden Words) * [[Кітаб-и-Ағдас]] (The Kitáb-i-Aqdas) * [[Кітаб-и-Иған]] (The Kitáb-i-Íqán) Бұдан бөлек, «Түйінсөздерге» ішінара енгізілген кейбір еңбектер кейіннен келесі толық жинақтарда жарық көре бастады: * ''The Summons of the Lord of Hosts'' («Қосындар Иесінің Үндеуі») * ''The Tabernacle of Unity'' («Бірлік Шаңырағы») * ''Tablets of Baháʼu'lláh Revealed After the Kitáb-i-Aqdas'' («Кітаб-и-Ағдастан кейін түскен Баһаулла жазутастары») Кітап алғашында Баһаулланың қай мәтіні қай еңбектен алынғаны көрсетілмей басылған болатын, алайда бұл тізім кейіннен зерттеушілер тарапынан қайта қалпына келтіріліп, ғаламторға орналастырылды<ref>[http://bahai-library.com/rafati_maceoin_sources_gleanings Sources of Gleanings from the Writings of Baha'u'llah]</ref>. Ауқымды, әрі жан-жақты тақырыптарды қамтығандықтан, «Түйінсөздер» — көптеген адамдардың Баһаулла жазбаларымен танысуды бастайтын алғашқы еңбектерінің бірі. Шоғи Эффендидің жұбайы Рухия Ханум (Rúḥíyyih Rabbání) бұл бөлгіні Батыс баһаилары үшін «ғажайып сый» деп атаған{{sfn|Rabbani|1988|p=93}}. Румыния патшайымы Мария бұл кітап туралы: «Тіпті күмәнданушылардың өзі бұл кітапты оңашада оқып, жандарына терең бойлауға уақыт бөлсе, бойларынан зор рухани қуат табар еді», — деп жазған{{sfn|Rabbani|1988|p=93}}. Осы күнде бұл шығарма әлемнің көптеген тілдеріне аударылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Baháʼu'lláh (1976). ''Gleanings from the Writings of Baháʼu'lláh''. Translated by Shoghi Effendi. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. ISBN 0-87743-187-6. * Hatcher, John (1997). ''The Ocean of His Words: A Reader's Guide to the Art of Baháʼu meʼlláh''. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. ISBN 0-87743-259-7. * Rabbani, Ruhiyyih (1988). ''The Guardian of the Baháʼí Faith''. London: Baha'i Publishing Trust. * Taherzadeh, Adib (1976–1987). ''The Revelation of Baháʼu'lláh'' (Volumes 1–4). Oxford, UK: George Ronald. [[Санат:Баһаи]] da0f7oohqzqzj7vdgrsmd76j5uw65vz 0 789209 3687920 3686544 2026-10-28T18:00:12Z Kasymov 10777 /* Дереккөздер */ 3687920 wikitext text/x-wiki '''Кітаб-и-Иған''' (парс. كتاب ايقان‎, араб.: كتاب الإيقان‎ — «Иланым Кітабы») — [[Баһаи сенімі]]нің негізін қалаушы [[Баһаулла]] жазған негізгі доктриналық шығармалардың бірі. Бұл еңбек 1861 жылдың қаңтар айында Бағдатта екі күн ішінде парсы және араб тілдерінде жазылған. Кітап Бабтың нағашы ағасы Қажы Мырза Сейіт Мұхаммедтің шииттік эсхатологиялық күтулерге қатысты қойған сұрақтарына жауап ретінде дүниеге келді. «Кітаб-и-Иған» еңбегінде діндердің бірлігі, прогрессивті ашылым(сатылы ашылым) тұжырымдамасы және эсхатологиялық нышандарды ауыспалы (аллегориялық) мағынада түсіндіру іспетті Баһаи ілімінің іргелі қағидалары баяндалады. Баһаи дереккөздері бұл кітапты маңыздылығы жағынан [[Кітаб-и-Ағдас]]тан кейінгі екінші орында тұрған еңбек және Бабтың парсы тіліндегі «Байан» шығармасының толықтырушысы деп санайды. 1931 жылы бұл кітапты ағылшын тіліне аударған [[Шоғи Эффенді]] оны әлемдік діндердің жолын қуушылар арасындағы толық, әрі мәңгілік жарасымдылықтың берік іргетасын қалайтын шығарма деп сипаттаған. Кітап отыздан астам тілге аударылған. == Тарихы == === Жазылу тарихы === «Кітаб-и-Иған» 1861 жылы Баһаулланың Осман империясына қарасты Бағдатта жер аударылып жүрген кезеңінде жазылды. Кітап Бабтың нағашы ағасы Қажы Мырза Сейіт Мұхаммедтің сұрақтарына жауап болып табылады. Ол өз жиенінің мессиандық мәлімдемесін әлі қабылдамаған болатын. 1861 жылы Бағдатқа келген Қажы Мұхаммед Баһаулланың ұсынысымен өз сұрақтарын төрт негізгі тақырып бойынша жазбаша түрде ұсынды: # Қиямет күні физикалық оқиға бола ма, әрі ізгілер мен күнәһарларға қалай үкім шығарылады? # Он екінші имамның ғайып болуы туралы мәліметтерді қалай түсінуге болады? # Ислам жазбаларын бабилердің түсіндірмелерімен қалай сәйкестендіруге болады? # Шииттік дәстүрдегі Қайым (уәде етілген құтқарушы) туралы пайғамбарлықтар неліктен орындалмады? Көлемі 200 беттен асатын жауап 48 сағаттың ішінде жазылып біткен. Бастапқыда кітап ''«Рисала-и-Халуиййа»'' («Ағаға арналған трактат») және ''«Рисала-и-Истидлалиййа»'' («Дәлелдер трактаты») деген атпен белгілі болған. Кейінірек Баһаулла Аккада болған кезінде бұл шығармаға «Иған» («Иланым») деген атау берді. Баһаулла «Кітаб-и-Иғанды» жазған кезде өзінің пайғамбарлық миссиясын әлі көпшілікке жария етпеген болатын (ол бұл туралы алғаш рет 1863 жылы Ризван бағында мәлімдеді). === Таралуы мен жариялануы === Жазылғаннан кейінгі алғашқы жылдары кітап Ирандағы бабилер қауымы арасында қолжазба түрінде кеңінен тарады. Шығарманың түсінікті де, жатық тілі діни білімі жоқ қарапайым оқырмандарға да қолжетімді болып, көптеген бабилерді Баһаулланың төңірегіне топтастыруға ықпал етті. Кітап алғаш рет 1882 жылы Бомбейде ағаш баспа (литография) тәсілімен басылып шықты. Түпнұсқа мәтінді кейінірек, 1887–1889 жылдары Баһаулла өзі қайта қарап, ресми нұсқасын бекітті. Ағылшын тіліндегі алғашқы аудармасы 1904 жылы жарық көрсе, Шоғи Эффенді жасаған канондық ағылшынша аудармасы 1931 жылы жарияланды. == Мазмұны == «Кітаб-и-Иған» екі негізгі бөлімнен тұрады: * '''Бірінші бөлімде''' тәңірлік ашылымның прогрессивті (сатылы) сипаты мен діндердің ішкі бірлігі туралы іргелі тұжырымдар баяндалады. Баһаулла Інжіл (Библия) және Құран аяттарына сілтеме жасай отырып, пайғамбарлықтардың көбін әріптік (тікелей) емес, ауыспалы (аллегориялық) мағынада түсіну қажеттігін дәлелдейді. * '''Екінші бөлімде''' Бабтың пайғамбарлық миссиясының теологиялық және рационалды дәлелдері келтіріледі. Бұл бөлімнің белгілі бір үзіндісі баһаилар арасында «Шынайы іздеушінің жазутасы» деген атпен танымал. === Негізгі тақырыптары === # '''Прогрессивті ашылым және діндер бірлігі:''' Құдайдың мәні адам ақылынан жоғары, ал Пайғамбарлар (Құдай Көріністері, Жаршылары) — адамзаттың рухани және әлеуметтік дамуы үшін әр дәуірде Құдайдың сипаттарын жеткізуші тұлғалар. # '''Пайғамбарларды қабылдамау себептері:''' Бұрынғы діни ғалымдардың киелі мәтіндерді тек сөзбе-сөз түсініп, рухани мағынасын ұғынбауы және билікті жоғалтудан корқуы жаңа пайғамбарларды теріске шығарудың басты себебі ретінде көрсетіледі. # '''Қиямет және қайта тірілу күні:''' Кітап бойынша «Қиямет күні» немесе «Ақыр заман» әлемнің физикалық қирауын білдірмейді, ол — жаңа пайғамбардың келуімен басталатын рухани жаңарту кезеңі. # '''Баб миссиясының расталуы:''' Бабтың Қайым (уәде етілген құтқарушы) екендігін ислам дәстүрлерімен сәйкестендіре отырып дәлелдеу. # '''Шынайы іздеушінің шарттары:''' Рухани шындыққа жеткісі келетін адамның бойында болуы тиіс нәпсіні тию, алдын ала теріс пікірлерден арылу, тазалық сияқты қасиеттер. == Маңызы == Шоғи Эффенді бұл кітапты Баһаи сенімінің ең маңызды доктриналық еңбегі деп бағалаған. «Кітаб-и-Иған» ислам теологиясы мен христиандық эсхатологияны жаңаша пайымдап, Баһаи ілімінің дүниетанымдық негізін қалады. == Әдебиет == * Baháʼu'lláh (1931). ''The Kitáb-i-Íqán: The Book of Certitude''. Translated by Shoghi Effendi. Wilmette, Illinois, USA: Baháʼí Publishing Trust. * Buck, Christopher (1995). ''Symbol and Secret: Qur'án Commentary in Bahá'u'lláh's Kitáb-i-Íqán''. Los Angeles: Kalimát Press. * Saiedi, Nader (2000). ''Logos and Civilization: Spirit, History, and Order in the Writings of Bahá'u'lláh''. Bethesda, Maryland: University Maryland Press. [[Санат:Баһаи]] p04cxz27k00imq1izptdhb0w18abb3t 0 789237 3687867 3686755 2026-10-28T17:17:49Z Эдгар Герт 183645 /* Дереккөздер */ 3687867 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}}{{ambox | type = notice | text = '''Тарихи анықтама:''' Бұл мәтін — 1996—1999 жылдары жазылған, 1999 жылғы 7 желтоқсанда депонирленген және Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Авторлық құқықтар жөніндегі комитетінде тіркелген (№ 697 авторлық куәлік) «Жеңіл әлем» мақалалар жинағында жарияланған еңбектің қайта басылған нұсқасы болып табылады. }} '''Газ бөлшектерінің еркіндік дәрежелері бойынша энергияның үлестірілуі туралы леммалар''' — айналмалы еркіндік дәрежелері бар қатты молекулалардан тұратын газ жүйелеріндегі энергияның үлестірілу заңдылықтарын зерттейтін теориялық тұжырымдама. Еңбектің авторы — Э. Герт ([[Ильдар Равильевич Ибрагимов]]).<ref>''Э. Герт (Ильдар Равильевич Ибрагимов).'' Леммы о распределении энергии по степеням свободы частиц газа // Сборник статей «Легкий мир» (депонирован в КАП за № 697 от 07.12.1999). — март 1999.</ref> Осы тұжырымдамаға сәйкес, орташа есеппен айналмалы еркіндік дәрежелеріне ілгерілемелі (поступательный) дәрежелерге қарағанда аз энергия тиесілі болады, яғни ілгерілемелі еркіндік дәрежелері энергияның үлестірілуінде басымдыққа ие. Бүкіл газ үшін инерциялық санақ жүйесіндегі қозғалыс мөлшерінің моментінің (импульс моментінің) сақталу заңы келесідей жазылады: <math>\frac{dL}{dt} = \sum M_i</math> Мұндағы: * <math>L</math> — бүкіл газдың импульс моменті, * <math>M_i</math> — газға әсер ететін айналу моменттері. Тепе-теңдік күйдегі газ молекулаларының жылдамдықтар бойынша үлестірілуі хаосты сипатқа ие. Сондықтан әрбір молекуланың ілгерілемелі және бұрыштық айналу жылдамдығыния модулі бірдей, ал олардың бағыттарын үш тәуелсіз осьпен сипаттауға болады деген жеңілдетілген модельді қолдануға болады. Тепе-теңдіктегі газ үшін моменттердің қосындысы нөлге тең, ал жеке молекулалардың орташа импульс моменттерінен құралған импульс моменті кез келген уақыт сәтінде нөлге тең болып қалады: <math>L = \sum_{k=1}^{N} I_k \omega_k</math> Мұндағы: * <math>I_k</math> — <math>k</math> нөмірлі бөлшектің таңдалған оське қатысты инерция моменті, * <math>\omega_k</math> — <math>k</math> нөмірлі бөлшектің бұрыштық жылдамдығы. Сұйытылған газда тек молекулалардың жұптық соқтығысулары ғана маңызды рөл атқарады. Хаосты қозғалыс сипаты соқтығысатын бөлшектерді импульс моменттері қарама-қарсы бағытталған жұптарға бөлуге мүмкіндік береді: <math>L_{12} = I_1 \omega_1 + I_2 \omega_2</math> Бұл бөлшектердің еркін ұшу уақытында және соқтығысу кезіндегі өзара әрекеттесуі барысында олар тұйық жүйені құрайды, сондықтан <math>L_{12} = \text{const}</math>. Диполь-молекуланың ілгерілемелі қозғалыс жылдамдығын (<math>u</math>) оның массалар центрінің жылдамдығы ретінде анықтауға болады. Егер құраушы атомдардың массалары одиндей болса, бұл жылдамдық орбиталық жылдамдықтардың векторлық қосындысымен анықталады: <math>u = \frac{v + \omega R + v - \omega R}{2}</math> Мұндағы <math>R</math> — дипольдің сызықтық өлшемінің жартысы (айналу радиусы). Ілгерілемелі және айналмалы қозғалыс энергиялары тең болған кезде келесі теңдік орындалады: <math>v = \omega R</math> == Леммалар және дәлелдемелер == === 1-лемма === ''Газ бөлшектерінің қатты қабырғалармен соқтығысуы кезінде айналмалы еркіндік дәрежелері энергиясының бір бөлігі ілгерілемелі еркіндік дәрежелеріне ауысады.'' '''Дәлелдеме:''' Молекулалардың қатты қабырғамен соқтығысу схемасын қарастырайық. Егер екі атом да қабырғаға бір уақытта соғылса, массалар центрінің жылдамдығы ретіндегі ілгерілемелі қозғалыс жылдамдығы <math>v > \omega R</math> шарты орындалғанда өзгермейді: <math>u = \frac{v + \omega R + v - \omega R}{2} = v</math> Егер <math>v < \omega R</math> болса, соқтығысудан кейін молекуланың массалар центрінің жылдамдығы артады: <math>u = \frac{v + \omega R - v + \omega R}{2} = \omega R > v</math> Соңғы жағдайда айналмалы қозғалыс энергиясының бір бөлігі ілгерілемелі еркіндік дәрежелерінің энергиясына өтеді. Қозғалыстың хаостылығынан жағдайлардың жартысы бірінші шартқа, жартысы екінші шартқа сәйкес келеді деп қабылдауға болады. Осылайша, орташа есеппен қабырғамен соқтығысқаннан кейін айналмалы дәрежелердің есебінен ілгерілемелі еркіндік дәрежелері байиды. === 2-лемма === ''Бөлшектердің өзара соқтығысуы кезінде айналмалы еркіндік дәрежелері энергиясының бір бөлігі ілгерілемелі еркіндік дәрежелеріне ауысады.'' '''Дәлелдеме:''' Бұл жағдайды бөлшектердің маңдайша (лобовое) соқтығысуы мысалында көрсетуге болады. Молекулалар қатты дипольдер болып табылады және соқтығысқанға дейін модульдері бірдей бұрыштық жылдамдықпен қарама-қарсы бағытта айналады деп ұйғарайық. Бұл жағдайды елеулі (пунктирлі) қабырға енгізу арқылы 1-леммаға келтіруге болады. <math>v > \omega R</math> жағдайында айналу жылдамдығы өзгермейді, ал <math>v < \omega R</math> жағдайында энергия айналмалы дәрежелерден ілгерілемелі дәрежелерге беріледі. Бұл құбылыс жылу машиналары деп қарастыруға болатын бірқатар құрылғылардың ПӘК-інің Карно теоремасының болжамдарымен салыстырғанда аномальді үлкен болу себептерін түсінуге мүмкіндік береді. Онда жылу машиналарындағы поршеньді қозғалту жұмысы газ молекулаларының ілгерілемелі еркіндік дәрежелерімен анықталатын қысым арқылы жасалатыны ескеріледі. == Адиабата көрсеткішін қорытып шығару == Молекулалық-кинетикалық теория (МКТ) тұрғысынан қысым тек ілгерілемелі еркіндік дәрежелерімен анықталады: <math>P = \frac{2}{3V} \frac{m v^2}{2} = \frac{2}{3V} E_k</math> Ішкі энергия — ілгерілемелі қозғалыстың кинетикалық энергиясы мен басқа дәрежелерге үлестірілген энергияның қосындысы болып табылады. Басқа (ілгерілемелі емес) еркіндік дәрежелеріне орташа есеппен ілгерілемелі дәрежелерге келетін энергияның жартысы тиесілі болғандықтан, ішкі энергияны былай жазамыз: <math>U = E_k \left( 3i_{\text{п}} + 0.5i_{\text{др}} \right) = \frac{i_{\text{п}} + 0.5i_{\text{др}}}{2} PV</math> Бұл келесі адиабата көрсеткішінің мәніне әкеледі: <math>\gamma = \frac{2}{i_{\text{п}} + 0.5i_{\text{др}}} + 1</math> Немесе есептеулерді жеңілдету үшін еркіндік дәрежелерінің келтірілген саны <math>i</math> арқылы келесідей өрнектеледі: <math>\gamma = \frac{i + 2}{i}</math> == Эксперименттік деректермен сәйкестік == Двухатомды бөлшектер үшін эксперименттер нәтижесінде алынған адиабата көрсеткіші әртүрлі температуралық диапазондарда үш негізгі мәнді көрсетеді. Классикалық термодинамика бұл ауысуларды қосымша еркіндік дәрежелерінің «іске қосылуымен» түсіндіреді, бірақ бұл ретте энергияның олардың арасында тең үлестірілуін сақтайды. Ұсынылған модель бұл тәжірибелік мәндерді келесідей түсіндіреді: * '''Төмен температуралар:''' Адиабата көрсеткішінің мәні шамамен <math>1{,}67</math>-ге тең. Бұл мән классикалық физикада да, ұсынылып отырған модельде де тек 3 ілгерілемелі еркіндік дәрежесіне сәйкес келеді. * '''Орташа температуралар:''' Эксперимент жүзінде адиабата көрсеткіші <math>1{,}4</math>-ке тең деп анықталған. Классикалық термодинамикада бұл мән 5 еркіндік дәрежесіне (3 ілгерілемелі және 2 айналмалы) сәйкес келеді, бірақ тербелмелі (колебательная) дәреже мүлдем ескерілмейді («мұздатылады»). Ұсынылған модельде <math>1{,}4</math> көрсеткіші ілгерілемелі емес еркіндік дәрежелерінің саны 4-ке (<math>i_{\text{др}} = 4</math>) тең болғанда орындалады, бұл айналмалы және тербелмелі дәрежелердің қосындысына толықтай сәйкес келеді және оларды жасанды түрде елемей тастау қажеттілігін тудырмайды. * '''Жоғары температуралар:''' Адиабата көрсеткіші <math>1{,}29</math>-ға тең болады. Классикалық модельде бұл мән еркіндік дәрежелерінің саны 7-ге тең жағдайға сәйкес келіп, тербелмелі дәрежені қосады, бірақ «бұралу» (крутильные) және «ығысу» (сдвиговые) секілді басқа тербелістерді есепке алмайды. Бұл модельде <math>1{,}29</math> мәні 8 ілгерілемелі емес еркіндік дәрежесіне (2 айналмалы және табиғаты тербелмелі болып табылатын 3 «қосарланған» тербеліс дәрежесі, олардың әрқайсысы қос үлес қосады) дәл келеді. Осылайша, тербелмелі еркіндік дәрежелерінің қысымның қалыптасуындағы «пассивті» рөлін ескере отырып, оларды айналмалы дәрежелермен бірге жалпы «ілгерілемелі емес» (непоступательные) категориясына жатқызу эксперименттік нәтижелерді қисынды түсіндіруге мүмкіндік береді. Э. Герт ([[Ильдар Равильевич Ибрагимов]]), наурыз 1999 ж. == Дереккөздер == {{reflist}} * [https://zenodo.org Gert, E. An Alternative Classical Mechanism for Energy Distribution in Gases: Resolving the Degrees of Freedom Paradox] // Zenodo. — 1999 (Published 2026). — DOI:10.5281/zenodo.23735640. [[Санат:Физика]] [[Санат:Термодинамика]] rv19y14uij9jzhs0hpqjdmecblyqqt4 3687880 3687867 2026-10-28T17:27:21Z Эдгар Герт 183645 /* Адиабата көрсеткішін қорытып шығару */ 3687880 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}}{{ambox | type = notice | text = '''Тарихи анықтама:''' Бұл мәтін — 1996—1999 жылдары жазылған, 1999 жылғы 7 желтоқсанда депонирленген және Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Авторлық құқықтар жөніндегі комитетінде тіркелген (№ 697 авторлық куәлік) «Жеңіл әлем» мақалалар жинағында жарияланған еңбектің қайта басылған нұсқасы болып табылады. }} '''Газ бөлшектерінің еркіндік дәрежелері бойынша энергияның үлестірілуі туралы леммалар''' — айналмалы еркіндік дәрежелері бар қатты молекулалардан тұратын газ жүйелеріндегі энергияның үлестірілу заңдылықтарын зерттейтін теориялық тұжырымдама. Еңбектің авторы — Э. Герт ([[Ильдар Равильевич Ибрагимов]]).<ref>''Э. Герт (Ильдар Равильевич Ибрагимов).'' Леммы о распределении энергии по степеням свободы частиц газа // Сборник статей «Легкий мир» (депонирован в КАП за № 697 от 07.12.1999). — март 1999.</ref> Осы тұжырымдамаға сәйкес, орташа есеппен айналмалы еркіндік дәрежелеріне ілгерілемелі (поступательный) дәрежелерге қарағанда аз энергия тиесілі болады, яғни ілгерілемелі еркіндік дәрежелері энергияның үлестірілуінде басымдыққа ие. Бүкіл газ үшін инерциялық санақ жүйесіндегі қозғалыс мөлшерінің моментінің (импульс моментінің) сақталу заңы келесідей жазылады: <math>\frac{dL}{dt} = \sum M_i</math> Мұндағы: * <math>L</math> — бүкіл газдың импульс моменті, * <math>M_i</math> — газға әсер ететін айналу моменттері. Тепе-теңдік күйдегі газ молекулаларының жылдамдықтар бойынша үлестірілуі хаосты сипатқа ие. Сондықтан әрбір молекуланың ілгерілемелі және бұрыштық айналу жылдамдығыния модулі бірдей, ал олардың бағыттарын үш тәуелсіз осьпен сипаттауға болады деген жеңілдетілген модельді қолдануға болады. Тепе-теңдіктегі газ үшін моменттердің қосындысы нөлге тең, ал жеке молекулалардың орташа импульс моменттерінен құралған импульс моменті кез келген уақыт сәтінде нөлге тең болып қалады: <math>L = \sum_{k=1}^{N} I_k \omega_k</math> Мұндағы: * <math>I_k</math> — <math>k</math> нөмірлі бөлшектің таңдалған оське қатысты инерция моменті, * <math>\omega_k</math> — <math>k</math> нөмірлі бөлшектің бұрыштық жылдамдығы. Сұйытылған газда тек молекулалардың жұптық соқтығысулары ғана маңызды рөл атқарады. Хаосты қозғалыс сипаты соқтығысатын бөлшектерді импульс моменттері қарама-қарсы бағытталған жұптарға бөлуге мүмкіндік береді: <math>L_{12} = I_1 \omega_1 + I_2 \omega_2</math> Бұл бөлшектердің еркін ұшу уақытында және соқтығысу кезіндегі өзара әрекеттесуі барысында олар тұйық жүйені құрайды, сондықтан <math>L_{12} = \text{const}</math>. Диполь-молекуланың ілгерілемелі қозғалыс жылдамдығын (<math>u</math>) оның массалар центрінің жылдамдығы ретінде анықтауға болады. Егер құраушы атомдардың массалары одиндей болса, бұл жылдамдық орбиталық жылдамдықтардың векторлық қосындысымен анықталады: <math>u = \frac{v + \omega R + v - \omega R}{2}</math> Мұндағы <math>R</math> — дипольдің сызықтық өлшемінің жартысы (айналу радиусы). Ілгерілемелі және айналмалы қозғалыс энергиялары тең болған кезде келесі теңдік орындалады: <math>v = \omega R</math> == Леммалар және дәлелдемелер == === 1-лемма === ''Газ бөлшектерінің қатты қабырғалармен соқтығысуы кезінде айналмалы еркіндік дәрежелері энергиясының бір бөлігі ілгерілемелі еркіндік дәрежелеріне ауысады.'' '''Дәлелдеме:''' Молекулалардың қатты қабырғамен соқтығысу схемасын қарастырайық. Егер екі атом да қабырғаға бір уақытта соғылса, массалар центрінің жылдамдығы ретіндегі ілгерілемелі қозғалыс жылдамдығы <math>v > \omega R</math> шарты орындалғанда өзгермейді: <math>u = \frac{v + \omega R + v - \omega R}{2} = v</math> Егер <math>v < \omega R</math> болса, соқтығысудан кейін молекуланың массалар центрінің жылдамдығы артады: <math>u = \frac{v + \omega R - v + \omega R}{2} = \omega R > v</math> Соңғы жағдайда айналмалы қозғалыс энергиясының бір бөлігі ілгерілемелі еркіндік дәрежелерінің энергиясына өтеді. Қозғалыстың хаостылығынан жағдайлардың жартысы бірінші шартқа, жартысы екінші шартқа сәйкес келеді деп қабылдауға болады. Осылайша, орташа есеппен қабырғамен соқтығысқаннан кейін айналмалы дәрежелердің есебінен ілгерілемелі еркіндік дәрежелері байиды. === 2-лемма === ''Бөлшектердің өзара соқтығысуы кезінде айналмалы еркіндік дәрежелері энергиясының бір бөлігі ілгерілемелі еркіндік дәрежелеріне ауысады.'' '''Дәлелдеме:''' Бұл жағдайды бөлшектердің маңдайша (лобовое) соқтығысуы мысалында көрсетуге болады. Молекулалар қатты дипольдер болып табылады және соқтығысқанға дейін модульдері бірдей бұрыштық жылдамдықпен қарама-қарсы бағытта айналады деп ұйғарайық. Бұл жағдайды елеулі (пунктирлі) қабырға енгізу арқылы 1-леммаға келтіруге болады. <math>v > \omega R</math> жағдайында айналу жылдамдығы өзгермейді, ал <math>v < \omega R</math> жағдайында энергия айналмалы дәрежелерден ілгерілемелі дәрежелерге беріледі. Бұл құбылыс жылу машиналары деп қарастыруға болатын бірқатар құрылғылардың ПӘК-інің Карно теоремасының болжамдарымен салыстырғанда аномальді үлкен болу себептерін түсінуге мүмкіндік береді. Онда жылу машиналарындағы поршеньді қозғалту жұмысы газ молекулаларының ілгерілемелі еркіндік дәрежелерімен анықталатын қысым арқылы жасалатыны ескеріледі. == Адиабата көрсеткішін қорытып шығару == Молекулалық-кинетикалық теория (МКТ) тұрғысынан адиабаталық кеңею кезіндегі жұмыс мәні поршеньге әсер ететін күш пен оның орын ауыстыру жолының көбейтіндісімен анықталады, бұл жұмысшы дененің ішкі энергиясының кемуіне әкеледі. Кез келген бағытта кеңейетін газ үшін бұл келесідей жазылады: :<math>\delta A = P dV = -dU</math> МКТ-дан белгілі болғандай, газ қысымы тек бөлшектер импульсінің өзгеруімен қамтамасыз етілетіндіктен, тек ілгерілемелі еркіндік дәрежелерімен ғана анықталады. Қысым келесідей өрнектеледі: :<math>P = \frac{2}{3} \rho \frac{v^2}{2} = \frac{2}{3V} E_k</math> Мұнда МКТ-дағы қысым мәні жүйенің 3 ілгерілемелі еркіндік дәрежесі бар және кинетикалық энергия осы дәрежелер бойынша тепе-теңдікте үлестірілген деген болжамнан шығарылған (сондықтан бөлімде «3» саны тұр). Алайда, жалпы жағдайды сипаттау үшін бір ілгерілемелі еркіндік дәрежесіне <math>\frac{E_k}{i_{tr}}</math> энергиясы тиесілі екенін көрсету керек, мұндағы <math>i_{tr}</math> — ілгерілемелі еркіндік дәрежелерінің саны. Осыдан келесі теңдікті аламыз: :<math>PV = \frac{2}{i_{tr}} E_k</math> Газдың ішкі энергиясы — ілгерілемелі қозғалыстың кинетикалық энергиясы <math>E_k</math> (бір ілгерілемелі дәрежеге келетін энергияның ілгерілемелі дәрежелер саны <math>i_{tr}</math> көбейтіндісі) мен қалған барлық дәрежелерге үлестірілген энергияның қосындысынан тұрады. Леммаға сәйкес, ілгерілемелі емес (басқа) еркіндік дәрежелеріне орташа есеппен ілгерілемелі дәрежелерге келетін энергияның жартысы (0.5) ғана тиесілі болғандықтан, ішкі энергияның толық өрнегі былай жазылады: :<math>U = \frac{E_k}{i_{tr}} (i_{tr} + 0.5 \cdot i_{other}) = \frac{i_{tr} + 0.5 \cdot i_{other}}{2} PV</math> Осыдан дифференциалдық теңдеу келесі түрге келеді: :<math>P dV = -\frac{i_{tr} + 0.5 \cdot i_{other}}{2} d(PV)</math> Бұл теңдеуді адиабаталық процесс заңына сәйкес түрлендіру адиабата көрсеткішінің (<math>\gamma</math>) жаңа нақтыланған формуласын қорытуға әкеледі: :<math>\gamma = \frac{2}{i_{tr} + 0.5 \cdot i_{other}} + 1</math> Болашақта есептеулерді жеңілдету үшін, ішкі энергияның дәрежелер бойынша үлестірілуін сипаттайтын коэффициент ретінде, классикалық нұсқадағыдай еркіндік дәрежелерінің келтірілген саны <math>i</math> арқылы келесідей қысқаша өрнектеуге болады: :<math>\gamma = \frac{i + 2}{i}</math> == Эксперименттік деректермен сәйкестік == Двухатомды бөлшектер үшін эксперименттер нәтижесінде алынған адиабата көрсеткіші әртүрлі температуралық диапазондарда үш негізгі мәнді көрсетеді. Классикалық термодинамика бұл ауысуларды қосымша еркіндік дәрежелерінің «іске қосылуымен» түсіндіреді, бірақ бұл ретте энергияның олардың арасында тең үлестірілуін сақтайды. Ұсынылған модель бұл тәжірибелік мәндерді келесідей түсіндіреді: * '''Төмен температуралар:''' Адиабата көрсеткішінің мәні шамамен <math>1{,}67</math>-ге тең. Бұл мән классикалық физикада да, ұсынылып отырған модельде де тек 3 ілгерілемелі еркіндік дәрежесіне сәйкес келеді. * '''Орташа температуралар:''' Эксперимент жүзінде адиабата көрсеткіші <math>1{,}4</math>-ке тең деп анықталған. Классикалық термодинамикада бұл мән 5 еркіндік дәрежесіне (3 ілгерілемелі және 2 айналмалы) сәйкес келеді, бірақ тербелмелі (колебательная) дәреже мүлдем ескерілмейді («мұздатылады»). Ұсынылған модельде <math>1{,}4</math> көрсеткіші ілгерілемелі емес еркіндік дәрежелерінің саны 4-ке (<math>i_{\text{др}} = 4</math>) тең болғанда орындалады, бұл айналмалы және тербелмелі дәрежелердің қосындысына толықтай сәйкес келеді және оларды жасанды түрде елемей тастау қажеттілігін тудырмайды. * '''Жоғары температуралар:''' Адиабата көрсеткіші <math>1{,}29</math>-ға тең болады. Классикалық модельде бұл мән еркіндік дәрежелерінің саны 7-ге тең жағдайға сәйкес келіп, тербелмелі дәрежені қосады, бірақ «бұралу» (крутильные) және «ығысу» (сдвиговые) секілді басқа тербелістерді есепке алмайды. Бұл модельде <math>1{,}29</math> мәні 8 ілгерілемелі емес еркіндік дәрежесіне (2 айналмалы және табиғаты тербелмелі болып табылатын 3 «қосарланған» тербеліс дәрежесі, олардың әрқайсысы қос үлес қосады) дәл келеді. Осылайша, тербелмелі еркіндік дәрежелерінің қысымның қалыптасуындағы «пассивті» рөлін ескере отырып, оларды айналмалы дәрежелермен бірге жалпы «ілгерілемелі емес» (непоступательные) категориясына жатқызу эксперименттік нәтижелерді қисынды түсіндіруге мүмкіндік береді. Э. Герт ([[Ильдар Равильевич Ибрагимов]]), наурыз 1999 ж. == Дереккөздер == {{reflist}} * [https://zenodo.org Gert, E. An Alternative Classical Mechanism for Energy Distribution in Gases: Resolving the Degrees of Freedom Paradox] // Zenodo. — 1999 (Published 2026). — DOI:10.5281/zenodo.23735640. [[Санат:Физика]] [[Санат:Термодинамика]] 4u9bk8x6tkvcwmccdkrxrj1m6vvdkj6 3687881 3687880 2026-10-28T17:31:29Z Эдгар Герт 183645 /* Эксперименттік деректермен сәйкестік */ 3687881 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}}{{ambox | type = notice | text = '''Тарихи анықтама:''' Бұл мәтін — 1996—1999 жылдары жазылған, 1999 жылғы 7 желтоқсанда депонирленген және Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің Авторлық құқықтар жөніндегі комитетінде тіркелген (№ 697 авторлық куәлік) «Жеңіл әлем» мақалалар жинағында жарияланған еңбектің қайта басылған нұсқасы болып табылады. }} '''Газ бөлшектерінің еркіндік дәрежелері бойынша энергияның үлестірілуі туралы леммалар''' — айналмалы еркіндік дәрежелері бар қатты молекулалардан тұратын газ жүйелеріндегі энергияның үлестірілу заңдылықтарын зерттейтін теориялық тұжырымдама. Еңбектің авторы — Э. Герт ([[Ильдар Равильевич Ибрагимов]]).<ref>''Э. Герт (Ильдар Равильевич Ибрагимов).'' Леммы о распределении энергии по степеням свободы частиц газа // Сборник статей «Легкий мир» (депонирован в КАП за № 697 от 07.12.1999). — март 1999.</ref> Осы тұжырымдамаға сәйкес, орташа есеппен айналмалы еркіндік дәрежелеріне ілгерілемелі (поступательный) дәрежелерге қарағанда аз энергия тиесілі болады, яғни ілгерілемелі еркіндік дәрежелері энергияның үлестірілуінде басымдыққа ие. Бүкіл газ үшін инерциялық санақ жүйесіндегі қозғалыс мөлшерінің моментінің (импульс моментінің) сақталу заңы келесідей жазылады: <math>\frac{dL}{dt} = \sum M_i</math> Мұндағы: * <math>L</math> — бүкіл газдың импульс моменті, * <math>M_i</math> — газға әсер ететін айналу моменттері. Тепе-теңдік күйдегі газ молекулаларының жылдамдықтар бойынша үлестірілуі хаосты сипатқа ие. Сондықтан әрбір молекуланың ілгерілемелі және бұрыштық айналу жылдамдығыния модулі бірдей, ал олардың бағыттарын үш тәуелсіз осьпен сипаттауға болады деген жеңілдетілген модельді қолдануға болады. Тепе-теңдіктегі газ үшін моменттердің қосындысы нөлге тең, ал жеке молекулалардың орташа импульс моменттерінен құралған импульс моменті кез келген уақыт сәтінде нөлге тең болып қалады: <math>L = \sum_{k=1}^{N} I_k \omega_k</math> Мұндағы: * <math>I_k</math> — <math>k</math> нөмірлі бөлшектің таңдалған оське қатысты инерция моменті, * <math>\omega_k</math> — <math>k</math> нөмірлі бөлшектің бұрыштық жылдамдығы. Сұйытылған газда тек молекулалардың жұптық соқтығысулары ғана маңызды рөл атқарады. Хаосты қозғалыс сипаты соқтығысатын бөлшектерді импульс моменттері қарама-қарсы бағытталған жұптарға бөлуге мүмкіндік береді: <math>L_{12} = I_1 \omega_1 + I_2 \omega_2</math> Бұл бөлшектердің еркін ұшу уақытында және соқтығысу кезіндегі өзара әрекеттесуі барысында олар тұйық жүйені құрайды, сондықтан <math>L_{12} = \text{const}</math>. Диполь-молекуланың ілгерілемелі қозғалыс жылдамдығын (<math>u</math>) оның массалар центрінің жылдамдығы ретінде анықтауға болады. Егер құраушы атомдардың массалары одиндей болса, бұл жылдамдық орбиталық жылдамдықтардың векторлық қосындысымен анықталады: <math>u = \frac{v + \omega R + v - \omega R}{2}</math> Мұндағы <math>R</math> — дипольдің сызықтық өлшемінің жартысы (айналу радиусы). Ілгерілемелі және айналмалы қозғалыс энергиялары тең болған кезде келесі теңдік орындалады: <math>v = \omega R</math> == Леммалар және дәлелдемелер == === 1-лемма === ''Газ бөлшектерінің қатты қабырғалармен соқтығысуы кезінде айналмалы еркіндік дәрежелері энергиясының бір бөлігі ілгерілемелі еркіндік дәрежелеріне ауысады.'' '''Дәлелдеме:''' Молекулалардың қатты қабырғамен соқтығысу схемасын қарастырайық. Егер екі атом да қабырғаға бір уақытта соғылса, массалар центрінің жылдамдығы ретіндегі ілгерілемелі қозғалыс жылдамдығы <math>v > \omega R</math> шарты орындалғанда өзгермейді: <math>u = \frac{v + \omega R + v - \omega R}{2} = v</math> Егер <math>v < \omega R</math> болса, соқтығысудан кейін молекуланың массалар центрінің жылдамдығы артады: <math>u = \frac{v + \omega R - v + \omega R}{2} = \omega R > v</math> Соңғы жағдайда айналмалы қозғалыс энергиясының бір бөлігі ілгерілемелі еркіндік дәрежелерінің энергиясына өтеді. Қозғалыстың хаостылығынан жағдайлардың жартысы бірінші шартқа, жартысы екінші шартқа сәйкес келеді деп қабылдауға болады. Осылайша, орташа есеппен қабырғамен соқтығысқаннан кейін айналмалы дәрежелердің есебінен ілгерілемелі еркіндік дәрежелері байиды. === 2-лемма === ''Бөлшектердің өзара соқтығысуы кезінде айналмалы еркіндік дәрежелері энергиясының бір бөлігі ілгерілемелі еркіндік дәрежелеріне ауысады.'' '''Дәлелдеме:''' Бұл жағдайды бөлшектердің маңдайша (лобовое) соқтығысуы мысалында көрсетуге болады. Молекулалар қатты дипольдер болып табылады және соқтығысқанға дейін модульдері бірдей бұрыштық жылдамдықпен қарама-қарсы бағытта айналады деп ұйғарайық. Бұл жағдайды елеулі (пунктирлі) қабырға енгізу арқылы 1-леммаға келтіруге болады. <math>v > \omega R</math> жағдайында айналу жылдамдығы өзгермейді, ал <math>v < \omega R</math> жағдайында энергия айналмалы дәрежелерден ілгерілемелі дәрежелерге беріледі. Бұл құбылыс жылу машиналары деп қарастыруға болатын бірқатар құрылғылардың ПӘК-інің Карно теоремасының болжамдарымен салыстырғанда аномальді үлкен болу себептерін түсінуге мүмкіндік береді. Онда жылу машиналарындағы поршеньді қозғалту жұмысы газ молекулаларының ілгерілемелі еркіндік дәрежелерімен анықталатын қысым арқылы жасалатыны ескеріледі. == Адиабата көрсеткішін қорытып шығару == Молекулалық-кинетикалық теория (МКТ) тұрғысынан адиабаталық кеңею кезіндегі жұмыс мәні поршеньге әсер ететін күш пен оның орын ауыстыру жолының көбейтіндісімен анықталады, бұл жұмысшы дененің ішкі энергиясының кемуіне әкеледі. Кез келген бағытта кеңейетін газ үшін бұл келесідей жазылады: :<math>\delta A = P dV = -dU</math> МКТ-дан белгілі болғандай, газ қысымы тек бөлшектер импульсінің өзгеруімен қамтамасыз етілетіндіктен, тек ілгерілемелі еркіндік дәрежелерімен ғана анықталады. Қысым келесідей өрнектеледі: :<math>P = \frac{2}{3} \rho \frac{v^2}{2} = \frac{2}{3V} E_k</math> Мұнда МКТ-дағы қысым мәні жүйенің 3 ілгерілемелі еркіндік дәрежесі бар және кинетикалық энергия осы дәрежелер бойынша тепе-теңдікте үлестірілген деген болжамнан шығарылған (сондықтан бөлімде «3» саны тұр). Алайда, жалпы жағдайды сипаттау үшін бір ілгерілемелі еркіндік дәрежесіне <math>\frac{E_k}{i_{tr}}</math> энергиясы тиесілі екенін көрсету керек, мұндағы <math>i_{tr}</math> — ілгерілемелі еркіндік дәрежелерінің саны. Осыдан келесі теңдікті аламыз: :<math>PV = \frac{2}{i_{tr}} E_k</math> Газдың ішкі энергиясы — ілгерілемелі қозғалыстың кинетикалық энергиясы <math>E_k</math> (бір ілгерілемелі дәрежеге келетін энергияның ілгерілемелі дәрежелер саны <math>i_{tr}</math> көбейтіндісі) мен қалған барлық дәрежелерге үлестірілген энергияның қосындысынан тұрады. Леммаға сәйкес, ілгерілемелі емес (басқа) еркіндік дәрежелеріне орташа есеппен ілгерілемелі дәрежелерге келетін энергияның жартысы (0.5) ғана тиесілі болғандықтан, ішкі энергияның толық өрнегі былай жазылады: :<math>U = \frac{E_k}{i_{tr}} (i_{tr} + 0.5 \cdot i_{other}) = \frac{i_{tr} + 0.5 \cdot i_{other}}{2} PV</math> Осыдан дифференциалдық теңдеу келесі түрге келеді: :<math>P dV = -\frac{i_{tr} + 0.5 \cdot i_{other}}{2} d(PV)</math> Бұл теңдеуді адиабаталық процесс заңына сәйкес түрлендіру адиабата көрсеткішінің (<math>\gamma</math>) жаңа нақтыланған формуласын қорытуға әкеледі: :<math>\gamma = \frac{2}{i_{tr} + 0.5 \cdot i_{other}} + 1</math> Болашақта есептеулерді жеңілдету үшін, ішкі энергияның дәрежелер бойынша үлестірілуін сипаттайтын коэффициент ретінде, классикалық нұсқадағыдай еркіндік дәрежелерінің келтірілген саны <math>i</math> арқылы келесідей қысқаша өрнектеуге болады: :<math>\gamma = \frac{i + 2}{i}</math> == Эксперименттік деректермен сәйкестік == Двухатомды бөлшектер үшін эксперименттер нәтижесінде алынған адиабата көрсеткіші әртүрлі температуралық диапазондарда үш мәнді көрсетеді, олар ұсынылған модельде нақты ілгерілемелі емес еркіндік дәрежелері арқылы түсіндіріледі: * '''Төмен температуралар:''' <math>\gamma \approx 1{,}67</math> — тек 3 ілгерілемелі еркіндік дәрежесі ескеріледі (<math>i_{other} = 0</math>): : <math>\gamma = \frac{2}{3 + 0} + 1 \approx 1.67</math> * '''Орташа температуралар:''' <math>\gamma = 1{,}40</math> — ілгерілемелі емес еркіндік дәрежелері <math>i_{other} = 4</math> (2 айналмалы және қос үлес қосатын 1 продольная колебательная): : <math>\gamma = \frac{2}{3 + 0.5 \cdot 4} + 1 = 1.40</math> * '''Жоғары температуралар:''' <math>\gamma = 1{,}29</math> — 8 ілгерілемелі емес еркіндік дәрежесі (<math>i_{other} = 8</math>, яғни 2 айналмалы және 3 қос үлес қосатын тербеліс модалары: продольная, крутильная, сдвиговая): : <math>\gamma = \frac{2}{3 + 0.5 \cdot 8} + 1 = 1.29</math> === Заманауи зерттеулермен және радиоспектроскопиямен байланысы === Тербелмелі еркіндік дәрежелерін айналмалы дәрежелермен бірге «ілгерілемелі емес» категориясына біріктіру классикалық термодинамиканың тербелістерді жасанды түрде «мұздату» қажеттілігі туралы қайшылықтарын шешуге мүмкіндік береді. Толық мәтінді жоғарыда көрсетілген уики-кодтан табуға болады. ''Э. Герт (Ильдар Равильевич Ибрагимов), наурыз 1999 ж.'' == Дереккөздер == {{reflist}} * [https://zenodo.org Gert, E. An Alternative Classical Mechanism for Energy Distribution in Gases: Resolving the Degrees of Freedom Paradox] // Zenodo. — 1999 (Published 2026). — DOI:10.5281/zenodo.23735640. [[Санат:Физика]] [[Санат:Термодинамика]] qud6okpcuek2xsjcbysunv7vqyqy3gl 0 789245 3687865 3686851 2026-10-28T17:12:39Z Kasymov 10777 3687865 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} {{Тұлға |Есімі = Сафа Ғазизов |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 1916 |Туған жері = Шалқар болысы, Лбищенск ауданы, Батыс Қазақстан облысы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] |Мансабы = Мемлекет және партия қайраткері |Белсенді жылдары = 1932–1962 |Білімі = Томск индустриялық институты, КОКП ОК жанындағы Жоғары партия мектебі |Мамандығы = Тау-кен инженері |Не үшін белгілі = Семей қалалық кеңесінің төрағасы |Партиясы = [[Кеңес Одағының Коммунистік партиясы|БКП(б)/КОКП]] |Әкесі = Ғазиз Жаналиев |Анасы = Нәғима |Жұбайы = М. И. Ғазизова |Балалары = Светлана, Надежда, Гүлнара |Отбасы = |Марапаттары = [[Қызыл Жұлдыз ордені]], «Германияны жеңгені үшін» медалі |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Сафа Ғазизов''' (1916 жылғы қыркүйекте туған) — кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері. 1950 жылғы ақпаннан 1952 жылғы тамызға дейін Семей қалалық кеңесінің төрағасы қызметін атқарған. == Өмірбаяны == Сафа Ғазизов 1916 жылы шаруа отбасында дүниеге келген. Әкесі Ғазиз Жаналиев шаруа болған. 1932 жылы Орал астық кеңшарындағы училищені бітіріп, слесарь болып жұмыс істеген. 1935 жылы Алматы ауыл шаруашылығы институтының дайындық бөліміне оқуға түсіп, 1937 жылы Томск индустриялық институтының тау-кен факультетіне ауысқан. 1941 жылы институттың теориялық курсын аяқтаған. 1941–1946 жылдары әскери қызметте болған. Соғыстан кейін Семей қаласында партиялық қызметтер атқарған. 1946 жылғы желтоқсаннан 1948 жылғы ақпанға дейін Семей қалалық партия комитетінде нұсқаушы, 1948 жылғы ақпаннан 1950 жылғы ақпанға дейін Семей қалалық кеңесі төрағасының орынбасары болған. 1950 жылғы ақпаннан 1952 жылғы тамызға дейін Семей қалалық кеңесінің төрағасы қызметін атқарған. Кейін Мәскеудегі Жоғары партия мектебінде оқыған. 1952–1960 жылдары Қарағанды облысында, ал 1960–1962 жылдары Шымкентте мемлекеттік қауіпсіздік органдарында басшылық қызметтерде жұмыс істеген. == Марапаттары == * [[Қызыл Жұлдыз ордені]] * «Германияны жеңгені үшін» медалі == Әдебиет == * Кашляк В. Н. ''Семипалатинск: от Бургомистра до акима''. 142-бет. 0p2r82tfykd3cprp7uk89oergfk01yn 0 789278 3687875 3687469 2026-10-28T17:25:13Z Kasymov 10777 3687875 wikitext text/x-wiki {{Шығанақ |Атауы = Аляска шығанағы |Төл атауы = en/Gulf of Alaska |Сурет = GulfOfAlaska AMO 2008073.jpg |Сурет тақырыбы = Аляска шығанағының ғарыштан көрінісі |Шығанақтың түрі = шығанақ |Ауданы = |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = |Судың орташа көтерілуі = |Тереңдігі = |Орташа тереңдігі = |Тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Координаттары = 57/-144 |CoordScale = 10000000 |Өзінен жоғары акватория = Тынық мұхиты |Ел = АҚШ |Аймақ = |Аудан = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = Gulf of Alaska }} '''Аляска шығанағы''' — [[Тынық мұхиты]]ның шығанағы; оның жағалау сызығы батыста [[Аляска]] түбегі мен [[Кодьяк]] аралынан басталып, шығыста Александр архипелагына дейін созылып жатыр. Оның ауданына қатысты бағалаулар әртүрлі: 384 000 км²-ден бастап 1,533 миллион км²-ге дейін жетеді. Тереңдігі 4000 метрге дейін барады.<ref>https://web.archive.org/web/20260615175224/https://old.bigenc.ru/geography/text/1816856</ref> Ірі порттарының қатарына Сьюард және Принс-Руперт (Канада) жатады. == География және гидрография == Шығанақтың шығыс, солтүстік және батыс шекаралары Аляска түбегі мен [[Алеут аралдары|Алеут]] аралдарының жағалау сызығымен анықталады. Оңтүстік шекарасына қатысты бірнеше өзара қайшы келетін анықтамалар бар <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia%20of%20the%20Arctic/Swr9BTI%202FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia of the Arctic/Swr9BTI 2FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover]</ref>. [[Халықаралық гидрографиялық ұйым]] Аляска шығанағының шекараларын былайша белгілейді <ref>[https://iho.int/iho%20pubs/standard/S-23/S-23%20Ed3%201953%20EN.pdf https://iho.int/iho pubs/standard/S-23/S-23 Ed3 1953 EN.pdf]</ref>: Солтүстігінде: Аляска жағалауы. Оңтүстігінде: Оңтүстік-шығыс Аляска мен [[Британ Колумбия]]сының жағалау суларының солтүстік шегі болып табылатын Спенсер мүйісінен Беринг теңізінің оңтүстік-шығыс шегі — Кабуч мүйісіне дейін жүргізілген сызық; бұл ретте іргелес жатқан барлық аралдар Аляска шығанағының құрамына кіреді. [[Сурет:Relief map of USA Alaska.png|нобай|оңға|Алясканың физикалық картасы.]] Географиялық атаулар ақпараттық жүйесі (Geographic Names Information System) мен [[Америка Құрама Штаттары]]ның Геологиялық қызметі (United States Geological Survey) Аляска шығанағының шекарасын былайша анықтайды: солтүстігінде — Аляска жағалауы, ал оңтүстігінде — батыстағы Кодьяк аралының оңтүстік шетінен шығыстағы Диксон бұғазына (Dixon Entrance) дейін созылатын сызық <ref>https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/summary/1413097</ref>. Океанографиялық тұрғыдан алғанда, Аляска шығанағы — «Аляска айналымы» (немесе «Шығыс субарктикалық айналым») алып жатқан су айдыны ретінде сипатталады. Бұл — үстем желдердің әсерінен туындайтын, тұздылығы салыстырмалы түрде төмен су массаларының ауқымды циклоникалық (сағат тіліне қарсы бағыттағы) айналымы.Бұл жағдайда шығанақтың оңтүстік шекарасы солтүстік ендіктің 50° және 52° параллельдерінің аралығында орналасқан әрі оны [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]]ның солтүстік бөлігінің қалған аумағынан бөліп тұратын, шығысқа қарай бағытталған ағысқа параллель өтеді. Шығанақтың батыс шекарасы әртүрлі дереккөздерде батыс бойлықтың 165° және 170° сызықтарының арасында деп көрсетіледі (кейбір авторлар оны батыс бойлықтың 180°-ына дейін созады) <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia%20of%20the%20Arctic/Swr9BTI%202FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia of the Arctic/Swr9BTI 2FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover]</ref>. Шығанақтың оңтүстік шекарасы нақты белгіленбегендіктен, оның ауданына қатысты бағалаулар айтарлықтай өзгешеленеді. [[Британника энциклопедиясы|Encyclopædia Britannica]] деректері бойынша, шығанақтың ауданы 1,533 миллион км²-ді құрайды <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F</ref>, ал «Үлкен Ресей энциклопедиясында» бұдан әлдеқайда аз көрсеткіш — 384 000 км² берілген. Соңғы дереккөзде сондай-ақ шығанақтың кіреберістегі ені 2200 км-ден асатыны айтылған <ref>https://web.archive.org/web/20260615175224/https://old.bigenc.ru/geography/text/1816856</ref>.Теңіз түбінің 75%-дан астамын абиссальді жазық алып жатыр; мұнда тереңдік оңтүстік-батыста 4 км-ден (ең үлкен тереңдігі — 4929 м <ref>https://www.google.ca/books/edition/%D0%90%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF/s7AvDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA16&printsec=frontcover#spf=1626792619486</ref>) солтүстікке қарай және материктік етектің бойымен 2,5 км-ге дейін азаяды. Жазықты бірнеше жарылым аймақтары қиып өтеді, сондай-ақ айналадағы теңіз түбінен бір шақырымға дейін көтерілетін жекелеген су асты шыңдары — гийоттар жиі кездеседі. Абиссальді жазық пен қайраң аралығындағы су астында қалған материк шеті тік болып келеді: 100 км немесе одан да аз қашықтықта тереңдік 2500 метрден 250 метрге дейін азаяды.Тереңдігі 200–300 метр болатын, айқын шекарасы бар қайраң жиегінен әрі қарай теңіз түбінің еңістігі айтарлықтай азайып, жайпақтана түседі. Аляска шығанағының қайраңы шамамен 37 000 км² аумақты (бұл — АҚШ-тың жалпы қайраң аумағының шамамен 12,5%-ы) алып жатыр. Оның ені оңтүстік-шығыстағы Королева Шарлотта аралдары маңында 5 км болса, солтүстік-батыстағы Кодьяк аралына қарай 200 км-ден асады. Батысқа қарай жылжыған сайын қайраң қайтадан тарылып, ақырында Аляска шығанағын Беринг теңізімен жалғайтын, ені тар әрі таяз Унимак бұғазы тұсында мүлдем жоғалады.Қайраңның бүкіл аумағы дерліктей — тіпті жағалаудан небәрі бірнеше шақырым қашықтықта да — тереңдігі айтарлықтай өзгермей, 150–250 метр шамасында сақталады. Қайраңды көптеген ойыстар мен жыралар тіліп өтеді; олар Оңтүстік-Шығыс Аляска архипелагы, сондай-ақ Шумагин және Семиди аралдар тобындағы аралдар арасында арналар желісін құрайды <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Long%20term%20Ecological%20Change%20in%20the%20North/Ftfe%20GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Long term Ecological Change in the North/Ftfe GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover]</ref>. Сондай-ақ, шығанақ аумағында Кодьяк аралы, Александр архипелагы және Королева Шарлотта аралдары орналасқан <ref>https://web.archive.org/web/20260615175224/https://old.bigenc.ru/geography/text/1816856</ref>. Құрлық жағалауының пішіні өте күрделі әрі ирек келеді; ол фьордтармен, шығанақтармен және мүйістермен тілімденген. Ең ірі екі ішкі шығанақтың бірі — су айдынының қиыр солтүстік шетінде орналасқан, шамамен 60-тан 90 шақырымға дейінгі аумақты алып жатқан және ішкі теңіз сипаттамаларына ие Принц-Уильям шығанағы (Prince William Sound); екіншісі — солтүстік-батыста орналасқан Кук шығанағы (Cook Inlet) (ұзындығы шамамен 275 км, ені 30–70 км) <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Long%20term%20Ecological%20Change%20in%20the%20North/Ftfe%20GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Long term Ecological Change in the North/Ftfe GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover]</ref>. Бүкіл жағалау бойымен ауқымды тау жоталары созылып жатыр[11]. [[Сурет:GulfOfAlaska AMO 2008073.jpg|нобай|солға|Ғарыштан қарағандағы Аляска шығанағының солтүстік бөлігі және Принц Уильям бұғазы. Судағы иіріліп жатқан тұнбаға назар аударыңыз.]] Бүкіл жағалау бойында ауқымды тау жоталары орналасқан <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Long%20term%20Ecological%20Change%20in%20the%20North/Ftfe%20GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Long term Ecological Change in the North/Ftfe GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover]</ref>. Шығыс жағында Каскад жоталарының солтүстік сілемдері жатыр; олар оңтүстікке қарай Орталық Аляскаға дейін созылса, батыс жағында Алеут жотасы бой түзеген. Шығанақтың шығысы мен солтүстігіндегі таулардың биіктігі 3-тен 6 км-ге дейін жетеді, ал Алеут жотасындағы таулардың биіктігі 1 км-ге дейін барады. Бұл тауларды көптеген мұздықтар жауып жатыр; олар Аляска шығанағының су жинау алабының шамамен 20%-ын құрайды және әлемдегі көлемі жағынан үшінші орында тұратын мұздық аймағын түзеді <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Long%20term%20Ecological%20Change%20in%20the%20North/Ftfe%20GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Long term Ecological Change in the North/Ftfe GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover]</ref>. Олардың қатарында Солтүстік Америкадағы ең үлкен аңғарлық мұздық — Хаббард мұздығы бар. Солтүстік [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]] ағысының шығысқа қарай бағытталған тармағы құрлық жағалауы бойымен солтүстікке қарай жылжиды; бұл ағыс Аляска ағысы деп аталады. Кейінірек ол батысқа бұрылып, Аляска түбегі мен [[Алеут аралдары]]ның жағалауын бойлай ағады. Шығанақтағы гидрографиялық жағдайлардың ерекше белгісі — оның оңтүстік-шығыс бөлігінде пайда болатын, диаметрі 150–200 км-ге дейін жететін ірі иірімдердің (құйындардың) болуы. Бұл иірімдер құрлық жағалауы бойымен баяу (секундына 2–3 см жылдамдықпен) қозғалып, алдымен солтүстікке, содан кейін батысқа қарай жылжиды да, ақырында тарап кетеді.Солтүстік ендіктің 50–52° тұсында Солтүстік Тынық мұхиты ағысының «Полярлық фронт» деп аталатын тағы бір тармағы батыс-оңтүстік-батыстан келе жатқан циклоналдық ағынға қосылады; циклоналдық айналым суларды қайтадан батыс-оңтүстік-батысқа қарай бұрады, ал ол жақтан сулар Алеут аралдары арасындағы бұғаздар арқылы өтіп, [[Беринг теңізі]]не енеді.Бұл айналым Солтүстік поляр шеңберінен оңтүстікке қарай бағытталып, шамамен 100 м тереңдіктегі өте суық су қабатын — қысқы конвекцияның ізін — қамтиды; ал осы деңгейден жоғары орналасқан су жаз мезгілінде айтарлықтай қызады <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia%20of%20the%20Arctic/Swr9BTI%202FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia of the Arctic/Swr9BTI 2FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover] </ref>. Мұндағы толысулар жарты тәуліктік (биіктігі 12 метрге дейін жетеді) және аралас (6,8 метрге дейін) сипатқа ие <ref>https://web.archive.org/web/20260615175224/https://old.bigenc.ru/geography/text/1816856</ref>. Шығанақты қоршап тұрған тау беткейлеріндегі мол жауын-шашын оған құятын көптеген өзендерді қоректендіреді. Нәтижесінде, жағалау бойында суының тұздылығы өте төмен аймақ қалыптасады. Бұл суды Аляска жағалау ағысы батысқа қарай алып кетеді <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia%20of%20the%20Arctic/Swr9BTI%202FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia of the Arctic/Swr9BTI 2FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover]</ref>. Оңтүстікке қарай жылжыған сайын судың температурасы да, тұздылығы да тез арта түседі <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Long%20term%20Ecological%20Change%20in%20the%20North/Ftfe%20GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Long term Ecological Change in the North/Ftfe GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover]</ref>.Су ағынының негізгі көздеріне шығанақтың солтүстік бөлігіндегі Беринг және Маласпина мұздықтары, Алсек пен Коппер өзендері, сондай-ақ Кук шығанағына (Cook Inlet) құятын Кник, Матануска және Суситна өзендері жатады. Бұл ағын шығанақ суына едәуір мөлшерде шөгінділерді әкеледі: [[Коппер]], [[Суситна]] және Стикин сияқты өзендердің жалпы су жинау алаңы Миссисипи өзені алаңының небәрі 4%-ын құрағанымен, олардың ағынындағы шөгінділер көлемі Миссисипи өзені тасымалдайтын шөгінділер көлемінің үштен біріне тең келеді <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Long%20term%20Ecological%20Change%20in%20the%20North/Ftfe%20GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Long term Ecological Change in the North/Ftfe GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тынық мұхит шығанақтары]] [[Санат:АҚШ шығанақтары]] 899hjz0ew6gf0osi6vf2yeh5cml7h9f 3687877 3687875 2026-10-28T17:26:26Z Kasymov 10777 3687877 wikitext text/x-wiki {{Шығанақ |Атауы = Аляска шығанағы |Төл атауы = en/Gulf of Alaska |Сурет = GulfOfAlaska AMO 2008073.jpg |Сурет тақырыбы = Аляска шығанағының ғарыштан көрінісі |Шығанақтың түрі = шығанақ |Ауданы = 384 000 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = |Судың орташа көтерілуі = |Тереңдігі = 4000 |Орташа тереңдігі = |Тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Координаттары = 57/-144 |CoordScale = 10000000 |Өзінен жоғары акватория = Тынық мұхиты |Ел = АҚШ |Аймақ = Аляска |Аудан = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = Gulf of Alaska }} '''Аляска шығанағы''' — [[Тынық мұхиты]]ның шығанағы; оның жағалау сызығы батыста [[Аляска]] түбегі мен [[Кодьяк]] аралынан басталып, шығыста Александр архипелагына дейін созылып жатыр. Оның ауданына қатысты бағалаулар әртүрлі: 384 000 км²-ден бастап 1,533 миллион км²-ге дейін жетеді. Тереңдігі 4000 метрге дейін барады.<ref>https://web.archive.org/web/20260615175224/https://old.bigenc.ru/geography/text/1816856</ref> Ірі порттарының қатарына Сьюард және Принс-Руперт (Канада) жатады. == География және гидрография == Шығанақтың шығыс, солтүстік және батыс шекаралары Аляска түбегі мен [[Алеут аралдары|Алеут]] аралдарының жағалау сызығымен анықталады. Оңтүстік шекарасына қатысты бірнеше өзара қайшы келетін анықтамалар бар <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia%20of%20the%20Arctic/Swr9BTI%202FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia of the Arctic/Swr9BTI 2FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover]</ref>. [[Халықаралық гидрографиялық ұйым]] Аляска шығанағының шекараларын былайша белгілейді <ref>[https://iho.int/iho%20pubs/standard/S-23/S-23%20Ed3%201953%20EN.pdf https://iho.int/iho pubs/standard/S-23/S-23 Ed3 1953 EN.pdf]</ref>: Солтүстігінде: Аляска жағалауы. Оңтүстігінде: Оңтүстік-шығыс Аляска мен [[Британ Колумбия]]сының жағалау суларының солтүстік шегі болып табылатын Спенсер мүйісінен Беринг теңізінің оңтүстік-шығыс шегі — Кабуч мүйісіне дейін жүргізілген сызық; бұл ретте іргелес жатқан барлық аралдар Аляска шығанағының құрамына кіреді. [[Сурет:Relief map of USA Alaska.png|нобай|оңға|Алясканың физикалық картасы.]] Географиялық атаулар ақпараттық жүйесі (Geographic Names Information System) мен [[Америка Құрама Штаттары]]ның Геологиялық қызметі (United States Geological Survey) Аляска шығанағының шекарасын былайша анықтайды: солтүстігінде — Аляска жағалауы, ал оңтүстігінде — батыстағы Кодьяк аралының оңтүстік шетінен шығыстағы Диксон бұғазына (Dixon Entrance) дейін созылатын сызық <ref>https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/summary/1413097</ref>. Океанографиялық тұрғыдан алғанда, Аляска шығанағы — «Аляска айналымы» (немесе «Шығыс субарктикалық айналым») алып жатқан су айдыны ретінде сипатталады. Бұл — үстем желдердің әсерінен туындайтын, тұздылығы салыстырмалы түрде төмен су массаларының ауқымды циклоникалық (сағат тіліне қарсы бағыттағы) айналымы.Бұл жағдайда шығанақтың оңтүстік шекарасы солтүстік ендіктің 50° және 52° параллельдерінің аралығында орналасқан әрі оны [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]]ның солтүстік бөлігінің қалған аумағынан бөліп тұратын, шығысқа қарай бағытталған ағысқа параллель өтеді. Шығанақтың батыс шекарасы әртүрлі дереккөздерде батыс бойлықтың 165° және 170° сызықтарының арасында деп көрсетіледі (кейбір авторлар оны батыс бойлықтың 180°-ына дейін созады) <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia%20of%20the%20Arctic/Swr9BTI%202FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia of the Arctic/Swr9BTI 2FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover]</ref>. Шығанақтың оңтүстік шекарасы нақты белгіленбегендіктен, оның ауданына қатысты бағалаулар айтарлықтай өзгешеленеді. [[Британника энциклопедиясы|Encyclopædia Britannica]] деректері бойынша, шығанақтың ауданы 1,533 миллион км²-ді құрайды <ref>https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F</ref>, ал «Үлкен Ресей энциклопедиясында» бұдан әлдеқайда аз көрсеткіш — 384 000 км² берілген. Соңғы дереккөзде сондай-ақ шығанақтың кіреберістегі ені 2200 км-ден асатыны айтылған <ref>https://web.archive.org/web/20260615175224/https://old.bigenc.ru/geography/text/1816856</ref>.Теңіз түбінің 75%-дан астамын абиссальді жазық алып жатыр; мұнда тереңдік оңтүстік-батыста 4 км-ден (ең үлкен тереңдігі — 4929 м <ref>https://www.google.ca/books/edition/%D0%90%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF/s7AvDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA16&printsec=frontcover#spf=1626792619486</ref>) солтүстікке қарай және материктік етектің бойымен 2,5 км-ге дейін азаяды. Жазықты бірнеше жарылым аймақтары қиып өтеді, сондай-ақ айналадағы теңіз түбінен бір шақырымға дейін көтерілетін жекелеген су асты шыңдары — гийоттар жиі кездеседі. Абиссальді жазық пен қайраң аралығындағы су астында қалған материк шеті тік болып келеді: 100 км немесе одан да аз қашықтықта тереңдік 2500 метрден 250 метрге дейін азаяды.Тереңдігі 200–300 метр болатын, айқын шекарасы бар қайраң жиегінен әрі қарай теңіз түбінің еңістігі айтарлықтай азайып, жайпақтана түседі. Аляска шығанағының қайраңы шамамен 37 000 км² аумақты (бұл — АҚШ-тың жалпы қайраң аумағының шамамен 12,5%-ы) алып жатыр. Оның ені оңтүстік-шығыстағы Королева Шарлотта аралдары маңында 5 км болса, солтүстік-батыстағы Кодьяк аралына қарай 200 км-ден асады. Батысқа қарай жылжыған сайын қайраң қайтадан тарылып, ақырында Аляска шығанағын Беринг теңізімен жалғайтын, ені тар әрі таяз Унимак бұғазы тұсында мүлдем жоғалады.Қайраңның бүкіл аумағы дерліктей — тіпті жағалаудан небәрі бірнеше шақырым қашықтықта да — тереңдігі айтарлықтай өзгермей, 150–250 метр шамасында сақталады. Қайраңды көптеген ойыстар мен жыралар тіліп өтеді; олар Оңтүстік-Шығыс Аляска архипелагы, сондай-ақ Шумагин және Семиди аралдар тобындағы аралдар арасында арналар желісін құрайды <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Long%20term%20Ecological%20Change%20in%20the%20North/Ftfe%20GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Long term Ecological Change in the North/Ftfe GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover]</ref>. Сондай-ақ, шығанақ аумағында Кодьяк аралы, Александр архипелагы және Королева Шарлотта аралдары орналасқан <ref>https://web.archive.org/web/20260615175224/https://old.bigenc.ru/geography/text/1816856</ref>. Құрлық жағалауының пішіні өте күрделі әрі ирек келеді; ол фьордтармен, шығанақтармен және мүйістермен тілімденген. Ең ірі екі ішкі шығанақтың бірі — су айдынының қиыр солтүстік шетінде орналасқан, шамамен 60-тан 90 шақырымға дейінгі аумақты алып жатқан және ішкі теңіз сипаттамаларына ие Принц-Уильям шығанағы (Prince William Sound); екіншісі — солтүстік-батыста орналасқан Кук шығанағы (Cook Inlet) (ұзындығы шамамен 275 км, ені 30–70 км) <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Long%20term%20Ecological%20Change%20in%20the%20North/Ftfe%20GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Long term Ecological Change in the North/Ftfe GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover]</ref>. Бүкіл жағалау бойымен ауқымды тау жоталары созылып жатыр[11]. [[Сурет:GulfOfAlaska AMO 2008073.jpg|нобай|солға|Ғарыштан қарағандағы Аляска шығанағының солтүстік бөлігі және Принц Уильям бұғазы. Судағы иіріліп жатқан тұнбаға назар аударыңыз.]] Бүкіл жағалау бойында ауқымды тау жоталары орналасқан <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Long%20term%20Ecological%20Change%20in%20the%20North/Ftfe%20GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Long term Ecological Change in the North/Ftfe GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover]</ref>. Шығыс жағында Каскад жоталарының солтүстік сілемдері жатыр; олар оңтүстікке қарай Орталық Аляскаға дейін созылса, батыс жағында Алеут жотасы бой түзеген. Шығанақтың шығысы мен солтүстігіндегі таулардың биіктігі 3-тен 6 км-ге дейін жетеді, ал Алеут жотасындағы таулардың биіктігі 1 км-ге дейін барады. Бұл тауларды көптеген мұздықтар жауып жатыр; олар Аляска шығанағының су жинау алабының шамамен 20%-ын құрайды және әлемдегі көлемі жағынан үшінші орында тұратын мұздық аймағын түзеді <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Long%20term%20Ecological%20Change%20in%20the%20North/Ftfe%20GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Long term Ecological Change in the North/Ftfe GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover]</ref>. Олардың қатарында Солтүстік Америкадағы ең үлкен аңғарлық мұздық — Хаббард мұздығы бар. Солтүстік [[Тынық мұхит|Тынық мұхиты]] ағысының шығысқа қарай бағытталған тармағы құрлық жағалауы бойымен солтүстікке қарай жылжиды; бұл ағыс Аляска ағысы деп аталады. Кейінірек ол батысқа бұрылып, Аляска түбегі мен [[Алеут аралдары]]ның жағалауын бойлай ағады. Шығанақтағы гидрографиялық жағдайлардың ерекше белгісі — оның оңтүстік-шығыс бөлігінде пайда болатын, диаметрі 150–200 км-ге дейін жететін ірі иірімдердің (құйындардың) болуы. Бұл иірімдер құрлық жағалауы бойымен баяу (секундына 2–3 см жылдамдықпен) қозғалып, алдымен солтүстікке, содан кейін батысқа қарай жылжиды да, ақырында тарап кетеді.Солтүстік ендіктің 50–52° тұсында Солтүстік Тынық мұхиты ағысының «Полярлық фронт» деп аталатын тағы бір тармағы батыс-оңтүстік-батыстан келе жатқан циклоналдық ағынға қосылады; циклоналдық айналым суларды қайтадан батыс-оңтүстік-батысқа қарай бұрады, ал ол жақтан сулар Алеут аралдары арасындағы бұғаздар арқылы өтіп, [[Беринг теңізі]]не енеді.Бұл айналым Солтүстік поляр шеңберінен оңтүстікке қарай бағытталып, шамамен 100 м тереңдіктегі өте суық су қабатын — қысқы конвекцияның ізін — қамтиды; ал осы деңгейден жоғары орналасқан су жаз мезгілінде айтарлықтай қызады <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia%20of%20the%20Arctic/Swr9BTI%202FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia of the Arctic/Swr9BTI 2FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover] </ref>. Мұндағы толысулар жарты тәуліктік (биіктігі 12 метрге дейін жетеді) және аралас (6,8 метрге дейін) сипатқа ие <ref>https://web.archive.org/web/20260615175224/https://old.bigenc.ru/geography/text/1816856</ref>. Шығанақты қоршап тұрған тау беткейлеріндегі мол жауын-шашын оған құятын көптеген өзендерді қоректендіреді. Нәтижесінде, жағалау бойында суының тұздылығы өте төмен аймақ қалыптасады. Бұл суды Аляска жағалау ағысы батысқа қарай алып кетеді <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia%20of%20the%20Arctic/Swr9BTI%202FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Encyclopedia of the Arctic/Swr9BTI 2FEC?hl=en&gbpv=1&pg=PA809&printsec=frontcover]</ref>. Оңтүстікке қарай жылжыған сайын судың температурасы да, тұздылығы да тез арта түседі <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Long%20term%20Ecological%20Change%20in%20the%20North/Ftfe%20GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Long term Ecological Change in the North/Ftfe GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover]</ref>.Су ағынының негізгі көздеріне шығанақтың солтүстік бөлігіндегі Беринг және Маласпина мұздықтары, Алсек пен Коппер өзендері, сондай-ақ Кук шығанағына (Cook Inlet) құятын Кник, Матануска және Суситна өзендері жатады. Бұл ағын шығанақ суына едәуір мөлшерде шөгінділерді әкеледі: [[Коппер]], [[Суситна]] және Стикин сияқты өзендердің жалпы су жинау алаңы Миссисипи өзені алаңының небәрі 4%-ын құрағанымен, олардың ағынындағы шөгінділер көлемі Миссисипи өзені тасымалдайтын шөгінділер көлемінің үштен біріне тең келеді <ref>[https://www.google.ca/books/edition/Long%20term%20Ecological%20Change%20in%20the%20North/Ftfe%20GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover https://www.google.ca/books/edition/Long term Ecological Change in the North/Ftfe GDr0wC?hl=en&gbpv=1&printsec=frontcover]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тынық мұхит шығанақтары]] [[Санат:АҚШ шығанақтары]] 1g2ogziyzk0sgmm61hdyfqlo4w6a4m3 0 789284 3687933 3687208 2026-10-28T18:06:59Z Kasymov 10777 3687933 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Раиса Құдайбергенқызы Садықова |Шынайы есімі = |Сурет = Раиса Садыкова.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = non_performing_personnel |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 18.07.1944 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 02.06.2020 |Қайтыс болған жері = Алматы |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} |Мамандықтары = [[Дирижер]], оқытушы |Дауыс түрі = |Аспаптары = Сырнай, домбыра, мандолина |Жанрлары = |Лақап аттары = Рая |Ұжымдары = Абай атындағы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының оркестрі, Жамыбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясының Төлепберген Әбдірашев атындағы академиялық симфониялық оркестрі, Құрманғазы атындағы академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі, Нұрғиса Тілендиев атындағы академиялық фольклорлы-этнографиялық «Отырар сазы» оркестрі, |Қызметтес болған = Б. Төлегенова, Е. Серкебаев, Р. Жаманова, Н. Үсенбаева және тағы да басқа әртістер |Лейблдері = |Марапаттары = Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1995) |Сайты = |Commons = }} '''Раиса Құдайбергенқызы Садықова''' ([[18 шілде]] [[1944 жыл|1944]], [[Мұқыр ауылдық округі|Мұқыр ауылы]], [[Талдықорған облысы]] – [[2 маусым]] [[2020 жыл|2020]], [[Алматы]]) — [[Қазақстан|қазақстандық]] [[Дирижер|дирижёр]], баяншы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1995). Қазақстандағы тұңғыш кәсіби опералық-симфониялық әйел дирижёр ретінде танылады.<ref name=":1">{{Cite web|title=Раиса Садыкова|url=https://qazaqculture.com/ru/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Өмірбаяны және білімі == Раиса Садықова 1944 жылы 18 шілдеде [[Талдықорған облысы|Талдықорған облысының]] [[Мұқыр ауылдық округі|Мұқыр]] ауылында (қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Көксу ауданы]], [[Ақын Қалқа ауылы]]) көпбалалы отбасында дүниеге келген. Бала кезінде оны Рая деп еркелетіп атаған. Ол кішкентайынан [[Музыка|музыкаға]] әуес болып өсті. Ауылдық [[Ансамбль|ансамбльде]] [[мандолина]] аспабында ойнаған. Мектеп қабырғасында жүрген кезінен бастап аудандық және облыстық байқауларға қатысып, [[Домбыра|домбыраны]] да тартуды білген.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|title=XVIII. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ БАЯН ӨНЕРІНІҢ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ МЕН ХАЛЫҚАРАЛЫҚ КОНКУРСТАРДЫҢ ЛАУРЕАТТАРЫ (өмірбаяндық мәліметтер)|url=https://textbook.tou.edu.kz/books/065/31.html|accessdate=27.10.2026}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|title=Раиса Садыкова|page=120|url=ISBN 978-601-80779-8-2|year=2024 жыл|last=Динара Гаплан - «Super қыз» («Женщины, о которых говорит весь мир»)|first=}}</ref> 1959–1963 жылдары П. И. Чайковский атындағы [[Алматы]] музыкалық училищесінде (қазіргі П. И. Чайковский атындағы музыкалық колледж) орыс халық аспаптары бөлімінде баян сыныбы бойынша білім алды. Баян ''(сырнай)'' аспабынан Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1961) [[Константин Кириллович Ошлаков|Константин Кириллович Ошлаковтан]], ал дирижёрліктен Е. Ф. Кравцовтан дәріс алды.<ref name=":2" /> 1963 жылы Константин Ошлаковтың сыныбында [[Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында]] (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) білім алып, кейін Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік консерваториясына ауысып, оқуын жалғастырды.<ref name=":2" /> 1969 жылы консерваторияның халық аспаптар кафедрасын бітірді. Баян сыныбы бойынша [[Фёдор Васильевич Легкунец|Фёдор Васильевич Легкунецтен]], ал дирижёрлік бойынша [[Малғаждар Әубәкіров|Малғаждар Әубәкіровтен]], кейін [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтан]] білім алды. Қазақ мемлекеттік консерваториясында студент болып жүрген кезінде дирижёр Фуат Мансұров оның бойындағы ерекше дарындылығын байқап, бірде:<ref name=":2" /><blockquote> «Саған дирижёр болу керек!» – деген екен.<ref name=":3" /></blockquote>Ұстазының осы сөздерінен кейін Р. Садықова оқуын [[Ленинград]] қаласында жалғастыруды жөн көріп, 1970 жылы Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің жолдамасымен Н. А. Римский-Корсаков атындағы Ленинград мемлекеттік консерваториясына (қазіргі Н. А. Римский-Корсаков атындағы [[Санкт-Петербург]] мемлекеттік консерваториясы) оқуға түсіп, «Опера және симфониялық дирижёрлеу» кафедрасында профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусиннің]] сыныбында білімін жалғастырады. Илья Мусин оның өнерін көріп, көңіліне тыныштық таппай:<blockquote>«Бұл қыздың менде оқығанын қалаймын!» – деп айтқан екен.<ref name=":3" /></blockquote> 1973 жылы дирижёр [[Эдуард Грикуров|Эдуард Грикуровтың]] сыныбына бекітілді. Раиса Садықова Ленинград консерваториясын 1975 жылы бітірді.<ref name=":2" /> == Мансабы == Раиса Садықова 1964 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінде баяншы-әртіс болып жұмыс істеп, көмекші асисстент-дирижёр қызметін де атқарды. Сонымен қатар осы ұжыммен бірге дирижёр ретінде де концерт берген.<ref name=":4">{{Cite book|last=Мүсілім Әмзе — «Қазақстан дирижёрлік өнері»|year=2025|title=Раиса Құдайбергенқызы Садықова|url=ISBN 978-601-311-097-4|page=156-158}}</ref> 1975 жылы Ленинград консерваториясындағы оқуын аяқтағаннан кейін Абай атындағы Алматы мемлекеттік академиялық опера және балет театрының дирижёрі ретінде еңбек жолын бастады. Р. Садықова өзінің шығармашылық қызметі барысында қазақ, орыс және шетел композиторларының көптеген опералары мен балеттерін сахналады. Олардың қатарында: * [[Мұқан Төлебаев]] – «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>»; * [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Евгений Брусиловский]] – «[[Қыз Жібек]]<nowiki/>», «[[Ер Тарғын]]<nowiki/>»; * [[Сыдық Мұхамеджанов]] – «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>», «[[Айсұлу]]<nowiki/>»; * [[Базарбай Жұманиязов]] – «Махамбет»; * [[Алмас Серкебаев]] – «Ақсақ құлан»; * [[Пётр Ильич Чайковский|Пётр Чайковский]] – «Евгений Онегин», «Аққу көлі», «Щелкунчик», «Франческа да Римини»; * [[Шарль Гуно]] – «Фауст»; * [[Джузеппе Верди]] – «Травиата»; * [[Джордж Баланчин]] – «Серенада»; * [[Арам Хачатурян]] – «Спартак»; * [[Борис Асафьев]] – «Бақшасарай бұрқағы»; * [[Михаил Фокин]] – «Шопениана»; * [[Адольф Адан]] – «Жизель»; * [[Людвиг Минкус]] – «Дон Кихот»; * [[Герман Левенскольд]] – «Сильфида» және басқа да шығармалар.<ref name=":4" /> Сонымен қатар Раиса Садықова дирижёр ретінде көптеген елдер мен қалаларда гастрольдік сапарларда болды. Ол [[Ресей|Ресейдің]] [[Мәскеу]], [[Орынбор]], [[Екатеринбург]] қалаларында, [[Өзбекстан|Өзбекстанның]] [[Ташкент]] қаласында, [[Мажарстан|Венгрияның]] [[Будапешт]] қаласында өнер көрсетті. Сондай-ақ [[Қытай]], [[Балтық елдері|Балтық жағалауы елдері]], [[Қырғызстан]] және басқа да көптеген мемлекеттерде гастрольдік сапарларда болды.<ref name=":4" /> ==== Н. Тілендиев атындағы «Отырар сазы» қазақ фольклорлық-этнографиялық академиялық оркестрімен шығармашылық ынтымақтастығы ==== 1992 жылы 10 қаңтарда өткен концерттің бас демеушісі әрі Раиса Садықоваға дирижёрлік жолына ақ батасын берген тұлға – [[Қазақстанның халық әртісі]], [[Дирижер|дирижёр]], күйші-композитор [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] болды. Раиса Садықова «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» оркестрімен бірлесе отырып, төмендегідей шығармаларға дирижёрлік етті: * Нұрғиса Тілендиев – «[[Ата толғауы]]<nowiki/>», «Парыз» (бас шертерде жеке орындаушы – [[Нұрлан Хамзин]]), ақын [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] сөзіне жазылған «Сарыжайлау» әні, «Аққу», «Махамбет», «Жеңіс салтанаты» шығармалары; * Дайрабай – «Дайрабай» күйі (Н. Тілендиевтің өңдеуінде); * [[Темірбек Ахметов]] – «[[Темірбектің төкпесі]]<nowiki/>» (Н. Тілендиевтің өңдеуінде); * [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]] – «[[Кісен ашқан]]<nowiki/>» күйі (Малғаждар Әубәкіровтің өңдеуінде); * [[Ықылас]] – «[[Қамбар батыр (жыр)|Қамбар батыр]]<nowiki/>» және басқа да шығармалар. Сонымен қатар Раиса Садықованың қызы Ләззат Н. Тілендиев әнін және сөзін М. Мақатаев жазған «Құттықтаймын мама, туған күніңмен!» өленің оркестрдің сүйемелдеуімен дирижёрлік еткен.<ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=27.10.2026}}</ref> ==== Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық филармониясының Төлепберген Әбдірашев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен шығармашылық ынтымақтастығы ==== 1994 жылы Раиса Садықова Жамбыл атындағы филармонияның академиялық симфониялық оркестрімен мерейтойлық концертте дирижёрлік етті. Қазіргі таңда бұл ұжым [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірашев]] атындағы академиялық мемлекеттік симфониялық оркестр ретінде белгілі.<ref name=":1" /> Концерттің тікелей трансляциясы жазылған аудиожазба да сақталған. Жазбада Раиса Садықованың осы концерттік сахнада өнер көрсетуді 20 жыл бойы армандағаны айтылады. Концертті музыкатанушы [[Анатолий Кельберг]] жүргізді. Ол дирижёрдің ұстазы, профессор [[Илья Мусин|Илья Мусиннің]] жеделхатын оқып берді. Жеделхатта профессор өзінің «сүйікті шәкіртін» шығармашылық қызметінің 25 жылдығымен және туғанына 50 жыл толуымен құттықтаған. Мерейтойлық концертте Р. Садықова көрермендерге төмендегідей музыкалық бағдарламаны ұсынды: * [[Людвиг ван Бетховен]] — № 5 симфония, I–IV бөлімдер; * [[Пётр Ильич Чайковский]] — «Манфред» симфониясының I бөлімі; * [[Пётр Ильич Чайковский]] — «Евгений Онегин» операсынан «Полонез»; * [[Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев|Еркеғали Рахмадиев]] — «Дайрабай» симфониялық күйі.<ref>{{Cite web|title=Юбилейный концерт первой женщины- казашки профессионального дирижера Раисы Садыковой - YouTube|url=https://www.youtube.com/watch?v=m2KSKtIrw5k&t=200s|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Педагогикалық қызметі == Раиса Садықова ұзақ жылдар бойы педагогикалық қызметпен айналысты. Алматы консерваториясында халықаралық байқаулардың қазылар алқасының мүшесі әрі мемлекеттік емтихандардың төрайымы болды. Бірнеше шәкірт тәрбиелеп шығарған тәлімгер-ұстаз ретінде танылды. Оның шәкірттерінің қатарында Татарстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері [[Рашид Скуратов]] бар.<ref name=":1" /> == Қызметтестігі == Раиса Садықова кеңестік және қазақстандық көптеген халық әртістерімен, сондай-ақ республикалық және халықаралық байқаулардың лауреаттарымен шығармашылық байланыста болды. Олардың қатарында Р. Жұбатырова, А. Оспанова, Ш. Үмбетәлиев, Ғ. Есімов, Б. Төлегенова, Е. Серкебаев, Р. Жаманова, Н. Үсенбаева және басқа да өнер майталмандары бар.<ref name=":4" /> == Байқаулары == * 1974 жылы – [[Мәскеу]] қаласында өткен Бүкілодақтық IV дирижёрлер байқауына қатысты. Байқау қорытындысы бойынша «Дипломант» атағына ие болды.<ref name=":4" /> * 2000 жылы шілде айында – «Әлем Саннияз – Қазақстан» фестивалі аясында өткен бірініші симфониялық дирижёрлер байқауына қатысты. Байқау қорытындысында II орынның лауреаты атанды. Байқауды ұйымдастырушы – скрипкашы [[Марат Бисенғалиев]] болды (Алматы).<ref>{{Cite web|title=Руханият 5.pdf (6 бет)|url=https://kaznui.edu.kz/dbs/mag/rukhaniyat/Руханият%205.pdf|accessdate=27.05.2026}}</ref> == Жетістіктері == * 1995 жылы Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері атанды.<ref name=":1" /> * 2003–2004 жылдары Қазақстан Республикасы Президентінің стипендиаты болды.<ref name=":4" /> == Қайтыс болуы == Раиса Садықова 2020 жылы 2 маусымда дүниеден өтті. Алматы қаласындағы [[Кеңсай зираты|Кеңсай зиратына]] жерленді.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Первая казашка, ставшая профессиональным дирижером: скончалась Раиса Садыкова|url=https://www.nur.kz/society/1858884-pervaa-kazaska-stavsaa-professionalnym-dirizerom-skoncalas-raisa-sadykova/|website=27.10.2026}}</ref> == Еске алу == 2021 жылы 4 қарашада Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының ұжымы М. Төлебаевтың «Біржан-Сара» операсының қойылымының 75 жыл толуына орай спектакль қойды. Бұл қойылым Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, дирижёр Раиса Садықованың жарқын есіміне тағзым етіп, рухына құрмет көрсетуге арналды.<ref>{{Cite web|title=Спектакль в честь Раисы Садыковой пройдет в КазНАТОБ имени Абая <nowiki>|</nowiki> АиФ Казахстан|url=https://kzaif.kz/culture/spektakl_v_chest_raisy_sadykovoy_proydet_v_kaznatob_imeni_abaya|accessdate=27.10.2026}}</ref> 2025 жылы 16 қаңтарда Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театры Раиса Садықованың туғанына 80 жыл толуына орай Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек» операсын сахналады. Қойылымның дирижёры – [[Қуаныш Исмаилов]] болды.<ref>{{Cite web|title=Театр имени Абая отметил 80-летие со дня рождения первой женщины-дирижера РК Раисы Садыковой <nowiki>|</nowiki> Новое Поколение|url=https://np.kz/news/kultura/teatr/osvobozhdennaya-muzykoj|accessdate=27.10.2026}}</ref> Сондай-ақ Раиса Садықованың рухына тағзым ету мақсатында оның туған әпкесі, [[Арфа|арфашы]] [[Магруфа Мукажанова]] 2025 жылы 15 наурызда «Арфа сиқыры» (''«Магия арфы»'') атты концерт берді.<ref>{{Cite web|title=Вселенная Pink Floyd и дуэль металлистов. Как интересно провести выходные 15 и 16 марта в Алматы и Астане - informburo.kz|url=https://informburo.kz/stati/vselennaia-pink-floyd-i-duel-metallistov-kak-interesno-provesti-vyxodnye-15-i-16-marta-v-almaty-i-astane|accessdate=27.10.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт "Магия арфы" памяти Раисы Садыковой,дирижеру оперно- симфонического оркестра. - YouTube|url=https://youtube/jy3c3RYPpew?si=C6jaJRdD6OH6orlw|accessdate=27.10.2026}}</ref> == Фотогалерея == [[Сурет:Фото Раисы Садыковой.jpg|нобай|Раиса Садықова]] [[Сурет:Раиса Садыкова.jpg|нобай|1973-1975 жылдары]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Қолданылған әдебиеттер == # Динара Гаплан – «Super қыз» («Женщины, о которых говорит весь мир») 2024 жыл, 120 бет ISBN 978-601-80779-8-2 # Мүсілім Әмзе – «Қазақстан дирижёрлік өнері» 2025 жыл, 156-158 беттер ISBN 978-601-311-097-4 [[Санат:Қазақстан дирижерлері]] [[Санат:Дирижерлер]] [[Санат:Қазақстан баяншылары]] cptqwvh43ln400qz8xj1phf29n9806j 3687936 3687933 2026-10-28T18:07:48Z Kasymov 10777 «[[Раиса Құдайбергенқызы Садықова]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3687936 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] gxgl13s2ksk334r53bbfavvjotyebyb 0 789287 3687928 3687173 2026-10-28T18:03:17Z Kasymov 10777 3687928 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Серік Мұхамбедияұлы Әкішев |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған күні = 9.6.1980 |Туған жері = {{туғанжері|Жезқазған|Жезғазғанда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = [[Қазақстан]] |Мамандығы = журналист, радио және тележүргізуші, продюсер, кәсіпкер |Марапаттары = }} '''Серік Мұхамбедияұлы Әкішев''' (9 маусым 1980 жыл, [[Жезқазған]]) — қазақстандық журналист, радио және тележүргізуші, продюсер, кәсіпкер. [[SuperStar KZ]] және «Кто возьмёт миллион?» телевизиялық жобаларының жүргізушісі, Central Asia’s Got Talent халықаралық телевизиялық шоуының бас продюсері, «Бизнес Номады» медиажобасының тең құрылтайшысы және WelcomeVideo.ai технологиялық компаниясының негізін қалаушы. ==Білімі== Серік Әкішев 1980 жылы 9 маусымда [[Жезқазған]] қаласында дүниеге келген. 13 жасында Ұлыбританияның Колчестер қаласында тіл және мәдениет бойынша білім беру бағдарламасына қатысқан. Кейін [[Алматы]] қаласындағы «Архимед» мектебінде оқыған. [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университетінің]] журналистика факультетінде және Алматы халықаралық журналистика институтында «Журналист» мамандығы бойынша білім алған. Кейін Қазақстан медиа академиясында «Продюсер» мамандығы бойынша оқыған. Журналистика саласындағы кәсіби қызметін мектептің жоғары сыныптарында оқып жүрген кезінде бастаған. Университеттің бірінші курсында республикалық «Экспресс К» газетінде жұмыс істеген. ==Радиодағы қызметі== 1990 жылдардың соңында Серік Әкішев Қазақстанның радиостанцияларында жұмыс істей бастады. Радиодағы қызметін журналистикамен, кейін телевизиядағы жұмысымен қатар алып жүрді. Әр жылдары «Радио РИК», «Радио Сити», «Радио 31» және «Русское Радио – Азия» радиостанцияларында қызмет атқарған. ==Телевизиядағы қызметі== 1997 жылы 17 жасында телевизиялық кастингтен өтіп, теледидардағы кәсіби қызметін бастаған. Әр жылдары «Шахар», A1, НТК, «Хабар», «Еуразия бірінші арнасы», «31 арна», КТК, «Қазақстан» және «Абай ТВ» телеарналарында жұмыс істеген. Ол жүргізген бағдарламалардың қатарында «Город NEXT», «Красная кнопка», «ПопСкриптум», «Новости», «Последние известия», Superstar.kz, «Кто возьмёт миллион?» және «Жаңа күн» бар. 2003 жылы халықаралық Pop Idol форматының қазақстандық нұсқасы — Superstar.kz музыкалық телевизиялық байқауының алғашқы маусымын жүргізді. Кейін осы жобаның қазылар алқасының құрамына кірді. ==«Кто возьмёт миллион?»== 2004 жылы 24 жасында Серік Әкішев халықаралық Who Wants to Be a Millionaire? телевизиялық ойынының қазақстандық нұсқасы — «Кто возьмёт миллион?» бағдарламасының жүргізушісі болды.<ref name=vlast1>{{cite web | url = https://vlast.kz/persona/24873-serik-akisev-teleproduser-za-god-zizni-a-kak-budto-10-universitetov-zakoncil.html | title = Серик Акишев, телепродюсер: «За год жизни я как будто 10 университетов закончил» | lang=ru | date = 2017-09-20 | accessdate = 2026-10-27}}</ref> Бірқатар өмірбаяндық жарияланымдарда оның сол кезде аталған халықаралық телевизиялық форматтың әлемдегі ең жас жүргізушісі болғаны айтылады. 2017 жылы «Хабар» телеарнасында бағдарламаның жаңартылған нұсқасының бас продюсері әрі жүргізушісі қызметін атқарды. Жаңартылған нұсқадағы ең жоғары ұтыс мөлшері 10 миллион теңгені құрады.<ref>{{cite web | url = https://kapital.kz/lifestyle/62976/serik-akishev-o-proyekte-kto-voz-met-million-prishlo-vremya.html | title = Серик Акишев о проекте «Кто возьмет миллион?»: «Пришло время!» Источник: https://kapital.kz/lifestyle/62976/serik-akishev-o-proyekte-kto-voz-met-million-prishlo-vremya.html | lang=ru | date = 2017-09-14 | accessdate = 2026-10-27}}</ref> 2018 жылы бағдарлама қазақ тілінде «Миллион кімге бұйырады?» деген атаумен көрсетіле бастады. Әкішев жобадағы жұмысын продюсер ретінде жалғастырды. ==Продюсерлік қызметі== 2010 жылдардың басынан бастап Серік Әкішев тәуелсіз телевизиялық өндіріс, авторлық медиажобалар әзірлеу және халықаралық телевизиялық форматтарды бейімдеу саласында жұмыс істей бастады.<ref name=vlast1/> Телевизиялық бағдарламалар, ойын-сауық шоулары мен цифрлық контент өндіруге маманданған Serik Akishev Production продюсерлік компаниясының негізін қалады. ===«Жаңа күн»=== Серік Әкішев «Хабар» телеарнасына арналған «Жаңа күн» таңғы ақпараттық-ойын-сауық бағдарламасының өндірісімен айналысқан. Бағдарламада ақпараттық, танымдық және ойын-сауық материалдары, қонақтармен сұхбаттар және өзекті оқиғаларға арналған талқылаулар ұсынылған. ===Central Asia’s Got Talent=== 2019 жылы Серік Әкішев халықаралық Got Talent телевизиялық форматының Орталық Азия елдеріне арналған нұсқасы — Central Asia’s Got Talent жобасының бас продюсері болды. Жобаның алғашқы маусымы Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан және Тәжікстан телекомпанияларының қатысуымен жүзеге асырылды. Оны өндіруге және көрсетуге «Хабар», Zoʻr TV, КТРК және «ТВ Сафина» телеарналары қатысты. Жоба аясында ұлттық кастингтер, ашық іріктеулер, ширек финалдар, жартылай финалдар және Орталық Азия елдері өкілдерінің қатысуымен халықаралық финал ұйымдастырылды. 2019 жылғы 3 сәуірде Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінде төрт елдің телевизиялық компаниялары өкілдерінің қатысуымен жобаның басталуына арналған баспасөз мәслихаты өтті. Іс-шара барысында бірлескен ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойылды. 2020 жылы Central Asia’s Got Talent жобасы «Үздік ойын-сауық бағдарламасы» аталымы бойынша ұлттық «Тұмар» телевизиялық сыйлығын иеленді. 2022 жылы жобаның екінші маусымы көрсетілді. Бұл маусымға Әзербайжан қосылып, жобаны өндіру мен таратуға Xəzər TV телеарнасы қатысты. Серік Әкішев екі маусымның да бас продюсері болды. Екінші маусымда ол қазылар алқасының құрамына да кірді. Әкішевтің мәліметінше, жобаның YouTube арнасындағы жазылушылар саны бір миллионнан асқан. ==Кәсіпкерлік қызметі== Журналистика және телевизия саласындағы қызметімен қатар Серік Әкішев медиаконтент өндіру, жарнама және іс-шаралар ұйымдастыру бағыттарында кәсіпкерлікпен айналысқан. Іс-шаралар ұйымдастыратын компанияны, сондай-ақ телевизиялық және цифрлық медиажобалар әзірлейтін тәуелсіз продюсерлік компанияны құрған. Оның кәсіпкерлік қызметінің бағыттарының бірі коммерциялық серіктестер мен жарнама берушілерді тарта отырып, медиаконтент өндірісінің үлгілерін дамыту болды. ===«Бизнес Номады»=== 2020 жылдары Серік Әкішев Марат Ижановпен бірге кәсіпкерлік, инвестициялар, технологиялық стартаптар және бизнесті дамыту тақырыптарына арналған «Бизнес Номады» (Business Nomads) медиажобасын құрды. Әкішев жобаның авторы әрі жүргізушісі ретінде кәсіпкерлерден, инвесторлардан, компания басшыларынан және технологиялық индустрия өкілдерінен сұхбат алады. Жоба YouTube платформасында, әлеуметтік желілерде және аудиоподкаст сервистерінде таратылады. ===WelcomeVideo.ai=== 2025 жылы Серік Әкішев қонақүй және туризм индустриясына арналған цифрлық шешімдерді әзірлейтін WelcomeVideo.ai технологиялық компаниясының негізін қалады. Компания қонақүйлердің телевизиялық және цифрлық инфрақұрылымы арқылы ақпараттық бейнеконтент тарататын платформа әзірлейді. Сервис қонақтарға туристік бағыттар, көрікті жерлер, жергілікті қызметтер және қонақүйлердің мүмкіндіктері туралы ақпарат ұсынады. Компанияның цифрлық экожүйесіне үш өнім кіреді: Welcome Video — қонақүй теледидарларына арналған бейнесервис; Welcome Places — қонақтарға арналған мобильді ақпараттық платформа; Welcome AI Production — жасанды интеллект технологиялары арқылы бейнеконтент өндіруді автоматтандыратын жүйе. 2025 жылы компания өз платформасын Алматы қаласындағы қонақүйлерге енгізе бастады. Жобаның алғашқы қатысушылары қатарында Rahat Palace Almaty және InterContinental Almaty қонақүйлері болды. Компанияның 2026 жылғы қыркүйектегі мәліметі бойынша, Welcome Video Алматыдағы он қонақүйде жұмыс істеп, 1605 теледидар экранын қамтыған. Компания ай сайынғы аудиториясын шамамен 50 мың қонақ деп бағалаған. Серік Әкішев — WelcomeVideo.ai компаниясының негізін қалаушы және бас директоры. ==Марапаттары мен жетістіктері== 2004 жылы 24 жасында халықаралық Who Wants to Be a Millionaire? телевизиялық форматының қазақстандық нұсқасын жүргізе бастады. Өмірбаяндық мәліметтерге сәйкес, сол уақытта ол осы форматтың әлемдегі ең жас жүргізушісі болған. 2020 жылы өзі бас продюсер болған Central Asia’s Got Talent халықаралық телевизиялық жобасы «Үздік ойын-сауық бағдарламасы» аталымы бойынша ұлттық «Тұмар» телевизиялық сыйлығын иеленді. ==Жеке өмірі== Жұбайы — Гаухар Әкішева. Бірінші некесінен Марика және Айлин есімді екі қызы бар. Гаухар Әкішева екеуі Дениза және Данияр есімді екі бала тәрбиелеп отыр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан журналистері]] lrt3o8rq4l7s3gpjvg0gj38kagm62h1 0 789302 3687825 3687399 2026-10-28T16:25:41Z Sagzhan 29953 3687825 wikitext text/x-wiki {{Қылмыскер |Есімі = Джесси Джеймс |Шынайы есімі = Jesse Woodson James |Сурет = Jesse James portrait.jpg |ені = 220px |Сурет атауы = Джесси Джеймстің портреті (шамамен 1882 жыл) |Лақап аты = Диңгек Динг (Dingus) |Туған кездегі есімі = Джесси Вудсон Джеймс |Толық есімі = Джесси Вудсон Джеймс |Туған күні = 5.9.1847 |Туған жері = Керни, Клей округі, Миссури, АҚШ |Қайтыс болған күні = 3.4.1882 |Қайтыс болған жері = Сент-Джозеф, Миссури, АҚШ |Жоғалған күні = |Жоғалған жері = |Жоғалу статусы = |Мәйіті табылды = |Жерленген жері = Маунт-Оливет зираты, Керни, Миссури |Азаматтығы = {{USA}} |Білімі = |Мамандығы = |Белсенді жылдары = 1864–1882 |Жұмыс берушісі = |Ұйымы = Джеймс-Янгер бандасы |Не үшін белгілі = Танымал американдық бандит, банк және пойыз тонаушы, Дикий Батыс аңызы |Белгілі еңбектері = |Бойы = 1.73 м |Саяси партиясы = |Қозғалысы = Конфедерация жақтасы (АҚШ-тағы Азамат соғысы кезіндегі партизан) |Заңи мәртебесі = Өлтірілген |Жұбайы = Зерельда Аманда Миммс (Джеймс) |Серігі = |Балалары = Джесси Эдвард Джеймс, Мэри Сьюзан Джеймс |Туысы = Фрэнк Джеймс (ағасы, сыбайласы) |Марапаттары = |Мотивы = Байлық табу, Оңтүстік конфедераттарының кәсібін қорғау (идеологиялық астар) |Айыбы = Кісі өлтіру, банк тонау, пойыз тонау, ұрлық |Жазасы = Сотталмаған (ұсталмай тұрып өлтірілген) |Ұсталу статусы = Тұтқындалмаған |Іздестіретіндер = Миссури штатының билігі, Пинкертон детективтік агенттігі |Әрекеттесі = Фрэнк Джеймс, Коул Янгер, Джим Янгер, Боб Янгер, Роберт Форд, Чарльз Форд |Іздестірілгені = 1866–1882 жылдар аралығында белсенді іздеуде болды |Қамаудан қашқаны = Көптеген құқық қорғау қоршауларынан сытылып кеткен |Құрбаны = Көптеген банк қызметкерлері, дилижанс жолаушылары және пойыз күзетшілері |Қылмыс күні = |Қылмыс жылдары = 1866–1881 |Қылмыс елі = {{USA}} |Қылмыс нысаны = Банктер, пойыздар, дилижанстар |Қаруы = Револьверлер (Smith & Wesson, Colt) |Ұсталған күні = |Қамалған күні = |Сайты = |Қолтаңбасы = Jesse James signature.svg |Commons = Jesse James }} '''Джесси Вудсон Джеймс''' ({{lang-en|Jesse Woodson James}}; [[5 қыркүйек]] [[1847 жыл]] — [[3 сәуір]] [[1882 жыл]]) — [[XIX ғасыр]]дағы америкалық әйгілі қылмыскер, өз серіктерінің арасында '''«Дингус»''' лақап атымен танымал болған.<ref name="Jesse-wiki">[https://wikipedia.org Jesse James] — Wikipedia.</ref> Әдебиетте Джесси Джеймс көбіне [[Жабайы Батыс]]тың өзіндік бір [[Робин Гуд]]ы ретінде сипатталады. Ол Азамат соғысында Оңтүстіктің жеңілгені үшін кек алу мақсатында және кедейлердің пайдасына бола федералдық банктер мен компанияларды (әсіресе саясаткер-республикашылдармен және солтүстікшілдермен байланысы бар мекемелерді) тонаған деп есептеледі. Ол өмірінің соңына дейін сенімді конфедерат болып қалды және бұл туралы үнемі ашық мәлімдеп отырды. Басқа бір көзқарас бойынша, мұндай бағалаулар шындыққа жанаспайды, және Джесси Джеймстің «ерліктері» кәдімгі бандитизм болған делінеді.<ref name="Settle">[https://archive.org Jesse James Was His Name] / William A. Settle. — University of Nebraska Press, 1977. — 263 p.</ref> == Балалық шағы әрі жастық шағы == Джесси Джеймс [[Миссури]] штатында, [[Кентукки]]ден көшіп келген дәулетті фермер әрі баптист уағызшысы Роберт Джеймстің отбасында дүниеге келген. Әкесі анасы Зерельда Коулмен үйленгеннен кейін үш жыл өткен соң Миссуриге қоныс аударған. Роберт Джеймс 1849 жылы Миссури штатының Либерти қаласындағы ''William Jewell College'' негізін қалаушылардың бірі болды.<ref>The Rise and Fall of Jesse James / Robertus Love. — University of Nebraska Press, 1990. — 448 p.</ref> Отбасында Джессиден бөлек тағы екі бала — үлкен ағасы Александер Franklin «Фрэнк» және қарындасы Сюзан Лавиния өсті. [[Алтын безгегі]] басталған кезде Роберт Джеймс алтын іздеп ағылған өз қауымының соңынан еруді жөн көрді де, отбасы [[Калифорния]]ға көшті. Роберт сонда қайтыс болғанда Джесси әлі үш жаста ғана еді. Жесір қалған анасы көп ұзамай Бенджамин Симмзге, ал кейінірек доктор Рубен Сэмюэльге тұрмысқа шықты. Соңғы некеден Джессидің шешесі бір туған бауырлары мен қарындастары: Сара Луиза, Джон Томас, Фанни Квантрелл және Арчи Пейтон дүниеге келді. == Азамат соғысы == Азамат соғысы басталғанға дейін Сэмюэль-Джеймс отбасы фермада темекі өсіру үшін 7 құл сатып алған болатын. Миссури штаты солтүстік штаттар мен құл иеленуші Оңтүстіктің арасындағы шекаралық аймақта орналасты, бірақ оның халқының шамамен 75%-ы Жоғарғы Оңтүстіктен шыққандар еді және сәйкесінше оңтүстік мәдениетін ұстанды.<ref name="Stiles">[https://google.kz Jesse James: Last Rebel of the Civil War] / T. J. Stiles. — Alfred A. Knopf, 2002. — 510 p.</ref> Осы себепті де Миссури соғыс қимылдары ең қатты жүрген негізгі аумақтардың біріне айналды. Сэмюэль-Джеймс отбасы бастапқыда конфедераттардың жағын қолдап, конфедераттар армиясының командирлерінің бірі Чарльз Куантриллдың қол астында қызмет етті. Фрэнк Джеймс штаттың азаматтық жасағына қосылып, Уилсон-Крик түбіндегі шайқасқа қатысты, бірақ көп ұзамай ауырып, үйіне қайтты. Дәл осы кезеңде ол жылқы ұрлауды және суыққандылықпен адам өлтіруді үйренген болатын.<ref name="Stiles"/> 1381 жылы ол сол аймақта әрекет еткен қылмыстық топтың (банданың) мүшесі ретінде танылды. Осы жылдың мамыр айында одақтас полиция отряды қылмыскерлерді іздестіру барысында Фрэнк Джеймсті табу мақсатында Сэмюэль-Джеймс фермасына келді; тергеу амалдары жүргізіліп, доктор Рубен Сэмюэль банда мүшелерін жасырғаны үшін дарға асылды. 1866 жылы Джесси мен оның бандасы алғашқы банк тонау қылмысын жасады. == Қылмыстары мен өлімі == 1873 жылы банда алғаш рет пойызды тоқтатып, тонау арқылы 2000 доллар қолды қылды. Содан бері пойыз тонау тұрақты сипатқа ие болды, кейде Джеймс-Янгер бандасы күніне екі каретаны қатарынан тонайтын. Джесси Джеймс өзінің қатыгездігімен танымал болды: тонау кезінде ол еш ойланбастан оқ ататын және көптеген кісі өлімдеріне себепкер болды. 1874 жылдың қысында Джеймс бандасы пойыздың пошта вагонын тонады. Сондай-ақ бандиттер дәулетті жолаушылардың барлық құнды заттарын тартып алды. Бұл ретте олар ер адамдардың алақандарын тексеретін болған. Егер қолдан жұмыстан пайда болған мүйізгектенген (сүйелденген) іздер табылса, оларды тыныш қалдыратын.<ref>{{Кітап |автор=Settle W. A. |тақырыбы=Jesse James Was His Name, or, Fact and Fiction Concerning the Careers of the Notorious James Brothers of Missouri |мекен=Lincoln |баспасы=University of Nebraska Press |жыл=1977 |бет=76 |isbn=978-0803258600 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> 1882 жылдың 3 сәуірінде банда мүшесі, 20 жасар Роберт Форд Джессиді револьвермен арқасынан атып өлтірді. Оқ Джесси Джеймс өзінің бүкіл қару-жарағын шешіп (ол мұны ешқашан жасамайтын), қабырғадағы суретті түзетпек болып Фордқа арқасымен бұрылған сәтте атылды. Роберт губернатор уәде еткен сыйлықпен бірге АҚШ тұрғындарының алғысын аламын деп үміттенген еді, бірақ оның таңданысына орай, бәрі керісінше болды. Роберт Фордты барлығы жек көре бастады. Көрші штаттарда қаңғып жүргеннен кейін, Форд Колорадода шағын, бірақ танымал бар ашты. 1892 жылдың 8 маусымында таңертең Эдвард О'Келли тек Форд пен бармен ғана отырған барға кіріп, «Сәлем, Боб!» деп, сәлемдесуге бұрылған Фордты жақын қашықтықтан атып өлтірді. Қандықол өмірлік түрме жазасына кесілді, бірақ штат басшылығына жеті мың азаматтың қолы қойылған жазаны жеңілдету туралы петиция түскеннен кейін, Эдвардқа кешірім жасалды. == Джесси Джеймс кейіпкер ретінде == === Кино === * 1921 — «Джесси Джеймс қара ту астында» / ''Jesse James Under the Black Flag'' (Джесси Джеймс-кіші) * 1921 — «Джесси Джеймс заңнан тыс» / ''Jesse James as the Outlaw'' (Джесси Джеймс-кіші) * 1927 — «Джесси Джеймс» / ''Days of Jesse James'' (Фред Томсон) * 1938 — «Джесси Джеймс. Уақыттан тыс қаһарман» / ''Jesse James'' (Тайрон Пауэр) * 1939 — «Джесси Джеймстің күндері» / ''Days of Jesse James'' (Дон Барри) * 1941 — «Джесси Джеймс тығырықта» / ''Jesse James at Bay'' (Рой Роджерс) * 1947 — «Джесси Джеймс қайта оралады» / ''Jesse James Rides Again'' (Клейтон Мур) * 1949 — «Мен Джесси Джеймсті атып өлтірдім» / ''I Shot Jesse James'' (Рид Хэдли) * 1949 — «Жазық дала жауынгері» / ''Fighting Man of the Plains'' (Дейл Робертсон) * 1950 — «Канзас қарақшылары» / ''Kansas Raiders'' (Оди Мерфи) * 1951 — «Миссуридегі ұлы тонау» / ''The Great Missouri Raid'' (Макдональд Кэри) * 1954 — «Джесси Джеймстің әйелдері» / ''Jesse James Women'' (Дон Барри) * 1957 — «Джесси Джеймстің шынайы тарихы» / ''True Story of Jesse James'' (Роберт Вагнер) * 1959 — «Жанама есім — Джесси Джеймс» / ''Alias Jesse James'' (Уэнделл Кори) * 1960 — «Жас Джесси Джеймс» / ''Young Jesse James'' (Рэй Стриклин) * 1962 — «Ымырт аймағы» / ''Twilight Zone'' (3-маусым, 20-серия «Showdown with Rance McGrew»; рөлді Арч Джонсон сомдайды)<ref>{{Кітап |автор=Stanyard S. |тақырыбы=Dimensions Behind the Twilight Zone: A Backstage Tribute to Television's Groundbreaking Series |мекен=Toronto |баспасы=ECW Press |жыл=2007 |бет=148 |isbn=978-1550227444}}</ref> * 1965 — «Джесси Джеймс туралы аңыз» (телесериал) / ''The Legend of Jesse James'' (Кристофер Джонс) * 1966 — «Джесси Джеймс Франкенштейннің қызымен кездеседі» / ''Jesse James Meets Frankenstein’s Daughter'' (Джон Люптон) * 1969 — «Өлетін уақыт» / ''A Time for Dying'' (Бадд Беттикер) * 1972 — «Миннесота штатындағы Нортфилдке жасалған ұлы шабуыл» / ''The Great Northfield Minnesota Raid'' (Роберт Дюваль) * 1980 — «Алыстан шапқандар» / ''The Long Riders'' (Джеймс Кич) * 1986 — «Фрэнк пен Джесси Джеймстің соңғы күндері» / ''The Last Days of Frank and Jesse James'' (Крис Кристофферсон) * 1986 — «80 күнде дүние жүзін айналу» / ''Around the World in 80 Days'' (Стивен Николс) * 1994 — «Фрэнк пен Джесси» / ''Frank and Jesse'' (Роб Лоу) * 1995 — «Виртуоздық» / ''Virtuosity'' (SID 6.7 кейіпкерінің прототиптерінің бірі ретінде көрсетілген) * 1999 — «Тамұқ» / ''Purgatory'' (Эрик Робертс және Джон Дэвид Созер) * 2001 — «Америкалық қаһармандар» / ''American Outlaws'' (Колин Фаррелл) * 2005 — «Тура Джесси Джеймс секілді» / ''Just like Jesse James'' (Сэм Шепард) * 2005 — «Джесси Джеймс: Аңыз, Қылмыскер, Террорист» / ''Jesse James: Legend, Outlaw, Terrorist'' (Discovery HD фильмі) * 2007 — «Қорқақ Роберт Фордтың Джесси Джеймсті қалай өлтіргені» / ''The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford'' (Брэд Питт) * 2010 — «Америкалық бандиттер: Фрэнк пен Джесси Джеймс» / ''American Bandits: Frank and Jesse James'' (Питер Фонда) * 2015 — «Пинкертондар» / ''The Pinkertons'' (сериал, Канада) * 2017 — «Уақыттан тыс» / ''Timeless'' («Джесси Джеймстің өлтірілуі» эпизоды, рөлде — Дэниэл Лиссинг) * 2019 — «Ағайынды Джеймстер: Кек» / ''Brothers James: Retribution'' === Ойындар === * 1991 — ''Bill & Ted’s Excellent Video Game Adventure'' * 2001 — ''America: no peace beyond the line'' * 2001 — ''Gunfighter: The Legend of Jesse James'' * 2013 — ''Call of Juarez: Gunslinger'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * Settle, William A. Jesse James Was His Name. — University of Nebraska Press, 1977. — 263 p. — ISBN 978-0803258600. * Stiles, T. J. Jesse James: Last Rebel of the Civil War. — Alfred A. Knopf, 2002. — 510 p. — ISBN 978-0375405839. [[Санат:АҚШ қылмыскерлері]] jeys3kavg4s4xmt1usbvksbvj7gi6pq 3687827 3687825 2026-10-28T16:26:00Z Sagzhan 29953 3687827 wikitext text/x-wiki {{Қылмыскер |Есімі = Джесси Джеймс |Шынайы есімі = Jesse Woodson James |Сурет = |ені = 220px |Сурет атауы = Джесси Джеймстің портреті (шамамен 1882 жыл) |Лақап аты = Диңгек Динг (Dingus) |Туған кездегі есімі = Джесси Вудсон Джеймс |Толық есімі = Джесси Вудсон Джеймс |Туған күні = 5.9.1847 |Туған жері = Керни, Клей округі, Миссури, АҚШ |Қайтыс болған күні = 3.4.1882 |Қайтыс болған жері = Сент-Джозеф, Миссури, АҚШ |Жоғалған күні = |Жоғалған жері = |Жоғалу статусы = |Мәйіті табылды = |Жерленген жері = Маунт-Оливет зираты, Керни, Миссури |Азаматтығы = {{USA}} |Білімі = |Мамандығы = |Белсенді жылдары = 1864–1882 |Жұмыс берушісі = |Ұйымы = Джеймс-Янгер бандасы |Не үшін белгілі = Танымал американдық бандит, банк және пойыз тонаушы, Дикий Батыс аңызы |Белгілі еңбектері = |Бойы = 1.73 м |Саяси партиясы = |Қозғалысы = Конфедерация жақтасы (АҚШ-тағы Азамат соғысы кезіндегі партизан) |Заңи мәртебесі = Өлтірілген |Жұбайы = Зерельда Аманда Миммс (Джеймс) |Серігі = |Балалары = Джесси Эдвард Джеймс, Мэри Сьюзан Джеймс |Туысы = Фрэнк Джеймс (ағасы, сыбайласы) |Марапаттары = |Мотивы = Байлық табу, Оңтүстік конфедераттарының кәсібін қорғау (идеологиялық астар) |Айыбы = Кісі өлтіру, банк тонау, пойыз тонау, ұрлық |Жазасы = Сотталмаған (ұсталмай тұрып өлтірілген) |Ұсталу статусы = Тұтқындалмаған |Іздестіретіндер = Миссури штатының билігі, Пинкертон детективтік агенттігі |Әрекеттесі = Фрэнк Джеймс, Коул Янгер, Джим Янгер, Боб Янгер, Роберт Форд, Чарльз Форд |Іздестірілгені = 1866–1882 жылдар аралығында белсенді іздеуде болды |Қамаудан қашқаны = Көптеген құқық қорғау қоршауларынан сытылып кеткен |Құрбаны = Көптеген банк қызметкерлері, дилижанс жолаушылары және пойыз күзетшілері |Қылмыс күні = |Қылмыс жылдары = 1866–1881 |Қылмыс елі = {{USA}} |Қылмыс нысаны = Банктер, пойыздар, дилижанстар |Қаруы = Револьверлер (Smith & Wesson, Colt) |Ұсталған күні = |Қамалған күні = |Сайты = |Қолтаңбасы = Jesse James signature.svg |Commons = Jesse James }} '''Джесси Вудсон Джеймс''' ({{lang-en|Jesse Woodson James}}; [[5 қыркүйек]] [[1847 жыл]] — [[3 сәуір]] [[1882 жыл]]) — [[XIX ғасыр]]дағы америкалық әйгілі қылмыскер, өз серіктерінің арасында '''«Дингус»''' лақап атымен танымал болған.<ref name="Jesse-wiki">[https://wikipedia.org Jesse James] — Wikipedia.</ref> Әдебиетте Джесси Джеймс көбіне [[Жабайы Батыс]]тың өзіндік бір [[Робин Гуд]]ы ретінде сипатталады. Ол Азамат соғысында Оңтүстіктің жеңілгені үшін кек алу мақсатында және кедейлердің пайдасына бола федералдық банктер мен компанияларды (әсіресе саясаткер-республикашылдармен және солтүстікшілдермен байланысы бар мекемелерді) тонаған деп есептеледі. Ол өмірінің соңына дейін сенімді конфедерат болып қалды және бұл туралы үнемі ашық мәлімдеп отырды. Басқа бір көзқарас бойынша, мұндай бағалаулар шындыққа жанаспайды, және Джесси Джеймстің «ерліктері» кәдімгі бандитизм болған делінеді.<ref name="Settle">[https://archive.org Jesse James Was His Name] / William A. Settle. — University of Nebraska Press, 1977. — 263 p.</ref> == Балалық шағы әрі жастық шағы == Джесси Джеймс [[Миссури]] штатында, [[Кентукки]]ден көшіп келген дәулетті фермер әрі баптист уағызшысы Роберт Джеймстің отбасында дүниеге келген. Әкесі анасы Зерельда Коулмен үйленгеннен кейін үш жыл өткен соң Миссуриге қоныс аударған. Роберт Джеймс 1849 жылы Миссури штатының Либерти қаласындағы ''William Jewell College'' негізін қалаушылардың бірі болды.<ref>The Rise and Fall of Jesse James / Robertus Love. — University of Nebraska Press, 1990. — 448 p.</ref> Отбасында Джессиден бөлек тағы екі бала — үлкен ағасы Александер Franklin «Фрэнк» және қарындасы Сюзан Лавиния өсті. [[Алтын безгегі]] басталған кезде Роберт Джеймс алтын іздеп ағылған өз қауымының соңынан еруді жөн көрді де, отбасы [[Калифорния]]ға көшті. Роберт сонда қайтыс болғанда Джесси әлі үш жаста ғана еді. Жесір қалған анасы көп ұзамай Бенджамин Симмзге, ал кейінірек доктор Рубен Сэмюэльге тұрмысқа шықты. Соңғы некеден Джессидің шешесі бір туған бауырлары мен қарындастары: Сара Луиза, Джон Томас, Фанни Квантрелл және Арчи Пейтон дүниеге келді. == Азамат соғысы == Азамат соғысы басталғанға дейін Сэмюэль-Джеймс отбасы фермада темекі өсіру үшін 7 құл сатып алған болатын. Миссури штаты солтүстік штаттар мен құл иеленуші Оңтүстіктің арасындағы шекаралық аймақта орналасты, бірақ оның халқының шамамен 75%-ы Жоғарғы Оңтүстіктен шыққандар еді және сәйкесінше оңтүстік мәдениетін ұстанды.<ref name="Stiles">[https://google.kz Jesse James: Last Rebel of the Civil War] / T. J. Stiles. — Alfred A. Knopf, 2002. — 510 p.</ref> Осы себепті де Миссури соғыс қимылдары ең қатты жүрген негізгі аумақтардың біріне айналды. Сэмюэль-Джеймс отбасы бастапқыда конфедераттардың жағын қолдап, конфедераттар армиясының командирлерінің бірі Чарльз Куантриллдың қол астында қызмет етті. Фрэнк Джеймс штаттың азаматтық жасағына қосылып, Уилсон-Крик түбіндегі шайқасқа қатысты, бірақ көп ұзамай ауырып, үйіне қайтты. Дәл осы кезеңде ол жылқы ұрлауды және суыққандылықпен адам өлтіруді үйренген болатын.<ref name="Stiles"/> 1381 жылы ол сол аймақта әрекет еткен қылмыстық топтың (банданың) мүшесі ретінде танылды. Осы жылдың мамыр айында одақтас полиция отряды қылмыскерлерді іздестіру барысында Фрэнк Джеймсті табу мақсатында Сэмюэль-Джеймс фермасына келді; тергеу амалдары жүргізіліп, доктор Рубен Сэмюэль банда мүшелерін жасырғаны үшін дарға асылды. 1866 жылы Джесси мен оның бандасы алғашқы банк тонау қылмысын жасады. == Қылмыстары мен өлімі == 1873 жылы банда алғаш рет пойызды тоқтатып, тонау арқылы 2000 доллар қолды қылды. Содан бері пойыз тонау тұрақты сипатқа ие болды, кейде Джеймс-Янгер бандасы күніне екі каретаны қатарынан тонайтын. Джесси Джеймс өзінің қатыгездігімен танымал болды: тонау кезінде ол еш ойланбастан оқ ататын және көптеген кісі өлімдеріне себепкер болды. 1874 жылдың қысында Джеймс бандасы пойыздың пошта вагонын тонады. Сондай-ақ бандиттер дәулетті жолаушылардың барлық құнды заттарын тартып алды. Бұл ретте олар ер адамдардың алақандарын тексеретін болған. Егер қолдан жұмыстан пайда болған мүйізгектенген (сүйелденген) іздер табылса, оларды тыныш қалдыратын.<ref>{{Кітап |автор=Settle W. A. |тақырыбы=Jesse James Was His Name, or, Fact and Fiction Concerning the Careers of the Notorious James Brothers of Missouri |мекен=Lincoln |баспасы=University of Nebraska Press |жыл=1977 |бет=76 |isbn=978-0803258600 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> 1882 жылдың 3 сәуірінде банда мүшесі, 20 жасар Роберт Форд Джессиді револьвермен арқасынан атып өлтірді. Оқ Джесси Джеймс өзінің бүкіл қару-жарағын шешіп (ол мұны ешқашан жасамайтын), қабырғадағы суретті түзетпек болып Фордқа арқасымен бұрылған сәтте атылды. Роберт губернатор уәде еткен сыйлықпен бірге АҚШ тұрғындарының алғысын аламын деп үміттенген еді, бірақ оның таңданысына орай, бәрі керісінше болды. Роберт Фордты барлығы жек көре бастады. Көрші штаттарда қаңғып жүргеннен кейін, Форд Колорадода шағын, бірақ танымал бар ашты. 1892 жылдың 8 маусымында таңертең Эдвард О'Келли тек Форд пен бармен ғана отырған барға кіріп, «Сәлем, Боб!» деп, сәлемдесуге бұрылған Фордты жақын қашықтықтан атып өлтірді. Қандықол өмірлік түрме жазасына кесілді, бірақ штат басшылығына жеті мың азаматтың қолы қойылған жазаны жеңілдету туралы петиция түскеннен кейін, Эдвардқа кешірім жасалды. == Джесси Джеймс кейіпкер ретінде == === Кино === * 1921 — «Джесси Джеймс қара ту астында» / ''Jesse James Under the Black Flag'' (Джесси Джеймс-кіші) * 1921 — «Джесси Джеймс заңнан тыс» / ''Jesse James as the Outlaw'' (Джесси Джеймс-кіші) * 1927 — «Джесси Джеймс» / ''Days of Jesse James'' (Фред Томсон) * 1938 — «Джесси Джеймс. Уақыттан тыс қаһарман» / ''Jesse James'' (Тайрон Пауэр) * 1939 — «Джесси Джеймстің күндері» / ''Days of Jesse James'' (Дон Барри) * 1941 — «Джесси Джеймс тығырықта» / ''Jesse James at Bay'' (Рой Роджерс) * 1947 — «Джесси Джеймс қайта оралады» / ''Jesse James Rides Again'' (Клейтон Мур) * 1949 — «Мен Джесси Джеймсті атып өлтірдім» / ''I Shot Jesse James'' (Рид Хэдли) * 1949 — «Жазық дала жауынгері» / ''Fighting Man of the Plains'' (Дейл Робертсон) * 1950 — «Канзас қарақшылары» / ''Kansas Raiders'' (Оди Мерфи) * 1951 — «Миссуридегі ұлы тонау» / ''The Great Missouri Raid'' (Макдональд Кэри) * 1954 — «Джесси Джеймстің әйелдері» / ''Jesse James Women'' (Дон Барри) * 1957 — «Джесси Джеймстің шынайы тарихы» / ''True Story of Jesse James'' (Роберт Вагнер) * 1959 — «Жанама есім — Джесси Джеймс» / ''Alias Jesse James'' (Уэнделл Кори) * 1960 — «Жас Джесси Джеймс» / ''Young Jesse James'' (Рэй Стриклин) * 1962 — «Ымырт аймағы» / ''Twilight Zone'' (3-маусым, 20-серия «Showdown with Rance McGrew»; рөлді Арч Джонсон сомдайды)<ref>{{Кітап |автор=Stanyard S. |тақырыбы=Dimensions Behind the Twilight Zone: A Backstage Tribute to Television's Groundbreaking Series |мекен=Toronto |баспасы=ECW Press |жыл=2007 |бет=148 |isbn=978-1550227444}}</ref> * 1965 — «Джесси Джеймс туралы аңыз» (телесериал) / ''The Legend of Jesse James'' (Кристофер Джонс) * 1966 — «Джесси Джеймс Франкенштейннің қызымен кездеседі» / ''Jesse James Meets Frankenstein’s Daughter'' (Джон Люптон) * 1969 — «Өлетін уақыт» / ''A Time for Dying'' (Бадд Беттикер) * 1972 — «Миннесота штатындағы Нортфилдке жасалған ұлы шабуыл» / ''The Great Northfield Minnesota Raid'' (Роберт Дюваль) * 1980 — «Алыстан шапқандар» / ''The Long Riders'' (Джеймс Кич) * 1986 — «Фрэнк пен Джесси Джеймстің соңғы күндері» / ''The Last Days of Frank and Jesse James'' (Крис Кристофферсон) * 1986 — «80 күнде дүние жүзін айналу» / ''Around the World in 80 Days'' (Стивен Николс) * 1994 — «Фрэнк пен Джесси» / ''Frank and Jesse'' (Роб Лоу) * 1995 — «Виртуоздық» / ''Virtuosity'' (SID 6.7 кейіпкерінің прототиптерінің бірі ретінде көрсетілген) * 1999 — «Тамұқ» / ''Purgatory'' (Эрик Робертс және Джон Дэвид Созер) * 2001 — «Америкалық қаһармандар» / ''American Outlaws'' (Колин Фаррелл) * 2005 — «Тура Джесси Джеймс секілді» / ''Just like Jesse James'' (Сэм Шепард) * 2005 — «Джесси Джеймс: Аңыз, Қылмыскер, Террорист» / ''Jesse James: Legend, Outlaw, Terrorist'' (Discovery HD фильмі) * 2007 — «Қорқақ Роберт Фордтың Джесси Джеймсті қалай өлтіргені» / ''The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford'' (Брэд Питт) * 2010 — «Америкалық бандиттер: Фрэнк пен Джесси Джеймс» / ''American Bandits: Frank and Jesse James'' (Питер Фонда) * 2015 — «Пинкертондар» / ''The Pinkertons'' (сериал, Канада) * 2017 — «Уақыттан тыс» / ''Timeless'' («Джесси Джеймстің өлтірілуі» эпизоды, рөлде — Дэниэл Лиссинг) * 2019 — «Ағайынды Джеймстер: Кек» / ''Brothers James: Retribution'' === Ойындар === * 1991 — ''Bill & Ted’s Excellent Video Game Adventure'' * 2001 — ''America: no peace beyond the line'' * 2001 — ''Gunfighter: The Legend of Jesse James'' * 2013 — ''Call of Juarez: Gunslinger'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * Settle, William A. Jesse James Was His Name. — University of Nebraska Press, 1977. — 263 p. — ISBN 978-0803258600. * Stiles, T. J. Jesse James: Last Rebel of the Civil War. — Alfred A. Knopf, 2002. — 510 p. — ISBN 978-0375405839. [[Санат:АҚШ қылмыскерлері]] 7vv2no950vwrk6e503keyjke2mrlnlk 3687829 3687827 2026-10-28T16:27:00Z Sagzhan 29953 3687829 wikitext text/x-wiki {{Қылмыскер |Есімі = Джесси Джеймс |Шынайы есімі = Jesse Woodson James |Сурет = |ені = 220px |Сурет атауы = Джесси Джеймстің портреті (шамамен 1882 жыл) |Лақап аты = Dingus |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 5.9.1847 |Туған жері = Керни, Клей округі, Миссури, АҚШ |Қайтыс болған күні = 3.4.1882 |Қайтыс болған жері = Сент-Джозеф, [[Миссури]], [[АҚШ]] |Жоғалған күні = |Жоғалған жері = |Жоғалу статусы = |Мәйіті табылды = |Жерленген жері = Маунт-Оливет зираты, Керни, Миссури |Азаматтығы = {{USA}} |Білімі = |Мамандығы = |Белсенді жылдары = 1864–1882 |Жұмыс берушісі = |Ұйымы = Джеймс-Янгер бандасы |Не үшін белгілі = Танымал американдық бандит, банк және пойыз тонаушы, Дикий Батыс аңызы |Белгілі еңбектері = |Бойы = 1.73 м |Саяси партиясы = |Қозғалысы = Конфедерация жақтасы (АҚШ-тағы Азамат соғысы кезіндегі партизан) |Заңи мәртебесі = Өлтірілген |Жұбайы = Зерельда Аманда Миммс (Джеймс) |Серігі = |Балалары = Джесси Эдвард Джеймс, Мэри Сьюзан Джеймс |Туысы = Фрэнк Джеймс (ағасы, сыбайласы) |Марапаттары = |Мотивы = Байлық табу, Оңтүстік конфедераттарының кәсібін қорғау (идеологиялық астар) |Айыбы = Кісі өлтіру, банк тонау, пойыз тонау, ұрлық |Жазасы = Сотталмаған (ұсталмай тұрып өлтірілген) |Ұсталу статусы = Тұтқындалмаған |Іздестіретіндер = Миссури штатының билігі, Пинкертон детективтік агенттігі |Әрекеттесі = Фрэнк Джеймс, Коул Янгер, Джим Янгер, Боб Янгер, Роберт Форд, Чарльз Форд |Іздестірілгені = 1866–1882 жылдар аралығында белсенді іздеуде болды |Қамаудан қашқаны = Көптеген құқық қорғау қоршауларынан сытылып кеткен |Құрбаны = Көптеген банк қызметкерлері, дилижанс жолаушылары және пойыз күзетшілері |Қылмыс күні = |Қылмыс жылдары = 1866–1881 |Қылмыс елі = {{USA}} |Қылмыс нысаны = Банктер, пойыздар, дилижанстар |Қаруы = Револьверлер (Smith & Wesson, Colt) |Ұсталған күні = |Қамалған күні = |Сайты = |Қолтаңбасы = Jesse James signature.svg |Commons = Jesse James }} '''Джесси Вудсон Джеймс''' ({{lang-en|Jesse Woodson James}}; [[5 қыркүйек]] [[1847 жыл]] — [[3 сәуір]] [[1882 жыл]]) — [[XIX ғасыр]]дағы америкалық әйгілі қылмыскер, өз серіктерінің арасында '''«Дингус»''' лақап атымен танымал болған.<ref name="Jesse-wiki">[https://wikipedia.org Jesse James] — Wikipedia.</ref> Әдебиетте Джесси Джеймс көбіне [[Жабайы Батыс]]тың өзіндік бір [[Робин Гуд]]ы ретінде сипатталады. Ол Азамат соғысында Оңтүстіктің жеңілгені үшін кек алу мақсатында және кедейлердің пайдасына бола федералдық банктер мен компанияларды (әсіресе саясаткер-республикашылдармен және солтүстікшілдермен байланысы бар мекемелерді) тонаған деп есептеледі. Ол өмірінің соңына дейін сенімді конфедерат болып қалды және бұл туралы үнемі ашық мәлімдеп отырды. Басқа бір көзқарас бойынша, мұндай бағалаулар шындыққа жанаспайды, және Джесси Джеймстің «ерліктері» кәдімгі бандитизм болған делінеді.<ref name="Settle">[https://archive.org Jesse James Was His Name] / William A. Settle. — University of Nebraska Press, 1977. — 263 p.</ref> == Балалық шағы әрі жастық шағы == Джесси Джеймс [[Миссури]] штатында, [[Кентукки]]ден көшіп келген дәулетті фермер әрі баптист уағызшысы Роберт Джеймстің отбасында дүниеге келген. Әкесі анасы Зерельда Коулмен үйленгеннен кейін үш жыл өткен соң Миссуриге қоныс аударған. Роберт Джеймс 1849 жылы Миссури штатының Либерти қаласындағы ''William Jewell College'' негізін қалаушылардың бірі болды.<ref>The Rise and Fall of Jesse James / Robertus Love. — University of Nebraska Press, 1990. — 448 p.</ref> Отбасында Джессиден бөлек тағы екі бала — үлкен ағасы Александер Franklin «Фрэнк» және қарындасы Сюзан Лавиния өсті. [[Алтын безгегі]] басталған кезде Роберт Джеймс алтын іздеп ағылған өз қауымының соңынан еруді жөн көрді де, отбасы [[Калифорния]]ға көшті. Роберт сонда қайтыс болғанда Джесси әлі үш жаста ғана еді. Жесір қалған анасы көп ұзамай Бенджамин Симмзге, ал кейінірек доктор Рубен Сэмюэльге тұрмысқа шықты. Соңғы некеден Джессидің шешесі бір туған бауырлары мен қарындастары: Сара Луиза, Джон Томас, Фанни Квантрелл және Арчи Пейтон дүниеге келді. == Азамат соғысы == Азамат соғысы басталғанға дейін Сэмюэль-Джеймс отбасы фермада темекі өсіру үшін 7 құл сатып алған болатын. Миссури штаты солтүстік штаттар мен құл иеленуші Оңтүстіктің арасындағы шекаралық аймақта орналасты, бірақ оның халқының шамамен 75%-ы Жоғарғы Оңтүстіктен шыққандар еді және сәйкесінше оңтүстік мәдениетін ұстанды.<ref name="Stiles">[https://google.kz Jesse James: Last Rebel of the Civil War] / T. J. Stiles. — Alfred A. Knopf, 2002. — 510 p.</ref> Осы себепті де Миссури соғыс қимылдары ең қатты жүрген негізгі аумақтардың біріне айналды. Сэмюэль-Джеймс отбасы бастапқыда конфедераттардың жағын қолдап, конфедераттар армиясының командирлерінің бірі Чарльз Куантриллдың қол астында қызмет етті. Фрэнк Джеймс штаттың азаматтық жасағына қосылып, Уилсон-Крик түбіндегі шайқасқа қатысты, бірақ көп ұзамай ауырып, үйіне қайтты. Дәл осы кезеңде ол жылқы ұрлауды және суыққандылықпен адам өлтіруді үйренген болатын.<ref name="Stiles"/> 1381 жылы ол сол аймақта әрекет еткен қылмыстық топтың (банданың) мүшесі ретінде танылды. Осы жылдың мамыр айында одақтас полиция отряды қылмыскерлерді іздестіру барысында Фрэнк Джеймсті табу мақсатында Сэмюэль-Джеймс фермасына келді; тергеу амалдары жүргізіліп, доктор Рубен Сэмюэль банда мүшелерін жасырғаны үшін дарға асылды. 1866 жылы Джесси мен оның бандасы алғашқы банк тонау қылмысын жасады. == Қылмыстары мен өлімі == 1873 жылы банда алғаш рет пойызды тоқтатып, тонау арқылы 2000 доллар қолды қылды. Содан бері пойыз тонау тұрақты сипатқа ие болды, кейде Джеймс-Янгер бандасы күніне екі каретаны қатарынан тонайтын. Джесси Джеймс өзінің қатыгездігімен танымал болды: тонау кезінде ол еш ойланбастан оқ ататын және көптеген кісі өлімдеріне себепкер болды. 1874 жылдың қысында Джеймс бандасы пойыздың пошта вагонын тонады. Сондай-ақ бандиттер дәулетті жолаушылардың барлық құнды заттарын тартып алды. Бұл ретте олар ер адамдардың алақандарын тексеретін болған. Егер қолдан жұмыстан пайда болған мүйізгектенген (сүйелденген) іздер табылса, оларды тыныш қалдыратын.<ref>{{Кітап |автор=Settle W. A. |тақырыбы=Jesse James Was His Name, or, Fact and Fiction Concerning the Careers of the Notorious James Brothers of Missouri |мекен=Lincoln |баспасы=University of Nebraska Press |жыл=1977 |бет=76 |isbn=978-0803258600 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> 1882 жылдың 3 сәуірінде банда мүшесі, 20 жасар Роберт Форд Джессиді револьвермен арқасынан атып өлтірді. Оқ Джесси Джеймс өзінің бүкіл қару-жарағын шешіп (ол мұны ешқашан жасамайтын), қабырғадағы суретті түзетпек болып Фордқа арқасымен бұрылған сәтте атылды. Роберт губернатор уәде еткен сыйлықпен бірге АҚШ тұрғындарының алғысын аламын деп үміттенген еді, бірақ оның таңданысына орай, бәрі керісінше болды. Роберт Фордты барлығы жек көре бастады. Көрші штаттарда қаңғып жүргеннен кейін, Форд Колорадода шағын, бірақ танымал бар ашты. 1892 жылдың 8 маусымында таңертең Эдвард О'Келли тек Форд пен бармен ғана отырған барға кіріп, «Сәлем, Боб!» деп, сәлемдесуге бұрылған Фордты жақын қашықтықтан атып өлтірді. Қандықол өмірлік түрме жазасына кесілді, бірақ штат басшылығына жеті мың азаматтың қолы қойылған жазаны жеңілдету туралы петиция түскеннен кейін, Эдвардқа кешірім жасалды. == Джесси Джеймс кейіпкер ретінде == === Кино === * 1921 — «Джесси Джеймс қара ту астында» / ''Jesse James Under the Black Flag'' (Джесси Джеймс-кіші) * 1921 — «Джесси Джеймс заңнан тыс» / ''Jesse James as the Outlaw'' (Джесси Джеймс-кіші) * 1927 — «Джесси Джеймс» / ''Days of Jesse James'' (Фред Томсон) * 1938 — «Джесси Джеймс. Уақыттан тыс қаһарман» / ''Jesse James'' (Тайрон Пауэр) * 1939 — «Джесси Джеймстің күндері» / ''Days of Jesse James'' (Дон Барри) * 1941 — «Джесси Джеймс тығырықта» / ''Jesse James at Bay'' (Рой Роджерс) * 1947 — «Джесси Джеймс қайта оралады» / ''Jesse James Rides Again'' (Клейтон Мур) * 1949 — «Мен Джесси Джеймсті атып өлтірдім» / ''I Shot Jesse James'' (Рид Хэдли) * 1949 — «Жазық дала жауынгері» / ''Fighting Man of the Plains'' (Дейл Робертсон) * 1950 — «Канзас қарақшылары» / ''Kansas Raiders'' (Оди Мерфи) * 1951 — «Миссуридегі ұлы тонау» / ''The Great Missouri Raid'' (Макдональд Кэри) * 1954 — «Джесси Джеймстің әйелдері» / ''Jesse James Women'' (Дон Барри) * 1957 — «Джесси Джеймстің шынайы тарихы» / ''True Story of Jesse James'' (Роберт Вагнер) * 1959 — «Жанама есім — Джесси Джеймс» / ''Alias Jesse James'' (Уэнделл Кори) * 1960 — «Жас Джесси Джеймс» / ''Young Jesse James'' (Рэй Стриклин) * 1962 — «Ымырт аймағы» / ''Twilight Zone'' (3-маусым, 20-серия «Showdown with Rance McGrew»; рөлді Арч Джонсон сомдайды)<ref>{{Кітап |автор=Stanyard S. |тақырыбы=Dimensions Behind the Twilight Zone: A Backstage Tribute to Television's Groundbreaking Series |мекен=Toronto |баспасы=ECW Press |жыл=2007 |бет=148 |isbn=978-1550227444}}</ref> * 1965 — «Джесси Джеймс туралы аңыз» (телесериал) / ''The Legend of Jesse James'' (Кристофер Джонс) * 1966 — «Джесси Джеймс Франкенштейннің қызымен кездеседі» / ''Jesse James Meets Frankenstein’s Daughter'' (Джон Люптон) * 1969 — «Өлетін уақыт» / ''A Time for Dying'' (Бадд Беттикер) * 1972 — «Миннесота штатындағы Нортфилдке жасалған ұлы шабуыл» / ''The Great Northfield Minnesota Raid'' (Роберт Дюваль) * 1980 — «Алыстан шапқандар» / ''The Long Riders'' (Джеймс Кич) * 1986 — «Фрэнк пен Джесси Джеймстің соңғы күндері» / ''The Last Days of Frank and Jesse James'' (Крис Кристофферсон) * 1986 — «80 күнде дүние жүзін айналу» / ''Around the World in 80 Days'' (Стивен Николс) * 1994 — «Фрэнк пен Джесси» / ''Frank and Jesse'' (Роб Лоу) * 1995 — «Виртуоздық» / ''Virtuosity'' (SID 6.7 кейіпкерінің прототиптерінің бірі ретінде көрсетілген) * 1999 — «Тамұқ» / ''Purgatory'' (Эрик Робертс және Джон Дэвид Созер) * 2001 — «Америкалық қаһармандар» / ''American Outlaws'' (Колин Фаррелл) * 2005 — «Тура Джесси Джеймс секілді» / ''Just like Jesse James'' (Сэм Шепард) * 2005 — «Джесси Джеймс: Аңыз, Қылмыскер, Террорист» / ''Jesse James: Legend, Outlaw, Terrorist'' (Discovery HD фильмі) * 2007 — «Қорқақ Роберт Фордтың Джесси Джеймсті қалай өлтіргені» / ''The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford'' (Брэд Питт) * 2010 — «Америкалық бандиттер: Фрэнк пен Джесси Джеймс» / ''American Bandits: Frank and Jesse James'' (Питер Фонда) * 2015 — «Пинкертондар» / ''The Pinkertons'' (сериал, Канада) * 2017 — «Уақыттан тыс» / ''Timeless'' («Джесси Джеймстің өлтірілуі» эпизоды, рөлде — Дэниэл Лиссинг) * 2019 — «Ағайынды Джеймстер: Кек» / ''Brothers James: Retribution'' === Ойындар === * 1991 — ''Bill & Ted’s Excellent Video Game Adventure'' * 2001 — ''America: no peace beyond the line'' * 2001 — ''Gunfighter: The Legend of Jesse James'' * 2013 — ''Call of Juarez: Gunslinger'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * Settle, William A. Jesse James Was His Name. — University of Nebraska Press, 1977. — 263 p. — ISBN 978-0803258600. * Stiles, T. J. Jesse James: Last Rebel of the Civil War. — Alfred A. Knopf, 2002. — 510 p. — ISBN 978-0375405839. [[Санат:АҚШ қылмыскерлері]] cjzjcze66hgk42uzjelcrmnw4ik9623 3687830 3687829 2026-10-28T16:27:51Z Sagzhan 29953 3687830 wikitext text/x-wiki {{Қылмыскер |Есімі = Джесси Джеймс |Шынайы есімі = Jesse Woodson James |Сурет = Jesse James NYPost.jpg |ені = 220px |Сурет атауы = Джесси Джеймстің портреті (шамамен 1882 жыл) |Лақап аты = Dingus |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 5.9.1847 |Туған жері = Керни, Клей округі, Миссури, АҚШ |Қайтыс болған күні = 3.4.1882 |Қайтыс болған жері = Сент-Джозеф, [[Миссури]], [[АҚШ]] |Жоғалған күні = |Жоғалған жері = |Жоғалу статусы = |Мәйіті табылды = |Жерленген жері = Маунт-Оливет зираты, Керни, Миссури |Азаматтығы = {{USA}} |Білімі = |Мамандығы = |Белсенді жылдары = 1864–1882 |Жұмыс берушісі = |Ұйымы = Джеймс-Янгер бандасы |Не үшін белгілі = Танымал американдық бандит, банк және пойыз тонаушы, Дикий Батыс аңызы |Белгілі еңбектері = |Бойы = 1.73 м |Саяси партиясы = |Қозғалысы = Конфедерация жақтасы (АҚШ-тағы Азамат соғысы кезіндегі партизан) |Заңи мәртебесі = Өлтірілген |Жұбайы = Зерельда Аманда Миммс (Джеймс) |Серігі = |Балалары = Джесси Эдвард Джеймс, Мэри Сьюзан Джеймс |Туысы = Фрэнк Джеймс (ағасы, сыбайласы) |Марапаттары = |Мотивы = Байлық табу, Оңтүстік конфедераттарының кәсібін қорғау (идеологиялық астар) |Айыбы = Кісі өлтіру, банк тонау, пойыз тонау, ұрлық |Жазасы = Сотталмаған (ұсталмай тұрып өлтірілген) |Ұсталу статусы = Тұтқындалмаған |Іздестіретіндер = Миссури штатының билігі, Пинкертон детективтік агенттігі |Әрекеттесі = Фрэнк Джеймс, Коул Янгер, Джим Янгер, Боб Янгер, Роберт Форд, Чарльз Форд |Іздестірілгені = 1866–1882 жылдар аралығында белсенді іздеуде болды |Қамаудан қашқаны = Көптеген құқық қорғау қоршауларынан сытылып кеткен |Құрбаны = Көптеген банк қызметкерлері, дилижанс жолаушылары және пойыз күзетшілері |Қылмыс күні = |Қылмыс жылдары = 1866–1881 |Қылмыс елі = {{USA}} |Қылмыс нысаны = Банктер, пойыздар, дилижанстар |Қаруы = Револьверлер (Smith & Wesson, Colt) |Ұсталған күні = |Қамалған күні = |Сайты = |Қолтаңбасы = Jesse James signature.svg |Commons = Jesse James }} '''Джесси Вудсон Джеймс''' ({{lang-en|Jesse Woodson James}}; [[5 қыркүйек]] [[1847 жыл]] — [[3 сәуір]] [[1882 жыл]]) — [[XIX ғасыр]]дағы америкалық әйгілі қылмыскер, өз серіктерінің арасында '''«Дингус»''' лақап атымен танымал болған.<ref name="Jesse-wiki">[https://wikipedia.org Jesse James] — Wikipedia.</ref> Әдебиетте Джесси Джеймс көбіне [[Жабайы Батыс]]тың өзіндік бір [[Робин Гуд]]ы ретінде сипатталады. Ол Азамат соғысында Оңтүстіктің жеңілгені үшін кек алу мақсатында және кедейлердің пайдасына бола федералдық банктер мен компанияларды (әсіресе саясаткер-республикашылдармен және солтүстікшілдермен байланысы бар мекемелерді) тонаған деп есептеледі. Ол өмірінің соңына дейін сенімді конфедерат болып қалды және бұл туралы үнемі ашық мәлімдеп отырды. Басқа бір көзқарас бойынша, мұндай бағалаулар шындыққа жанаспайды, және Джесси Джеймстің «ерліктері» кәдімгі бандитизм болған делінеді.<ref name="Settle">[https://archive.org Jesse James Was His Name] / William A. Settle. — University of Nebraska Press, 1977. — 263 p.</ref> == Балалық шағы әрі жастық шағы == Джесси Джеймс [[Миссури]] штатында, [[Кентукки]]ден көшіп келген дәулетті фермер әрі баптист уағызшысы Роберт Джеймстің отбасында дүниеге келген. Әкесі анасы Зерельда Коулмен үйленгеннен кейін үш жыл өткен соң Миссуриге қоныс аударған. Роберт Джеймс 1849 жылы Миссури штатының Либерти қаласындағы ''William Jewell College'' негізін қалаушылардың бірі болды.<ref>The Rise and Fall of Jesse James / Robertus Love. — University of Nebraska Press, 1990. — 448 p.</ref> Отбасында Джессиден бөлек тағы екі бала — үлкен ағасы Александер Franklin «Фрэнк» және қарындасы Сюзан Лавиния өсті. [[Алтын безгегі]] басталған кезде Роберт Джеймс алтын іздеп ағылған өз қауымының соңынан еруді жөн көрді де, отбасы [[Калифорния]]ға көшті. Роберт сонда қайтыс болғанда Джесси әлі үш жаста ғана еді. Жесір қалған анасы көп ұзамай Бенджамин Симмзге, ал кейінірек доктор Рубен Сэмюэльге тұрмысқа шықты. Соңғы некеден Джессидің шешесі бір туған бауырлары мен қарындастары: Сара Луиза, Джон Томас, Фанни Квантрелл және Арчи Пейтон дүниеге келді. == Азамат соғысы == Азамат соғысы басталғанға дейін Сэмюэль-Джеймс отбасы фермада темекі өсіру үшін 7 құл сатып алған болатын. Миссури штаты солтүстік штаттар мен құл иеленуші Оңтүстіктің арасындағы шекаралық аймақта орналасты, бірақ оның халқының шамамен 75%-ы Жоғарғы Оңтүстіктен шыққандар еді және сәйкесінше оңтүстік мәдениетін ұстанды.<ref name="Stiles">[https://google.kz Jesse James: Last Rebel of the Civil War] / T. J. Stiles. — Alfred A. Knopf, 2002. — 510 p.</ref> Осы себепті де Миссури соғыс қимылдары ең қатты жүрген негізгі аумақтардың біріне айналды. Сэмюэль-Джеймс отбасы бастапқыда конфедераттардың жағын қолдап, конфедераттар армиясының командирлерінің бірі Чарльз Куантриллдың қол астында қызмет етті. Фрэнк Джеймс штаттың азаматтық жасағына қосылып, Уилсон-Крик түбіндегі шайқасқа қатысты, бірақ көп ұзамай ауырып, үйіне қайтты. Дәл осы кезеңде ол жылқы ұрлауды және суыққандылықпен адам өлтіруді үйренген болатын.<ref name="Stiles"/> 1381 жылы ол сол аймақта әрекет еткен қылмыстық топтың (банданың) мүшесі ретінде танылды. Осы жылдың мамыр айында одақтас полиция отряды қылмыскерлерді іздестіру барысында Фрэнк Джеймсті табу мақсатында Сэмюэль-Джеймс фермасына келді; тергеу амалдары жүргізіліп, доктор Рубен Сэмюэль банда мүшелерін жасырғаны үшін дарға асылды. 1866 жылы Джесси мен оның бандасы алғашқы банк тонау қылмысын жасады. == Қылмыстары мен өлімі == 1873 жылы банда алғаш рет пойызды тоқтатып, тонау арқылы 2000 доллар қолды қылды. Содан бері пойыз тонау тұрақты сипатқа ие болды, кейде Джеймс-Янгер бандасы күніне екі каретаны қатарынан тонайтын. Джесси Джеймс өзінің қатыгездігімен танымал болды: тонау кезінде ол еш ойланбастан оқ ататын және көптеген кісі өлімдеріне себепкер болды. 1874 жылдың қысында Джеймс бандасы пойыздың пошта вагонын тонады. Сондай-ақ бандиттер дәулетті жолаушылардың барлық құнды заттарын тартып алды. Бұл ретте олар ер адамдардың алақандарын тексеретін болған. Егер қолдан жұмыстан пайда болған мүйізгектенген (сүйелденген) іздер табылса, оларды тыныш қалдыратын.<ref>{{Кітап |автор=Settle W. A. |тақырыбы=Jesse James Was His Name, or, Fact and Fiction Concerning the Careers of the Notorious James Brothers of Missouri |мекен=Lincoln |баспасы=University of Nebraska Press |жыл=1977 |бет=76 |isbn=978-0803258600 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> 1882 жылдың 3 сәуірінде банда мүшесі, 20 жасар Роберт Форд Джессиді револьвермен арқасынан атып өлтірді. Оқ Джесси Джеймс өзінің бүкіл қару-жарағын шешіп (ол мұны ешқашан жасамайтын), қабырғадағы суретті түзетпек болып Фордқа арқасымен бұрылған сәтте атылды. Роберт губернатор уәде еткен сыйлықпен бірге АҚШ тұрғындарының алғысын аламын деп үміттенген еді, бірақ оның таңданысына орай, бәрі керісінше болды. Роберт Фордты барлығы жек көре бастады. Көрші штаттарда қаңғып жүргеннен кейін, Форд Колорадода шағын, бірақ танымал бар ашты. 1892 жылдың 8 маусымында таңертең Эдвард О'Келли тек Форд пен бармен ғана отырған барға кіріп, «Сәлем, Боб!» деп, сәлемдесуге бұрылған Фордты жақын қашықтықтан атып өлтірді. Қандықол өмірлік түрме жазасына кесілді, бірақ штат басшылығына жеті мың азаматтың қолы қойылған жазаны жеңілдету туралы петиция түскеннен кейін, Эдвардқа кешірім жасалды. == Джесси Джеймс кейіпкер ретінде == === Кино === * 1921 — «Джесси Джеймс қара ту астында» / ''Jesse James Under the Black Flag'' (Джесси Джеймс-кіші) * 1921 — «Джесси Джеймс заңнан тыс» / ''Jesse James as the Outlaw'' (Джесси Джеймс-кіші) * 1927 — «Джесси Джеймс» / ''Days of Jesse James'' (Фред Томсон) * 1938 — «Джесси Джеймс. Уақыттан тыс қаһарман» / ''Jesse James'' (Тайрон Пауэр) * 1939 — «Джесси Джеймстің күндері» / ''Days of Jesse James'' (Дон Барри) * 1941 — «Джесси Джеймс тығырықта» / ''Jesse James at Bay'' (Рой Роджерс) * 1947 — «Джесси Джеймс қайта оралады» / ''Jesse James Rides Again'' (Клейтон Мур) * 1949 — «Мен Джесси Джеймсті атып өлтірдім» / ''I Shot Jesse James'' (Рид Хэдли) * 1949 — «Жазық дала жауынгері» / ''Fighting Man of the Plains'' (Дейл Робертсон) * 1950 — «Канзас қарақшылары» / ''Kansas Raiders'' (Оди Мерфи) * 1951 — «Миссуридегі ұлы тонау» / ''The Great Missouri Raid'' (Макдональд Кэри) * 1954 — «Джесси Джеймстің әйелдері» / ''Jesse James Women'' (Дон Барри) * 1957 — «Джесси Джеймстің шынайы тарихы» / ''True Story of Jesse James'' (Роберт Вагнер) * 1959 — «Жанама есім — Джесси Джеймс» / ''Alias Jesse James'' (Уэнделл Кори) * 1960 — «Жас Джесси Джеймс» / ''Young Jesse James'' (Рэй Стриклин) * 1962 — «Ымырт аймағы» / ''Twilight Zone'' (3-маусым, 20-серия «Showdown with Rance McGrew»; рөлді Арч Джонсон сомдайды)<ref>{{Кітап |автор=Stanyard S. |тақырыбы=Dimensions Behind the Twilight Zone: A Backstage Tribute to Television's Groundbreaking Series |мекен=Toronto |баспасы=ECW Press |жыл=2007 |бет=148 |isbn=978-1550227444}}</ref> * 1965 — «Джесси Джеймс туралы аңыз» (телесериал) / ''The Legend of Jesse James'' (Кристофер Джонс) * 1966 — «Джесси Джеймс Франкенштейннің қызымен кездеседі» / ''Jesse James Meets Frankenstein’s Daughter'' (Джон Люптон) * 1969 — «Өлетін уақыт» / ''A Time for Dying'' (Бадд Беттикер) * 1972 — «Миннесота штатындағы Нортфилдке жасалған ұлы шабуыл» / ''The Great Northfield Minnesota Raid'' (Роберт Дюваль) * 1980 — «Алыстан шапқандар» / ''The Long Riders'' (Джеймс Кич) * 1986 — «Фрэнк пен Джесси Джеймстің соңғы күндері» / ''The Last Days of Frank and Jesse James'' (Крис Кристофферсон) * 1986 — «80 күнде дүние жүзін айналу» / ''Around the World in 80 Days'' (Стивен Николс) * 1994 — «Фрэнк пен Джесси» / ''Frank and Jesse'' (Роб Лоу) * 1995 — «Виртуоздық» / ''Virtuosity'' (SID 6.7 кейіпкерінің прототиптерінің бірі ретінде көрсетілген) * 1999 — «Тамұқ» / ''Purgatory'' (Эрик Робертс және Джон Дэвид Созер) * 2001 — «Америкалық қаһармандар» / ''American Outlaws'' (Колин Фаррелл) * 2005 — «Тура Джесси Джеймс секілді» / ''Just like Jesse James'' (Сэм Шепард) * 2005 — «Джесси Джеймс: Аңыз, Қылмыскер, Террорист» / ''Jesse James: Legend, Outlaw, Terrorist'' (Discovery HD фильмі) * 2007 — «Қорқақ Роберт Фордтың Джесси Джеймсті қалай өлтіргені» / ''The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford'' (Брэд Питт) * 2010 — «Америкалық бандиттер: Фрэнк пен Джесси Джеймс» / ''American Bandits: Frank and Jesse James'' (Питер Фонда) * 2015 — «Пинкертондар» / ''The Pinkertons'' (сериал, Канада) * 2017 — «Уақыттан тыс» / ''Timeless'' («Джесси Джеймстің өлтірілуі» эпизоды, рөлде — Дэниэл Лиссинг) * 2019 — «Ағайынды Джеймстер: Кек» / ''Brothers James: Retribution'' === Ойындар === * 1991 — ''Bill & Ted’s Excellent Video Game Adventure'' * 2001 — ''America: no peace beyond the line'' * 2001 — ''Gunfighter: The Legend of Jesse James'' * 2013 — ''Call of Juarez: Gunslinger'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * Settle, William A. Jesse James Was His Name. — University of Nebraska Press, 1977. — 263 p. — ISBN 978-0803258600. * Stiles, T. J. Jesse James: Last Rebel of the Civil War. — Alfred A. Knopf, 2002. — 510 p. — ISBN 978-0375405839. [[Санат:АҚШ қылмыскерлері]] 0yl0au7lx2wv2w68xp7sextek9jxk23 3687831 3687830 2026-10-28T16:28:11Z Sagzhan 29953 3687831 wikitext text/x-wiki {{Қылмыскер |Есімі = Джесси Джеймс |Шынайы есімі = Jesse Woodson James |Сурет = Jesse James NYPost.jpg |ені = 220px |Сурет атауы = Джесси Джеймстің портреті (шамамен 1882 жыл) |Лақап аты = Dingus |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 5.9.1847 |Туған жері = Керни, Клей округі, Миссури, АҚШ |Қайтыс болған күні = 3.4.1882 |Қайтыс болған жері = Сент-Джозеф, [[Миссури]], АҚШ |Жоғалған күні = |Жоғалған жері = |Жоғалу статусы = |Мәйіті табылды = |Жерленген жері = Маунт-Оливет зираты, Керни, Миссури |Азаматтығы = {{USA}} |Білімі = |Мамандығы = |Белсенді жылдары = 1864–1882 |Жұмыс берушісі = |Ұйымы = Джеймс-Янгер бандасы |Не үшін белгілі = Танымал американдық бандит, банк және пойыз тонаушы, Дикий Батыс аңызы |Белгілі еңбектері = |Бойы = 1.73 м |Саяси партиясы = |Қозғалысы = Конфедерация жақтасы (АҚШ-тағы Азамат соғысы кезіндегі партизан) |Заңи мәртебесі = Өлтірілген |Жұбайы = Зерельда Аманда Миммс (Джеймс) |Серігі = |Балалары = Джесси Эдвард Джеймс, Мэри Сьюзан Джеймс |Туысы = Фрэнк Джеймс (ағасы, сыбайласы) |Марапаттары = |Мотивы = Байлық табу, Оңтүстік конфедераттарының кәсібін қорғау (идеологиялық астар) |Айыбы = Кісі өлтіру, банк тонау, пойыз тонау, ұрлық |Жазасы = Сотталмаған (ұсталмай тұрып өлтірілген) |Ұсталу статусы = Тұтқындалмаған |Іздестіретіндер = Миссури штатының билігі, Пинкертон детективтік агенттігі |Әрекеттесі = Фрэнк Джеймс, Коул Янгер, Джим Янгер, Боб Янгер, Роберт Форд, Чарльз Форд |Іздестірілгені = 1866–1882 жылдар аралығында белсенді іздеуде болды |Қамаудан қашқаны = Көптеген құқық қорғау қоршауларынан сытылып кеткен |Құрбаны = Көптеген банк қызметкерлері, дилижанс жолаушылары және пойыз күзетшілері |Қылмыс күні = |Қылмыс жылдары = 1866–1881 |Қылмыс елі = {{USA}} |Қылмыс нысаны = Банктер, пойыздар, дилижанстар |Қаруы = Револьверлер (Smith & Wesson, Colt) |Ұсталған күні = |Қамалған күні = |Сайты = |Қолтаңбасы = Jesse James signature.svg |Commons = Jesse James }} '''Джесси Вудсон Джеймс''' ({{lang-en|Jesse Woodson James}}; [[5 қыркүйек]] [[1847 жыл]] — [[3 сәуір]] [[1882 жыл]]) — [[XIX ғасыр]]дағы америкалық әйгілі қылмыскер, өз серіктерінің арасында '''«Дингус»''' лақап атымен танымал болған.<ref name="Jesse-wiki">[https://wikipedia.org Jesse James] — Wikipedia.</ref> Әдебиетте Джесси Джеймс көбіне [[Жабайы Батыс]]тың өзіндік бір [[Робин Гуд]]ы ретінде сипатталады. Ол Азамат соғысында Оңтүстіктің жеңілгені үшін кек алу мақсатында және кедейлердің пайдасына бола федералдық банктер мен компанияларды (әсіресе саясаткер-республикашылдармен және солтүстікшілдермен байланысы бар мекемелерді) тонаған деп есептеледі. Ол өмірінің соңына дейін сенімді конфедерат болып қалды және бұл туралы үнемі ашық мәлімдеп отырды. Басқа бір көзқарас бойынша, мұндай бағалаулар шындыққа жанаспайды, және Джесси Джеймстің «ерліктері» кәдімгі бандитизм болған делінеді.<ref name="Settle">[https://archive.org Jesse James Was His Name] / William A. Settle. — University of Nebraska Press, 1977. — 263 p.</ref> == Балалық шағы әрі жастық шағы == Джесси Джеймс [[Миссури]] штатында, [[Кентукки]]ден көшіп келген дәулетті фермер әрі баптист уағызшысы Роберт Джеймстің отбасында дүниеге келген. Әкесі анасы Зерельда Коулмен үйленгеннен кейін үш жыл өткен соң Миссуриге қоныс аударған. Роберт Джеймс 1849 жылы Миссури штатының Либерти қаласындағы ''William Jewell College'' негізін қалаушылардың бірі болды.<ref>The Rise and Fall of Jesse James / Robertus Love. — University of Nebraska Press, 1990. — 448 p.</ref> Отбасында Джессиден бөлек тағы екі бала — үлкен ағасы Александер Franklin «Фрэнк» және қарындасы Сюзан Лавиния өсті. [[Алтын безгегі]] басталған кезде Роберт Джеймс алтын іздеп ағылған өз қауымының соңынан еруді жөн көрді де, отбасы [[Калифорния]]ға көшті. Роберт сонда қайтыс болғанда Джесси әлі үш жаста ғана еді. Жесір қалған анасы көп ұзамай Бенджамин Симмзге, ал кейінірек доктор Рубен Сэмюэльге тұрмысқа шықты. Соңғы некеден Джессидің шешесі бір туған бауырлары мен қарындастары: Сара Луиза, Джон Томас, Фанни Квантрелл және Арчи Пейтон дүниеге келді. == Азамат соғысы == Азамат соғысы басталғанға дейін Сэмюэль-Джеймс отбасы фермада темекі өсіру үшін 7 құл сатып алған болатын. Миссури штаты солтүстік штаттар мен құл иеленуші Оңтүстіктің арасындағы шекаралық аймақта орналасты, бірақ оның халқының шамамен 75%-ы Жоғарғы Оңтүстіктен шыққандар еді және сәйкесінше оңтүстік мәдениетін ұстанды.<ref name="Stiles">[https://google.kz Jesse James: Last Rebel of the Civil War] / T. J. Stiles. — Alfred A. Knopf, 2002. — 510 p.</ref> Осы себепті де Миссури соғыс қимылдары ең қатты жүрген негізгі аумақтардың біріне айналды. Сэмюэль-Джеймс отбасы бастапқыда конфедераттардың жағын қолдап, конфедераттар армиясының командирлерінің бірі Чарльз Куантриллдың қол астында қызмет етті. Фрэнк Джеймс штаттың азаматтық жасағына қосылып, Уилсон-Крик түбіндегі шайқасқа қатысты, бірақ көп ұзамай ауырып, үйіне қайтты. Дәл осы кезеңде ол жылқы ұрлауды және суыққандылықпен адам өлтіруді үйренген болатын.<ref name="Stiles"/> 1381 жылы ол сол аймақта әрекет еткен қылмыстық топтың (банданың) мүшесі ретінде танылды. Осы жылдың мамыр айында одақтас полиция отряды қылмыскерлерді іздестіру барысында Фрэнк Джеймсті табу мақсатында Сэмюэль-Джеймс фермасына келді; тергеу амалдары жүргізіліп, доктор Рубен Сэмюэль банда мүшелерін жасырғаны үшін дарға асылды. 1866 жылы Джесси мен оның бандасы алғашқы банк тонау қылмысын жасады. == Қылмыстары мен өлімі == 1873 жылы банда алғаш рет пойызды тоқтатып, тонау арқылы 2000 доллар қолды қылды. Содан бері пойыз тонау тұрақты сипатқа ие болды, кейде Джеймс-Янгер бандасы күніне екі каретаны қатарынан тонайтын. Джесси Джеймс өзінің қатыгездігімен танымал болды: тонау кезінде ол еш ойланбастан оқ ататын және көптеген кісі өлімдеріне себепкер болды. 1874 жылдың қысында Джеймс бандасы пойыздың пошта вагонын тонады. Сондай-ақ бандиттер дәулетті жолаушылардың барлық құнды заттарын тартып алды. Бұл ретте олар ер адамдардың алақандарын тексеретін болған. Егер қолдан жұмыстан пайда болған мүйізгектенген (сүйелденген) іздер табылса, оларды тыныш қалдыратын.<ref>{{Кітап |автор=Settle W. A. |тақырыбы=Jesse James Was His Name, or, Fact and Fiction Concerning the Careers of the Notorious James Brothers of Missouri |мекен=Lincoln |баспасы=University of Nebraska Press |жыл=1977 |бет=76 |isbn=978-0803258600 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> 1882 жылдың 3 сәуірінде банда мүшесі, 20 жасар Роберт Форд Джессиді револьвермен арқасынан атып өлтірді. Оқ Джесси Джеймс өзінің бүкіл қару-жарағын шешіп (ол мұны ешқашан жасамайтын), қабырғадағы суретті түзетпек болып Фордқа арқасымен бұрылған сәтте атылды. Роберт губернатор уәде еткен сыйлықпен бірге АҚШ тұрғындарының алғысын аламын деп үміттенген еді, бірақ оның таңданысына орай, бәрі керісінше болды. Роберт Фордты барлығы жек көре бастады. Көрші штаттарда қаңғып жүргеннен кейін, Форд Колорадода шағын, бірақ танымал бар ашты. 1892 жылдың 8 маусымында таңертең Эдвард О'Келли тек Форд пен бармен ғана отырған барға кіріп, «Сәлем, Боб!» деп, сәлемдесуге бұрылған Фордты жақын қашықтықтан атып өлтірді. Қандықол өмірлік түрме жазасына кесілді, бірақ штат басшылығына жеті мың азаматтың қолы қойылған жазаны жеңілдету туралы петиция түскеннен кейін, Эдвардқа кешірім жасалды. == Джесси Джеймс кейіпкер ретінде == === Кино === * 1921 — «Джесси Джеймс қара ту астында» / ''Jesse James Under the Black Flag'' (Джесси Джеймс-кіші) * 1921 — «Джесси Джеймс заңнан тыс» / ''Jesse James as the Outlaw'' (Джесси Джеймс-кіші) * 1927 — «Джесси Джеймс» / ''Days of Jesse James'' (Фред Томсон) * 1938 — «Джесси Джеймс. Уақыттан тыс қаһарман» / ''Jesse James'' (Тайрон Пауэр) * 1939 — «Джесси Джеймстің күндері» / ''Days of Jesse James'' (Дон Барри) * 1941 — «Джесси Джеймс тығырықта» / ''Jesse James at Bay'' (Рой Роджерс) * 1947 — «Джесси Джеймс қайта оралады» / ''Jesse James Rides Again'' (Клейтон Мур) * 1949 — «Мен Джесси Джеймсті атып өлтірдім» / ''I Shot Jesse James'' (Рид Хэдли) * 1949 — «Жазық дала жауынгері» / ''Fighting Man of the Plains'' (Дейл Робертсон) * 1950 — «Канзас қарақшылары» / ''Kansas Raiders'' (Оди Мерфи) * 1951 — «Миссуридегі ұлы тонау» / ''The Great Missouri Raid'' (Макдональд Кэри) * 1954 — «Джесси Джеймстің әйелдері» / ''Jesse James Women'' (Дон Барри) * 1957 — «Джесси Джеймстің шынайы тарихы» / ''True Story of Jesse James'' (Роберт Вагнер) * 1959 — «Жанама есім — Джесси Джеймс» / ''Alias Jesse James'' (Уэнделл Кори) * 1960 — «Жас Джесси Джеймс» / ''Young Jesse James'' (Рэй Стриклин) * 1962 — «Ымырт аймағы» / ''Twilight Zone'' (3-маусым, 20-серия «Showdown with Rance McGrew»; рөлді Арч Джонсон сомдайды)<ref>{{Кітап |автор=Stanyard S. |тақырыбы=Dimensions Behind the Twilight Zone: A Backstage Tribute to Television's Groundbreaking Series |мекен=Toronto |баспасы=ECW Press |жыл=2007 |бет=148 |isbn=978-1550227444}}</ref> * 1965 — «Джесси Джеймс туралы аңыз» (телесериал) / ''The Legend of Jesse James'' (Кристофер Джонс) * 1966 — «Джесси Джеймс Франкенштейннің қызымен кездеседі» / ''Jesse James Meets Frankenstein’s Daughter'' (Джон Люптон) * 1969 — «Өлетін уақыт» / ''A Time for Dying'' (Бадд Беттикер) * 1972 — «Миннесота штатындағы Нортфилдке жасалған ұлы шабуыл» / ''The Great Northfield Minnesota Raid'' (Роберт Дюваль) * 1980 — «Алыстан шапқандар» / ''The Long Riders'' (Джеймс Кич) * 1986 — «Фрэнк пен Джесси Джеймстің соңғы күндері» / ''The Last Days of Frank and Jesse James'' (Крис Кристофферсон) * 1986 — «80 күнде дүние жүзін айналу» / ''Around the World in 80 Days'' (Стивен Николс) * 1994 — «Фрэнк пен Джесси» / ''Frank and Jesse'' (Роб Лоу) * 1995 — «Виртуоздық» / ''Virtuosity'' (SID 6.7 кейіпкерінің прототиптерінің бірі ретінде көрсетілген) * 1999 — «Тамұқ» / ''Purgatory'' (Эрик Робертс және Джон Дэвид Созер) * 2001 — «Америкалық қаһармандар» / ''American Outlaws'' (Колин Фаррелл) * 2005 — «Тура Джесси Джеймс секілді» / ''Just like Jesse James'' (Сэм Шепард) * 2005 — «Джесси Джеймс: Аңыз, Қылмыскер, Террорист» / ''Jesse James: Legend, Outlaw, Terrorist'' (Discovery HD фильмі) * 2007 — «Қорқақ Роберт Фордтың Джесси Джеймсті қалай өлтіргені» / ''The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford'' (Брэд Питт) * 2010 — «Америкалық бандиттер: Фрэнк пен Джесси Джеймс» / ''American Bandits: Frank and Jesse James'' (Питер Фонда) * 2015 — «Пинкертондар» / ''The Pinkertons'' (сериал, Канада) * 2017 — «Уақыттан тыс» / ''Timeless'' («Джесси Джеймстің өлтірілуі» эпизоды, рөлде — Дэниэл Лиссинг) * 2019 — «Ағайынды Джеймстер: Кек» / ''Brothers James: Retribution'' === Ойындар === * 1991 — ''Bill & Ted’s Excellent Video Game Adventure'' * 2001 — ''America: no peace beyond the line'' * 2001 — ''Gunfighter: The Legend of Jesse James'' * 2013 — ''Call of Juarez: Gunslinger'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * Settle, William A. Jesse James Was His Name. — University of Nebraska Press, 1977. — 263 p. — ISBN 978-0803258600. * Stiles, T. J. Jesse James: Last Rebel of the Civil War. — Alfred A. Knopf, 2002. — 510 p. — ISBN 978-0375405839. [[Санат:АҚШ қылмыскерлері]] t6itfopzuk24uth84wp5ntblv6tan8q 3687833 3687831 2026-10-28T16:28:37Z Sagzhan 29953 3687833 wikitext text/x-wiki {{Қылмыскер |Есімі = Джесси Джеймс |Шынайы есімі = Jesse Woodson James |Сурет = Jesse James NYPost.jpg |ені = 220px |Сурет атауы = Джесси Джеймстің портреті (шамамен 1882 жыл) |Лақап аты = Dingus |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 5.9.1847 |Туған жері = Керни, Клей округі, Миссури, АҚШ |Қайтыс болған күні = 3.4.1882 |Қайтыс болған жері = Сент-Джозеф, [[Миссури]], АҚШ |Жоғалған күні = |Жоғалған жері = |Жоғалу статусы = |Мәйіті табылды = |Жерленген жері = Маунт-Оливет зираты, Керни, Миссури |Азаматтығы = {{USA}} |Білімі = |Мамандығы = |Белсенді жылдары = 1864–1882 |Жұмыс берушісі = |Ұйымы = Джеймс-Янгер бандасы |Не үшін белгілі = Танымал американдық бандит, банк және пойыз тонаушы, Дикий Батыс аңызы |Белгілі еңбектері = |Бойы = 1.73 м |Саяси партиясы = |Қозғалысы = Конфедерация жақтасы (АҚШ-тағы Азамат соғысы кезіндегі партизан) |Заңи мәртебесі = Өлтірілген |Жұбайы = Зерельда Аманда Миммс (Джеймс) |Серігі = |Балалары = Джесси Эдвард Джеймс, Мэри Сьюзан Джеймс |Туысы = Фрэнк Джеймс (ағасы, сыбайласы) |Марапаттары = |Мотивы = Байлық табу, Оңтүстік конфедераттарының кәсібін қорғау (идеологиялық астар) |Айыбы = Кісі өлтіру, банк тонау, пойыз тонау, ұрлық |Жазасы = Сотталмаған (ұсталмай тұрып өлтірілген) |Ұсталу статусы = Тұтқындалмаған |Іздестіретіндер = Миссури штатының билігі, Пинкертон детективтік агенттігі |Әрекеттесі = Фрэнк Джеймс, Коул Янгер, Джим Янгер, Боб Янгер, Роберт Форд, Чарльз Форд |Іздестірілгені = 1866–1882 жылдар аралығында белсенді іздеуде болды |Қамаудан қашқаны = Көптеген құқық қорғау қоршауларынан сытылып кеткен |Құрбаны = Көптеген банк қызметкерлері, дилижанс жолаушылары және пойыз күзетшілері |Қылмыс күні = |Қылмыс жылдары = 1866–1881 |Қылмыс елі = {{USA}} |Қылмыс нысаны = Банктер, пойыздар, дилижанстар |Қаруы = Револьверлер (Smith & Wesson, Colt) |Ұсталған күні = |Қамалған күні = |Сайты = |Қолтаңбасы = |Commons = Jesse James }} '''Джесси Вудсон Джеймс''' ({{lang-en|Jesse Woodson James}}; [[5 қыркүйек]] [[1847 жыл]] — [[3 сәуір]] [[1882 жыл]]) — [[XIX ғасыр]]дағы америкалық әйгілі қылмыскер, өз серіктерінің арасында '''«Дингус»''' лақап атымен танымал болған.<ref name="Jesse-wiki">[https://wikipedia.org Jesse James] — Wikipedia.</ref> Әдебиетте Джесси Джеймс көбіне [[Жабайы Батыс]]тың өзіндік бір [[Робин Гуд]]ы ретінде сипатталады. Ол Азамат соғысында Оңтүстіктің жеңілгені үшін кек алу мақсатында және кедейлердің пайдасына бола федералдық банктер мен компанияларды (әсіресе саясаткер-республикашылдармен және солтүстікшілдермен байланысы бар мекемелерді) тонаған деп есептеледі. Ол өмірінің соңына дейін сенімді конфедерат болып қалды және бұл туралы үнемі ашық мәлімдеп отырды. Басқа бір көзқарас бойынша, мұндай бағалаулар шындыққа жанаспайды, және Джесси Джеймстің «ерліктері» кәдімгі бандитизм болған делінеді.<ref name="Settle">[https://archive.org Jesse James Was His Name] / William A. Settle. — University of Nebraska Press, 1977. — 263 p.</ref> == Балалық шағы әрі жастық шағы == Джесси Джеймс [[Миссури]] штатында, [[Кентукки]]ден көшіп келген дәулетті фермер әрі баптист уағызшысы Роберт Джеймстің отбасында дүниеге келген. Әкесі анасы Зерельда Коулмен үйленгеннен кейін үш жыл өткен соң Миссуриге қоныс аударған. Роберт Джеймс 1849 жылы Миссури штатының Либерти қаласындағы ''William Jewell College'' негізін қалаушылардың бірі болды.<ref>The Rise and Fall of Jesse James / Robertus Love. — University of Nebraska Press, 1990. — 448 p.</ref> Отбасында Джессиден бөлек тағы екі бала — үлкен ағасы Александер Franklin «Фрэнк» және қарындасы Сюзан Лавиния өсті. [[Алтын безгегі]] басталған кезде Роберт Джеймс алтын іздеп ағылған өз қауымының соңынан еруді жөн көрді де, отбасы [[Калифорния]]ға көшті. Роберт сонда қайтыс болғанда Джесси әлі үш жаста ғана еді. Жесір қалған анасы көп ұзамай Бенджамин Симмзге, ал кейінірек доктор Рубен Сэмюэльге тұрмысқа шықты. Соңғы некеден Джессидің шешесі бір туған бауырлары мен қарындастары: Сара Луиза, Джон Томас, Фанни Квантрелл және Арчи Пейтон дүниеге келді. == Азамат соғысы == Азамат соғысы басталғанға дейін Сэмюэль-Джеймс отбасы фермада темекі өсіру үшін 7 құл сатып алған болатын. Миссури штаты солтүстік штаттар мен құл иеленуші Оңтүстіктің арасындағы шекаралық аймақта орналасты, бірақ оның халқының шамамен 75%-ы Жоғарғы Оңтүстіктен шыққандар еді және сәйкесінше оңтүстік мәдениетін ұстанды.<ref name="Stiles">[https://google.kz Jesse James: Last Rebel of the Civil War] / T. J. Stiles. — Alfred A. Knopf, 2002. — 510 p.</ref> Осы себепті де Миссури соғыс қимылдары ең қатты жүрген негізгі аумақтардың біріне айналды. Сэмюэль-Джеймс отбасы бастапқыда конфедераттардың жағын қолдап, конфедераттар армиясының командирлерінің бірі Чарльз Куантриллдың қол астында қызмет етті. Фрэнк Джеймс штаттың азаматтық жасағына қосылып, Уилсон-Крик түбіндегі шайқасқа қатысты, бірақ көп ұзамай ауырып, үйіне қайтты. Дәл осы кезеңде ол жылқы ұрлауды және суыққандылықпен адам өлтіруді үйренген болатын.<ref name="Stiles"/> 1381 жылы ол сол аймақта әрекет еткен қылмыстық топтың (банданың) мүшесі ретінде танылды. Осы жылдың мамыр айында одақтас полиция отряды қылмыскерлерді іздестіру барысында Фрэнк Джеймсті табу мақсатында Сэмюэль-Джеймс фермасына келді; тергеу амалдары жүргізіліп, доктор Рубен Сэмюэль банда мүшелерін жасырғаны үшін дарға асылды. 1866 жылы Джесси мен оның бандасы алғашқы банк тонау қылмысын жасады. == Қылмыстары мен өлімі == 1873 жылы банда алғаш рет пойызды тоқтатып, тонау арқылы 2000 доллар қолды қылды. Содан бері пойыз тонау тұрақты сипатқа ие болды, кейде Джеймс-Янгер бандасы күніне екі каретаны қатарынан тонайтын. Джесси Джеймс өзінің қатыгездігімен танымал болды: тонау кезінде ол еш ойланбастан оқ ататын және көптеген кісі өлімдеріне себепкер болды. 1874 жылдың қысында Джеймс бандасы пойыздың пошта вагонын тонады. Сондай-ақ бандиттер дәулетті жолаушылардың барлық құнды заттарын тартып алды. Бұл ретте олар ер адамдардың алақандарын тексеретін болған. Егер қолдан жұмыстан пайда болған мүйізгектенген (сүйелденген) іздер табылса, оларды тыныш қалдыратын.<ref>{{Кітап |автор=Settle W. A. |тақырыбы=Jesse James Was His Name, or, Fact and Fiction Concerning the Careers of the Notorious James Brothers of Missouri |мекен=Lincoln |баспасы=University of Nebraska Press |жыл=1977 |бет=76 |isbn=978-0803258600 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> 1882 жылдың 3 сәуірінде банда мүшесі, 20 жасар Роберт Форд Джессиді револьвермен арқасынан атып өлтірді. Оқ Джесси Джеймс өзінің бүкіл қару-жарағын шешіп (ол мұны ешқашан жасамайтын), қабырғадағы суретті түзетпек болып Фордқа арқасымен бұрылған сәтте атылды. Роберт губернатор уәде еткен сыйлықпен бірге АҚШ тұрғындарының алғысын аламын деп үміттенген еді, бірақ оның таңданысына орай, бәрі керісінше болды. Роберт Фордты барлығы жек көре бастады. Көрші штаттарда қаңғып жүргеннен кейін, Форд Колорадода шағын, бірақ танымал бар ашты. 1892 жылдың 8 маусымында таңертең Эдвард О'Келли тек Форд пен бармен ғана отырған барға кіріп, «Сәлем, Боб!» деп, сәлемдесуге бұрылған Фордты жақын қашықтықтан атып өлтірді. Қандықол өмірлік түрме жазасына кесілді, бірақ штат басшылығына жеті мың азаматтың қолы қойылған жазаны жеңілдету туралы петиция түскеннен кейін, Эдвардқа кешірім жасалды. == Джесси Джеймс кейіпкер ретінде == === Кино === * 1921 — «Джесси Джеймс қара ту астында» / ''Jesse James Under the Black Flag'' (Джесси Джеймс-кіші) * 1921 — «Джесси Джеймс заңнан тыс» / ''Jesse James as the Outlaw'' (Джесси Джеймс-кіші) * 1927 — «Джесси Джеймс» / ''Days of Jesse James'' (Фред Томсон) * 1938 — «Джесси Джеймс. Уақыттан тыс қаһарман» / ''Jesse James'' (Тайрон Пауэр) * 1939 — «Джесси Джеймстің күндері» / ''Days of Jesse James'' (Дон Барри) * 1941 — «Джесси Джеймс тығырықта» / ''Jesse James at Bay'' (Рой Роджерс) * 1947 — «Джесси Джеймс қайта оралады» / ''Jesse James Rides Again'' (Клейтон Мур) * 1949 — «Мен Джесси Джеймсті атып өлтірдім» / ''I Shot Jesse James'' (Рид Хэдли) * 1949 — «Жазық дала жауынгері» / ''Fighting Man of the Plains'' (Дейл Робертсон) * 1950 — «Канзас қарақшылары» / ''Kansas Raiders'' (Оди Мерфи) * 1951 — «Миссуридегі ұлы тонау» / ''The Great Missouri Raid'' (Макдональд Кэри) * 1954 — «Джесси Джеймстің әйелдері» / ''Jesse James Women'' (Дон Барри) * 1957 — «Джесси Джеймстің шынайы тарихы» / ''True Story of Jesse James'' (Роберт Вагнер) * 1959 — «Жанама есім — Джесси Джеймс» / ''Alias Jesse James'' (Уэнделл Кори) * 1960 — «Жас Джесси Джеймс» / ''Young Jesse James'' (Рэй Стриклин) * 1962 — «Ымырт аймағы» / ''Twilight Zone'' (3-маусым, 20-серия «Showdown with Rance McGrew»; рөлді Арч Джонсон сомдайды)<ref>{{Кітап |автор=Stanyard S. |тақырыбы=Dimensions Behind the Twilight Zone: A Backstage Tribute to Television's Groundbreaking Series |мекен=Toronto |баспасы=ECW Press |жыл=2007 |бет=148 |isbn=978-1550227444}}</ref> * 1965 — «Джесси Джеймс туралы аңыз» (телесериал) / ''The Legend of Jesse James'' (Кристофер Джонс) * 1966 — «Джесси Джеймс Франкенштейннің қызымен кездеседі» / ''Jesse James Meets Frankenstein’s Daughter'' (Джон Люптон) * 1969 — «Өлетін уақыт» / ''A Time for Dying'' (Бадд Беттикер) * 1972 — «Миннесота штатындағы Нортфилдке жасалған ұлы шабуыл» / ''The Great Northfield Minnesota Raid'' (Роберт Дюваль) * 1980 — «Алыстан шапқандар» / ''The Long Riders'' (Джеймс Кич) * 1986 — «Фрэнк пен Джесси Джеймстің соңғы күндері» / ''The Last Days of Frank and Jesse James'' (Крис Кристофферсон) * 1986 — «80 күнде дүние жүзін айналу» / ''Around the World in 80 Days'' (Стивен Николс) * 1994 — «Фрэнк пен Джесси» / ''Frank and Jesse'' (Роб Лоу) * 1995 — «Виртуоздық» / ''Virtuosity'' (SID 6.7 кейіпкерінің прототиптерінің бірі ретінде көрсетілген) * 1999 — «Тамұқ» / ''Purgatory'' (Эрик Робертс және Джон Дэвид Созер) * 2001 — «Америкалық қаһармандар» / ''American Outlaws'' (Колин Фаррелл) * 2005 — «Тура Джесси Джеймс секілді» / ''Just like Jesse James'' (Сэм Шепард) * 2005 — «Джесси Джеймс: Аңыз, Қылмыскер, Террорист» / ''Jesse James: Legend, Outlaw, Terrorist'' (Discovery HD фильмі) * 2007 — «Қорқақ Роберт Фордтың Джесси Джеймсті қалай өлтіргені» / ''The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford'' (Брэд Питт) * 2010 — «Америкалық бандиттер: Фрэнк пен Джесси Джеймс» / ''American Bandits: Frank and Jesse James'' (Питер Фонда) * 2015 — «Пинкертондар» / ''The Pinkertons'' (сериал, Канада) * 2017 — «Уақыттан тыс» / ''Timeless'' («Джесси Джеймстің өлтірілуі» эпизоды, рөлде — Дэниэл Лиссинг) * 2019 — «Ағайынды Джеймстер: Кек» / ''Brothers James: Retribution'' === Ойындар === * 1991 — ''Bill & Ted’s Excellent Video Game Adventure'' * 2001 — ''America: no peace beyond the line'' * 2001 — ''Gunfighter: The Legend of Jesse James'' * 2013 — ''Call of Juarez: Gunslinger'' == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * Settle, William A. Jesse James Was His Name. — University of Nebraska Press, 1977. — 263 p. — ISBN 978-0803258600. * Stiles, T. J. Jesse James: Last Rebel of the Civil War. — Alfred A. Knopf, 2002. — 510 p. — ISBN 978-0375405839. [[Санат:АҚШ қылмыскерлері]] re240rd52k5tscwmyxsq8g1zygnxd55 0 789305 3687925 3687378 2026-10-28T18:02:16Z Kasymov 10777 «[[Санат:Украина|Украина]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3687925 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен | қазақша атауы = Марганец | шынайы атауы = Марганець | сурет = Марганец, Украина.jpg | сурет өлшемі = 280px | сурет сипаттамасы = Марганец қаласының көрінісі | елтаңбасы = Marganec gerb.png | туы = Marhanec prapor.png | ел = Украина | облысы = Днепропетровск облысы | ауданы = Никополь ауданы | құрылған уақыты = 22 қазан 1938 | жер аумағы = 37 | тұрғындар саны = 44980 | санақ жылы = 2022 | уақыт белдеуі = UTC+2 | жазғы уақыт = UTC+3 | ендік = 47.648 | бойлық = 34.617 | телефон коды = +380 5665 | пошта индексі = 53400 | сайт = https://mn.otg.dp.gov.ua/ }} '''Марганец''' ({{lang-uk|Марганець}}) — [[Украина]]ның [[Днепропетровск облысы]] [[Никополь ауданы]]ндағы қала, Марганец қалалық аумақтық қауымдастығының әкімшілік орталығы. [[Днепр]] өзенінің оң жағалауына жақын орналасқан. Украинаның маңызды марганец кенін өндіру орталықтарының бірі. Қала 1938 жылғы 22 қазанда бірнеше кенші кентін біріктіру арқылы құрылған. Оның атауы өңірде өндірілетін [[марганец]] кеніне байланысты шыққан.<ref name="history">{{cite web |url=https://mn.otg.dp.gov.ua/pro-misto/istorichna-dovidka |title=Історична довідка |publisher=Марганецька міська рада |language=uk |access-date=2026-10-26}}</ref> 2022 жылғы 1 қаңтардағы мәлімет бойынша халық саны 44 980 адам болған.<ref name="commons">{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Marhanets |title=Marhanets |publisher=Wikimedia Commons |language=en |access-date=2026-10-26}}</ref> 2025 жылғы 30 қыркүйекте Марганецке «[[Украинаның қаһарман қаласы]]» құрметті атағы берілді.<ref name="hero">{{cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/720/2025 |title=Про присвоєння почесної відзнаки «Місто-герой України» |date=2025-09-30 |publisher=Украина президентінің № 720/2025 жарлығы |language=uk |access-date=2026-10-26}}</ref> == Географиясы == [[Сурет:Wp marganec.jpg|thumb|left|280px|Марганец қаласының көрінісі]] Марганец Украинаның оңтүстік-шығысында, Днепропетровск облысының оңтүстік бөлігінде орналасқан. Қала [[Никополь]] қаласының шығысында, Днепр өзенінің оң жағалауына жақын жерде орналасқан. Қаланың жер бедері Днепр маңы қыраты мен Қара теңіз маңы ойпатының өтпелі аймағына жатады. Аумағында шағын өзен аңғарлары, жыралар, далалық алқаптар және бұрынғы тау-кен өндірісімен байланысты жер бедерінің жасанды пішіндері кездеседі. Қала аумағы арқылы [[Томаковка өзені|Томаковка]], Ревун және басқа шағын өзендер ағып өтеді. Солтүстік бөлігінде Томаковка өзеніндегі Николаев су қоймасы орналасқан. Марганецтің оңтүстік бөлігінен бұрынғы [[Каховка су қоймасы]]ның жағалауына дейін шамамен 1,5 км. 2023 жылы [[Каховка су электр станциясы]] бөгетінің қирауы салдарынан су қоймасы тартылып, аймақтың гидрологиялық жағдайы айтарлықтай өзгерді. Қаланың жалпы аумағы — 37 км². Ол Никополь марганец кен алабының орталық бөлігінде орналасқан.<ref name="encyclopedia">{{cite web |url=https://vue.gov.ua/Марганець_(місто) |title=Марганець (місто) |publisher=Велика українська енциклопедія |language=uk |access-date=2026-10-26}}</ref> === Климаты === Марганецтің климаты қоңыржай континенттік. Жазы ыстық әрі салыстырмалы түрде құрғақ, қысы жұмсақ және қар жамылғысы тұрақсыз. Жазда ауа температурасы жиі +30 °C-тан жоғары көтеріледі. Қыста суық ауа ағындарының әсерінен аяз болуы мүмкін. Жауын-шашынның едәуір бөлігі көктем мен жаз айларына келеді. {| class="wikitable" |+ Марганецтің климаттық көрсеткіштері ! Көрсеткіш ! Мәні |- | Жылдық орташа температура | +9,2 °C |- | Қаңтардың орташа температурасы | −4,4 °C |- | Шілденің орташа температурасы | +22,0 °C |- | Жылдық жауын-шашын мөлшері | 430 мм |- | Орташа салыстырмалы ылғалдылық | 73% |} Көрсетілген мәндер тарихи климаттық сипаттамаларға негізделген.<ref name="encyclopedia"/> == Тарихы == === Ежелгі дәуір === Қазіргі Марганец қаласының аумағын адамдар ежелгі дәуірлерден бастап мекендеген. Қала маңындағы археологиялық зерттеулер барысында қола дәуіріне, ерте темір дәуіріне және кейінгі тарихи кезеңдерге жататын ескерткіштер анықталған. Өңірден біздің заманымызға дейінгі III–II мыңжылдықтарға жататын жерлеу орындары мен қорғандар табылған. Кейінгі кезеңдерде бұл жерлерді [[скифтер]] мен басқа да дала халықтары мекендеген. Днепр өзені ежелгі заманнан бері көлік қатынасы мен сауда жолдарының маңызды бөлігі болды. Өзен аңғарының табиғи жағдайлары адамдардың қоныстануына қолайлы болған.<ref name="localhistory">{{cite web |url=https://www.dnipro.libr.dp.ua/index.php?prj_id=580&route=information/project |title=Марганець — місто козаків і гірників |publisher=Дніпропетровська обласна універсальна наукова бібліотека |language=uk |access-date=2026-10-26}}</ref> === Запорожье казактары кезеңі === XVI ғасырда қазіргі Марганец қаласының маңында [[Запорожье казактары]]ның қоныстары пайда болды. Қазіргі қалаға жақын орналасқан Томаковка аралында XVI ғасырдың екінші жартысында [[Томаковка Сечі]] қалыптасты. Ол Запорожье казактарының алғашқы әскери-саяси орталықтарының бірі болып саналады. Томаковка Сечі Днепр бойындағы казак қауымдарының бірігуіне және олардың әскери ұйымдасуына ықпал етті. Кейін қазіргі Марганецтің батыс бөлігінде Городище қонысы қалыптасты. Бұл мекеннің тарихы казак дәуірімен тығыз байланысты.<ref name="localhistory"/> === Марганец кен орындарының ашылуы === XIX ғасырдың екінші жартысында аймақта марганец кенінің ірі қорлары анықталды. Бұл жаңалық өңірдің экономикалық дамуын түбегейлі өзгертті. 1886 жылдан бастап Никополь марганец кен алабын өнеркәсіптік игеру басталды. Кен орындарының игерілуі металлургия өнеркәсібінің дамуына байланысты жеделдеді. 1891 жылғы шілдеде Городище кенішінде марганец кенін өнеркәсіптік өндіру қолға алынды. Жұмысшылар санының көбеюіне байланысты кеніштер маңында тұрғын үйлер, өндірістік ғимараттар, шеберханалар және көлік инфрақұрылымы салына бастады. 1904 жылы Городище кенішінде Марганец теміржол станциясы салынды. Теміржолдың пайда болуы өндірілген кенді металлургия кәсіпорындарына тасымалдауға мүмкіндік берді. XX ғасырдың басында Марганец маңындағы кен орындары Ресей империясының металлургия өнеркәсібі үшін маңызды шикізат көздерінің біріне айналды.<ref name="history"/> === Кеңестік кезең === 1917 жылғы революциялар мен кейінгі азамат соғысынан соң өңірдің өнеркәсібі қайта ұйымдастырылды. 1920-жылдары марганец кеніштерін қалпына келтіру және жаңғырту жұмыстары жүргізілді. 1926 жылы Городище кеніші Коминтерн атындағы кеніш болып өзгертілді. 1930-жылдардағы индустрияландыру кезеңінде жаңа шахталар мен кен байыту кәсіпорындары іске қосылып, жұмысшы кенттері кеңейе түсті. '''1938 жылғы 22 қазанда''' Украина КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының жарлығымен бірнеше кенші кенті біріктіріліп, Марганец қаласы құрылды. 1940 жылғы 22 ақпанда қала облыстық бағыныстағы қала мәртебесін алды.<ref name="esu">{{cite web |url=https://esu.com.ua/pdf/file/65895.pdf |title=Марганець |publisher=Енциклопедія сучасної України |language=uk |access-date=2026-10-26}}</ref> === Екінші дүниежүзілік соғыс === [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде Марганец неміс әскерлерінің басып алуына ұшырады. 1941 жылғы 17 тамызда қаланы Германия әскерлері басып алды. Оккупация кезеңінде өнеркәсіп кәсіпорындары мен қалалық инфрақұрылым үлкен шығынға ұшырады. 1944 жылғы 6 ақпанда Қызыл армия бөлімдері қаланы Германия әскерлерінен азат етті. Соғыстан кейін шахталар, өндірістік нысандар және тұрғын үйлер қалпына келтірілді.<ref name="esu"/> === Соғыстан кейінгі даму === 1940-жылдардың екінші жартысынан бастап Марганец қарқынды өнеркәсіптік даму кезеңіне өтті. Жаңа шахталар, кен байыту фабрикалары, өндірістік шеберханалар және көлік нысандары салынды. Қалада көпқабатты тұрғын үйлер, мектептер, мәдениет мекемелері мен денсаулық сақтау ұйымдары пайда болды. 1955 жылы тау-кен техникумы ашылды. Бұл оқу орны өңірдегі кен өндіру өнеркәсібіне мамандар даярлауға арналған. 1969 жылы Марганец тарихи-өлкетану мұражайы құрылды. XX ғасырдың екінші жартысында қала халқының саны едәуір өсті. Марганец Днепропетровск облысындағы ірі тау-кен өнеркәсіп орталықтарының біріне айналды.<ref name="esu"/> === Тәуелсіз Украина кезеңі === 1991 жылы Украина тәуелсіздігін қалпына келтіргеннен кейін Марганец елдің өнеркәсіптік қалаларының бірі болып қала берді. Нарықтық экономикаға көшу кезеңінде қала кәсіпорындары өндірістік құрылымын өзгертіп, экономикалық қиындықтарға тап болды. Марганец тау-кен байыту комбинаты қала экономикасының негізгі кәсіпорындарының бірі болып сақталды. 1990-жылдардан бастап халық саны біртіндеп азая бастады. Бұған табиғи өсімнің төмендеуі, көші-қон және өнеркәсіптік жұмыспен қамтудың өзгеруі әсер етті. 2018 жылғы 29 қарашада жергілікті өзін-өзі басқару реформасы аясында Марганец қалалық аумақтық қауымдастығы құрылды. 2020 жылғы 17 шілдедегі әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Марганец Никополь ауданының құрамына енгізілді.<ref name="decentralization">{{cite web |url=https://decentralization.gov.ua/newgromada/3653 |title=Марганецька територіальна громада |publisher=Децентралізація |language=uk |access-date=2026-10-26}}</ref> === Ресейдің Украинаға басып кіруі === 2022 жылғы 24 ақпанда Ресейдің Украинаға кең ауқымды басып кіруі басталды. Марганец Днепр өзенінің бойында, майдан шебіне жақын орналасқандықтан, артиллериялық соққылар мен ұшқышсыз ұшу аппараттарының шабуылдарына ұшырады. Шабуылдар нәтижесінде тұрғын үйлер, өнеркәсіп нысандары, коммуналдық инфрақұрылым және қоғамдық ғимараттар зақымданды. Бейбіт тұрғындар арасында қаза тапқандар мен жараланғандар болды. [[Сурет:Palace of culture in Marhanets after Russian shelling on 10 August 2022 (01).jpg|thumb|right|280px|2022 жылғы 10 тамыздағы Ресей шабуылынан кейінгі мәдениет сарайы]] 2022 жылғы тамызда Марганецтің мәдениет сарайы Ресейдің артиллериялық шабуылынан зақымданды. 2023 жылғы маусымда Каховка су электр станциясы бөгетінің қирауынан кейін өңірдегі су ресурстарының жағдайы күрделене түсті. Каховка су қоймасының тартылуы сумен жабдықтау жүйесіне, табиғи ортаға және шаруашылық қызметке әсер етті. 2025 жылғы 30 қыркүйекте Украина президентінің № 720/2025 жарлығымен Марганецке «Украинаның қаһарман қаласы» құрметті атағы берілді.<ref name="hero"/> 2026 жылы Марганец пен оның айналасындағы елді мекендерге артиллериялық және дрондық шабуылдар жалғасты. == Әкімшілік құрылымы == Марганец — Марганец қалалық аумақтық қауымдастығының әкімшілік орталығы. Қауымдастық 2018 жылы құрылған және 2020 жылғы әкімшілік реформадан кейін Никополь ауданының құрамына енген. {| class="wikitable" |+ Марганец қалалық аумақтық қауымдастығы ! Көрсеткіш ! Мәлімет |- | Әкімшілік орталығы | Марганец қаласы |- | Облысы | Днепропетровск облысы |- | Ауданы | Никополь ауданы |- | Қауымдастық түрі | Қалалық |- | Құрылған жылы | 2018 |- | Жалпы аумағы | 264,1 км² |- | Елді мекендер саны | 8 |- | Әкімшілік коды | UA12080010000029838 |} Қауымдастық құрамына келесі елді мекендер кіреді: # Марганец қаласы; # Марьевка кенті; # Вольное ауылы; # Добрая Надежда ауылы; # Ильинка ауылы; # Максимовка ауылы; # Новокаменка ауылы; # Новокиевка ауылы. Қауымдастық туралы әкімшілік мәліметтер Украинаның орталықсыздандыру порталы мен жергілікті билік органдарының деректеріне негізделген.<ref name="decentralization"/> == Халқы == Марганец халқының саны XX ғасырдың екінші жартысында тау-кен өнеркәсібінің дамуына байланысты өсті. 1980-жылдардың соңында қала халқының саны ең жоғары деңгейлерінің біріне жетті. Кеңес Одағы тарағаннан кейін халық саны біртіндеп төмендеді. Бұған көші-қон, туу деңгейінің төмендеуі және экономикалық өзгерістер әсер етті. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ Марганец қаласы халқының саны ! Жыл ! Тұрғындар саны |- | 1939 | шамамен 20 700 |- | 1959 | 34 422 |- | 1970 | 46 905 |- | 1979 | 50 328 |- | 1989 | шамамен 54 000 |- | 2001 | шамамен 49 500 |- | 2022 | 44 980 |} 2022 жылғы көрсеткіш Ресейдің кең ауқымды басып кіруі басталғанға дейінгі халық санына жатады. Кейінгі жылдарда мәжбүрлі көші-қон мен қауіпсіздік жағдайының нашарлауына байланысты тұрғындар саны өзгерді. Сондықтан 2022 жылғы ресми статистиканы қазіргі нақты халық санымен теңестіруге болмайды. === Ұлттық құрамы === 2001 жылғы Украина халық санағының мәліметі бойынша Марганец тұрғындарының басым бөлігін украиндар құрады. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ Ұлттық құрам, 2001 жыл ! Ұлт ! Үлесі |- | Украиндар | 77,46% |- | Орыстар | 19,85% |- | Басқа ұлт өкілдері | 2,69% |} === Тілдік құрамы === 2001 жылғы санақ бойынша тұрғындардың ана тілі жөніндегі мәліметтері: {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ Ана тілі, 2001 жыл ! Тіл ! Үлесі |- | Украин тілі | 71,81% |- | Орыс тілі | 27,00% |- | Басқа тілдер | 1,19% |} Бұл мәліметтер 2001 жылғы халық санағына қатысты және кейінгі тілдік өзгерістерді көрсетпейді. == Экономикасы == Марганец экономикасының негізін тарихи тұрғыдан тау-кен өнеркәсібі құрайды. Қала Никополь марганец кен алабының аумағында орналасқан. Марганец кені қара металлургияда, әсіресе болат пен ферроқорытпа өндірісінде маңызды шикізат болып табылады. === Марганец тау-кен байыту комбинаты === '''Марганец тау-кен байыту комбинаты''' ({{lang-uk|Марганецький гірничо-збагачувальний комбінат}}) — қаланың негізгі өнеркәсіп кәсіпорындарының бірі. Комбинаттың негізгі өндірістік бағыттары: * марганец кенін жер астынан өндіру; * кенді ашық әдіспен өндіру; * өндірілген кенді байыту; * марганец концентратын дайындау; * өндірістік техниканы пайдалану және жөндеу. Кен өндіру аймақтағы теміржол желісінің, машина жасау кәсіпорындарының және энергетикалық инфрақұрылымның дамуына ықпал етті. Қаланың өнеркәсіптік құрылымында металл өңдеу, кен жабдықтарын жөндеу, құрылыс материалдарын шығару және тамақ өнеркәсібі де орын алған. 2022 жылдан кейінгі соғыс жағдайы өндірістік қызметке, логистикаға және кәсіпорындардың энергиямен қамтамасыз етілуіне елеулі әсер етті.<ref name="encyclopedia"/> == Көлігі == [[Сурет:Railway crossing near Marganets city.jpg|thumb|right|280px|Марганец маңындағы теміржол өткелі]] Марганецте [[Украина темір жолдары]] желісіне кіретін теміржол станциясы орналасқан. Қала Апостолово — Запорожье бағытындағы электрлендірілген теміржол желісімен байланысқан. Теміржол тарихи тұрғыдан марганец кенін және басқа да өнеркәсіп жүктерін тасымалдауда маңызды рөл атқарған. Қала арқылы Украинаның Н23 автомобиль жолы өтеді. Ол өңірді Никополь, Запорожье және басқа қалалармен байланыстырады. Марганецте жергілікті автомобиль көлігі мен қалааралық автобус қатынасы дамыған. Соғыс жағдайында көлік қозғалысының тұрақтылығы мен кестелері өзгеруі мүмкін. == Білімі == Марганецте жалпы орта, кәсіптік және қосымша білім беру мекемелері бар. Қаладағы білім беру жүйесіне лицейлер, гимназия, мектепке дейінгі мекемелер және кәсіптік оқу орындары кіреді. [[Сурет:Марганецька загальноосвітня школа І-ІІІ ст. №3.jpg|thumb|left|280px|Марганец қаласындағы № 3 мектеп]] Қаладағы оқу орындарының қатарында: * Марганец кәсіптік колледжі; * Марганец кәсіптік лицейі; * жалпы білім беретін лицейлер; * гимназия; * балалар өнер мектебі; * балалар мен жасөспірімдер спорт мектептері бар. Марганец кәсіптік колледжінің тарихы 1955 жылы ашылған тау-кен техникумымен байланысты. Оқу орындары тау-кен өнеркәсібі, техникалық мамандықтар және басқа кәсіптік бағыттар бойынша мамандар даярлаған. == Мәдениеті == Марганецтің мәдени өмірі қаладағы өнеркәсіптік және жұмысшы қоныстарының тарихымен байланысты қалыптасты. Қалада мәдениет сарайы, тарихи-өлкетану мұражайы, кітапханалар, балалар өнер мектебі және мәдени-бұқаралық іс-шараларға арналған мекемелер бар. === Кеншілер мәдениет сарайы === Кеншілер мәдениет сарайы — Марганецтің көрнекті қоғамдық ғимараттарының бірі. Ол XX ғасырдың орта шенінде салынып, концерттер, спектакльдер, мерекелік іс-шаралар және шығармашылық ұжымдардың кездесулері өткізілетін орынға айналды. Ғимараттың сәулетінде кеңестік классицизм элементтері байқалады. 2022 жылғы Ресей шабуылдары кезінде мәдениет сарайы зақымданды. === Тарихи-өлкетану мұражайы === Марганец тарихи-өлкетану мұражайы 1969 жылы құрылған. Мұражай экспозициялары қаланың және оның айналасындағы аймақтың тарихына арналған. Негізгі тақырыптары: * ежелгі дәуірдің археологиялық ескерткіштері; * Запорожье казактарының тарихы; * марганец кен орындарының ашылуы; * өнеркәсіптің қалыптасуы; * Екінші дүниежүзілік соғыс; * қаланың мәдени және қоғамдық өмірі. Мұражай жергілікті тарихи мұраны сақтау және зерттеу жұмыстарында маңызды рөл атқарады. === Сәулеті === Марганецтің орталық бөлігінде XX ғасырдың орта шеніне тән тұрғын және қоғамдық ғимараттар сақталған. Олардың бір бөлігі кеңестік классицизм стилінде салынған. [[Сурет:ЗЦП.jpg|thumb|center|650px|Марганец қаласының орталық алаңындағы тарихи ғимараттар]] Қаланың тарихи құрылыстары өнеркәсіптік қоныстан ірі қалалық орталыққа айналу үдерісін көрсетеді. == Табиғаты және экологиясы == Марганец маңында далалық ландшафттар, өзен аңғарлары, жасанды орман алқаптары және бұрынғы кен өндірісімен байланысты аумақтар бар. [[Сурет:Білі тополі 01.jpg|thumb|right|280px|«Ақ теректер» табиғат ескерткіші]] Қала маңындағы табиғи нысандардың бірі — '''«Ақ теректер»''' ({{lang-uk|Білі тополі}}) ботаникалық табиғат ескерткіші. Бұл аумақ 1972 жылдан бері жергілікті маңызы бар табиғат ескерткіші ретінде қорғалады. Марганец пен оның маңындағы негізгі экологиялық мәселелер: * тау-кен өндірісі салдарынан жер бедерінің өзгеруі; * өндірістік қалдықтардың қоршаған ортаға әсері; * жер үсті және жер асты суларының сапасы; * өндірістік аумақтарды қалпына келтіру; * су ресурстарының тапшылығы; * Каховка су қоймасының тартылуынан кейінгі экологиялық өзгерістер. 2023 жылы Каховка бөгетінің қирауы Днепрдің төменгі ағысы мен оның жағалауындағы елді мекендердің экологиялық жағдайына айтарлықтай әсер етті. == Қаланың рәміздері == Марганецтің ресми рәміздері — елтаңба мен ту. <gallery mode="packed" heights="180"> Marganec gerb.png|Марганец қаласының елтаңбасы Marhanec prapor.png|Марганец қаласының туы </gallery> Қаланың рәміздері оның тарихи дамуы мен өнеркәсіптік ерекшеліктерін бейнелейді. == Фотогалерея == <gallery mode="packed" heights="180"> Марганец, Украина.jpg|Марганец қаласының көрінісі Wp marganec.jpg|Қаланың көрінісі ЗЦП.jpg|Орталық алаңдағы ғимараттар Білі тополі 01.jpg|«Ақ теректер» табиғат ескерткіші Білі тополі 02.jpg|Қорғалатын ағаштар Марганецька загальноосвітня школа І-ІІІ ст. №3.jpg|№ 3 мектеп Нове приміщення школи №3.jpg|№ 3 мектептің жаңа ғимараты Palace of culture in Marhanets after Russian shelling on 10 August 2022 (01).jpg|2022 жылғы шабуылдан кейінгі мәдениет сарайы </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиеттер == * ''Енциклопедія сучасної України''. Марганець. — Київ: Інститут енциклопедичних досліджень НАН України. * ''Велика українська енциклопедія''. Марганець (місто). * ''Марганець — місто козаків і гірників''. Дніпропетровська обласна універсальна наукова бібліотека. * Марганецька міська рада. ''Історична довідка''. == Сыртқы сілтемелер == * [https://mn.otg.dp.gov.ua/ Марганец қалалық кеңесінің ресми сайты] * [https://vue.gov.ua/Марганець_(місто) Үлкен украин энциклопедиясындағы Марганец мақаласы] * [https://esu.com.ua/pdf/file/65895.pdf Қазіргі Украина энциклопедиясындағы Марганец мақаласы] * [https://decentralization.gov.ua/newgromada/3653 Марганец қалалық аумақтық қауымдастығы] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Marhanets Марганец — Wikimedia Commons] {{Commonscat|Marhanets}} [[Санат:Украина қалалары]] mhe1t22vqnperzt2ytexgr9psrs2rtt 0 789307 3687926 3687393 2026-10-28T18:02:23Z Kasymov 10777 «[[Санат:Украина|Украина]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3687926 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен | қазақша атауы = Энергодар | шынайы атауы = Енергодар | сурет = Энергодар с высоты птичьего полета.jpg | сурет өлшемі = 280px | сурет сипаттамасы = Энергодар қаласының әуеден көрінісі | ел = Украина | облысы = Запорожье облысы | ауданы = Васильевка ауданы | құрылған уақыты = 12 маусым 1970 | қала мәртебесі = 14 тамыз 1985 | жер аумағы = 63,5 | тұрғындар саны = 52237 | санақ жылы = 2022 | биіктігі = 29 | уақыт белдеуі = UTC+2 | жазғы уақыт = UTC+3 | ендік = 47.49889 | бойлық = 34.65583 | телефон коды = +380 6139 | пошта индексі = 71500 | сайт = https://en.gov.ua/ }} '''Энергодар''' ({{lang-uk|Енергодар}}, {{lang-ru|Энергодар}}) — [[Украина]]ның оңтүстік-шығысындағы [[Запорожье облысы]]ның [[Васильевка ауданы]]нда орналасқан қала, Энергодар қалалық аумақтық қауымдастығының әкімшілік орталығы. [[Днепр]] өзенінің сол жағалауында, бұрынғы [[Каховка су қоймасы]]ның жағасында орналасқан. Украинаның атом және жылу энергетикасының аса маңызды орталықтарының бірі. Қаланың негізі 1970 жылғы 12 маусымда Запорожье мемлекеттік аудандық электр станциясын салуға байланысты қаланды. 1985 жылғы 14 тамызда облыстық маңызы бар қала мәртебесін алды. 2022 жылғы 1 қаңтардағы мәлімет бойынша қалада 52 237 адам тұрған.<ref name="statistics">{{cite web |url=https://db.ukrcensus.gov.ua/ |title=Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022 року |publisher=Украинаның мемлекеттік статистика қызметі |language=uk |date=2022}}</ref> Энергодарда [[Запорожье атом электр станциясы]] мен [[Запорожье жылу электр станциясы]] орналасқан. Запорожье АЭС-і — Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы. Оның алты энергоблогының жалпы орнатылған қуаты 6000 МВт.<ref name="vue">{{cite web |url=https://vue.gov.ua/Енергодар |title=Енергодар |publisher=Велика українська енциклопедія |language=uk |access-date=2026-10-28}}</ref> 2022 жылғы 4 наурыздан бері қала Ресей әскерлерінің оккупациясында. Халықаралық деңгейде Энергодар Украинаның бір бөлігі ретінде танылады. == Атауы == «Энергодар» атауы украин тіліндегі «енергія» («энергия») және «дар» («сый», «тарту») сөздерінен құралған. Оның мағынасы — «энергия сыйы» немесе «энергия тартуы». Қаланың атауы оның электр энергиясын өндіру орталығы ретінде қалыптасуымен тікелей байланысты. 1970 жылы негізі қаланған елді мекен алғашқы екі жыл бойы ресми атаусыз болды. 1972 жылғы 23 қарашада оған Энергодар атауы берілді.<ref name="vue"/> == Географиясы == [[Сурет:Энергодар с высоты птичьего полета.jpg|thumb|left|300px|Энергодар қаласының әуеден көрінісі]] Энергодар Украинаның оңтүстік бөлігінде, [[Днепр]] өзенінің төменгі ағысында орналасқан. Қала өзеннің сол жағалауындағы құмды алқапта салынған. Қаланың солтүстігінде Днепр өзені мен бұрынғы Каховка су қоймасының аумағы орналасқан. Өзеннің қарсы жағында Днепропетровск облысының [[Никополь]] қаласы бар. Облыс орталығы [[Запорожье]] қаласына дейінгі қашықтық автомобиль жолымен шамамен 120 км, ал Украина астанасы [[Киев]]ке дейін шамамен 685 км. Қаланың жер бедері негізінен жазық, кей жерлерінде құмды төбелер мен шағын ойыстар кездеседі. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен 29 м. Энергодардың аумағы шамамен 63,5 км². Үлкен украин энциклопедиясында 63,9 км² көрсетілген; айырмашылық есептеу және әкімшілік аумақ шекараларына байланысты болуы мүмкін.<ref name="vue"/> === Табиғи аумақтары === Энергодардың әкімшілік шекараларында жергілікті маңызы бар екі ландшафттық қорықша орналасқан: * '''«Водянские Кучугуры»''' ({{lang-uk|Водянські кучугури}}) — ауданы 825 га; * '''«Ивановский Бор»''' ({{lang-uk|Іванівський бір}}) — ауданы 797,3 га. Бұл қорғалатын аумақтардың жиынтық көлемі 1622,3 га, яғни қала әкімшілік аумағының шамамен төрттен бір бөлігін құрайды. Қорықшаларда дала, орманды дала және құмды алқаптарға тән өсімдіктер мен жануарлар кездеседі.<ref name="vue"/> === Климаты === Энергодардың климаты қоңыржай континенттік. Жазы ыстық әрі құрғақ, қысы салыстырмалы түрде суық, қар жамылғысы жұқа және тұрақсыз. {| class="wikitable" |+ Энергодардың негізгі климаттық көрсеткіштері ! Көрсеткіш ! Мәні |- | Жылдық орташа ауа температурасы | +9,7 °C |- | Қаңтардың орташа температурасы | −5 °C |- | Шілденің орташа температурасы | +22 °C |- | Орташа тәуліктік температура +10 °C-тан жоғары болатын кезең | 170 күннен астам |} Жазда құрғақшылық пен жоғары температура байқалады. Қыста батыстан келетін ауа массаларының әсерінен жылымықтар жиі болып тұрады. Климаттық жағдайлар далалық табиғат аймағына тән.<ref name="vue"/> == Тарихы == === Қаланың құрылуы === Энергодар — XX ғасырдың екінші жартысында жоспарлы түрде салынған Украинаның ең жас қалаларының бірі. 1969 жылы КСРО билігі Запорожье мемлекеттік аудандық электр станциясын және оның қызметкерлеріне арналған жаңа елді мекен салу туралы шешім қабылдады. 1970 жылғы 12 маусымда инженер Роман Хенох бастаған құрылысшылар Ивановские Кучугуры деп аталған құмды төбелердің біріне алғашқы гранит тасты орнатты. Бұл күн қаланың негізі қаланған ресми күн болып есептеледі. Жаңа елді мекен Запорожье жылу электр станциясының құрылысшыларын, инженерлерін және энергетиктерін орналастыру мақсатында салынды. 1970 жылғы желтоқсанда алғашқы тұрғын үй пайдалануға берілді. 1971 жылы мектеп пен балабақша ашылды. Кейін пошта бөлімшесі, сауда орталығы және басқа да әлеуметтік нысандар салынды. 1972 жылғы 23 қарашада жұмысшы кентіне «Энергодар» атауы берілді.<ref name="vue"/> === Жылу электр станциясының құрылысы === Энергодардың алғашқы ірі өнеркәсіп кәсіпорны Запорожье мемлекеттік аудандық электр станциясы болды. 1972 жылы станцияның қуаты 300 МВт болатын алғашқы энергоблогы іске қосылды. Бірінші құрылыс кезеңінде әрқайсысының қуаты 300 МВт болатын төрт энергоблок салынды. Екінші кезеңде әрқайсысының қуаты 800 МВт болатын үш энергоблок пайдалануға берілді. 1977 жылғы қыркүйекте құрылыс аяқталып, станцияның жалпы қуаты 3600 МВт-қа жетті. Ол өз кезеңінде КСРО-дағы және Еуропадағы аса ірі жылу электр станцияларының бірі болды.<ref name="vue"/> === Атом электр станциясының құрылысы === 1978 жылы Энергодар маңында Запорожье атом электр станциясын салу туралы шешім қабылданды. 1979 жылы станция құрылысы кең көлемде басталып, 1980 жылғы 1 сәуірде бірінші энергоблок реакторының іргетасына алғашқы бетон құйылды. 1982 жылдың соңында бірінші энергоблоктың реакторын монтаждау жұмыстары басталды. 1983 жылы құрылыс бүкілодақтық екпінді комсомол құрылысы мәртебесін алды. 1984 жылғы 21 желтоқсанда алғашқы энергоблок іске қосылды. Кейін басқа энергоблоктар кезең-кезеңімен пайдалануға берілді. 1995 жылы алтыншы энергоблок іске қосылып, станцияның жалпы қуаты 6000 МВт-қа жетті. Запорожье АЭС-інің салынуы қаланың қарқынды өсуіне, жаңа тұрғын аудандардың, мектептердің және мәдениет мекемелерінің ашылуына ықпал етті.<ref name="vue"/> === Қала мәртебесін алуы === 1985 жылғы 14 тамызда, тұрғындар саны 50 мың адамға жеткен кезде, Энергодар облыстық маңызы бар қала мәртебесін алды. 1980-жылдардың соңына қарай қалада тұрғын үй құрылысы, әлеуметтік инфрақұрылым және энергетика саласына қызмет көрсететін кәсіпорындар кеңінен дамыды. Энергодар энергетиктер мен атом саласы мамандарының қаласына айналды. === Тәуелсіз Украина кезеңі === 1991 жылы Украина тәуелсіздігін қалпына келтіргеннен кейін Энергодар елдің энергетика саласындағы негізгі орталықтарының бірі болып қала берді. Запорожье АЭС-і мемлекеттік «Энергоатом» ұлттық атом энергиясын өндіруші компаниясының құрамына кірді. Қалада тұрғын үй құрылысы, білім беру, спорт және мәдениет инфрақұрылымы дамыды. 1995 жылы Запорожье АЭС-інің алтыншы энергоблогының іске қосылуы Украина атом энергетикасының дамуындағы маңызды кезең болды. 2000–2010-жылдары қала экономикасында энергетика саласы жетекші орын алды. Запорожье АЭС-і мен ЖЭС-і тұрғындарды жұмыспен қамтудың негізгі көздері болды. 2020 жылғы әкімшілік-аумақтық реформа нәтижесінде Энергодар Васильевка ауданының құрамына енгізіліп, аттас қалалық аумақтық қауымдастықтың әкімшілік орталығына айналды.<ref name="decentralization">{{cite web |url=https://decentralization.gov.ua/en/newgromada/3916 |title=Enerhodar urban territorial community |publisher=Decentralization in Ukraine |access-date=2026-10-28}}</ref> == Ресейдің Украинаға басып кіруі == === 2022 жылғы оқиғалар === 2022 жылғы 24 ақпанда Ресей Украинаға кең көлемде басып кірді. Ақпан айының соңында Ресей әскерлері Энергодарға жақындады. Қала тұрғындары әскери техниканың қозғалысына кедергі жасау мақсатында жолдарға тосқауылдар орнатты. Жергілікті тұрғындардың бір бөлігі қаланы қорғауға арналған бейбіт шерулерге қатысты. 2022 жылғы 3 наурыздан 4 наурызға қараған түні Запорожье АЭС-і ауданында қарулы қақтығыс болды. Атом станциясының оқу-жаттығу ғимаратында өрт шықты. 2022 жылғы 4 наурызда Ресей әскерлері Энергодар мен Запорожье атом электр станциясын бақылауына алды.<ref name="war">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Enerhodar |title=Battle of Enerhodar |publisher=Wikipedia |language=en |access-date=2026-10-28}}</ref> === Оккупация кезеңі === 2022 жылғы наурыздан бастап Энергодар Ресейдің әскери бақылауында қалды. Украина билігі мен халықаралық құқық қорғау ұйымдары қалада азаматтық тұрғындарды заңсыз ұстау, қорқыту және мәжбүрлі көшіру жағдайлары болғанын хабарлады. Көптеген тұрғындар қаладан кетуге мәжбүр болды. Олардың арасында Запорожье АЭС-інің қызметкерлері мен отбасылары да болды. Қаланың инфрақұрылымы, коммуналдық қызметтері және энергетикалық кәсіпорындары соғыс жағдайында жұмыс істеуге мәжбүр болды. 2026 жылғы маусымда украиналық «Энергоатом» компаниясы қаланың Ресей оккупациясында төрт жылдан астам уақыт болғанын және көптеген тұрғындардың көшіп кеткенін хабарлады.<ref name="energoatom">{{cite web |url=https://www.energoatom.com.ua/news/kolektiv-energoatoma-vitaje-energodarciv-iz-dnem-mista |title=Колектив Енергоатома вітає енергодарців із Днем міста! |date=2026-06-12 |publisher=Енергоатом |language=uk}}</ref> Халықаралық қауымдастықтың басым бөлігі Энергодарды Украинаның халықаралық деңгейде танылған аумағының бөлігі деп есептейді. === Атом электр станциясының қауіпсіздігі === Ресейдің Украинаға басып кіруі барысында Запорожье АЭС-інің қауіпсіздігі халықаралық алаңда ерекше алаңдаушылық туғызды. [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]] (МАГАТЭ) атом электр станциясының жағдайын үздіксіз бақылауға алды. Реакторлардың электр энергиясын өндіруі тоқтатылғанымен, ядролық отынды салқындату және қауіпсіздік жүйелерін жұмыс күйінде ұстау үшін сыртқы электр энергиясы қажет. 2026 жылы станция бірнеше рет сыртқы электрмен жабдықтаудан ажыратылып, резервтік дизель генераторларына көшірілді. 2026 жылғы 20 тамызда сыртқы электрмен жабдықтау қайта үзіліп, қыркүйектің басында зақымданған желі жөнделді. 2026 жылғы 15 қазанда МАГАТЭ-нің арағайындығымен электрмен жабдықтау инфрақұрылымын жөндеуге мүмкіндік беретін жергілікті атысты тоқтату шаралары туралы хабарланды.<ref name="nea">{{cite web |url=https://oecd-nea.org/jcms/pl_66130/ukraine-current-status-of-nuclear-power-installations |title=Ukraine: Current status of nuclear power installations |publisher=OECD Nuclear Energy Agency |date=2026-10-15 |language=en}}</ref> 2026 жылғы қазанның соңындағы жағдай бойынша Запорожье АЭС-інің барлық алты реакторы электр энергиясын өндірмей, тоқтатылған күйде болды. Станцияның ядролық қауіпсіздігі халықаралық бақылаудың маңызды мәселесі болып қала берді. == Халқы == Энергодар халқының саны 1970–1980-жылдары жылу және атом электр станцияларының құрылысына байланысты жылдам өсті. 1985 жылы қала мәртебесін алған кезде тұрғындар саны шамамен 50 мың адамға жетті. {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ Энергодар халқының саны ! Жыл ! Тұрғындар саны ! Мәлімет түрі |- | 1989 | шамамен 47 100 | Халық санағы |- | 2001 | 56 180 | Халық санағы |- | 2011 | 54 484 | Есептік көрсеткіш |- | 2012 | 54 712 | Есептік көрсеткіш |- | 2018 | 53 842 | Есептік көрсеткіш |- | 2021 | 52 887 | Есептік көрсеткіш |- | 2022 | 52 237 | Ресми бағалау |} 2022 жылдан кейінгі халық саны соғыс, мәжбүрлі көші-қон және оккупация жағдайына байланысты едәуір өзгерді. Қазіргі тұрғындардың нақты санын анықтау қиын. Украинаның орталықсыздандыру порталында Энергодар қалалық қауымдастығы үшін 33 756 адам көрсетілген. Алайда мәліметтің нақты есептелген күні көрсетілмегендіктен, оны 2026 жылғы халық саны ретінде пайдалануға болмайды.<ref name="decentralization"/> === Ұлттық құрамы === 2001 жылғы Украина халық санағы бойынша Энергодар тұрғындарының ұлттық құрамы: {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ Энергодар тұрғындарының ұлттық құрамы (2001) ! Ұлт ! Үлесі |- | Украиндар | 57,14% |- | Орыстар | 39,83% |- | Беларустар | 0,76% |- | Болгарлар | 0,34% |- | Татарлар | 0,23% |- | Армяндар | 0,19% |- | Немістер | 0,17% |- | Әзербайжандар | 0,15% |- | Басқа ұлттар | 1,19% |} === Тілдік құрамы === 2001 жылғы халық санағында тұрғындар ана тілі туралы келесі мәліметтерді көрсеткен: {| class="wikitable" style="text-align:right" |+ Ана тілі бойынша халықтың құрамы (2001) ! Тіл ! Адам саны ! Үлесі |- | Орыс тілі | 34 660 | 61,69% |- | Украин тілі | 21 240 | 37,81% |- | Басқа тілдер | 280 | 0,50% |- ! Барлығы ! 56 180 ! 100% |} Бұл мәліметтер тұрғындардың этникалық құрамы мен күнделікті қолданатын тілі бірдей болмағанын көрсетеді. 2001 жылғы санақ мәліметтері қазіргі тілдік жағдайды толық сипаттамайды.<ref name="vue"/> == Әкімшілік құрылымы == Энергодар — Запорожье облысы Васильевка ауданындағы Энергодар қалалық аумақтық қауымдастығының әкімшілік орталығы. Қауымдастық 2020 жылғы әкімшілік-аумақтық реформа аясында құрылды. {| class="wikitable" |+ Энергодар қалалық аумақтық қауымдастығы ! Көрсеткіш ! Мәлімет |- | Мемлекет | Украина |- | Облыс | Запорожье облысы |- | Аудан | Васильевка ауданы |- | Әкімшілік орталық | Энергодар |- | Құрылған жылы | 2020 |- | Аумағы | 63,4 км² |- | Елді мекендер саны | 1 |- | Әкімшілік коды | UA23040110000019947 |- | Қала коды | UA23040110010044100 |} Қауымдастықтың құрамына тек Энергодар қаласы кіреді.<ref name="decentralization"/> == Экономикасы == Энергодардың экономикасы негізінен электр энергиясын өндіруге және энергетикалық кәсіпорындарға қызмет көрсетуге негізделген. Қаланың негізгі өнеркәсіптік кешені екі ірі электр станциясынан тұрады: * Запорожье атом электр станциясы; * Запорожье жылу электр станциясы. Олардың соғысқа дейінгі жиынтық орнатылған қуаты 9600 МВт болған. Энергетика саласының дамуы машина жасау, құрылыс, жабдықтарды жөндеу, көлік және коммуналдық қызмет көрсету кәсіпорындарының қалыптасуына ықпал етті. === Запорожье атом электр станциясы === [[Сурет:ISS021-E-6790 - View of Ukraine.jpg|thumb|right|300px|Днепр бойындағы Энергодар мен энергетикалық нысандардың ғарыштан көрінісі]] '''Запорожье атом электр станциясы''' ({{lang-uk|Запорізька атомна електростанція}}) — Украинаның оңтүстік-шығысындағы, Энергодар қаласы маңында орналасқан атом электр станциясы. Ол Еуропадағы ең ірі атом электр станциясы болып саналады. {| class="wikitable" |+ Запорожье АЭС-інің негізгі сипаттамалары ! Көрсеткіш ! Мәлімет |- | Орналасқан жері | Энергодар, Запорожье облысы |- | Реакторлар саны | 6 |- | Реактор түрі | ВВЭР-1000 |- | Әр энергоблоктың қуаты | 1000 МВт |- | Жалпы орнатылған қуаты | 6000 МВт |- | Алғашқы энергоблоктың іске қосылуы | 1984 |- | Алтыншы энергоблоктың іске қосылуы | 1995 |- | 2026 жылғы жағдайы | Электр энергиясын өндірмейді |} Станцияның алты энергоблогы қысым астындағы сумен жұмыс істейтін ВВЭР-1000 үлгісіндегі реакторлармен жабдықталған. Соғысқа дейін станция Украина электр энергиясының елеулі бөлігін өндірген. 2022 жылғы наурызда Ресей әскерлері станцияны басып алды. Кейін электр энергиясын өндіру тоқтатылды. МАГАТЭ сарапшылары станциядағы ядролық қауіпсіздік пен техникалық жағдайды бақылауды жалғастырды.<ref name="nea"/> === Запорожье жылу электр станциясы === '''Запорожье жылу электр станциясы''' ({{lang-uk|Запорізька теплова електростанція}}) — Энергодардағы көмір мен басқа отын түрлерін пайдалануға есептелген ірі жылу электр станциясы. Оның құрылысы 1970 жылы басталып, алғашқы энергоблогы 1972 жылы пайдалануға берілді. 1977 жылы станцияның құрылысы аяқталды. {| class="wikitable" |+ Запорожье ЖЭС-інің тарихи сипаттамалары ! Көрсеткіш ! Мәлімет |- | Құрылыстың басталуы | 1970 |- | Алғашқы энергоблок | 1972 |- | Құрылыстың аяқталуы | 1977 |- | 300 МВт энергоблоктар | 4 |- | 800 МВт энергоблоктар | 3 |- | Жалпы жобалық қуаты | 3600 МВт |} Станция Энергодар қаласының пайда болуына және өнеркәсіптік дамуына тікелей ықпал еткен. 2022 жылғы Ресейдің басып кіруінен кейін станцияның жұмыс жағдайы мен инфрақұрылымы соғыстың әсеріне ұшырады.<ref name="vue"/> === Басқа кәсіпорындары === Энергодарда энергетика кәсіпорындарынан бөлек құрылыс, машина жасау, жабдықтарды жөндеу және коммуналдық қызмет көрсету ұйымдары қалыптасты. Тарихи деректерде «Энхол», «Атомэнергомаш», «Велич» және коммуналдық меншік кәсіпорындары аталады. Олардың қазіргі қызметінің ауқымы соғыс жағдайына байланысты өзгерген болуы мүмкін. == Көлігі == Энергодардың көлік жүйесі автомобиль, теміржол және өзен көлігі инфрақұрылымынан қалыптасқан. Қалада теміржол вокзалы, автобекет және өзен порты салынған. Энергодардан Васильевка қаласына қарай Р37 аймақтық автомобиль жолы басталады. Теміржол желісі энергетикалық кәсіпорындардың жүк тасымалдауына және өндірістік қажеттіліктеріне қызмет еткен. Қаладағы өзен порты мен көлік инфрақұрылымы Днепр өзенінің көліктік мүмкіндіктерін пайдалануға арналған. 2022 жылдан бері әскери оккупация мен соғыс жағдайына байланысты көлік қатынасы айтарлықтай өзгерді.<ref name="vue"/> == Білімі == Энергодар жоспарлы түрде салынған жас қала болғандықтан, білім беру инфрақұрылымы тұрғын аудандармен қатар қалыптасты. 1971 жылы алғашқы мектеп пен балабақша ашылды. Соғысқа дейін қаладағы білім беру жүйесі 10 жалпы білім беру мекемесін, 11 мектепке дейінгі және 4 мектептен тыс білім беру ұйымын қамтыған. Олардың қатарында: * жалпы білім беретін мектептер; * лицей; * гимназия; * оқу-тәрбие кешендері; * физика-математика бағытындағы мектеп; * балалар музыка мектебі; * балалар көркемсурет мектебі; * мектептен тыс білім беру ұйымдары болған. Энергодардағы білім беру жүйесі әсіресе инженерлік, техникалық және жаратылыстану ғылымдарына бағытталған мамандарды даярлауға ықпал етті.<ref name="vue"/> == Мәдениеті == Энергодардың мәдени өмірі қаланың энергетика орталығы ретінде қалыптасуымен қатар дамыды. Мәдени мекемелердің қатарында «Современник» мәдениет сарайы, балалар музыка және көркемсурет мектептері, көрме залы, кітапханалар мен музейлер бар. === «Современник» мәдениет сарайы === «Современник» ({{lang-uk|Сучасник}}) — Энергодардың негізгі мәдениет мекемелерінің бірі. Мәдениет сарайында 700 орындық үлкен және 150 орындық шағын көрермен залы бар. Соғысқа дейін онда көркемөнерпаздар ұжымдары, шығармашылық үйірмелер мен мәдени іс-шаралар жұмыс істеген. Мекемеде Запорожье жылу электр станциясының тарихына арналған музей де орналасқан.<ref name="vue"/> === Запорожье АЭС-інің музейі === 2002 жылғы 20 желтоқсанда Запорожье АЭС-інің әлеуметтік бағдарламаларды басқару мәдени-іскерлік орталығында станция тарихына арналған музей ашылды. Музей экспозициялары атом электр станциясының құрылысы, дамуы, энергетика саласының мамандары мен еңбек ұжымының қызметіне арналған. === «Добрый театр» фестивалі === 1992 жылдан бастап Энергодарда екі жыл сайын халықаралық «Добрый театр» ({{lang-uk|Добрий театр}}) театр фестивалі өткізіліп келді. Фестивальге Германия, Франция, Швейцария, Румыния, Латвия және басқа елдердің театр ұжымдары қатысқан. Фестивальдің басты марапаты «Күміс қоңырау» деп аталған. 2014 жылдан кейін Ресей-Украина соғысына байланысты фестиваль дәстүрі үзілді.<ref name="vue"/> == Сәулеті және қала құрылысы == [[Сурет:Проспект Энергетиков.jpg|thumb|right|300px|Энергодардағы Энергетиктер даңғылы]] Энергодардың сәулеттік келбеті 1970–1980-жылдардағы кеңестік жоспарлы қала құрылысының үлгісі болып саналады. Қаланың тұрғын аудандары өнеркәсіптік кәсіпорындармен қатар жобаланған. Энергодардың ерекшелігі — тұрғын, өнеркәсіптік және жасыл аймақтардың біртұтас қалалық аумақта орналасуы. Қаладағы тұрғын үйлердің басым бөлігі көпқабатты панельді ғимараттардан тұрады. Кең көшелер, жаяу жүргіншілер жолдары, саябақтар мен қоғамдық алаңдар жоспарланған. 1970 жылғы желтоқсанда алғашқы тұрғын үй пайдалануға берілді. 1974 жылы аурухана, емхана және су-балшықпен емдеу мекемесінен тұратын медициналық кешен салынып бітті. 1975 жылы мәдениет және демалыс саябағы құрылды. Қаланың маңызды демалыс орындарының бірі — бұрынғы Каховка су қоймасымен байланысқан арна бойындағы ұзындығы шамамен екі шақырым болатын жағалау серуендеу аймағы.<ref name="vue"/> == Спорты == Энергодарда спорттың көптеген түрлері дамыған. Қаланың спорт тарихында бокс, желкенді спорт, ескек есу, футбол және жүзу ерекше орын алады. 1971 жылы Украинаға еңбегі сіңген жаттықтырушы Владимир Манзуляның бастамасымен Энергодар бокс мектебі құрылды. 1974 жылы Запорожье жылу электр станциясының жанынан желкенді спорт секциясы ашылды. 1975 жылы оның негізінде яхта клубы құрылды. 2000 жылы Энергодар қалалық желкенді спорт федерациясы қалыптасты. Соғысқа дейін қалада стадион, жүзу бассейні, спорттық-сауықтыру кешені және су спорты базалары жұмыс істеген. Энергодар спортшылары украиналық және халықаралық жарыстарға қатысқан.<ref name="vue"/> == Белгілі тұлғалары == Энергодар қаласымен байланысты белгілі спортшылар мен қоғам қайраткерлері: * '''Владимир Сидоренко''' (1976 жылы туған) — украин кәсіпқой боксшысы, әлем чемпионы; * '''Валерий Сидоренко''' (1976 жылы туған) — украин боксшысы, халықаралық жарыстарға қатысушы; * '''Людмила Бабак''' (1997 жылы туған) — украин спортшысы, каноэде ескек есуден халықаралық жарыстардың жеңімпазы; * '''Роман Хенох''' (1926–2004) — энергетика инженері, Энергодар қаласының алғашқы құрылысшыларының бірі. == Экологиясы == Энергодардың экологиялық жағдайына оның энергетикалық кәсіпорындары, Днепр өзені және қала маңындағы табиғи қорықшалар әсер етеді. Қалада атом және жылу электр станцияларының қатар орналасуы қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне ерекше назар аударуды талап етеді. Негізгі экологиялық мәселелерге: * жылу энергетикасының атмосфераға шығарындылары; * өндірістік қалдықтарды басқару; * су ресурстарын пайдалану; * атом электр станциясының радиациялық қауіпсіздігі; * табиғи қорықшаларды сақтау; * Каховка су қоймасының тартылуынан кейінгі гидрологиялық өзгерістер жатады. 2023 жылғы маусымда Каховка бөгетінің қирауы Днепр бойындағы су ресурстарының жағдайын түбегейлі өзгертті. Запорожье АЭС-інде тоқтатылған реакторларды салқындату үшін тұрақты электрмен жабдықтау мен техникалық су қажет. 2026 жылы МАГАТЭ станцияның сыртқы электрмен жабдықталуындағы үзілістерді ядролық қауіпсіздік үшін маңызды қауіп факторларының бірі ретінде атап өтті.<ref name="nea"/> == Фотогалерея == <gallery mode="packed" heights="180"> Energodar.jpg|Энергодардың 2000-жылдардың басындағы көрінісі Энергодар с высоты птичьего полета.jpg|Қаланың әуеден көрінісі Проспект Энергетиков.jpg|Энергетиктер даңғылы Энергодар. Вид с трубы ТЭС.jpg|Жылу электр станциясының мұржасынан қарағандағы көрініс Пейзаж города.JPG|Қала пейзажы Схід сонця в Енергодарі.jpg|Энергодардағы күннің шығуы Энергодар Весна.jpg|Көктемгі Энергодар Энергодар Лето.jpg|Жазғы көрініс Энергодар Осень.jpg|Күзгі Энергодар Энергодар Зима.jpg|Қысқы Энергодар Энергодар летом 2003 - panoramio.jpg|2003 жылғы Энергодар ISS021-E-6790 - View of Ukraine.jpg|Қаланың ғарыштан түсірілген көрінісі ISS021-E-6791 - View of Ukraine.jpg|Днепр бойындағы энергетикалық кешеннің ғарыштан көрінісі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиеттер == * ''Енергодар''. Велика українська енциклопедія. — Киев. * ''Енергодар''. Енциклопедія сучасної України. — Киев, 2009. * ''Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022 року''. — Киев: Державна служба статистики України, 2022. * ''Ukraine: Current status of nuclear power installations''. OECD Nuclear Energy Agency, 2026. * ''Енергодарська міська територіальна громада''. Украинадағы орталықсыздандыру порталы. == Сыртқы сілтемелер == * [https://en.gov.ua/ Энергодар қалалық кеңесінің ресми сайты] * [https://gromada.en.gov.ua/ Энергодар қалалық аумақтық қауымдастығы] * [https://vue.gov.ua/Енергодар Үлкен украин энциклопедиясындағы Энергодар мақаласы] * [https://esu.com.ua/article-17894 Қазіргі Украина энциклопедиясындағы Энергодар мақаласы] * [https://decentralization.gov.ua/en/newgromada/3916 Энергодар аумақтық қауымдастығының әкімшілік деректері] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Enerhodar Wikimedia Commons — Энергодар суреттері] * [https://www.iaea.org/ Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік] {{Commonscat|Enerhodar}} [[Санат:Украина қалалары]] lhztx1bfjhbv7gzdtlk1ckpp0ml141q 0 789319 3687886 3687760 2026-10-28T17:32:51Z Kasymov 10777 3687886 wikitext text/x-wiki {{Шығанақ |Атауы = Гудзон шығанағы |Төл атауы = en/Hudson Bay/fr/baie d'Hudson/iu/Kangiqsualuk ilua |Сурет = Hudson Bay 2008-07-21 by Aqua.jpg |Сурет тақырыбы = |Шығанақтың түрі = |Ауданы = 1230000 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = |Судың орташа көтерілуі = |Тереңдігі = 258 |Орташа тереңдігі = 100 |Тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Координаттары = 60/-85 |CoordScale = |Өзінен жоғары акватория = |Ел = Канада |Аймақ = |Аудан = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = Hudson Bay }} '''Гудзон шығанағы''' ({{lang-en|Hudson Bay}}, {{lang-fr|baie d'Hudson}}, [[инуктитут]] ''ᑲᖏᖅᓱᐊᓗᒃ ᐃᓗᐊ Kangiqsualuk ilua'') — [[Солтүстік Мұзды мұхит|Солтүстік мұзды мұхит]]тың құрамдас бөлігі болып табылатын, сонымен қатар [[Атлант мұхиты|Атлант мұхит]]ымен шектесетін су айдыны. Ол, шын мәнінде, шығысынан, оңтүстігінен және батысынан Канаданың [[Квебек]], [[Онтарио]], [[Манитоба]] провинцияларымен, сондай-ақ [[Нунавут]] аумағымен қоршалған ішкі теңіз іспетті. Ол Солтүстік мұзды мұхиттағы ең үлкен шығанақ<ref name="Географический атлас для учителей">{{мақала | авторы = | тақырыбы =Географический атлас для учителей средней школы, четвёртое издание | шынайы атауы = | сілтеме = | url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі =ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны =Мәскеу | баспасы =ГУГК | жыл =1980 | ай = | күні = | томы = | нөмірі = | беттері =29 | isbn = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}</ref> және оның ең оңтүстік бөлігін құрайды.<ref name="Лазаревич">{{мақала | авторы = Лазаревич К. С.| тақырыбы =На что надо обратить внимание при изучении географии материков в 7-м классе | шынайы атауы = | сілтеме = https://geo.1sept.ru/article.php?ID=200304803| url-status = | archive-url =https://web.archive.org/web/20241213210442/https://geo.1sept.ru/article.php?ID=200304803 | archive-date =2024-12-13 | тілі =ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[География (журнал)|География]]| түрі = | орны = | баспасы = | жыл =2003 | ай = | күні = | томы = | нөмірі =48 | беттері = | isbn = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}</ref> == География және гидрография == [[Сурет:Hudsonbay.png|нобай|солға|Гудзон шығанағының картасы]] Бұл шығанақ солтүстікте [[Фокс (бұғаз)|Фокс]] және [[Фьюри-энд-Хекла]] бұғаздары арқылы [[Солтүстік Мұзды мұхит]]пен, ал шығыста [[Гудзон бұғазы]] арқылы [[Лабрадор теңізі]]мен жалғасады; басқа жағынан ол негізінен құрлықпен қоршалған.<ref name="TCE">{{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hudson-bay |title=Hudson Bay |author=James H. Marsh |website=The Canadian Encyclopedia |lang=en |date=2009-04-02 |access-date=2020-05-08 |archive-date=2018-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010456/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hudson-bay |url-status=live }}</ref> Солтүстік пен батыста ол Канаданың [[Нунавут]] аумағының материктік жағалауымен, оңтүстікте — [[Манитоба]] және [[Онтарио]] провинцияларымен, ал шығыста [[Квебек]] провинциясымен шектеседі.<ref name="Britannica">{{Britannica|https://www.britannica.com/place/Hudson-Bay|Hudson Bay|2020-05-08}}</ref> Солтүстікте шығанақ сулары [[Баффин Жері|Баффин аралы]]мен шектессе, оңтүстігінде [[Саутгемптон (арал)|Саутгемптон]], [[Котс (арал)|Котс]] және [[Мансел (арал)|Мансел]] сияқты кішірек аралдар орналасқан. Батыс жағалау бойында аралдар жоқ, ал шығыс жағалауында [[Слипер аралдары|Слипер]], [[Оттава аралдары|Оттава]], [[Настапока аралдары|Настапока]] және [[Белчер аралдары|Белчер]] аралдар тобы кездеседі. [[Гудзон шығанағы ойпаттары]] деп аталатын жағалау аймағы негізінен батпақты келеді; мұнда көптеген көлдер мен астыңғы қабатында [[мәңгі тоң]] жатқан шымтезекті батпақтар шоғырланған.<ref name="TCE" /> Жағалау сызығы тек шығыс және солтүстік-шығыс бөліктерінде ғана биіктей түседі;<ref name="Britannica" /> мұнда ежелгі [[шөгінді тау жыныстары|шөгінді жыныстар]]дан түзілген тік жарларды кездестіруге болады.<ref name="TCE" /> Оның ең үлкен ұзындығы 1500 км, ал ең үлкен ені 830 км-ді құрайды.<ref name="TCE" /> [[Британника энциклопедиясы]] деректері бойынша оның ауданы 819 000 км²,<ref name="Britannica" /> ал «Үлкен Ресей энциклопедиясына» сәйкес — 848 000 км².<ref name="BRE" /> Ол негізінен таяз,<ref name="TCE"/> орташа тереңдігі шамамен 100 метрге тең; ең үлкен тереңдігі Encyclopædia Britannica деректері бойынша шамамен 270 метрді,<ref name="Britannica" /> ал «Үлкен Ресей энциклопедиясы» бойынша 258 метрді құрайды.<ref name="BRE" /> Гудзон шығанағының су жинау алаңы шамамен 3,8 миллион км²-ді құрайды, ал оған құятын барлық өзендердің жалпы орташа су шығыны секундына 30 900 текше метрге (м³/с) тең. Шығанаққа құятын ең ірі өзендер мыналар (батыстан шығысқа қарай):<ref name="TCE"/> * Солтүстік-батыста — Честерфилд шығанағы арқылы құятын Казан, Телон және Дубаунт өзендері; * Батыста — Хейс, Нельсон және Черчилл өзендері; * Оңтүстік-батыста — Виниск және Северн өзендері; * Оңтүстік-шығыста — Джеймс шығанағы арқылы құятын Ла-Гранд, Истмейн, Ноттавей, Мус (оның саласы — Абитибимен бірге), Олбани, Аттавапискат және Настапока өзендері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pv08aloddg5gkcjk4ai3s7bzht05osi 3687887 3687886 2026-10-28T17:33:25Z Kasymov 10777 /* География және гидрография */ 3687887 wikitext text/x-wiki {{Шығанақ |Атауы = Гудзон шығанағы |Төл атауы = en/Hudson Bay/fr/baie d'Hudson/iu/Kangiqsualuk ilua |Сурет = Hudson Bay 2008-07-21 by Aqua.jpg |Сурет тақырыбы = |Шығанақтың түрі = |Ауданы = 1230000 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = |Судың орташа көтерілуі = |Тереңдігі = 258 |Орташа тереңдігі = 100 |Тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Координаттары = 60/-85 |CoordScale = |Өзінен жоғары акватория = |Ел = Канада |Аймақ = |Аудан = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = Hudson Bay }} '''Гудзон шығанағы''' ({{lang-en|Hudson Bay}}, {{lang-fr|baie d'Hudson}}, [[инуктитут]] ''ᑲᖏᖅᓱᐊᓗᒃ ᐃᓗᐊ Kangiqsualuk ilua'') — [[Солтүстік Мұзды мұхит|Солтүстік мұзды мұхит]]тың құрамдас бөлігі болып табылатын, сонымен қатар [[Атлант мұхиты|Атлант мұхит]]ымен шектесетін су айдыны. Ол, шын мәнінде, шығысынан, оңтүстігінен және батысынан Канаданың [[Квебек]], [[Онтарио]], [[Манитоба]] провинцияларымен, сондай-ақ [[Нунавут]] аумағымен қоршалған ішкі теңіз іспетті. Ол Солтүстік мұзды мұхиттағы ең үлкен шығанақ<ref name="Географический атлас для учителей">{{мақала | авторы = | тақырыбы =Географический атлас для учителей средней школы, четвёртое издание | шынайы атауы = | сілтеме = | url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі =ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны =Мәскеу | баспасы =ГУГК | жыл =1980 | ай = | күні = | томы = | нөмірі = | беттері =29 | isbn = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}</ref> және оның ең оңтүстік бөлігін құрайды.<ref name="Лазаревич">{{мақала | авторы = Лазаревич К. С.| тақырыбы =На что надо обратить внимание при изучении географии материков в 7-м классе | шынайы атауы = | сілтеме = https://geo.1sept.ru/article.php?ID=200304803| url-status = | archive-url =https://web.archive.org/web/20241213210442/https://geo.1sept.ru/article.php?ID=200304803 | archive-date =2024-12-13 | тілі =ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[География (журнал)|География]]| түрі = | орны = | баспасы = | жыл =2003 | ай = | күні = | томы = | нөмірі =48 | беттері = | isbn = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}</ref> == География және гидрография == [[Сурет:Hudsonbay.png|нобай|солға|Гудзон шығанағының картасы]] Бұл шығанақ солтүстікте [[Фокс (бұғаз)|Фокс]] және [[Фьюри-энд-Хекла]] бұғаздары арқылы [[Солтүстік Мұзды мұхит]]пен, ал шығыста [[Гудзон бұғазы]] арқылы [[Лабрадор теңізі]]мен жалғасады; басқа жағынан ол негізінен құрлықпен қоршалған.<ref name="TCE">{{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hudson-bay |title=Hudson Bay |author=James H. Marsh |website=The Canadian Encyclopedia |lang=en |date=2009-04-02 |access-date=2020-05-08 |archive-date=2018-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010456/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hudson-bay |url-status=live }}</ref> Солтүстік пен батыста ол Канаданың [[Нунавут]] аумағының материктік жағалауымен, оңтүстікте — [[Манитоба]] және [[Онтарио]] провинцияларымен, ал шығыста [[Квебек]] провинциясымен шектеседі.<ref name="Britannica">{{Britannica|https://www.britannica.com/place/Hudson-Bay|Hudson Bay|2020-05-08}}</ref> Солтүстікте шығанақ сулары [[Баффин Жері|Баффин аралы]]мен шектессе, оңтүстігінде [[Саутгемптон (арал)|Саутгемптон]], [[Котс (арал)|Котс]] және [[Мансел (арал)|Мансел]] сияқты кішірек аралдар орналасқан. Батыс жағалау бойында аралдар жоқ, ал шығыс жағалауында [[Слипер аралдары|Слипер]], [[Оттава аралдары|Оттава]], [[Настапока аралдары|Настапока]] және [[Белчер аралдары|Белчер]] аралдар тобы кездеседі. [[Гудзон шығанағы ойпаттары]] деп аталатын жағалау аймағы негізінен батпақты келеді; мұнда көптеген көлдер мен астыңғы қабатында [[мәңгі тоң]] жатқан шымтезекті батпақтар шоғырланған.<ref name="TCE" /> Жағалау сызығы тек шығыс және солтүстік-шығыс бөліктерінде ғана биіктей түседі;<ref name="Britannica" /> мұнда ежелгі [[шөгінді тау жыныстары|шөгінді жыныстар]]дан түзілген тік жарларды кездестіруге болады.<ref name="TCE" /> Оның ең үлкен ұзындығы 1500 км, ал ең үлкен ені 830 км-ді құрайды.<ref name="TCE" /> [[Британника энциклопедиясы]] деректері бойынша оның ауданы 819 000 км², ал «Үлкен Ресей энциклопедиясына» сәйкес — 848 000 км².<ref name="BRE" /> Ол негізінен таяз,<ref name="TCE"/> орташа тереңдігі шамамен 100 метрге тең; ең үлкен тереңдігі Encyclopædia Britannica деректері бойынша шамамен 270 метрді,<ref name="Britannica" /> ал «Үлкен Ресей энциклопедиясы» бойынша 258 метрді құрайды.<ref name="BRE" /> Гудзон шығанағының су жинау алаңы шамамен 3,8 миллион км²-ді құрайды, ал оған құятын барлық өзендердің жалпы орташа су шығыны секундына 30 900 текше метрге (м³/с) тең. Шығанаққа құятын ең ірі өзендер мыналар (батыстан шығысқа қарай):<ref name="TCE"/> * Солтүстік-батыста — Честерфилд шығанағы арқылы құятын Казан, Телон және Дубаунт өзендері; * Батыста — Хейс, Нельсон және Черчилл өзендері; * Оңтүстік-батыста — Виниск және Северн өзендері; * Оңтүстік-шығыста — Джеймс шығанағы арқылы құятын Ла-Гранд, Истмейн, Ноттавей, Мус (оның саласы — Абитибимен бірге), Олбани, Аттавапискат және Настапока өзендері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pxlcqsafbthw2dsfknh2b99ds4uu9wd 3687888 3687887 2026-10-28T17:33:50Z Kasymov 10777 [[Арнайы:Үлесі/Kasymov|Kasymov]] ([[Қатысушы талқылауы:Kasymov|талқылауы]]) істеген нөмір 3687887 нұсқасын [[Уикипедия:Жоққа шығару|жоққа шығарды]] 3687888 wikitext text/x-wiki {{Шығанақ |Атауы = Гудзон шығанағы |Төл атауы = en/Hudson Bay/fr/baie d'Hudson/iu/Kangiqsualuk ilua |Сурет = Hudson Bay 2008-07-21 by Aqua.jpg |Сурет тақырыбы = |Шығанақтың түрі = |Ауданы = 1230000 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = |Судың орташа көтерілуі = |Тереңдігі = 258 |Орташа тереңдігі = 100 |Тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Координаттары = 60/-85 |CoordScale = |Өзінен жоғары акватория = |Ел = Канада |Аймақ = |Аудан = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = Hudson Bay }} '''Гудзон шығанағы''' ({{lang-en|Hudson Bay}}, {{lang-fr|baie d'Hudson}}, [[инуктитут]] ''ᑲᖏᖅᓱᐊᓗᒃ ᐃᓗᐊ Kangiqsualuk ilua'') — [[Солтүстік Мұзды мұхит|Солтүстік мұзды мұхит]]тың құрамдас бөлігі болып табылатын, сонымен қатар [[Атлант мұхиты|Атлант мұхит]]ымен шектесетін су айдыны. Ол, шын мәнінде, шығысынан, оңтүстігінен және батысынан Канаданың [[Квебек]], [[Онтарио]], [[Манитоба]] провинцияларымен, сондай-ақ [[Нунавут]] аумағымен қоршалған ішкі теңіз іспетті. Ол Солтүстік мұзды мұхиттағы ең үлкен шығанақ<ref name="Географический атлас для учителей">{{мақала | авторы = | тақырыбы =Географический атлас для учителей средней школы, четвёртое издание | шынайы атауы = | сілтеме = | url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі =ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны =Мәскеу | баспасы =ГУГК | жыл =1980 | ай = | күні = | томы = | нөмірі = | беттері =29 | isbn = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}</ref> және оның ең оңтүстік бөлігін құрайды.<ref name="Лазаревич">{{мақала | авторы = Лазаревич К. С.| тақырыбы =На что надо обратить внимание при изучении географии материков в 7-м классе | шынайы атауы = | сілтеме = https://geo.1sept.ru/article.php?ID=200304803| url-status = | archive-url =https://web.archive.org/web/20241213210442/https://geo.1sept.ru/article.php?ID=200304803 | archive-date =2024-12-13 | тілі =ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[География (журнал)|География]]| түрі = | орны = | баспасы = | жыл =2003 | ай = | күні = | томы = | нөмірі =48 | беттері = | isbn = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}</ref> == География және гидрография == [[Сурет:Hudsonbay.png|нобай|солға|Гудзон шығанағының картасы]] Бұл шығанақ солтүстікте [[Фокс (бұғаз)|Фокс]] және [[Фьюри-энд-Хекла]] бұғаздары арқылы [[Солтүстік Мұзды мұхит]]пен, ал шығыста [[Гудзон бұғазы]] арқылы [[Лабрадор теңізі]]мен жалғасады; басқа жағынан ол негізінен құрлықпен қоршалған.<ref name="TCE">{{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hudson-bay |title=Hudson Bay |author=James H. Marsh |website=The Canadian Encyclopedia |lang=en |date=2009-04-02 |access-date=2020-05-08 |archive-date=2018-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010456/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hudson-bay |url-status=live }}</ref> Солтүстік пен батыста ол Канаданың [[Нунавут]] аумағының материктік жағалауымен, оңтүстікте — [[Манитоба]] және [[Онтарио]] провинцияларымен, ал шығыста [[Квебек]] провинциясымен шектеседі.<ref name="Britannica">{{Britannica|https://www.britannica.com/place/Hudson-Bay|Hudson Bay|2020-05-08}}</ref> Солтүстікте шығанақ сулары [[Баффин Жері|Баффин аралы]]мен шектессе, оңтүстігінде [[Саутгемптон (арал)|Саутгемптон]], [[Котс (арал)|Котс]] және [[Мансел (арал)|Мансел]] сияқты кішірек аралдар орналасқан. Батыс жағалау бойында аралдар жоқ, ал шығыс жағалауында [[Слипер аралдары|Слипер]], [[Оттава аралдары|Оттава]], [[Настапока аралдары|Настапока]] және [[Белчер аралдары|Белчер]] аралдар тобы кездеседі. [[Гудзон шығанағы ойпаттары]] деп аталатын жағалау аймағы негізінен батпақты келеді; мұнда көптеген көлдер мен астыңғы қабатында [[мәңгі тоң]] жатқан шымтезекті батпақтар шоғырланған.<ref name="TCE" /> Жағалау сызығы тек шығыс және солтүстік-шығыс бөліктерінде ғана биіктей түседі;<ref name="Britannica" /> мұнда ежелгі [[шөгінді тау жыныстары|шөгінді жыныстар]]дан түзілген тік жарларды кездестіруге болады.<ref name="TCE" /> Оның ең үлкен ұзындығы 1500 км, ал ең үлкен ені 830 км-ді құрайды.<ref name="TCE" /> [[Британника энциклопедиясы]] деректері бойынша оның ауданы 819 000 км²,<ref name="Britannica" /> ал «Үлкен Ресей энциклопедиясына» сәйкес — 848 000 км².<ref name="BRE" /> Ол негізінен таяз,<ref name="TCE"/> орташа тереңдігі шамамен 100 метрге тең; ең үлкен тереңдігі Encyclopædia Britannica деректері бойынша шамамен 270 метрді,<ref name="Britannica" /> ал «Үлкен Ресей энциклопедиясы» бойынша 258 метрді құрайды.<ref name="BRE" /> Гудзон шығанағының су жинау алаңы шамамен 3,8 миллион км²-ді құрайды, ал оған құятын барлық өзендердің жалпы орташа су шығыны секундына 30 900 текше метрге (м³/с) тең. Шығанаққа құятын ең ірі өзендер мыналар (батыстан шығысқа қарай):<ref name="TCE"/> * Солтүстік-батыста — Честерфилд шығанағы арқылы құятын Казан, Телон және Дубаунт өзендері; * Батыста — Хейс, Нельсон және Черчилл өзендері; * Оңтүстік-батыста — Виниск және Северн өзендері; * Оңтүстік-шығыста — Джеймс шығанағы арқылы құятын Ла-Гранд, Истмейн, Ноттавей, Мус (оның саласы — Абитибимен бірге), Олбани, Аттавапискат және Настапока өзендері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pv08aloddg5gkcjk4ai3s7bzht05osi 3687889 3687888 2026-10-28T17:34:07Z Kasymov 10777 /* География және гидрография */ 3687889 wikitext text/x-wiki {{Шығанақ |Атауы = Гудзон шығанағы |Төл атауы = en/Hudson Bay/fr/baie d'Hudson/iu/Kangiqsualuk ilua |Сурет = Hudson Bay 2008-07-21 by Aqua.jpg |Сурет тақырыбы = |Шығанақтың түрі = |Ауданы = 1230000 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = |Судың орташа көтерілуі = |Тереңдігі = 258 |Орташа тереңдігі = 100 |Тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Координаттары = 60/-85 |CoordScale = |Өзінен жоғары акватория = |Ел = Канада |Аймақ = |Аудан = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = Hudson Bay }} '''Гудзон шығанағы''' ({{lang-en|Hudson Bay}}, {{lang-fr|baie d'Hudson}}, [[инуктитут]] ''ᑲᖏᖅᓱᐊᓗᒃ ᐃᓗᐊ Kangiqsualuk ilua'') — [[Солтүстік Мұзды мұхит|Солтүстік мұзды мұхит]]тың құрамдас бөлігі болып табылатын, сонымен қатар [[Атлант мұхиты|Атлант мұхит]]ымен шектесетін су айдыны. Ол, шын мәнінде, шығысынан, оңтүстігінен және батысынан Канаданың [[Квебек]], [[Онтарио]], [[Манитоба]] провинцияларымен, сондай-ақ [[Нунавут]] аумағымен қоршалған ішкі теңіз іспетті. Ол Солтүстік мұзды мұхиттағы ең үлкен шығанақ<ref name="Географический атлас для учителей">{{мақала | авторы = | тақырыбы =Географический атлас для учителей средней школы, четвёртое издание | шынайы атауы = | сілтеме = | url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі =ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны =Мәскеу | баспасы =ГУГК | жыл =1980 | ай = | күні = | томы = | нөмірі = | беттері =29 | isbn = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}</ref> және оның ең оңтүстік бөлігін құрайды.<ref name="Лазаревич">{{мақала | авторы = Лазаревич К. С.| тақырыбы =На что надо обратить внимание при изучении географии материков в 7-м классе | шынайы атауы = | сілтеме = https://geo.1sept.ru/article.php?ID=200304803| url-status = | archive-url =https://web.archive.org/web/20241213210442/https://geo.1sept.ru/article.php?ID=200304803 | archive-date =2024-12-13 | тілі =ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[География (журнал)|География]]| түрі = | орны = | баспасы = | жыл =2003 | ай = | күні = | томы = | нөмірі =48 | беттері = | isbn = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}</ref> == География және гидрография == [[Сурет:Hudsonbay.png|нобай|солға|Гудзон шығанағының картасы]] Бұл шығанақ солтүстікте [[Фокс (бұғаз)|Фокс]] және [[Фьюри-энд-Хекла]] бұғаздары арқылы [[Солтүстік Мұзды мұхит]]пен, ал шығыста [[Гудзон бұғазы]] арқылы [[Лабрадор теңізі]]мен жалғасады; басқа жағынан ол негізінен құрлықпен қоршалған.<ref name="TCE">{{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hudson-bay |title=Hudson Bay |author=James H. Marsh |website=The Canadian Encyclopedia |lang=en |date=2009-04-02 |access-date=2020-05-08 |archive-date=2018-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010456/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hudson-bay |url-status=live }}</ref> Солтүстік пен батыста ол Канаданың [[Нунавут]] аумағының материктік жағалауымен, оңтүстікте — [[Манитоба]] және [[Онтарио]] провинцияларымен, ал шығыста [[Квебек]] провинциясымен шектеседі.<ref name="Britannica">{{Britannica|https://www.britannica.com/place/Hudson-Bay|Hudson Bay|2020-05-08}}</ref> Солтүстікте шығанақ сулары [[Баффин Жері|Баффин аралы]]мен шектессе, оңтүстігінде [[Саутгемптон (арал)|Саутгемптон]], [[Котс (арал)|Котс]] және [[Мансел (арал)|Мансел]] сияқты кішірек аралдар орналасқан. Батыс жағалау бойында аралдар жоқ, ал шығыс жағалауында [[Слипер аралдары|Слипер]], [[Оттава аралдары|Оттава]], [[Настапока аралдары|Настапока]] және [[Белчер аралдары|Белчер]] аралдар тобы кездеседі. [[Гудзон шығанағы ойпаттары]] деп аталатын жағалау аймағы негізінен батпақты келеді; мұнда көптеген көлдер мен астыңғы қабатында [[мәңгі тоң]] жатқан шымтезекті батпақтар шоғырланған.<ref name="TCE" /> Жағалау сызығы тек шығыс және солтүстік-шығыс бөліктерінде ғана биіктей түседі;<ref name="Britannica" /> мұнда ежелгі [[шөгінді тау жыныстары|шөгінді жыныстар]]дан түзілген тік жарларды кездестіруге болады.<ref name="TCE" /> Оның ең үлкен ұзындығы 1500 км, ал ең үлкен ені 830 км-ді құрайды.<ref name="TCE" /> [[Британника энциклопедиясы]] деректері бойынша оның ауданы 819 000 км²,<ref name="Britannica" /> ал «Үлкен Ресей энциклопедиясына» сәйкес — 848 000 км². Ол негізінен таяз,<ref name="TCE"/> орташа тереңдігі шамамен 100 метрге тең; ең үлкен тереңдігі Encyclopædia Britannica деректері бойынша шамамен 270 метрді,<ref name="Britannica" /> ал «Үлкен Ресей энциклопедиясы» бойынша 258 метрді құрайды. Гудзон шығанағының су жинау алаңы шамамен 3,8 миллион км²-ді құрайды, ал оған құятын барлық өзендердің жалпы орташа су шығыны секундына 30 900 текше метрге (м³/с) тең. Шығанаққа құятын ең ірі өзендер мыналар (батыстан шығысқа қарай):<ref name="TCE"/> * Солтүстік-батыста — Честерфилд шығанағы арқылы құятын Казан, Телон және Дубаунт өзендері; * Батыста — Хейс, Нельсон және Черчилл өзендері; * Оңтүстік-батыста — Виниск және Северн өзендері; * Оңтүстік-шығыста — Джеймс шығанағы арқылы құятын Ла-Гранд, Истмейн, Ноттавей, Мус (оның саласы — Абитибимен бірге), Олбани, Аттавапискат және Настапока өзендері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} sy2zahdi897pfkcbue1sfl170wakqch 3687890 3687889 2026-10-28T17:34:35Z Kasymov 10777 «[[Санат:Солтүстік Мұзды мұхит шығанақтары|Солтүстік Мұзды мұхит шығанақтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3687890 wikitext text/x-wiki {{Шығанақ |Атауы = Гудзон шығанағы |Төл атауы = en/Hudson Bay/fr/baie d'Hudson/iu/Kangiqsualuk ilua |Сурет = Hudson Bay 2008-07-21 by Aqua.jpg |Сурет тақырыбы = |Шығанақтың түрі = |Ауданы = 1230000 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = |Судың орташа көтерілуі = |Тереңдігі = 258 |Орташа тереңдігі = 100 |Тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Координаттары = 60/-85 |CoordScale = |Өзінен жоғары акватория = |Ел = Канада |Аймақ = |Аудан = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = Hudson Bay }} '''Гудзон шығанағы''' ({{lang-en|Hudson Bay}}, {{lang-fr|baie d'Hudson}}, [[инуктитут]] ''ᑲᖏᖅᓱᐊᓗᒃ ᐃᓗᐊ Kangiqsualuk ilua'') — [[Солтүстік Мұзды мұхит|Солтүстік мұзды мұхит]]тың құрамдас бөлігі болып табылатын, сонымен қатар [[Атлант мұхиты|Атлант мұхит]]ымен шектесетін су айдыны. Ол, шын мәнінде, шығысынан, оңтүстігінен және батысынан Канаданың [[Квебек]], [[Онтарио]], [[Манитоба]] провинцияларымен, сондай-ақ [[Нунавут]] аумағымен қоршалған ішкі теңіз іспетті. Ол Солтүстік мұзды мұхиттағы ең үлкен шығанақ<ref name="Географический атлас для учителей">{{мақала | авторы = | тақырыбы =Географический атлас для учителей средней школы, четвёртое издание | шынайы атауы = | сілтеме = | url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі =ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны =Мәскеу | баспасы =ГУГК | жыл =1980 | ай = | күні = | томы = | нөмірі = | беттері =29 | isbn = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}</ref> және оның ең оңтүстік бөлігін құрайды.<ref name="Лазаревич">{{мақала | авторы = Лазаревич К. С.| тақырыбы =На что надо обратить внимание при изучении географии материков в 7-м классе | шынайы атауы = | сілтеме = https://geo.1sept.ru/article.php?ID=200304803| url-status = | archive-url =https://web.archive.org/web/20241213210442/https://geo.1sept.ru/article.php?ID=200304803 | archive-date =2024-12-13 | тілі =ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[География (журнал)|География]]| түрі = | орны = | баспасы = | жыл =2003 | ай = | күні = | томы = | нөмірі =48 | беттері = | isbn = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}</ref> == География және гидрография == [[Сурет:Hudsonbay.png|нобай|солға|Гудзон шығанағының картасы]] Бұл шығанақ солтүстікте [[Фокс (бұғаз)|Фокс]] және [[Фьюри-энд-Хекла]] бұғаздары арқылы [[Солтүстік Мұзды мұхит]]пен, ал шығыста [[Гудзон бұғазы]] арқылы [[Лабрадор теңізі]]мен жалғасады; басқа жағынан ол негізінен құрлықпен қоршалған.<ref name="TCE">{{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hudson-bay |title=Hudson Bay |author=James H. Marsh |website=The Canadian Encyclopedia |lang=en |date=2009-04-02 |access-date=2020-05-08 |archive-date=2018-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010456/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hudson-bay |url-status=live }}</ref> Солтүстік пен батыста ол Канаданың [[Нунавут]] аумағының материктік жағалауымен, оңтүстікте — [[Манитоба]] және [[Онтарио]] провинцияларымен, ал шығыста [[Квебек]] провинциясымен шектеседі.<ref name="Britannica">{{Britannica|https://www.britannica.com/place/Hudson-Bay|Hudson Bay|2020-05-08}}</ref> Солтүстікте шығанақ сулары [[Баффин Жері|Баффин аралы]]мен шектессе, оңтүстігінде [[Саутгемптон (арал)|Саутгемптон]], [[Котс (арал)|Котс]] және [[Мансел (арал)|Мансел]] сияқты кішірек аралдар орналасқан. Батыс жағалау бойында аралдар жоқ, ал шығыс жағалауында [[Слипер аралдары|Слипер]], [[Оттава аралдары|Оттава]], [[Настапока аралдары|Настапока]] және [[Белчер аралдары|Белчер]] аралдар тобы кездеседі. [[Гудзон шығанағы ойпаттары]] деп аталатын жағалау аймағы негізінен батпақты келеді; мұнда көптеген көлдер мен астыңғы қабатында [[мәңгі тоң]] жатқан шымтезекті батпақтар шоғырланған.<ref name="TCE" /> Жағалау сызығы тек шығыс және солтүстік-шығыс бөліктерінде ғана биіктей түседі;<ref name="Britannica" /> мұнда ежелгі [[шөгінді тау жыныстары|шөгінді жыныстар]]дан түзілген тік жарларды кездестіруге болады.<ref name="TCE" /> Оның ең үлкен ұзындығы 1500 км, ал ең үлкен ені 830 км-ді құрайды.<ref name="TCE" /> [[Британника энциклопедиясы]] деректері бойынша оның ауданы 819 000 км²,<ref name="Britannica" /> ал «Үлкен Ресей энциклопедиясына» сәйкес — 848 000 км². Ол негізінен таяз,<ref name="TCE"/> орташа тереңдігі шамамен 100 метрге тең; ең үлкен тереңдігі Encyclopædia Britannica деректері бойынша шамамен 270 метрді,<ref name="Britannica" /> ал «Үлкен Ресей энциклопедиясы» бойынша 258 метрді құрайды. Гудзон шығанағының су жинау алаңы шамамен 3,8 миллион км²-ді құрайды, ал оған құятын барлық өзендердің жалпы орташа су шығыны секундына 30 900 текше метрге (м³/с) тең. Шығанаққа құятын ең ірі өзендер мыналар (батыстан шығысқа қарай):<ref name="TCE"/> * Солтүстік-батыста — Честерфилд шығанағы арқылы құятын Казан, Телон және Дубаунт өзендері; * Батыста — Хейс, Нельсон және Черчилл өзендері; * Оңтүстік-батыста — Виниск және Северн өзендері; * Оңтүстік-шығыста — Джеймс шығанағы арқылы құятын Ла-Гранд, Истмейн, Ноттавей, Мус (оның саласы — Абитибимен бірге), Олбани, Аттавапискат және Настапока өзендері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Солтүстік Мұзды мұхит шығанақтары]] culjokf4to1uoofk6duci9uuxo5j8l6 3687891 3687890 2026-10-28T17:34:55Z Kasymov 10777 «[[Санат:Канада шығанақтары|Канада шығанақтары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3687891 wikitext text/x-wiki {{Шығанақ |Атауы = Гудзон шығанағы |Төл атауы = en/Hudson Bay/fr/baie d'Hudson/iu/Kangiqsualuk ilua |Сурет = Hudson Bay 2008-07-21 by Aqua.jpg |Сурет тақырыбы = |Шығанақтың түрі = |Ауданы = 1230000 |Көлемі = |Жағалау сызығының ұзындығы = |Судың орташа көтерілуі = |Тереңдігі = 258 |Орташа тереңдігі = 100 |Тұздылығы = |Судың мөлдірлігі = |Суды жинау ауданы = |Құятын өзендер = |Координаттары = 60/-85 |CoordScale = |Өзінен жоғары акватория = |Ел = Канада |Аймақ = |Аудан = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = Hudson Bay }} '''Гудзон шығанағы''' ({{lang-en|Hudson Bay}}, {{lang-fr|baie d'Hudson}}, [[инуктитут]] ''ᑲᖏᖅᓱᐊᓗᒃ ᐃᓗᐊ Kangiqsualuk ilua'') — [[Солтүстік Мұзды мұхит|Солтүстік мұзды мұхит]]тың құрамдас бөлігі болып табылатын, сонымен қатар [[Атлант мұхиты|Атлант мұхит]]ымен шектесетін су айдыны. Ол, шын мәнінде, шығысынан, оңтүстігінен және батысынан Канаданың [[Квебек]], [[Онтарио]], [[Манитоба]] провинцияларымен, сондай-ақ [[Нунавут]] аумағымен қоршалған ішкі теңіз іспетті. Ол Солтүстік мұзды мұхиттағы ең үлкен шығанақ<ref name="Географический атлас для учителей">{{мақала | авторы = | тақырыбы =Географический атлас для учителей средней школы, четвёртое издание | шынайы атауы = | сілтеме = | url-status = | archive-url = | archive-date = | тілі =ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = | түрі = | орны =Мәскеу | баспасы =ГУГК | жыл =1980 | ай = | күні = | томы = | нөмірі = | беттері =29 | isbn = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}</ref> және оның ең оңтүстік бөлігін құрайды.<ref name="Лазаревич">{{мақала | авторы = Лазаревич К. С.| тақырыбы =На что надо обратить внимание при изучении географии материков в 7-м классе | шынайы атауы = | сілтеме = https://geo.1sept.ru/article.php?ID=200304803| url-status = | archive-url =https://web.archive.org/web/20241213210442/https://geo.1sept.ru/article.php?ID=200304803 | archive-date =2024-12-13 | тілі =ru | жауапты = | баспа авторы = | басылым = [[География (журнал)|География]]| түрі = | орны = | баспасы = | жыл =2003 | ай = | күні = | томы = | нөмірі =48 | беттері = | isbn = | issn = | doi = | zbl = | bibcode = | arxiv = | pmid = | jstor = }}</ref> == География және гидрография == [[Сурет:Hudsonbay.png|нобай|солға|Гудзон шығанағының картасы]] Бұл шығанақ солтүстікте [[Фокс (бұғаз)|Фокс]] және [[Фьюри-энд-Хекла]] бұғаздары арқылы [[Солтүстік Мұзды мұхит]]пен, ал шығыста [[Гудзон бұғазы]] арқылы [[Лабрадор теңізі]]мен жалғасады; басқа жағынан ол негізінен құрлықпен қоршалған.<ref name="TCE">{{cite web |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hudson-bay |title=Hudson Bay |author=James H. Marsh |website=The Canadian Encyclopedia |lang=en |date=2009-04-02 |access-date=2020-05-08 |archive-date=2018-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181211010456/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/hudson-bay |url-status=live }}</ref> Солтүстік пен батыста ол Канаданың [[Нунавут]] аумағының материктік жағалауымен, оңтүстікте — [[Манитоба]] және [[Онтарио]] провинцияларымен, ал шығыста [[Квебек]] провинциясымен шектеседі.<ref name="Britannica">{{Britannica|https://www.britannica.com/place/Hudson-Bay|Hudson Bay|2020-05-08}}</ref> Солтүстікте шығанақ сулары [[Баффин Жері|Баффин аралы]]мен шектессе, оңтүстігінде [[Саутгемптон (арал)|Саутгемптон]], [[Котс (арал)|Котс]] және [[Мансел (арал)|Мансел]] сияқты кішірек аралдар орналасқан. Батыс жағалау бойында аралдар жоқ, ал шығыс жағалауында [[Слипер аралдары|Слипер]], [[Оттава аралдары|Оттава]], [[Настапока аралдары|Настапока]] және [[Белчер аралдары|Белчер]] аралдар тобы кездеседі. [[Гудзон шығанағы ойпаттары]] деп аталатын жағалау аймағы негізінен батпақты келеді; мұнда көптеген көлдер мен астыңғы қабатында [[мәңгі тоң]] жатқан шымтезекті батпақтар шоғырланған.<ref name="TCE" /> Жағалау сызығы тек шығыс және солтүстік-шығыс бөліктерінде ғана биіктей түседі;<ref name="Britannica" /> мұнда ежелгі [[шөгінді тау жыныстары|шөгінді жыныстар]]дан түзілген тік жарларды кездестіруге болады.<ref name="TCE" /> Оның ең үлкен ұзындығы 1500 км, ал ең үлкен ені 830 км-ді құрайды.<ref name="TCE" /> [[Британника энциклопедиясы]] деректері бойынша оның ауданы 819 000 км²,<ref name="Britannica" /> ал «Үлкен Ресей энциклопедиясына» сәйкес — 848 000 км². Ол негізінен таяз,<ref name="TCE"/> орташа тереңдігі шамамен 100 метрге тең; ең үлкен тереңдігі Encyclopædia Britannica деректері бойынша шамамен 270 метрді,<ref name="Britannica" /> ал «Үлкен Ресей энциклопедиясы» бойынша 258 метрді құрайды. Гудзон шығанағының су жинау алаңы шамамен 3,8 миллион км²-ді құрайды, ал оған құятын барлық өзендердің жалпы орташа су шығыны секундына 30 900 текше метрге (м³/с) тең. Шығанаққа құятын ең ірі өзендер мыналар (батыстан шығысқа қарай):<ref name="TCE"/> * Солтүстік-батыста — Честерфилд шығанағы арқылы құятын Казан, Телон және Дубаунт өзендері; * Батыста — Хейс, Нельсон және Черчилл өзендері; * Оңтүстік-батыста — Виниск және Северн өзендері; * Оңтүстік-шығыста — Джеймс шығанағы арқылы құятын Ла-Гранд, Истмейн, Ноттавей, Мус (оның саласы — Абитибимен бірге), Олбани, Аттавапискат және Настапока өзендері. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Солтүстік Мұзды мұхит шығанақтары]] [[Санат:Канада шығанақтары]] qies53thfbjyxzwzcs0havtzzmsqn1x 0 789330 3687796 3687597 2026-10-28T14:16:22Z Marksscheider 183882 3687796 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Делберт Манн |шынайы есімі = {{lang-en|Delbert Mann}} |сурет = Jack Metzger – Heidi 1967 ETH-BIB Com L16-0706-0002-0006 crop.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = Делберт Манн (1967) |туған кездегі есімі = Делберт Мартин Манн кіші |туған күні = 30.01.1920 |туған жері = {{туғанжері|Лоренс (Канзас)|Лоренсте (Канзас)}}, [[Канзас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 11.11.2007 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос-Анджелес|Лос Анжелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}<br />{{кинопродюсер|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = [[1949 жыл|1949]] — [[1994 жыл|1994]] |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Алтын пальма бұтағы]]» (1955)<br />«[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1956) |imdb_id = 0542720 |сайты = |ортаққор = Delbert Mann }} '''Делберт Манн''' ({{lang-en|Delbert Mann}}; туған кездегі есімі — '''Делберт Мартин Манн кіші''' ({{lang-en|Delbert Martin Mann, Jr.}}); [[30 қаңтар]] [[1920 жыл|1920]], [[Лоренс (Канзас)|Лоренс]], [[Канзас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] — [[11 қараша]] [[2007 жыл|2007]], [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америка]]лық [[кинорежиссёр]] және [[кинопродюсер]], сонымен қатар телевизия режиссері. [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]] жұмысы үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының иегері атанған ол — әлемдік кинематограф тарихында бұл марапатты дебюттік фильмы үшін алған алты режиссердің бірі. 1967–1971 жылдары [[Америка режиссерлер гильдиясы]]ның президенті қызметін атқарды. == Өмірбаяны == Колледж оқытушысының отбасында дүниеге келген.<ref name="imdbbio"/> [[Теннесси]] штатының [[Нэшвилл]] қаласындағы [[Вандербильт университеті]]н бітірген. 1941 жылы оқуын тәмамдап, әскерге шақырылды. [[АҚШ Армиясының әскери-әуе күштері]]нің ұшқышы ретінде [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тың еуропалық майданындағы ұрыс әрекеттеріне қатысты. Соғыс аяқталған соң демобилизациядан өткеннен кейін Манн [[Йель университеті]]нің драма өнері мектебіне түсіп, кейін [[Оңтүстік Каролина|Оңтүстік Каролина]] штатындағы [[Колумбия (Оңтүстік Каролина)|Колумбия]] қаласының театрында жұмыс істеді. 1949 жылы досы, режиссер әрі продюсер [[Фред Коу]]дың шақыруымен [[Нью-Йорк]]ке көшіп барып, [[NBC]] телеарнасында еңбек етті. Көп ұзамай америкалық телевизияның ең танымал режиссерлерінің біріне айналып,<ref name="imdbbio">[http://www.imdb.com/name/nm0542720/bio Өмірбаяны] {{Wayback|url=http://www.imdb.com/name/nm0542720/bio |date=20071115073756 }}{{ref|en}} на сайте [[IMDb]]</ref> 1954 жылы [[Пол Ньюман]] ойнаған ''Our Town'' телефильміндегі режиссерлік жұмысы үшін «[[Эмми]]» сыйлығына номинация алды. Бұдан бір жыл бұрын Манн телевизия үшін [[Пэдди Чаефски]]дің сценарийі бойынша «Марти» атты фильмді түсірген болатын. Орташа табысқа қол жеткізген бұл телеқойылым 1955 жылы толықметражды көркем фильмге айналды. Шамамен 350 000 [[АҚШ доллары|долларға]] түсірілген «[[Марти (фильм)|Марти]]» прокатында 3 000 000 долларға жуық қаржы жинап,<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0048356/business Фильмнің прокаттық тағдыры туралы деректер] {{Wayback|url=http://www.imdb.com/title/tt0048356/business |date=20070429044929 }}{{ref|en}} на [[IMDb]]</ref> 1950 жылдардың ортасында үлкен жетістікке жетіп саналды. Туынды 4 «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын, соның ішінде ең үздік фильм (продюсер [[Харольд Хехт]]ке берілді) және ең үздік режиссура марапаттарын иеленді. Сондай-ақ [[Канн кинофестивалі]]нің «[[Алтын пальма бұтағы]]» жүлдесіне ие болды (бұл сыйлықтың алғашқы берілген жылы, бұған дейін Каннда «Бас жүлде» табысталатын). Кейінгі жылдары Маннға бұрынғыдай ірі жетістікке қол жеткізу қиынға соқты, алайда ол өз телефильмдері үшін тағы екі мәрте (1978 және 1980 жылдары) «Эмми» сыйлығына ұсынылды. Манн төрт жыл бойы (1967–1971) [[Америка режиссерлер гильдиясы]]ның президенті қызметін атқарды. Манн 2007 жылы 11 қарашада [[Лос-Анджелес]] қаласындағы госпитальда [[пневмония]]дан 87 жасында қайтыс болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:АҚШ телережиссерлері]] [[Санат:Пневмониядан қайтыс болғандар]] [[Санат:Америка режиссерлер гильдиясы сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:Йель университеті түлектері]] [[Санат:Америка режиссерлер гильдиясының президенттері]] [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] e7ynu4ex0kobusgi9749c5lxbfy664a 0 789333 3687797 3687618 2026-10-28T14:16:29Z Marksscheider 183882 3687797 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Франклин Дж. Шеффнер |шынайы есімі = {{lang-en|Franklin J. Schaffner}} |сурет = Franklin J. Schaffner (1977) cropped.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = Франклин Дж. Шеффнер (1977) |туған кездегі есімі = Франклин Джеймс Шеффнер |туған күні = 30.05.1920 |туған жері = {{туғанжері|Токио|Токиода}}, [[Жапония]] |қайтыс болған күні = 02.07.1989 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Санта-Моника|Санта-Моникада}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = [[1949 жыл|1949]] — [[1989 жыл|1989]] |бағыты = [[Вестерн]], [[шытырман оқиғалы фильм|шытырман оқиғалар]], [[триллер]] |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1971)<br>«[[Эмми]]» (1955, 1956 — екі мәрте, 1962) |imdb_id = |сайты = |ортаққор = Franklin J. Schaffner }} '''Франклин Джеймс Шеффнер''' ({{lang-en|Franklin James Schaffner}}; [[30 мамыр]] [[1920 жыл|1920]], [[Токио]], [[Жапония]] — [[2 шілде]] [[1989 жыл|1989]], [[Санта-Моника]], [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық кино және телевизия режиссері. «[[Паттон (фильм)|Паттон]]» (1970) фильмі үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының иегері, «[[Соғыс әміршісі (фильм)|Соғыс әміршісі]]», «[[Маймылдар ғаламшары (фильм, 1968)|Маймылдар ғаламшары]]», «[[Көбелек (фильм, 1973)|Көбелек]]», «[[Николай және Александра]]» және т.б. фильмдердің қоюшысы. Сондай-ақ 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында телевизиялық бағдарламаларды түсіруге қозғалмалы камераларды пайдаланудың жаңа әдістерін енгізуімен танымал, бұл көрерменнің статикалық көрнекі қатарымен салыстырғанда жаңалықтар бағдарламалары мен репортаждарын қабылдауын айтарлықтай өзгертті. 1987–1989 жылдары — [[Америка режиссерлер гильдиясы]]ның президенті. == Өмірбаяны == 1920 жылы [[Токио]] қаласында [[Протестантизм|протестант]] миссионерлерінің отбасында дүниеге келген<ref>{{Cite news|accessdate=2021-07-31|first=Thomas|last=Morgan|date=1989-07-03|website=The New York Times|title=Franklin J. Schaffner Dies at 69; An Oscar-Winning Film Director|url=https://www.nytimes.com/1989/07/03/obituaries/franklin-j-schaffner-dies-at-69-an-oscar-winning-film-director.html|archive-date=2021-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731165404/https://www.nytimes.com/1989/07/03/obituaries/franklin-j-schaffner-dies-at-69-an-oscar-winning-film-director.html|url-status=live}}</ref>. Жасөспірім шағында отбасымен бірге [[АҚШ]]-қа көшіп келді. [[Пенсильвания]] штатындағы Ланкастер округінде колледж оқып жүргенде драма студиясының жұмысына әуестенді. [[Колумбия университеті]]не түсіп, [[юриспруденция]] мамандығын оқыды. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде оқуын аяқтамай, [[АҚШ Әскери-теңіз күштері]]не әскери қызметке шақырылды. [[Солтүстік Африка науқаны|Солтүстік Африкадағы ұрыс әрекеттеріне]], [[Еуропа|Еуропадағы]] шайқастарға қатысты, кейін [[АҚШ ӘТК Тынық мұхит флоты]]на ауыстырылды. Әскери қызметін аяқтаған соң АҚШ-қа оралып, [[CBS]] телестудиясында жұмыс істей бастады. 1954 жылы-ақ [[Реджинальд Роуздың]] «Он екі ашулы кісі» пьесасының телевизиялық қойылымы үшін өзінің алғашқы «[[Эмми]]» сыйлығын иеленді (1957 жылы бұл пьесаны [[Сидни Люмет]] [[12 ашулы кісі (фильм, 1957)|аттас көркем фильм]] ретінде табысты түрде экранға шығарды). Келесі жылы Шеффнер Бродвей театр сахнасындағы «Кейн» кемесіндегі бүлік. Трибунал» ({{lang-en|The Caine Mutiny Court-Martial}}) пьесасының телебейімдеуін жасағаны үшін тағы екі «[[Эмми]]» сыйлығын алды. «[[Қорғаушылар (телесериал, 1961)|Қорғаушылар]]» сериалының алғашқы маусымдарындағы режиссерлік жұмысы жоғары бағаланып, оған төртінші «Эмми» сыйлығын әкелді. 1963 жылы сыни пікірлері жақсы болған өзінің тұңғыш толықметражды «Стриптизші» ({{lang-en|The Stripper}}) көркем фильмін түсірді. 1964 жылы [[Гор Видал]]дың пьесасы бойынша басты рөлді [[Генри Фонда]] сомдаған [[Ең лайықты (фильм)|«Ең лайықты»]] ({{lang-en|The Best Man}}) саяси драмасын сахналады. Бұл фильм бірнеше кинематографиялық марапатқа ұсынылып, [[Карловы Вары кинофестивалі]]нің арнайы қазылар алқасының жүлдесіне ие болды. 1965 жылғы «The War Lord» («Соғыс әміршісі») атты келесі фильм [[Голливуд]] үшін біршама жаңашыл туынды болды. Себебі ол дәстүрлі [[рыцарлық]] романтизмнен өзгеше түрде, [[феодализм]] дәуіріндегі әлеуметтік теңсіздіктің жағымсыз тұстарын көрсетіп, христиан діні мен [[Паганизм|паган дінінің]] күресі тақырыбын көтерді. Басты рөлді [[Юл Бриннер]] сомдаған «Қос агент» ({{lang-en|The Double Man}}) саяси детективі 1967 жылы [[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] түсірілгенімен, халықаралық деңгейде үлкен жетістікке жете алмады. [[Америка кино институты]] оның атымен аталатын жыл сайынғы сыйлық тағайындады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:АҚШ телережиссерлері]] [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары]] [[Санат:Америка режиссерлер гильдиясының президенттері]] [[Санат:Эмми сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка режиссерлер гильдиясы сыйлығының лауреаттары]] ad2wscuuyn8mz3hzlxbx42dt0y3s7g6 1 789351 3687780 2026-10-28T12:51:49Z ~2026-57487-14 187674 /* Тақырыбы: Мақала атауын «Досжан Кураков (Құрақтың Досжаны)» деп өзгерту (жылжыту) туралы өтініш */ жаңа бөлім 3687780 wikitext text/x-wiki == Тақырыбы: Мақала атауын «Досжан Кураков (Құрақтың Досжаны)» деп өзгерту (жылжыту) туралы өтініш == Досжан Құрақұлы мақаласының атауын «Досжан Кураков (Құрақтың Досжаны)» деп өзгертуді сұраймын. Өйткені ол Құрақтың ұлы емес, немересі (Құрақтан тараған Наурызбай, одан Досжан). Паспорттағы ресми аты-жөні мен тарихи деректерге сай осылай өзгертуіңізді өтінемін. [[Арнайы:Үлесі/~2026-57487-14|~2026-57487-14]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-57487-14|talk]]) 17:51, 2026 ж. қазанның 28 (+05) ef88ol6zv792tnsfnxdrhg0l4meg0q2 3 789352 3687783 2026-10-28T12:55:15Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3687783 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Аидос}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 17:55, 2026 ж. қазанның 28 (+05) 0mtr5snth7ijpfldomzaevu9abd7q3z 3 789353 3687801 2026-10-28T14:38:27Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3687801 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Шахсанам94}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 19:38, 2026 ж. қазанның 28 (+05) eszegs3qg8lx762dxbgss452x2qrsj7 0 789355 3687812 2026-10-28T15:34:36Z Unknown Alash 96268 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Очирт Сэцэн хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = ойрат ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1657 | Басқаруын аяқтады = 1676 | Ізашары = Гуши хан... 3687812 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Очирт Сэцэн хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = ойрат ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1657 | Басқаруын аяқтады = 1676 | Ізашары = Гуши хан | Ізбасары = Қалдан-Бошоқты хан | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1676 немес 1680 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Байбағас | Анасы = | Жұбайы = Уде-Агас, Доржи-Рабдан | Балалары = ұлдары: Эрдени, Галдама қызы:Эренцен | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Очирту-Цецен хан''', кейде '''Цецен хан''' (туған жылы белгісіз - 1676 немесе 1680 жыл) - [[хошуттар|хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]], 1657 - 1676 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас ханы. == Өмірбаяны == == Әдібиет == bft5qcu2kg82gn3zvo9t2nkzrchxp65 3687813 3687812 2026-10-28T15:35:59Z Unknown Alash 96268 /* Әдібиет */ 3687813 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Очирт Сэцэн хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = ойрат ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1657 | Басқаруын аяқтады = 1676 | Ізашары = Гуши хан | Ізбасары = Қалдан-Бошоқты хан | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1676 немес 1680 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Байбағас | Анасы = | Жұбайы = Уде-Агас, Доржи-Рабдан | Балалары = ұлдары: Эрдени, Галдама қызы:Эренцен | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Очирту-Цецен хан''', кейде '''Цецен хан''' (туған жылы белгісіз - 1676 немесе 1680 жыл) - [[хошуттар|хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]], 1657 - 1676 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас ханы. == Өмірбаяны == == Әдібиет == *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. lao6p1tkv3rwsjp8u51h0ivlt080nh9 3687816 3687813 2026-10-28T15:39:26Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3687816 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Очирт Сэцэн хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = ойрат ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1657 | Басқаруын аяқтады = 1676 | Ізашары = Гуши хан | Ізбасары = Қалдан-Бошоқты хан | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1676 немес 1680 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Байбағас | Анасы = | Жұбайы = Уде-Агас, Доржи-Рабдан | Балалары = ұлдары: Эрдени, Галдама қызы:Эренцен | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Очирту-Цецен хан''', кейде '''Цецен хан''' (туған жылы белгісіз - 1676 немесе 1680 жыл) - [[хошуттар|хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]], 1657 - 1676 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас ханы. == Өмірбаяны == [[File:Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит.jpg|thumb|Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханалары|thumb|left|XVIII ғасырда жарық көрген картадағы Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханасының орны (''Otschurtochankyt'')]] == Әдібиет == *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. 3kk7pqxewa4qzey8z9h80ytizzydvuw 3687817 3687816 2026-10-28T15:40:38Z Unknown Alash 96268 3687817 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Очирт Сэцэн хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = ойрат ханы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1657 | Басқаруын аяқтады = 1676 | Ізашары = Гуши хан | Ізбасары = Қалдан-Бошоқты хан | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1676 немес 1680 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Байбағас | Анасы = | Жұбайы = Уде-Агас, Доржи-Рабдан | Балалары = ұлдары: Эрдени, Галдама қызы:Эренцен | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Очирту-Цецен хан''', кейде '''Цецен хан''' ([[моңғол тілі|моңғ.]] ''Очирт Сэцэн хан'', туған жылы белгісіз - 1676 немесе 1680 жыл) - [[хошуттар|хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]], 1657 - 1676 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас ханы. == Өмірбаяны == [[File:Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит.jpg|thumb|Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханалары|thumb|left|XVIII ғасырда жарық көрген картадағы Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханасының орны (''Otschurtochankyt'')]] == Әдібиет == *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. esqrjnbaqswkwfftiagmwx2id7jolxu 3687818 3687817 2026-10-28T15:42:24Z Unknown Alash 96268 3687818 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Очирт Сэцэн хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = хошоуыт тайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = белгісіз | Басқаруын аяқтады = 1657 | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1657 | Басқаруын аяқтады_2 = 1676 | Ізашары_2 = Гуши хан | Ізбасары_2 = Қалдан Бошоқты хан | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1676 немес 1680 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Байбағас | Анасы = | Жұбайы = Уде-Агас, Доржи-Рабдан | Балалары = ұлдары: Эрдени, Галдама қызы:Эренцен | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Очирту-Цецен хан''', кейде '''Цецен хан''' ([[моңғол тілі|моңғ.]] ''Очирт Сэцэн хан'', туған жылы белгісіз - 1676 немесе 1680 жыл) - [[хошуттар|хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]], 1657 - 1676 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас ханы. == Өмірбаяны == [[File:Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит.jpg|thumb|Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханалары|thumb|left|XVIII ғасырда жарық көрген картадағы Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханасының орны (''Otschurtochankyt'')]] == Әдібиет == *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. 6sppy98lh4h1zfyc72h9ri2yybj6cym 3687819 3687818 2026-10-28T15:43:14Z Unknown Alash 96268 3687819 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Очирт Сэцэн хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = хошоуыт тайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = белгісіз | Басқаруын аяқтады = 1657 | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1657 | Басқаруын аяқтады_2 = 1676 | Ізашары_2 = Гуши хан | Ізбасары_2 = Қалдан Бошоқты хан | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1676 немесе 1680 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Байбағас | Анасы = | Жұбайы = Уде-Агас, Доржи-Рабдан | Балалары = ұлдары: Эрдени, Галдама қызы:Эренцен | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Очирту-Цецен хан''', кейде '''Цецен хан''' ([[моңғол тілі|моңғ.]] ''Очирт Сэцэн хан'', туған жылы белгісіз - 1676 немесе 1680 жыл) - [[хошуттар|хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]], 1657 - 1676 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас ханы. == Өмірбаяны == [[File:Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит.jpg|thumb|Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханалары|thumb|left|XVIII ғасырда жарық көрген картадағы Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханасының орны (''Otschurtochankyt'')]] == Әдібиет == *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. [[Санат:Ойраттар]] gce1nhmhzstohlsfqqnr6308urc8rhv 3687822 3687819 2026-10-28T16:08:35Z Unknown Alash 96268 3687822 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Очирт Сэцэн хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = хошоуыт тайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = белгісіз | Басқаруын аяқтады = 1657 | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1657 | Басқаруын аяқтады_2 = 1676 | Ізашары_2 = Гуши хан | Ізбасары_2 = Қалдан Бошоқты хан | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1676 немесе 1680 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Байбағас | Анасы = | Жұбайы = Уде-Агас, Доржи-Рабдан | Балалары = ұлдары: Эрдени, Галдама қызы:Эренцен | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Очирту-Цецен хан''', кейде '''Цецен хан''' ([[моңғол тілі|моңғ.]] ''Очирт Сэцэн хан'', туған жылы белгісіз - 1676 немесе 1680 жыл) - [[хошуттар|хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]], 1657 - 1676 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас ханы. == Өмірбаяны == [[File:Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит.jpg|thumb|Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханалары|thumb|left|XVIII ғасырда жарық көрген картадағы Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханасының орны (''Otschurtochankyt'')]] == Әдібиет == *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. [[Санат:Қалмақ хандығы]] [[Санат:Жоңғар хандығы]] 0tkjfzcg5u6xkoqpwwszrgjgqq7ggj8 3687824 3687822 2026-10-28T16:23:34Z Unknown Alash 96268 3687824 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Очирт Сэцэн хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = хошоуыт тайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = белгісіз | Басқаруын аяқтады = 1657 | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1657 | Басқаруын аяқтады_2 = 1676 | Ізашары_2 = Гуши хан | Ізбасары_2 = Қалдан Бошоқты хан | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1676 немесе 1680 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Байбағас | Анасы = | Жұбайы = Уде-Агас, Доржи-Рабдан | Балалары = ұлдары: Эрдени, Галдама қызы:Эренцен | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Очирту-Цецен хан''', кейде '''Цецен хан''' ([[моңғол тілі|моңғ.]] ''Очирт Сэцэн хан'', туған жылы белгісіз - 1676 немесе 1680 жыл) - [[хошуттар|хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]], 1657 - 1676 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас ханы. Байбағастың үлкен ұлы, Гуши ханның немере інісі. == Өмірбаяны == [[File:Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит.jpg|thumb|Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханалары|thumb|left|XVIII ғасырда жарық көрген картадағы Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханасының орны (''Otschurtochankyt'')]] Әкесінің өлімінен кейін алашан хошоуыттарының билеушісі болды. 1640 жылы «Дала заңдарын» әзірлеуге белсен қатысқан. 1657 жылы ол V Далай-ламадан «Цэцэн хан» атағын алып, бастапқыда ойраттар арасында бас хан ретінде танылды. == Әдібиет == *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. [[Санат:Қалмақ хандығы]] [[Санат:Жоңғар хандығы]] it5zzyob96mlv54z01q088owtta036h 3687828 3687824 2026-10-28T16:26:49Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3687828 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Очирт Сэцэн хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = хошоуыт тайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = белгісіз | Басқаруын аяқтады = 1657 | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1657 | Басқаруын аяқтады_2 = 1676 | Ізашары_2 = Гуши хан | Ізбасары_2 = Қалдан Бошоқты хан | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1676 немесе 1680 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Байбағас | Анасы = | Жұбайы = Уде-Агас, Доржи-Рабдан | Балалары = ұлдары: Эрдени, Галдама қызы:Эренцен | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Очирту-Цецен хан''', кейде '''Цецен хан''' ([[моңғол тілі|моңғ.]] ''Очирт Сэцэн хан'', туған жылы белгісіз - 1676 немесе 1680 жыл) - [[хошуттар|хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]], 1657 - 1676 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас ханы. Байбағастың үлкен ұлы, Гуши ханның немере інісі. == Өмірбаяны == [[File:Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит.jpg|thumb|Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханалары|thumb|left|XVIII ғасырда жарық көрген картадағы Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханасының орны (''Otschurtochankyt'')]] Әкесінің өлімінен кейін алашан хошоуыттарының билеушісі болды. 1640 жылы «Дала заңдарын» әзірлеуге белсен қатысқан. 1657 жылы ол V Далай-ламадан «Цэцэн хан» атағын алып, бастапқыда ойраттар арасында бас хан ретінде танылды. 1676 жылы Қалдан-Бошоқтының тұтқынына түсіп, Биджийн-Гол өзенінде қайтыс болған. Оның әйелі Доржи-Рабдан Аюканы паналауға мәжбүр болды. == Әдібиет == *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. [[Санат:Қалмақ хандығы]] [[Санат:Жоңғар хандығы]] fnvf8qrx92w36acge716km6eq6uwn1r 3687841 3687828 2026-10-28T16:40:00Z Unknown Alash 96268 3687841 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Очирт Сэцэн хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = хошоуыт тайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = белгісіз | Басқаруын аяқтады = 1657 | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1657 | Басқаруын аяқтады_2 = 1676 | Ізашары_2 = Гуши хан | Ізбасары_2 = Қалдан Бошоқты хан | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1676 немесе 1680 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Байбағас | Анасы = | Жұбайы = Уде-Агас, Доржи-Рабдан | Балалары = ұлдары: Эрдени, Галдама қызы:Эренцен | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Очирту-Цецен хан''', кейде '''Цецен хан''' ([[моңғол тілі|моңғ.]] ''Очирт Сэцэн хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Учюрта-хан'', туған жылы белгісіз - 1676 немесе 1680 жыл) - [[хошуттар|хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]], 1657 - 1676 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас ханы. Байбағастың үлкен ұлы, Гуши ханның немере інісі. == Өмірбаяны == [[File:Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит.jpg|thumb|Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханалары|thumb|left|XVIII ғасырда жарық көрген картадағы Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханасының орны (''Otschurtochankyt'')]] Әкесінің өлімінен кейін алашан хошоуыттарының билеушісі болды. 1640 жылы «Дала заңдарын» әзірлеуге белсен қатысқан. 1657 жылы ол V Далай-ламадан «Цэцэн хан» атағын алып, бастапқыда ойраттар арасында бас хан ретінде танылды. 1676 жылы Қалдан-Бошоқтының тұтқынына түсіп, Биджийн-Гол өзенінде қайтыс болған. Оның әйелі Доржи-Рабдан Аюканы паналауға мәжбүр болды. == Әдібиет == *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. [[Санат:Қалмақ хандығы]] [[Санат:Жоңғар хандығы]] imqegmabbrlfqbz83c6o88cviolkz2j 3687848 3687841 2026-10-28T16:45:52Z Unknown Alash 96268 3687848 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Очирт Сэцэн хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = хошоуыт тайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = белгісіз | Басқаруын аяқтады = 1657 | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1657 | Басқаруын аяқтады_2 = 1676 | Ізашары_2 = Гуши хан | Ізбасары_2 = Қалдан Бошоқты хан | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1676 немесе 1680 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Байбағас | Анасы = | Жұбайы = Уде-Агас, Доржи-Рабдан | Балалары = ұлдары: Эрдени, Галдама қызы:Эренцен | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Очирту-Цецен хан''', кейде '''Цецен хан''' ([[моңғол тілі|моңғ.]] ''Очирт Сэцэн хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Учюрта-хан, Очюрта-хан'', туған жылы белгісіз - 1676 немесе 1680 жыл) - [[хошуттар|хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]], 1657 - 1676 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас ханы. Байбағастың үлкен ұлы, Гуши ханның немере інісі. == Өмірбаяны == [[File:Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит.jpg|thumb|Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханалары|thumb|left|XVIII ғасырда жарық көрген картадағы Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханасының орны (''Otschurtochankyt'')]] Әкесінің өлімінен кейін алашан хошоуыттарының билеушісі болды. 1640 жылы «Дала заңдарын» әзірлеуге белсен қатысқан. 1657 жылы ол V Далай-ламадан «Цэцэн хан» атағын алып, бастапқыда ойраттар арасында бас хан ретінде танылды. 1676 жылы Қалдан-Бошоқтының тұтқынына түсіп, Биджийн-Гол өзенінде қайтыс болған. Оның әйелі Доржи-Рабдан Аюканы паналауға мәжбүр болды. == Әдібиет == *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. [[Санат:Қалмақ хандығы]] [[Санат:Жоңғар хандығы]] aobzl5of2813sfxe8np8xkigiki02c6 3687849 3687848 2026-10-28T16:47:33Z Unknown Alash 96268 3687849 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Очирт Сэцэн хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = хошоуыт тайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = белгісіз | Басқаруын аяқтады = 1657 | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1657 | Басқаруын аяқтады_2 = 1676 | Ізашары_2 = Гуши хан | Ізбасары_2 = [[Қалдан-Бошоқты хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1676 немесе 1680 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Байбағас | Анасы = | Жұбайы = Уде-Агас, Доржи-Рабдан | Балалары = ұлдары: Эрдени, Галдама қызы:Эренцен | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Очирту-Цецен хан''', кейде '''Цецен хан''' ([[моңғол тілі|моңғ.]] ''Очирт Сэцэн хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Учюрта-хан, Очюрта-хан'', туған жылы белгісіз - 1676 немесе 1680 жыл) - [[хошуттар|хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]], 1657 - 1676 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас ханы. Байбағастың үлкен ұлы, Гуши ханның немере інісі. == Өмірбаяны == [[File:Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит.jpg|thumb|Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханалары|thumb|left|XVIII ғасырда жарық көрген картадағы Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханасының орны (''Otschurtochankyt'')]] Әкесінің өлімінен кейін алашан хошоуыттарының билеушісі болды. 1640 жылы «Дала заңдарын» әзірлеуге белсен қатысқан. 1657 жылы ол V Далай-ламадан «Цэцэн хан» атағын алып, бастапқыда ойраттар арасында бас хан ретінде танылды. 1676 жылы Қалдан-Бошоқтының тұтқынына түсіп, Биджийн-Гол өзенінде қайтыс болған. Оның әйелі Доржи-Рабдан Аюканы паналауға мәжбүр болды. == Әдібиет == *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. [[Санат:Қалмақ хандығы]] [[Санат:Жоңғар хандығы]] scln8vi2ltn51x257zpl4lcy6t5527j 3688154 3687849 2026-10-29T06:18:59Z Unknown Alash 96268 3688154 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Очирт Сэцэн хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = хошоуыт тайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = белгісіз | Басқаруын аяқтады = 1657 | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1657 | Басқаруын аяқтады_2 = 1676 | Ізашары_2 = Гуши хан | Ізбасары_2 = [[Қалдан-Бошоқты хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1676 немесе 1680 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Байбағас | Анасы = | Жұбайы = Уде-Агас, Доржи-Рабдан | Балалары = ұлдары: Эрдени, Галдама қызы:Эренцен | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Очирту-Цецен хан''', кейде '''Цецен хан''' ([[моңғол тілі|моңғ.]] ''Очирт Сэцэн хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Учюрта-хан, Очюрта-хан'', туған жылы белгісіз - 1676 немесе 1680 жыл) - [[хошуттар|хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]], 1657 - 1676 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. Байбағастың үлкен ұлы, Гуши ханның немере інісі. == Өмірбаяны == [[File:Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит.jpg|thumb|Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханалары|thumb|left|XVIII ғасырда жарық көрген картадағы Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханасының орны (''Otschurtochankyt'')]] Әкесінің өлімінен кейін алашан хошоуыттарының билеушісі болды. 1640 жылы «Дала заңдарын» әзірлеуге белсен қатысқан. 1657 жылы ол V Далай-ламадан «Цэцэн хан» атағын алып, бастапқыда ойраттар арасында бас хан ретінде танылды. 1676 жылы Қалдан-Бошоқтының тұтқынына түсіп, Биджийн-Гол өзенінде қайтыс болған. Оның әйелі Доржи-Рабдан Аюканы паналауға мәжбүр болды. == Әдібиет == *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. [[Санат:Қалмақ хандығы]] [[Санат:Жоңғар хандығы]] j92jbtdqo1cvbgq9kzs5rkloi2m2g5t 0 789357 3687844 2026-10-28T16:41:47Z Unknown Alash 96268 Unknown Alash [[Қалдан Бошоқты]] бетін [[Қалдан-Бошоқты хан]] бетіне жылжытты 3687844 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қалдан-Бошоқты хан]] fwi0tilrljd3cw7yxv969cm59gi5lnw 0 789358 3687851 2026-10-28T16:55:18Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: '''Мансап''' — адамның білім алу, [[еңбек (адам қызметі)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. ==Анықтамалары== ''Оксфорд ағылш... 3687851 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[еңбек (адам қызметі)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. ==Анықтамалары== ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын [[адам]]ның «өмір бойғы (немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі) жүріп өткен жолы не дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірінің, білім алуының және еңбек қызметінің түрлі қырларымен байланыстырады. «Мансап» ұғымы көбінесе{{by whom|date=March 2019}} адамның еңбек қызметіне қатысты да түсіндіріледі. Мысалы, «[[іскер әйел]]» тіркесінде осы мағынада қолданылады. «Мансап» терминінің үшінші мағынасы әдетте арнайы даярлықты және/немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті немесе [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай қызмет{{by whom|date=March 2019}} адамның өмір бойғы кәсібі ретінде қарастырылады.<ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref>{{failed verification|date=March 2019}} Бұл жағдайда «мансап» әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[экономикалық сектор]] аясында атқарылатын өзара байланысты [[жұмыс (қызмет)|жұмыстардың]] тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, «білім беру саласындағы мансап», «қылмыстық мансап» немесе «құрылыс саласындағы мансап» деп айтуға болады. Ұйымдық мінез-құлықты зерттеушілер мансапқа «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінің өзіндік бірегей үлгісін құрайтын жиынтығы» деген анықтама берген.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> nxpjeddn2nbr0xeiykgncffda09zb9l 3687852 3687851 2026-10-28T16:55:47Z 1nter pares 146705 3687852 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[еңбек (адам қызметі)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. ==Анықтамалары== ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады. Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref> Бұл тұрғыда мансап әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> mnf3oy4ejhm14xmax8s6ntu2jjoh9e3 3687853 3687852 2026-10-28T16:56:13Z 1nter pares 146705 3687853 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[еңбек (адам қызметі)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. ==Анықтамалары== ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады. Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref> Бұл тұрғыда мансап әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 29xad2nvuk06k3abz7dc4jpcjdrbpp8 3687854 3687853 2026-10-28T16:56:38Z 1nter pares 146705 /* */ 3687854 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. ==Анықтамалары== ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады. Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref> Бұл тұрғыда мансап әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 369s5ordvqxzqw5r0t6ppuzlcok5lpp 3687855 3687854 2026-10-28T16:57:45Z 1nter pares 146705 /* Анықтамалары */ 3687855 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. ==Анықтамалары== ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dd64ovxg5xr58muvu4bfltd76u1nk43 3687856 3687855 2026-10-28T16:58:31Z 1nter pares 146705 3687856 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. ==Анықтамалары== ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} bn230ea49nuhqeaqjtwxfjg4g1l2i3t 3687861 3687856 2026-10-28T17:04:36Z 1nter pares 146705 /* Анықтамалары */ 3687861 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. ==Анықтамалары== ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} k5q3fjdd19cy3p27mshcqztffvud4ij 3687871 3687861 2026-10-28T17:23:56Z 1nter pares 146705 3687871 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} m1wzwp9fq63nszatyicugrn739eukwa 3687878 3687871 2026-10-28T17:26:41Z 1nter pares 146705 /* Анықтамалары */ 3687878 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: {{Дәйексөз|Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref>}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cueb1szgq9w9fz0rfw0il46c7xnr0vq 3687879 3687878 2026-10-28T17:27:06Z 1nter pares 146705 /* Анықтамалары */ 3687879 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4lsnb6qwyfm7p9z5v4ogu71yeqxltdn 3687882 3687879 2026-10-28T17:31:31Z 1nter pares 146705 /* Анықтамалары */ 3687882 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[Соғыс арбасы|соғыс арбасы]]» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Иоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gfmmm0fj209h513yytt0hh8t6ctgpov 3687884 3687882 2026-10-28T17:32:27Z 1nter pares 146705 /* Этимологиясы */ 3687884 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7vsvgugncvs6v5vnqlapfq8qm4mi1sz 3687885 3687884 2026-10-28T17:32:41Z 1nter pares 146705 /* Этимологиясы */ 3687885 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6c1v0sc98lufl3rsln0cooa4o56hk34 3687892 3687885 2026-10-28T17:35:58Z 1nter pares 146705 /* Этимологиясы */ 3687892 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nscxdvj1n0iyhuo8dfafuapdp1q3719 3687893 3687892 2026-10-28T17:36:13Z 1nter pares 146705 /* Мансаптың тарихи өзгерістері */ 3687893 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hiuqnnlcpbwn9b0nymp0uz2mjud71zg 3687894 3687893 2026-10-28T17:38:31Z 1nter pares 146705 /* Мансаптың тарихи өзгерістері */ 3687894 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9hd8n9dwj3wmvrmkk3syob6zoxhz8r5 3687897 3687894 2026-10-28T17:41:19Z 1nter pares 146705 /* Мансапты басқару */ 3687897 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} ===Мансап таңдау=== Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} b66lawb62fnez474h02qnni8eg7xo3x 3687899 3687897 2026-10-28T17:41:33Z 1nter pares 146705 3687899 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gobqf9j2qoqa997agtx4kvyjmcbe3lu 3687902 3687899 2026-10-28T17:44:55Z 1nter pares 146705 /* Мансап таңдау */ 3687902 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dltkjmahqv2kp4ye69q9ruhtr3km4sb 3687903 3687902 2026-10-28T17:45:10Z 1nter pares 146705 /* Мансап таңдау */ 3687903 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} i4l8jxd0aceq6qmu6xxisbmporv2vuq 3687909 3687903 2026-10-28T17:53:43Z 1nter pares 146705 /* Мансап таңдау */ 3687909 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> ===Мансапты (кәсіпті) өзгерту=== Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mmqt9kh2gteysx5ap0yupw3g6u910hs 3687910 3687909 2026-10-28T17:53:52Z 1nter pares 146705 3687910 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} g10892s4wix43jhmooudvk3jgf0jzg5 3687912 3687910 2026-10-28T17:55:44Z 1nter pares 146705 /* Мансапты (кәсіпті) өзгерту */ 3687912 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} c5q6azuuo4daa7sy3doscfwix2ool1i 3687922 3687912 2026-10-28T18:00:49Z 1nter pares 146705 /* Мансапты (кәсіпті) өзгерту */ 3687922 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Мансаптық жетістік == '''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref> 1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8epghmivj5f61yijyz6pcuow7gj4jqv 3687927 3687922 2026-10-28T18:02:54Z 1nter pares 146705 /* Мансаптық жетістік */ 3687927 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Мансаптық жетістік == '''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref> 1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref> Мансаптың бастапқы кезеңіндегі жетістіктер кейінірек көңіл қалуға әкелуі мүмкін, әсіресе адам өзінің қадір-қасиетін мансабымен немесе жетістіктерімен тығыз байланыстырса.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|title=Your Professional Decline Is Coming (Much) Sooner Than You Think|last=Brooks|first=Arthur C.|date=July 2019|work=The Atlantic|access-date=2019-07-05|issn=1072-7825|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704181743/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|url-status=live}}</ref> Кейбір салаларда, мысалы, ғылыми зерттеулерде кәсіби жетістікке мансаптың бастапқы кезеңінде қол жеткізу жиі кездессе, басқа салаларда, атап айтқанда, [[мұғалім]]дік қызметте жетістікке кейінірек қол жеткізу тән.<ref name=":0" /> Табысты абсолютті мәнде (мысалы, адамның табыс мөлшері) немесе салыстырмалы мәнде (мысалы, бастапқы жалақысымен салыстырғандағы табысы) көрсетуге болады. Табыс мөлшері мен мәртебе мансаптық жетістіктің объективті өлшемдеріне жатады. Мұндағы «объективті» дегеніміз — бұл өлшемдердің тек субъективті пікірге негізделмей, нақты деректер арқылы тексеріле алатынын білдіреді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} iz5cjxp2ahl8hphr5auadjq1v4gec0t 3687931 3687927 2026-10-28T18:05:01Z 1nter pares 146705 /* Мансаптық жетістік */ 3687931 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Мансаптық жетістік == '''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref> 1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref> Мансаптың бастапқы кезеңіндегі жетістіктер кейінірек көңіл қалуға әкелуі мүмкін, әсіресе адам өзінің қадір-қасиетін мансабымен немесе жетістіктерімен тығыз байланыстырса.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|title=Your Professional Decline Is Coming (Much) Sooner Than You Think|last=Brooks|first=Arthur C.|date=July 2019|work=The Atlantic|access-date=2019-07-05|issn=1072-7825|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704181743/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|url-status=live}}</ref> Кейбір салаларда, мысалы, ғылыми зерттеулерде кәсіби жетістікке мансаптың бастапқы кезеңінде қол жеткізу жиі кездессе, басқа салаларда, атап айтқанда, [[мұғалім]]дік қызметте жетістікке кейінірек қол жеткізу тән.<ref name=":0" /> Табысты абсолютті мәнде (мысалы, адамның табыс мөлшері) немесе салыстырмалы мәнде (мысалы, бастапқы жалақысымен салыстырғандағы табысы) көрсетуге болады. Табыс мөлшері мен мәртебе мансаптық жетістіктің объективті өлшемдеріне жатады. Мұндағы «объективті» дегеніміз — бұл өлшемдердің тек субъективті пікірге негізделмей, нақты деректер арқылы тексеріле алатынын білдіреді. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, экономикалық және технологиялық өзгерістердің қарқынды жүруіне байланысты мансап жолын болжау бұрынғыға қарағанда қиындай түскен.<ref>{{Cite book|title=Understanding Careers, 2nd edition|last=Inkson, Dries and Arnold|publisher=Sage|year=2014|isbn=978-1-44628-291-5|location=London}}</ref> Бұл [[мансапты басқару]] жауапкершілігі жұмыс беруші ұйымнан гөрі адамның өзіне көбірек жүктелетінін білдіреді, өйткені бір жұмыс орнында өмір бойы еңбек ету тәжірибесі өткеннің еншісінде қалып барады. Соның нәтижесінде мансаптық жетістіктің субъективті өлшемдеріне көбірек мән беріле бастады.<ref>{{Cite journal|last=Hall and Chandler|year=2005|title=Psychological success: When the career is a calling.|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=155–176|doi=10.1002/job.301}}</ref> Оларға жұмысқа қанағаттану, мансаптық жолына көңілі толу, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік, жеке жетістікке жету сезімі және адамның жеке құндылықтарына сәйкес келетін жұмыспен айналысу жатады. Адамның өз мансаптық жетістігін бағалауына [[әлеуметтік салыстыру теориясы|әлеуметтік салыстырулар]], мысалы, отбасы мүшелерінің, достарының немесе мектеп пен колледжде бірге оқыған құрдастарының қаншалықты табысқа жеткені әсер етуі мүмкін.<ref>{{Cite journal|last=Heslin|first=Peter|year=2003|title=Self and other referent criteria of career success|journal=Journal of Career Assessment|volume=11|issue=3|pages=262–286|doi=10.1177/1069072703254500|s2cid=145210515 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ptuznwts7o750uzwg2ubqwb95kidpr2 3687944 3687931 2026-10-28T18:11:26Z 1nter pares 146705 /* Мансаптық жетістік */ 3687944 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Мансаптық жетістік == '''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref> 1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref> Мансаптың бастапқы кезеңіндегі жетістіктер кейінірек көңіл қалуға әкелуі мүмкін, әсіресе адам өзінің қадір-қасиетін мансабымен немесе жетістіктерімен тығыз байланыстырса.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|title=Your Professional Decline Is Coming (Much) Sooner Than You Think|last=Brooks|first=Arthur C.|date=July 2019|work=The Atlantic|access-date=2019-07-05|issn=1072-7825|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704181743/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|url-status=live}}</ref> Кейбір салаларда, мысалы, ғылыми зерттеулерде кәсіби жетістікке мансаптың бастапқы кезеңінде қол жеткізу жиі кездессе, басқа салаларда, атап айтқанда, [[мұғалім]]дік қызметте жетістікке кейінірек қол жеткізу тән.<ref name=":0" /> Табысты абсолютті мәнде (мысалы, адамның табыс мөлшері) немесе салыстырмалы мәнде (мысалы, бастапқы жалақысымен салыстырғандағы табысы) көрсетуге болады. Табыс мөлшері мен мәртебе мансаптық жетістіктің объективті өлшемдеріне жатады. Мұндағы «объективті» дегеніміз — бұл өлшемдердің тек субъективті пікірге негізделмей, нақты деректер арқылы тексеріле алатынын білдіреді. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, экономикалық және технологиялық өзгерістердің қарқынды жүруіне байланысты мансап жолын болжау бұрынғыға қарағанда қиындай түскен.<ref>{{Cite book|title=Understanding Careers, 2nd edition|last=Inkson, Dries and Arnold|publisher=Sage|year=2014|isbn=978-1-44628-291-5|location=London}}</ref> Бұл [[мансапты басқару]] жауапкершілігі жұмыс беруші ұйымнан гөрі адамның өзіне көбірек жүктелетінін білдіреді, өйткені бір жұмыс орнында өмір бойы еңбек ету тәжірибесі өткеннің еншісінде қалып барады. Соның нәтижесінде мансаптық жетістіктің субъективті өлшемдеріне көбірек мән беріле бастады.<ref>{{Cite journal|last=Hall and Chandler|year=2005|title=Psychological success: When the career is a calling.|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=155–176|doi=10.1002/job.301}}</ref> Оларға жұмысқа қанағаттану, мансаптық жолына көңілі толу, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік, жеке жетістікке жету сезімі және адамның жеке құндылықтарына сәйкес келетін жұмыспен айналысу жатады. Адамның өз мансаптық жетістігін бағалауына [[әлеуметтік салыстыру теориясы|әлеуметтік салыстырулар]], мысалы, отбасы мүшелерінің, достарының немесе мектеп пен колледжде бірге оқыған құрдастарының қаншалықты табысқа жеткені әсер етуі мүмкін.<ref>{{Cite journal|last=Heslin|first=Peter|year=2003|title=Self and other referent criteria of career success|journal=Journal of Career Assessment|volume=11|issue=3|pages=262–286|doi=10.1177/1069072703254500|s2cid=145210515 }}</ref> Адамның мансапта қол жеткізетін жетістіктерінің деңгейі мен сипатына мансаптық капиталдың бірнеше түрі әсер етеді.<ref>{{Cite book|title=Work Psychology, 6th edition|last=Arnold |first=Randall|display-authors=et al |publisher=Pearson|year=2016|location=Harlow|pages=555–558}}</ref> Оларға [[әлеуметтік капитал]] (адамның қажет кезінде сүйене алатын жеке байланыстарының ауқымы мен беріктігі), [[адами капитал]] (нақты көрсете алатын қабілеттері, тәжірибесі мен біліктілігі), экономикалық капитал (мансапқа қажетті ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақша мен басқа да материалдық ресурстар) және мәдени капитал (белгілі бір әлеуметтік ортада тиімді әрекет етуге қажетті дағдылар, ұстанымдар мен жалпы тәжірибелік білім) жатады.<ref>{{Cite journal|last=Ng and Feldman|year=2014|title=Subjective career success: A meta-analytic review|journal=Journal of Vocational Behavior|volume=85|issue=2|pages=169–179|doi=10.1016/j.jvb.2014.06.001}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1gx8k4tc2lnzfs2wq4krke70vjcu21v 3687949 3687944 2026-10-28T18:14:48Z 1nter pares 146705 /* Мансаптық жетістік */ 3687949 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Мансаптық жетістік == '''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref> 1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref> Мансаптың бастапқы кезеңіндегі жетістіктер кейінірек көңіл қалуға әкелуі мүмкін, әсіресе адам өзінің қадір-қасиетін мансабымен немесе жетістіктерімен тығыз байланыстырса.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|title=Your Professional Decline Is Coming (Much) Sooner Than You Think|last=Brooks|first=Arthur C.|date=July 2019|work=The Atlantic|access-date=2019-07-05|issn=1072-7825|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704181743/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|url-status=live}}</ref> Кейбір салаларда, мысалы, ғылыми зерттеулерде кәсіби жетістікке мансаптың бастапқы кезеңінде қол жеткізу жиі кездессе, басқа салаларда, атап айтқанда, [[мұғалім]]дік қызметте жетістікке кейінірек қол жеткізу тән.<ref name=":0" /> Табысты абсолютті мәнде (мысалы, адамның табыс мөлшері) немесе салыстырмалы мәнде (мысалы, бастапқы жалақысымен салыстырғандағы табысы) көрсетуге болады. Табыс мөлшері мен мәртебе мансаптық жетістіктің объективті өлшемдеріне жатады. Мұндағы «объективті» дегеніміз — бұл өлшемдердің тек субъективті пікірге негізделмей, нақты деректер арқылы тексеріле алатынын білдіреді. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, экономикалық және технологиялық өзгерістердің қарқынды жүруіне байланысты мансап жолын болжау бұрынғыға қарағанда қиындай түскен.<ref>{{Cite book|title=Understanding Careers, 2nd edition|last=Inkson, Dries and Arnold|publisher=Sage|year=2014|isbn=978-1-44628-291-5|location=London}}</ref> Бұл [[мансапты басқару]] жауапкершілігі жұмыс беруші ұйымнан гөрі адамның өзіне көбірек жүктелетінін білдіреді, өйткені бір жұмыс орнында өмір бойы еңбек ету тәжірибесі өткеннің еншісінде қалып барады. Соның нәтижесінде мансаптық жетістіктің субъективті өлшемдеріне көбірек мән беріле бастады.<ref>{{Cite journal|last=Hall and Chandler|year=2005|title=Psychological success: When the career is a calling.|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=155–176|doi=10.1002/job.301}}</ref> Оларға жұмысқа қанағаттану, мансаптық жолына көңілі толу, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік, жеке жетістікке жету сезімі және адамның жеке құндылықтарына сәйкес келетін жұмыспен айналысу жатады. Адамның өз мансаптық жетістігін бағалауына [[әлеуметтік салыстыру теориясы|әлеуметтік салыстырулар]], мысалы, отбасы мүшелерінің, достарының немесе мектеп пен колледжде бірге оқыған құрдастарының қаншалықты табысқа жеткені әсер етуі мүмкін.<ref>{{Cite journal|last=Heslin|first=Peter|year=2003|title=Self and other referent criteria of career success|journal=Journal of Career Assessment|volume=11|issue=3|pages=262–286|doi=10.1177/1069072703254500|s2cid=145210515 }}</ref> Адамның мансапта қол жеткізетін жетістіктерінің деңгейі мен сипатына мансаптық капиталдың бірнеше түрі әсер етеді.<ref>{{Cite book|title=Work Psychology, 6th edition|last=Arnold |first=Randall|display-authors=et al |publisher=Pearson|year=2016|location=Harlow|pages=555–558}}</ref> Оларға [[әлеуметтік капитал]] (адамның қажет кезінде сүйене алатын жеке байланыстарының ауқымы мен беріктігі), [[адами капитал]] (нақты көрсете алатын қабілеттері, тәжірибесі мен біліктілігі), экономикалық капитал (мансапқа қажетті ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақша мен басқа да материалдық ресурстар) және мәдени капитал (белгілі бір әлеуметтік ортада тиімді әрекет етуге қажетті дағдылар, ұстанымдар мен жалпы тәжірибелік білім) жатады.<ref>{{Cite journal|last=Ng and Feldman|year=2014|title=Subjective career success: A meta-analytic review|journal=Journal of Vocational Behavior|volume=85|issue=2|pages=169–179|doi=10.1016/j.jvb.2014.06.001}}</ref> == Мансаптық қолдау == Адамдарға мансабын дамытуға және басқаруға көмектесетін білім беру, кеңес беру және [[адам ресурстарын басқару]] саласындағы әртүрлі шаралар бар. Мансаптық қолдау әдетте адамдардың білім алу кезеңінде, еңбек нарығына шығуы кезінде, кәсібін ауыстырғанда, жұмыссыздық кезеңінде және зейнетке шығуға дайындалу барысында көрсетіледі. Мұндай көмекті мансап мәселелері жөніндегі мамандар, басқа сала мамандары, сондай-ақ кәсіби маман болып саналмайтын отбасы мүшелері мен достар да көрсете алады. Кәсіби мансаптық қолдау кейде «кәсіби бағдар беру» деп аталады. Бұл ұғым Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының кәсіби бағдар беруге қатысты анықтамасында да қолданылады: <blockquote> Бұл қызметтер жеке адамға немесе топқа арналып, бетпе-бет не қашықтан (соның ішінде телефон арқылы көмек көрсету желілері мен веб-қызметтер арқылы) жүзеге асырылуы мүмкін. Оларға мансап туралы ақпарат беру (баспа түрінде, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар арқылы және басқа нысандарда), бағалау және өзін-өзі бағалау құралдары, кеңес беру сұхбаттары, мансаптық білім беру бағдарламалары (адамдардың өзін-өзі тануына, қолжетімді мүмкіндіктер туралы хабардар болуына және мансапты басқару дағдыларын дамытуына көмектесетін), таныстыру бағдарламалары (таңдау жасамас бұрын әртүрлі мүмкіндіктерді байқап көруге арналған), жұмыс іздеу бағдарламалары және өтпелі кезеңдерде қолдау көрсету қызметтері жатады.<ref>Organisation for Economic Co-operation and Development & European Commission (OECD & EC) (2004). [http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf Career Guidance: A Handbook for Policy Makers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084739/http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf |date=2014-01-11 }}. Paris: OECD. {{ISBN|9264015191}}.</ref> </blockquote> Алайда «кәсіби бағдар беру» терминін мұндай кең мағынада қолдану түсінбеушілік тудыруы мүмкін, өйткені бұл термин [[мансап жөніндегі кеңесші]]лердің қызметін сипаттау үшін де жиі қолданылады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} l5pvk14lpz4s0eunkyv3xoet0bl2e55 3687951 3687949 2026-10-28T18:21:33Z 1nter pares 146705 /* Мансаптық қолдау */ 3687951 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Мансаптық жетістік == '''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref> 1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref> Мансаптың бастапқы кезеңіндегі жетістіктер кейінірек көңіл қалуға әкелуі мүмкін, әсіресе адам өзінің қадір-қасиетін мансабымен немесе жетістіктерімен тығыз байланыстырса.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|title=Your Professional Decline Is Coming (Much) Sooner Than You Think|last=Brooks|first=Arthur C.|date=July 2019|work=The Atlantic|access-date=2019-07-05|issn=1072-7825|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704181743/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|url-status=live}}</ref> Кейбір салаларда, мысалы, ғылыми зерттеулерде кәсіби жетістікке мансаптың бастапқы кезеңінде қол жеткізу жиі кездессе, басқа салаларда, атап айтқанда, [[мұғалім]]дік қызметте жетістікке кейінірек қол жеткізу тән.<ref name=":0" /> Табысты абсолютті мәнде (мысалы, адамның табыс мөлшері) немесе салыстырмалы мәнде (мысалы, бастапқы жалақысымен салыстырғандағы табысы) көрсетуге болады. Табыс мөлшері мен мәртебе мансаптық жетістіктің объективті өлшемдеріне жатады. Мұндағы «объективті» дегеніміз — бұл өлшемдердің тек субъективті пікірге негізделмей, нақты деректер арқылы тексеріле алатынын білдіреді. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, экономикалық және технологиялық өзгерістердің қарқынды жүруіне байланысты мансап жолын болжау бұрынғыға қарағанда қиындай түскен.<ref>{{Cite book|title=Understanding Careers, 2nd edition|last=Inkson, Dries and Arnold|publisher=Sage|year=2014|isbn=978-1-44628-291-5|location=London}}</ref> Бұл [[мансапты басқару]] жауапкершілігі жұмыс беруші ұйымнан гөрі адамның өзіне көбірек жүктелетінін білдіреді, өйткені бір жұмыс орнында өмір бойы еңбек ету тәжірибесі өткеннің еншісінде қалып барады. Соның нәтижесінде мансаптық жетістіктің субъективті өлшемдеріне көбірек мән беріле бастады.<ref>{{Cite journal|last=Hall and Chandler|year=2005|title=Psychological success: When the career is a calling.|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=155–176|doi=10.1002/job.301}}</ref> Оларға жұмысқа қанағаттану, мансаптық жолына көңілі толу, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік, жеке жетістікке жету сезімі және адамның жеке құндылықтарына сәйкес келетін жұмыспен айналысу жатады. Адамның өз мансаптық жетістігін бағалауына [[әлеуметтік салыстыру теориясы|әлеуметтік салыстырулар]], мысалы, отбасы мүшелерінің, достарының немесе мектеп пен колледжде бірге оқыған құрдастарының қаншалықты табысқа жеткені әсер етуі мүмкін.<ref>{{Cite journal|last=Heslin|first=Peter|year=2003|title=Self and other referent criteria of career success|journal=Journal of Career Assessment|volume=11|issue=3|pages=262–286|doi=10.1177/1069072703254500|s2cid=145210515 }}</ref> Адамның мансапта қол жеткізетін жетістіктерінің деңгейі мен сипатына мансаптық капиталдың бірнеше түрі әсер етеді.<ref>{{Cite book|title=Work Psychology, 6th edition|last=Arnold |first=Randall|display-authors=et al |publisher=Pearson|year=2016|location=Harlow|pages=555–558}}</ref> Оларға [[әлеуметтік капитал]] (адамның қажет кезінде сүйене алатын жеке байланыстарының ауқымы мен беріктігі), [[адами капитал]] (нақты көрсете алатын қабілеттері, тәжірибесі мен біліктілігі), экономикалық капитал (мансапқа қажетті ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақша мен басқа да материалдық ресурстар) және мәдени капитал (белгілі бір әлеуметтік ортада тиімді әрекет етуге қажетті дағдылар, ұстанымдар мен жалпы тәжірибелік білім) жатады.<ref>{{Cite journal|last=Ng and Feldman|year=2014|title=Subjective career success: A meta-analytic review|journal=Journal of Vocational Behavior|volume=85|issue=2|pages=169–179|doi=10.1016/j.jvb.2014.06.001}}</ref> == Мансаптық қолдау == Адамдарға мансабын дамытуға және басқаруға көмектесетін білім беру, кеңес беру және [[адам ресурстарын басқару]] саласындағы әртүрлі шаралар бар. Мансаптық қолдау әдетте адамдардың білім алу кезеңінде, еңбек нарығына шығуы кезінде, кәсібін ауыстырғанда, жұмыссыздық кезеңінде және зейнетке шығуға дайындалу барысында көрсетіледі. Мұндай көмекті мансап мәселелері жөніндегі мамандар, басқа сала мамандары, сондай-ақ кәсіби маман болып саналмайтын отбасы мүшелері мен достар да көрсете алады. Кәсіби мансаптық қолдау кейде «кәсіби бағдар беру» деп аталады. Бұл ұғым Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының кәсіби бағдар беруге қатысты анықтамасында да қолданылады: <blockquote> Бұл қызметтер жеке адамға немесе топқа арналып, бетпе-бет не қашықтан (соның ішінде телефон арқылы көмек көрсету желілері мен веб-қызметтер арқылы) жүзеге асырылуы мүмкін. Оларға мансап туралы ақпарат беру (баспа түрінде, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар арқылы және басқа нысандарда), бағалау және өзін-өзі бағалау құралдары, кеңес беру сұхбаттары, мансаптық білім беру бағдарламалары (адамдардың өзін-өзі тануына, қолжетімді мүмкіндіктер туралы хабардар болуына және мансапты басқару дағдыларын дамытуына көмектесетін), таныстыру бағдарламалары (таңдау жасамас бұрын әртүрлі мүмкіндіктерді байқап көруге арналған), жұмыс іздеу бағдарламалары және өтпелі кезеңдерде қолдау көрсету қызметтері жатады.<ref>Organisation for Economic Co-operation and Development & European Commission (OECD & EC) (2004). [http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf Career Guidance: A Handbook for Policy Makers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084739/http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf |date=2014-01-11 }}. Paris: OECD. {{ISBN|9264015191}}.</ref> </blockquote> Алайда «кәсіби бағдар беру» терминін мұндай кең мағынада қолдану түсінбеушілік тудыруы мүмкін, өйткені бұл термин [[мансап жөніндегі кеңесші]]лердің қызметін сипаттау үшін де жиі қолданылады. ===Мансаптық қолдау көрсету=== Мансаптық қолдау әртүрлі жолдармен көрсетіледі. Мұндай көмектің едәуір бөлігі бейресми сипатта болып, жеке таныстықтар немесе бұрыннан қалыптасқан қарым-қатынастар, соның ішінде басшылықпен байланыстар арқылы жүзеге асырылады. Жекеменшік мансаптық қолдау қызметтерінің нарығы да бар. Алайда кәсіби қызмет ретінде көрсетілетін мансаптық қолдаудың басым бөлігін мемлекеттік сектор қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=June 2013}} ===Мансаптық қолдау түрлері=== Мансаптық қолдаудың негізгі түрлеріне мыналар жатады: * '''Мансап туралы ақпарат''' — кәсіп пен білім алу бағытын таңдауға көмектесетін мәліметтер. Мұндай ақпараттың маңызды бөлігін еңбек нарығы туралы ақпарат құрайды. Оған әртүрлі мамандықтар бойынша жалақы мөлшері мен жұмыспен қамтылу деңгейі, қолжетімді оқу бағдарламалары және бос жұмыс орындары туралы мәліметтер жатады. * '''[[Мансаптық бағалау]]''' — сандық және сапалық зерттеу әдістеріне негізделген әртүрлі іс-шаралар, әдістемелер, құралдар, тесттер мен сауалнамалар жиынтығы. Мансаптық бағалау адамның жеке қызығушылықтарын, тұлғалық ерекшеліктерін, құндылықтары мен дағдыларын анықтап, оларды нақты сипаттауына және белгілі бір кәсіпке қаншалықты сәйкес келетінін бағалауына көмектеседі. Мұндай бағалау арқылы анықталатын дағдыларға белгілі бір жұмысқа тән кәсіби дағдылар, әртүрлі қызмет салаларында қолдануға болатын әмбебап дағдылар және өзін-өзі басқару дағдылары жатады.<ref>UCDavis Human Resources. 2010. Retrieved 2012-02-10.</ref> Сонымен қатар мансаптық бағалау адамға өзі таңдаған кәсіппен айналысу үшін қандай міндеттерді орындау, қандай тәжірибе жинақтау, білім алу және даярлықтан өту қажет екенін түсінуге көмектесіп, ықтимал мүмкіндіктерді анықтауға жол ашады.<ref>[https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html "Why is a Career Assessment Important?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501231417/https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html |date=2013-05-01 }} Success Factors. 2012. Retrieved 2012-02-10.</ref> [[Мансап жөніндегі кеңесші]]лер, [[бизнес-коучинг|басшыларға арналған коучтер]], білім беру мекемелері, мансаптық даму орталықтары және [[аутплейсмент]] қызметін көрсететін компаниялар адамдарға жеке ерекшеліктеріне барынша сәйкес келетін кәсіптерді іздеуге көмектесу үшін мансаптық бағалауды жиі жүргізеді. * '''[[Мансаптық кеңес беру]]''' — адамдарға қызығушылықтары, тұлғалық ерекшеліктері, құндылықтары мен дағдылары негізінде шешім қабылдауға және жоспар құруға, сондай-ақ мансаптық мүмкіндіктер мен өздеріне қолайлы бағыттарды зерттеуге көмектесетін қызмет. Мансаптық кеңес беру мамандық немесе оқу бағытын таңдау, еңбек нарығына шығу, кәсіби қызмет бағытын өзгерту және қосымша кәсіби даярлықтан өту сияқты әртүрлі мақсаттарға байланысты мүмкіндіктерді қарастыру мен шешім қабылдау барысында жеке немесе топтық кәсіби көмек көрсетуді қамтиды. * '''Мансаптық білім беру''' — адамның өзін, өзінің мансаптық мүмкіндіктерін және еңбек әлемін танып-білу үдерісі. Мектептерде мансаптық білім берудің қалыптасқан дәстүрі бар.<ref>Hooley, T., Marriott, J., Watts, A.G. and Coiffait, L. (2012). [http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ Careers 2020: Options for Future Careers Work in English Schools] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140111092049/http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ |date=January 11, 2014 }}. London: Pearson.</ref> Дегенмен ол басқа да орталарда, соның ішінде қосымша және жоғары білім беру мекемелерінде, сондай-ақ жұмыс орындарында жүзеге асырылуы мүмкін. Мансаптық білім беруде жиі қолданылатын үлгілердің бірі — DOTS моделі. Бұл атау шешім қабылдауды үйрену (D — ''decision learning''), мүмкіндіктер туралы хабардар болу (O — ''opportunity awareness''), өтпелі кезеңдерге бейімделуді үйрену (T — ''transition learning'') және өзін-өзі тану (S — ''self-awareness'') ұғымдарының ағылшын тіліндегі бас әріптерінен құралған.<ref>Law, B. & Watts, A.G. (1977). Schools, Careers and Community: a Study of Some Approaches to Careers Education in Schools. London: Church Information Office. {{ISBN|0715190296}}.</ref> Жоғары білім беру жүйесі кейде тым тар бағытталған немесе ғылыми зерттеулерге шамадан тыс бағдарланған деп бағаланады. Сонымен қатар оның белгілі бір кәсіпке қажетті дағдыларды қалыптастыру үшін оқу материалын терең түсінуге жеткілікті көңіл бөлмейтіні де атап көрсетіледі.<ref>{{cite journal|author1=Grubb, W.N. |author2=Lazerson, M. |doi=10.1353/jhe.2005.0007|title=Vocationalism in Higher Education: The Triumph of the Education Gospel|year=2005|journal=The Journal of Higher Education|volume=76|pages=1–25|s2cid=143174864 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} oy1ylpilg1y7x7kfd4mtk3mwb8milbu 3687952 3687951 2026-10-28T18:23:20Z 1nter pares 146705 /* Мансаптық қолдау түрлері */ 3687952 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Мансаптық жетістік == '''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref> 1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref> Мансаптың бастапқы кезеңіндегі жетістіктер кейінірек көңіл қалуға әкелуі мүмкін, әсіресе адам өзінің қадір-қасиетін мансабымен немесе жетістіктерімен тығыз байланыстырса.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|title=Your Professional Decline Is Coming (Much) Sooner Than You Think|last=Brooks|first=Arthur C.|date=July 2019|work=The Atlantic|access-date=2019-07-05|issn=1072-7825|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704181743/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|url-status=live}}</ref> Кейбір салаларда, мысалы, ғылыми зерттеулерде кәсіби жетістікке мансаптың бастапқы кезеңінде қол жеткізу жиі кездессе, басқа салаларда, атап айтқанда, [[мұғалім]]дік қызметте жетістікке кейінірек қол жеткізу тән.<ref name=":0" /> Табысты абсолютті мәнде (мысалы, адамның табыс мөлшері) немесе салыстырмалы мәнде (мысалы, бастапқы жалақысымен салыстырғандағы табысы) көрсетуге болады. Табыс мөлшері мен мәртебе мансаптық жетістіктің объективті өлшемдеріне жатады. Мұндағы «объективті» дегеніміз — бұл өлшемдердің тек субъективті пікірге негізделмей, нақты деректер арқылы тексеріле алатынын білдіреді. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, экономикалық және технологиялық өзгерістердің қарқынды жүруіне байланысты мансап жолын болжау бұрынғыға қарағанда қиындай түскен.<ref>{{Cite book|title=Understanding Careers, 2nd edition|last=Inkson, Dries and Arnold|publisher=Sage|year=2014|isbn=978-1-44628-291-5|location=London}}</ref> Бұл [[мансапты басқару]] жауапкершілігі жұмыс беруші ұйымнан гөрі адамның өзіне көбірек жүктелетінін білдіреді, өйткені бір жұмыс орнында өмір бойы еңбек ету тәжірибесі өткеннің еншісінде қалып барады. Соның нәтижесінде мансаптық жетістіктің субъективті өлшемдеріне көбірек мән беріле бастады.<ref>{{Cite journal|last=Hall and Chandler|year=2005|title=Psychological success: When the career is a calling.|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=155–176|doi=10.1002/job.301}}</ref> Оларға жұмысқа қанағаттану, мансаптық жолына көңілі толу, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік, жеке жетістікке жету сезімі және адамның жеке құндылықтарына сәйкес келетін жұмыспен айналысу жатады. Адамның өз мансаптық жетістігін бағалауына [[әлеуметтік салыстыру теориясы|әлеуметтік салыстырулар]], мысалы, отбасы мүшелерінің, достарының немесе мектеп пен колледжде бірге оқыған құрдастарының қаншалықты табысқа жеткені әсер етуі мүмкін.<ref>{{Cite journal|last=Heslin|first=Peter|year=2003|title=Self and other referent criteria of career success|journal=Journal of Career Assessment|volume=11|issue=3|pages=262–286|doi=10.1177/1069072703254500|s2cid=145210515 }}</ref> Адамның мансапта қол жеткізетін жетістіктерінің деңгейі мен сипатына мансаптық капиталдың бірнеше түрі әсер етеді.<ref>{{Cite book|title=Work Psychology, 6th edition|last=Arnold |first=Randall|display-authors=et al |publisher=Pearson|year=2016|location=Harlow|pages=555–558}}</ref> Оларға [[әлеуметтік капитал]] (адамның қажет кезінде сүйене алатын жеке байланыстарының ауқымы мен беріктігі), [[адами капитал]] (нақты көрсете алатын қабілеттері, тәжірибесі мен біліктілігі), экономикалық капитал (мансапқа қажетті ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақша мен басқа да материалдық ресурстар) және мәдени капитал (белгілі бір әлеуметтік ортада тиімді әрекет етуге қажетті дағдылар, ұстанымдар мен жалпы тәжірибелік білім) жатады.<ref>{{Cite journal|last=Ng and Feldman|year=2014|title=Subjective career success: A meta-analytic review|journal=Journal of Vocational Behavior|volume=85|issue=2|pages=169–179|doi=10.1016/j.jvb.2014.06.001}}</ref> == Мансаптық қолдау == Адамдарға мансабын дамытуға және басқаруға көмектесетін білім беру, кеңес беру және [[адам ресурстарын басқару]] саласындағы әртүрлі шаралар бар. Мансаптық қолдау әдетте адамдардың білім алу кезеңінде, еңбек нарығына шығуы кезінде, кәсібін ауыстырғанда, жұмыссыздық кезеңінде және зейнетке шығуға дайындалу барысында көрсетіледі. Мұндай көмекті мансап мәселелері жөніндегі мамандар, басқа сала мамандары, сондай-ақ кәсіби маман болып саналмайтын отбасы мүшелері мен достар да көрсете алады. Кәсіби мансаптық қолдау кейде «кәсіби бағдар беру» деп аталады. Бұл ұғым Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының кәсіби бағдар беруге қатысты анықтамасында да қолданылады: <blockquote> Бұл қызметтер жеке адамға немесе топқа арналып, бетпе-бет не қашықтан (соның ішінде телефон арқылы көмек көрсету желілері мен веб-қызметтер арқылы) жүзеге асырылуы мүмкін. Оларға мансап туралы ақпарат беру (баспа түрінде, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар арқылы және басқа нысандарда), бағалау және өзін-өзі бағалау құралдары, кеңес беру сұхбаттары, мансаптық білім беру бағдарламалары (адамдардың өзін-өзі тануына, қолжетімді мүмкіндіктер туралы хабардар болуына және мансапты басқару дағдыларын дамытуына көмектесетін), таныстыру бағдарламалары (таңдау жасамас бұрын әртүрлі мүмкіндіктерді байқап көруге арналған), жұмыс іздеу бағдарламалары және өтпелі кезеңдерде қолдау көрсету қызметтері жатады.<ref>Organisation for Economic Co-operation and Development & European Commission (OECD & EC) (2004). [http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf Career Guidance: A Handbook for Policy Makers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084739/http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf |date=2014-01-11 }}. Paris: OECD. {{ISBN|9264015191}}.</ref> </blockquote> Алайда «кәсіби бағдар беру» терминін мұндай кең мағынада қолдану түсінбеушілік тудыруы мүмкін, өйткені бұл термин [[мансап жөніндегі кеңесші]]лердің қызметін сипаттау үшін де жиі қолданылады. ===Мансаптық қолдау көрсету=== Мансаптық қолдау әртүрлі жолдармен көрсетіледі. Мұндай көмектің едәуір бөлігі бейресми сипатта болып, жеке таныстықтар немесе бұрыннан қалыптасқан қарым-қатынастар, соның ішінде басшылықпен байланыстар арқылы жүзеге асырылады. Жекеменшік мансаптық қолдау қызметтерінің нарығы да бар. Алайда кәсіби қызмет ретінде көрсетілетін мансаптық қолдаудың басым бөлігін мемлекеттік сектор қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=June 2013}} === Мансаптық қолдау түрлері === Мансаптық қолдаудың негізгі түрлеріне мыналар жатады: * '''Мансап туралы ақпарат''' — кәсіп пен білім алу бағытын таңдауға көмектесетін мәліметтер. Мұндай ақпараттың маңызды бөлігін еңбек нарығы туралы ақпарат құрайды. Оған әртүрлі мамандықтар бойынша жалақы мөлшері мен жұмыспен қамтылу деңгейі, қолжетімді оқу бағдарламалары және бос жұмыс орындары туралы мәліметтер жатады. * '''[[Мансаптық бағалау]]''' — сандық және сапалық зерттеу әдістеріне негізделген әртүрлі іс-шаралар, әдістемелер, құралдар, тесттер мен сауалнамалар жиынтығы. Мансаптық бағалау адамның жеке қызығушылықтарын, тұлғалық ерекшеліктерін, құндылықтары мен дағдыларын анықтап, оларды нақты сипаттауына және белгілі бір кәсіпке қаншалықты сәйкес келетінін бағалауына көмектеседі. Мұндай бағалау арқылы анықталатын дағдыларға белгілі бір жұмысқа тән кәсіби дағдылар, әртүрлі қызмет салаларында қолдануға болатын әмбебап дағдылар және өзін-өзі басқару дағдылары жатады.<ref>UCDavis Human Resources. 2010. Retrieved 2012-02-10.</ref> Сонымен қатар мансаптық бағалау адамға өзі таңдаған кәсіппен айналысу үшін қандай міндеттерді орындау, қандай тәжірибе жинақтау, білім алу және даярлықтан өту қажет екенін түсінуге көмектесіп, ықтимал мүмкіндіктерді анықтауға жол ашады.<ref>[https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html "Why is a Career Assessment Important?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501231417/https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html |date=2013-05-01 }} Success Factors. 2012. Retrieved 2012-02-10.</ref> [[Мансап жөніндегі кеңесші]]лер, [[бизнес-коучинг|басшыларға арналған коучтер]], білім беру мекемелері, мансаптық даму орталықтары және [[аутплейсмент]] қызметін көрсететін компаниялар адамдарға жеке ерекшеліктеріне барынша сәйкес келетін кәсіптерді іздеуге көмектесу үшін мансаптық бағалауды жиі жүргізеді. * '''[[Мансаптық кеңес беру]]''' — адамдарға қызығушылықтары, тұлғалық ерекшеліктері, құндылықтары мен дағдылары негізінде шешім қабылдауға және жоспар құруға, сондай-ақ мансаптық мүмкіндіктер мен өздеріне қолайлы бағыттарды зерттеуге көмектесетін қызмет. Мансаптық кеңес беру мамандық немесе оқу бағытын таңдау, еңбек нарығына шығу, кәсіби қызмет бағытын өзгерту және қосымша кәсіби даярлықтан өту сияқты әртүрлі мақсаттарға байланысты мүмкіндіктерді қарастыру мен шешім қабылдау барысында жеке немесе топтық кәсіби көмек көрсетуді қамтиды. * '''Мансаптық білім беру''' — адамның өзін, өзінің мансаптық мүмкіндіктерін және еңбек әлемін танып-білу үдерісі. Мектептерде мансаптық білім берудің қалыптасқан дәстүрі бар.<ref>Hooley, T., Marriott, J., Watts, A.G. and Coiffait, L. (2012). [http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ Careers 2020: Options for Future Careers Work in English Schools] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140111092049/http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ |date=January 11, 2014 }}. London: Pearson.</ref> Дегенмен ол басқа да орталарда, соның ішінде қосымша және жоғары білім беру мекемелерінде, сондай-ақ жұмыс орындарында жүзеге асырылуы мүмкін. Мансаптық білім беруде жиі қолданылатын үлгілердің бірі — DOTS моделі. Бұл атау шешім қабылдауды үйрену (D — ''decision learning''), мүмкіндіктер туралы хабардар болу (O — ''opportunity awareness''), өтпелі кезеңдерге бейімделуді үйрену (T — ''transition learning'') және өзін-өзі тану (S — ''self-awareness'') ұғымдарының ағылшын тіліндегі бас әріптерінен құралған.<ref>Law, B. & Watts, A.G. (1977). Schools, Careers and Community: a Study of Some Approaches to Careers Education in Schools. London: Church Information Office. {{ISBN|0715190296}}.</ref> Жоғары білім беру жүйесі кейде тым тар бағытталған немесе ғылыми зерттеулерге шамадан тыс бағдарланған деп бағаланады. Сонымен қатар оның белгілі бір кәсіпке қажетті дағдыларды қалыптастыру үшін оқу материалын терең түсінуге жеткілікті көңіл бөлмейтіні де атап көрсетіледі.<ref>{{cite journal|author1=Grubb, W.N. |author2=Lazerson, M. |doi=10.1353/jhe.2005.0007|title=Vocationalism in Higher Education: The Triumph of the Education Gospel|year=2005|journal=The Journal of Higher Education|volume=76|pages=1–25|s2cid=143174864 }}</ref> Кейбір зерттеулер орта мектептен кейін қосымша бір жыл білім алу қызметкердің жалақысын 17,8%-ға арттыратынын көрсетеді. Алайда 9 немесе 10 жылдан кейінгі қосымша оқу жылдарының қызметкерлердің жалақысына әсері шамалы. 2010 жылы АҚШ-тағы жұмыс күшінің 90%-ының орта мектепті бітіргені туралы аттестаты болған, 64%-ы колледжде белгілі бір уақыт оқыған, ал 34%-ының кемінде бакалавр дәрежесі болған.<ref>DeVol, R., Shen, I., Bedroussian, A., Zhang, N. (2013). [http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep A Matter of Degrees: The Effect of Educational Attainment on Regional Economic Prosperity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084926/http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep |date=2014-01-11 }}. Milken Institute</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rf7g24isw1px5359g81wwvc32nbhgy5 3687953 3687952 2026-10-28T18:25:13Z 1nter pares 146705 /* Мансаптық қолдау түрлері */ 3687953 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Мансаптық жетістік == '''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref> 1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref> Мансаптың бастапқы кезеңіндегі жетістіктер кейінірек көңіл қалуға әкелуі мүмкін, әсіресе адам өзінің қадір-қасиетін мансабымен немесе жетістіктерімен тығыз байланыстырса.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|title=Your Professional Decline Is Coming (Much) Sooner Than You Think|last=Brooks|first=Arthur C.|date=July 2019|work=The Atlantic|access-date=2019-07-05|issn=1072-7825|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704181743/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|url-status=live}}</ref> Кейбір салаларда, мысалы, ғылыми зерттеулерде кәсіби жетістікке мансаптың бастапқы кезеңінде қол жеткізу жиі кездессе, басқа салаларда, атап айтқанда, [[мұғалім]]дік қызметте жетістікке кейінірек қол жеткізу тән.<ref name=":0" /> Табысты абсолютті мәнде (мысалы, адамның табыс мөлшері) немесе салыстырмалы мәнде (мысалы, бастапқы жалақысымен салыстырғандағы табысы) көрсетуге болады. Табыс мөлшері мен мәртебе мансаптық жетістіктің объективті өлшемдеріне жатады. Мұндағы «объективті» дегеніміз — бұл өлшемдердің тек субъективті пікірге негізделмей, нақты деректер арқылы тексеріле алатынын білдіреді. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, экономикалық және технологиялық өзгерістердің қарқынды жүруіне байланысты мансап жолын болжау бұрынғыға қарағанда қиындай түскен.<ref>{{Cite book|title=Understanding Careers, 2nd edition|last=Inkson, Dries and Arnold|publisher=Sage|year=2014|isbn=978-1-44628-291-5|location=London}}</ref> Бұл [[мансапты басқару]] жауапкершілігі жұмыс беруші ұйымнан гөрі адамның өзіне көбірек жүктелетінін білдіреді, өйткені бір жұмыс орнында өмір бойы еңбек ету тәжірибесі өткеннің еншісінде қалып барады. Соның нәтижесінде мансаптық жетістіктің субъективті өлшемдеріне көбірек мән беріле бастады.<ref>{{Cite journal|last=Hall and Chandler|year=2005|title=Psychological success: When the career is a calling.|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=155–176|doi=10.1002/job.301}}</ref> Оларға жұмысқа қанағаттану, мансаптық жолына көңілі толу, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік, жеке жетістікке жету сезімі және адамның жеке құндылықтарына сәйкес келетін жұмыспен айналысу жатады. Адамның өз мансаптық жетістігін бағалауына [[әлеуметтік салыстыру теориясы|әлеуметтік салыстырулар]], мысалы, отбасы мүшелерінің, достарының немесе мектеп пен колледжде бірге оқыған құрдастарының қаншалықты табысқа жеткені әсер етуі мүмкін.<ref>{{Cite journal|last=Heslin|first=Peter|year=2003|title=Self and other referent criteria of career success|journal=Journal of Career Assessment|volume=11|issue=3|pages=262–286|doi=10.1177/1069072703254500|s2cid=145210515 }}</ref> Адамның мансапта қол жеткізетін жетістіктерінің деңгейі мен сипатына мансаптық капиталдың бірнеше түрі әсер етеді.<ref>{{Cite book|title=Work Psychology, 6th edition|last=Arnold |first=Randall|display-authors=et al |publisher=Pearson|year=2016|location=Harlow|pages=555–558}}</ref> Оларға [[әлеуметтік капитал]] (адамның қажет кезінде сүйене алатын жеке байланыстарының ауқымы мен беріктігі), [[адами капитал]] (нақты көрсете алатын қабілеттері, тәжірибесі мен біліктілігі), экономикалық капитал (мансапқа қажетті ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақша мен басқа да материалдық ресурстар) және мәдени капитал (белгілі бір әлеуметтік ортада тиімді әрекет етуге қажетті дағдылар, ұстанымдар мен жалпы тәжірибелік білім) жатады.<ref>{{Cite journal|last=Ng and Feldman|year=2014|title=Subjective career success: A meta-analytic review|journal=Journal of Vocational Behavior|volume=85|issue=2|pages=169–179|doi=10.1016/j.jvb.2014.06.001}}</ref> == Мансаптық қолдау == Адамдарға мансабын дамытуға және басқаруға көмектесетін білім беру, кеңес беру және [[адам ресурстарын басқару]] саласындағы әртүрлі шаралар бар. Мансаптық қолдау әдетте адамдардың білім алу кезеңінде, еңбек нарығына шығуы кезінде, кәсібін ауыстырғанда, жұмыссыздық кезеңінде және зейнетке шығуға дайындалу барысында көрсетіледі. Мұндай көмекті мансап мәселелері жөніндегі мамандар, басқа сала мамандары, сондай-ақ кәсіби маман болып саналмайтын отбасы мүшелері мен достар да көрсете алады. Кәсіби мансаптық қолдау кейде «кәсіби бағдар беру» деп аталады. Бұл ұғым Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының кәсіби бағдар беруге қатысты анықтамасында да қолданылады: <blockquote> Бұл қызметтер жеке адамға немесе топқа арналып, бетпе-бет не қашықтан (соның ішінде телефон арқылы көмек көрсету желілері мен веб-қызметтер арқылы) жүзеге асырылуы мүмкін. Оларға мансап туралы ақпарат беру (баспа түрінде, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар арқылы және басқа нысандарда), бағалау және өзін-өзі бағалау құралдары, кеңес беру сұхбаттары, мансаптық білім беру бағдарламалары (адамдардың өзін-өзі тануына, қолжетімді мүмкіндіктер туралы хабардар болуына және мансапты басқару дағдыларын дамытуына көмектесетін), таныстыру бағдарламалары (таңдау жасамас бұрын әртүрлі мүмкіндіктерді байқап көруге арналған), жұмыс іздеу бағдарламалары және өтпелі кезеңдерде қолдау көрсету қызметтері жатады.<ref>Organisation for Economic Co-operation and Development & European Commission (OECD & EC) (2004). [http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf Career Guidance: A Handbook for Policy Makers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084739/http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf |date=2014-01-11 }}. Paris: OECD. {{ISBN|9264015191}}.</ref> </blockquote> Алайда «кәсіби бағдар беру» терминін мұндай кең мағынада қолдану түсінбеушілік тудыруы мүмкін, өйткені бұл термин [[мансап жөніндегі кеңесші]]лердің қызметін сипаттау үшін де жиі қолданылады. ===Мансаптық қолдау көрсету=== Мансаптық қолдау әртүрлі жолдармен көрсетіледі. Мұндай көмектің едәуір бөлігі бейресми сипатта болып, жеке таныстықтар немесе бұрыннан қалыптасқан қарым-қатынастар, соның ішінде басшылықпен байланыстар арқылы жүзеге асырылады. Жекеменшік мансаптық қолдау қызметтерінің нарығы да бар. Алайда кәсіби қызмет ретінде көрсетілетін мансаптық қолдаудың басым бөлігін мемлекеттік сектор қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=June 2013}} === Мансаптық қолдау түрлері === Мансаптық қолдаудың негізгі түрлеріне мыналар жатады: * '''Мансап туралы ақпарат''' — кәсіп пен білім алу бағытын таңдауға көмектесетін мәліметтер. Мұндай ақпараттың маңызды бөлігін еңбек нарығы туралы ақпарат құрайды. Оған әртүрлі мамандықтар бойынша жалақы мөлшері мен жұмыспен қамтылу деңгейі, қолжетімді оқу бағдарламалары және бос жұмыс орындары туралы мәліметтер жатады. * '''[[Мансаптық бағалау]]''' — сандық және сапалық зерттеу әдістеріне негізделген әртүрлі іс-шаралар, әдістемелер, құралдар, тесттер мен сауалнамалар жиынтығы. Мансаптық бағалау адамның жеке қызығушылықтарын, тұлғалық ерекшеліктерін, құндылықтары мен дағдыларын анықтап, оларды нақты сипаттауына және белгілі бір кәсіпке қаншалықты сәйкес келетінін бағалауына көмектеседі. Мұндай бағалау арқылы анықталатын дағдыларға белгілі бір жұмысқа тән кәсіби дағдылар, әртүрлі қызмет салаларында қолдануға болатын әмбебап дағдылар және өзін-өзі басқару дағдылары жатады.<ref>UCDavis Human Resources. 2010. Retrieved 2012-02-10.</ref> Сонымен қатар мансаптық бағалау адамға өзі таңдаған кәсіппен айналысу үшін қандай міндеттерді орындау, қандай тәжірибе жинақтау, білім алу және даярлықтан өту қажет екенін түсінуге көмектесіп, ықтимал мүмкіндіктерді анықтауға жол ашады.<ref>[https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html "Why is a Career Assessment Important?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501231417/https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html |date=2013-05-01 }} Success Factors. 2012. Retrieved 2012-02-10.</ref> [[Мансап жөніндегі кеңесші]]лер, [[бизнес-коучинг|басшыларға арналған коучтер]], білім беру мекемелері, мансаптық даму орталықтары және [[аутплейсмент]] қызметін көрсететін компаниялар адамдарға жеке ерекшеліктеріне барынша сәйкес келетін кәсіптерді іздеуге көмектесу үшін мансаптық бағалауды жиі жүргізеді. * '''[[Мансаптық кеңес беру]]''' — адамдарға қызығушылықтары, тұлғалық ерекшеліктері, құндылықтары мен дағдылары негізінде шешім қабылдауға және жоспар құруға, сондай-ақ мансаптық мүмкіндіктер мен өздеріне қолайлы бағыттарды зерттеуге көмектесетін қызмет. Мансаптық кеңес беру мамандық немесе оқу бағытын таңдау, еңбек нарығына шығу, кәсіби қызмет бағытын өзгерту және қосымша кәсіби даярлықтан өту сияқты әртүрлі мақсаттарға байланысты мүмкіндіктерді қарастыру мен шешім қабылдау барысында жеке немесе топтық кәсіби көмек көрсетуді қамтиды. * '''Мансаптық білім беру''' — адамның өзін, өзінің мансаптық мүмкіндіктерін және еңбек әлемін танып-білу үдерісі. Мектептерде мансаптық білім берудің қалыптасқан дәстүрі бар.<ref>Hooley, T., Marriott, J., Watts, A.G. and Coiffait, L. (2012). [http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ Careers 2020: Options for Future Careers Work in English Schools] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140111092049/http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ |date=January 11, 2014 }}. London: Pearson.</ref> Дегенмен ол басқа да орталарда, соның ішінде қосымша және жоғары білім беру мекемелерінде, сондай-ақ жұмыс орындарында жүзеге асырылуы мүмкін. Мансаптық білім беруде жиі қолданылатын үлгілердің бірі — DOTS моделі. Бұл атау шешім қабылдауды үйрену (D — ''decision learning''), мүмкіндіктер туралы хабардар болу (O — ''opportunity awareness''), өтпелі кезеңдерге бейімделуді үйрену (T — ''transition learning'') және өзін-өзі тану (S — ''self-awareness'') ұғымдарының ағылшын тіліндегі бас әріптерінен құралған.<ref>Law, B. & Watts, A.G. (1977). Schools, Careers and Community: a Study of Some Approaches to Careers Education in Schools. London: Church Information Office. {{ISBN|0715190296}}.</ref> Жоғары білім беру жүйесі кейде тым тар бағытталған немесе ғылыми зерттеулерге шамадан тыс бағдарланған деп бағаланады. Сонымен қатар оның белгілі бір кәсіпке қажетті дағдыларды қалыптастыру үшін оқу материалын терең түсінуге жеткілікті көңіл бөлмейтіні де атап көрсетіледі.<ref>{{cite journal|author1=Grubb, W.N. |author2=Lazerson, M. |doi=10.1353/jhe.2005.0007|title=Vocationalism in Higher Education: The Triumph of the Education Gospel|year=2005|journal=The Journal of Higher Education|volume=76|pages=1–25|s2cid=143174864 }}</ref> Кейбір зерттеулер орта мектептен кейін қосымша бір жыл білім алу қызметкердің жалақысын 17,8%-ға арттыратынын көрсетеді. Алайда 9 немесе 10 жылдан кейінгі қосымша оқу жылдарының қызметкерлердің жалақысына әсері шамалы. 2010 жылы АҚШ-тағы жұмыс күшінің 90%-ының орта мектепті бітіргені туралы аттестаты болған, 64%-ы колледжде белгілі бір уақыт оқыған, ал 34%-ының кемінде бакалавр дәрежесі болған.<ref>DeVol, R., Shen, I., Bedroussian, A., Zhang, N. (2013). [http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep A Matter of Degrees: The Effect of Educational Attainment on Regional Economic Prosperity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084926/http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep |date=2014-01-11 }}. Milken Institute</ref> Мансапқа қажетті білім алуға ұмтылған адамдар жиі кездесетін мәселелердің бірі — оқу құны. Алған білімінің негізінде таңдаған кәсібі оқу шығындарын өтеуге жеткілікті табыс әкелуі қажет. Білім алудың пайдасы алынған академиялық дәрежеге (немесе сертификатқа), оқу орны ұсынатын бағдарламаларға және оның рейтингтегі орнына байланысты айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Кейде колледждер студенттерді болашақ мансабына даярлауда тек білім берумен шектелмейді. Колледждердің студенттерге өздері қалаған салада [[еңбек нарығы]]на тікелей шығу мүмкіндіктерін ұсынып, қолдау көрсетуі де жиі кездеседі.<ref>Brennan, Susan. (2013-02-13) [https://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html How Colleges Should Prepare Students For The Current Economy – Yahoo Finance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305213012/http://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html |date=2016-03-05 }}. Finance.yahoo.com. Retrieved on 2014-01-11.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ei3bk4glzrsmw4vdozh5utz6okofvhr 3687954 3687953 2026-10-28T18:26:17Z 1nter pares 146705 /* Мансаптық қолдау түрлері */ 3687954 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Мансаптық жетістік == '''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref> 1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref> Мансаптың бастапқы кезеңіндегі жетістіктер кейінірек көңіл қалуға әкелуі мүмкін, әсіресе адам өзінің қадір-қасиетін мансабымен немесе жетістіктерімен тығыз байланыстырса.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|title=Your Professional Decline Is Coming (Much) Sooner Than You Think|last=Brooks|first=Arthur C.|date=July 2019|work=The Atlantic|access-date=2019-07-05|issn=1072-7825|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704181743/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|url-status=live}}</ref> Кейбір салаларда, мысалы, ғылыми зерттеулерде кәсіби жетістікке мансаптың бастапқы кезеңінде қол жеткізу жиі кездессе, басқа салаларда, атап айтқанда, [[мұғалім]]дік қызметте жетістікке кейінірек қол жеткізу тән.<ref name=":0" /> Табысты абсолютті мәнде (мысалы, адамның табыс мөлшері) немесе салыстырмалы мәнде (мысалы, бастапқы жалақысымен салыстырғандағы табысы) көрсетуге болады. Табыс мөлшері мен мәртебе мансаптық жетістіктің объективті өлшемдеріне жатады. Мұндағы «объективті» дегеніміз — бұл өлшемдердің тек субъективті пікірге негізделмей, нақты деректер арқылы тексеріле алатынын білдіреді. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, экономикалық және технологиялық өзгерістердің қарқынды жүруіне байланысты мансап жолын болжау бұрынғыға қарағанда қиындай түскен.<ref>{{Cite book|title=Understanding Careers, 2nd edition|last=Inkson, Dries and Arnold|publisher=Sage|year=2014|isbn=978-1-44628-291-5|location=London}}</ref> Бұл [[мансапты басқару]] жауапкершілігі жұмыс беруші ұйымнан гөрі адамның өзіне көбірек жүктелетінін білдіреді, өйткені бір жұмыс орнында өмір бойы еңбек ету тәжірибесі өткеннің еншісінде қалып барады. Соның нәтижесінде мансаптық жетістіктің субъективті өлшемдеріне көбірек мән беріле бастады.<ref>{{Cite journal|last=Hall and Chandler|year=2005|title=Psychological success: When the career is a calling.|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=155–176|doi=10.1002/job.301}}</ref> Оларға жұмысқа қанағаттану, мансаптық жолына көңілі толу, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік, жеке жетістікке жету сезімі және адамның жеке құндылықтарына сәйкес келетін жұмыспен айналысу жатады. Адамның өз мансаптық жетістігін бағалауына [[әлеуметтік салыстыру теориясы|әлеуметтік салыстырулар]], мысалы, отбасы мүшелерінің, достарының немесе мектеп пен колледжде бірге оқыған құрдастарының қаншалықты табысқа жеткені әсер етуі мүмкін.<ref>{{Cite journal|last=Heslin|first=Peter|year=2003|title=Self and other referent criteria of career success|journal=Journal of Career Assessment|volume=11|issue=3|pages=262–286|doi=10.1177/1069072703254500|s2cid=145210515 }}</ref> Адамның мансапта қол жеткізетін жетістіктерінің деңгейі мен сипатына мансаптық капиталдың бірнеше түрі әсер етеді.<ref>{{Cite book|title=Work Psychology, 6th edition|last=Arnold |first=Randall|display-authors=et al |publisher=Pearson|year=2016|location=Harlow|pages=555–558}}</ref> Оларға [[әлеуметтік капитал]] (адамның қажет кезінде сүйене алатын жеке байланыстарының ауқымы мен беріктігі), [[адами капитал]] (нақты көрсете алатын қабілеттері, тәжірибесі мен біліктілігі), экономикалық капитал (мансапқа қажетті ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақша мен басқа да материалдық ресурстар) және мәдени капитал (белгілі бір әлеуметтік ортада тиімді әрекет етуге қажетті дағдылар, ұстанымдар мен жалпы тәжірибелік білім) жатады.<ref>{{Cite journal|last=Ng and Feldman|year=2014|title=Subjective career success: A meta-analytic review|journal=Journal of Vocational Behavior|volume=85|issue=2|pages=169–179|doi=10.1016/j.jvb.2014.06.001}}</ref> == Мансаптық қолдау == Адамдарға мансабын дамытуға және басқаруға көмектесетін білім беру, кеңес беру және [[адам ресурстарын басқару]] саласындағы әртүрлі шаралар бар. Мансаптық қолдау әдетте адамдардың білім алу кезеңінде, еңбек нарығына шығуы кезінде, кәсібін ауыстырғанда, жұмыссыздық кезеңінде және зейнетке шығуға дайындалу барысында көрсетіледі. Мұндай көмекті мансап мәселелері жөніндегі мамандар, басқа сала мамандары, сондай-ақ кәсіби маман болып саналмайтын отбасы мүшелері мен достар да көрсете алады. Кәсіби мансаптық қолдау кейде «кәсіби бағдар беру» деп аталады. Бұл ұғым Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының кәсіби бағдар беруге қатысты анықтамасында да қолданылады: <blockquote> Бұл қызметтер жеке адамға немесе топқа арналып, бетпе-бет не қашықтан (соның ішінде телефон арқылы көмек көрсету желілері мен веб-қызметтер арқылы) жүзеге асырылуы мүмкін. Оларға мансап туралы ақпарат беру (баспа түрінде, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар арқылы және басқа нысандарда), бағалау және өзін-өзі бағалау құралдары, кеңес беру сұхбаттары, мансаптық білім беру бағдарламалары (адамдардың өзін-өзі тануына, қолжетімді мүмкіндіктер туралы хабардар болуына және мансапты басқару дағдыларын дамытуына көмектесетін), таныстыру бағдарламалары (таңдау жасамас бұрын әртүрлі мүмкіндіктерді байқап көруге арналған), жұмыс іздеу бағдарламалары және өтпелі кезеңдерде қолдау көрсету қызметтері жатады.<ref>Organisation for Economic Co-operation and Development & European Commission (OECD & EC) (2004). [http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf Career Guidance: A Handbook for Policy Makers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084739/http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf |date=2014-01-11 }}. Paris: OECD. {{ISBN|9264015191}}.</ref> </blockquote> Алайда «кәсіби бағдар беру» терминін мұндай кең мағынада қолдану түсінбеушілік тудыруы мүмкін, өйткені бұл термин [[мансап жөніндегі кеңесші]]лердің қызметін сипаттау үшін де жиі қолданылады. ===Мансаптық қолдау көрсету=== Мансаптық қолдау әртүрлі жолдармен көрсетіледі. Мұндай көмектің едәуір бөлігі бейресми сипатта болып, жеке таныстықтар немесе бұрыннан қалыптасқан қарым-қатынастар, соның ішінде басшылықпен байланыстар арқылы жүзеге асырылады. Жекеменшік мансаптық қолдау қызметтерінің нарығы да бар. Алайда кәсіби қызмет ретінде көрсетілетін мансаптық қолдаудың басым бөлігін мемлекеттік сектор қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=June 2013}} === Мансаптық қолдау түрлері === Мансаптық қолдаудың негізгі түрлеріне мыналар жатады: * '''Мансап туралы ақпарат''' — кәсіп пен білім алу бағытын таңдауға көмектесетін мәліметтер. Мұндай ақпараттың маңызды бөлігін еңбек нарығы туралы ақпарат құрайды. Оған әртүрлі мамандықтар бойынша жалақы мөлшері мен жұмыспен қамтылу деңгейі, қолжетімді оқу бағдарламалары және бос жұмыс орындары туралы мәліметтер жатады. * '''[[Мансаптық бағалау]]''' — сандық және сапалық зерттеу әдістеріне негізделген әртүрлі іс-шаралар, әдістемелер, құралдар, тесттер мен сауалнамалар жиынтығы. Мансаптық бағалау адамның жеке қызығушылықтарын, тұлғалық ерекшеліктерін, құндылықтары мен дағдыларын анықтап, оларды нақты сипаттауына және белгілі бір кәсіпке қаншалықты сәйкес келетінін бағалауына көмектеседі. Мұндай бағалау арқылы анықталатын дағдыларға белгілі бір жұмысқа тән кәсіби дағдылар, әртүрлі қызмет салаларында қолдануға болатын әмбебап дағдылар және өзін-өзі басқару дағдылары жатады.<ref>UCDavis Human Resources. 2010. Retrieved 2012-02-10.</ref> Сонымен қатар мансаптық бағалау адамға өзі таңдаған кәсіппен айналысу үшін қандай міндеттерді орындау, қандай тәжірибе жинақтау, білім алу және даярлықтан өту қажет екенін түсінуге көмектесіп, ықтимал мүмкіндіктерді анықтауға жол ашады.<ref>[https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html "Why is a Career Assessment Important?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501231417/https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html |date=2013-05-01 }} Success Factors. 2012. Retrieved 2012-02-10.</ref> [[Мансап жөніндегі кеңесші]]лер, [[бизнес-коучинг|басшыларға арналған коучтер]], білім беру мекемелері, мансаптық даму орталықтары және [[аутплейсмент]] қызметін көрсететін компаниялар адамдарға жеке ерекшеліктеріне барынша сәйкес келетін кәсіптерді іздеуге көмектесу үшін мансаптық бағалауды жиі жүргізеді. * '''[[Мансаптық кеңес беру]]''' — адамдарға қызығушылықтары, тұлғалық ерекшеліктері, құндылықтары мен дағдылары негізінде шешім қабылдауға және жоспар құруға, сондай-ақ мансаптық мүмкіндіктер мен өздеріне қолайлы бағыттарды зерттеуге көмектесетін қызмет. Мансаптық кеңес беру мамандық немесе оқу бағытын таңдау, еңбек нарығына шығу, кәсіби қызмет бағытын өзгерту және қосымша кәсіби даярлықтан өту сияқты әртүрлі мақсаттарға байланысты мүмкіндіктерді қарастыру мен шешім қабылдау барысында жеке немесе топтық кәсіби көмек көрсетуді қамтиды. * '''Мансаптық білім беру''' — адамның өзін, өзінің мансаптық мүмкіндіктерін және еңбек әлемін танып-білу үдерісі. Мектептерде мансаптық білім берудің қалыптасқан дәстүрі бар.<ref>Hooley, T., Marriott, J., Watts, A.G. and Coiffait, L. (2012). [http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ Careers 2020: Options for Future Careers Work in English Schools] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140111092049/http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ |date=January 11, 2014 }}. London: Pearson.</ref> Дегенмен ол басқа да орталарда, соның ішінде қосымша және жоғары білім беру мекемелерінде, сондай-ақ жұмыс орындарында жүзеге асырылуы мүмкін. Мансаптық білім беруде жиі қолданылатын үлгілердің бірі — DOTS моделі. Бұл атау шешім қабылдауды үйрену (D — ''decision learning''), мүмкіндіктер туралы хабардар болу (O — ''opportunity awareness''), өтпелі кезеңдерге бейімделуді үйрену (T — ''transition learning'') және өзін-өзі тану (S — ''self-awareness'') ұғымдарының ағылшын тіліндегі бас әріптерінен құралған.<ref>Law, B. & Watts, A.G. (1977). Schools, Careers and Community: a Study of Some Approaches to Careers Education in Schools. London: Church Information Office. {{ISBN|0715190296}}.</ref> Жоғары білім беру жүйесі кейде тым тар бағытталған немесе ғылыми зерттеулерге шамадан тыс бағдарланған деп бағаланады. Сонымен қатар оның белгілі бір кәсіпке қажетті дағдыларды қалыптастыру үшін оқу материалын терең түсінуге жеткілікті көңіл бөлмейтіні де атап көрсетіледі.<ref>{{cite journal|author1=Grubb, W.N. |author2=Lazerson, M. |doi=10.1353/jhe.2005.0007|title=Vocationalism in Higher Education: The Triumph of the Education Gospel|year=2005|journal=The Journal of Higher Education|volume=76|pages=1–25|s2cid=143174864 }}</ref> Кейбір зерттеулер орта мектептен кейін қосымша бір жыл білім алу қызметкердің жалақысын 17,8%-ға арттыратынын көрсетеді. Алайда 9 немесе 10 жылдан кейінгі қосымша оқу жылдарының қызметкерлердің жалақысына әсері шамалы. 2010 жылы АҚШ-тағы жұмыс күшінің 90%-ының орта мектепті бітіргені туралы аттестаты болған, 64%-ы колледжде белгілі бір уақыт оқыған, ал 34%-ының кемінде бакалавр дәрежесі болған.<ref>DeVol, R., Shen, I., Bedroussian, A., Zhang, N. (2013). [http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep A Matter of Degrees: The Effect of Educational Attainment on Regional Economic Prosperity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084926/http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep |date=2014-01-11 }}. Milken Institute</ref> Мансапқа қажетті білім алуға ұмтылған адамдар жиі кездесетін мәселелердің бірі — оқу құны. Алған білімінің негізінде таңдаған кәсібі оқу шығындарын өтеуге жеткілікті табыс әкелуі қажет. Білім алудың пайдасы алынған академиялық дәрежеге (немесе сертификатқа), оқу орны ұсынатын бағдарламаларға және оның рейтингтегі орнына байланысты айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Кейде колледждер студенттерді болашақ мансабына даярлауда тек білім берумен шектелмейді. Колледждердің студенттерге өздері қалаған салада [[еңбек нарығы]]на тікелей шығу мүмкіндіктерін ұсынып, қолдау көрсетуі де жиі кездеседі.<ref>Brennan, Susan. (2013-02-13) [https://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html How Colleges Should Prepare Students For The Current Economy – Yahoo Finance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305213012/http://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html |date=2016-03-05 }}. Finance.yahoo.com. Retrieved on 2014-01-11.</ref> Мансаптық қолдаудың басым бөлігі бетпе-бет көрсетілгенімен, онлайн форматта көрсетілетін мұндай қызметтердің үлесі артып келеді.<ref name="derby.openrepository.com"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9l3i5b9ayn2jlnqmsefy1xv69i510q5 3687955 3687954 2026-10-28T18:26:35Z 1nter pares 146705 3687955 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Мансаптық жетістік == '''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref> 1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref> Мансаптың бастапқы кезеңіндегі жетістіктер кейінірек көңіл қалуға әкелуі мүмкін, әсіресе адам өзінің қадір-қасиетін мансабымен немесе жетістіктерімен тығыз байланыстырса.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|title=Your Professional Decline Is Coming (Much) Sooner Than You Think|last=Brooks|first=Arthur C.|date=July 2019|work=The Atlantic|access-date=2019-07-05|issn=1072-7825|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704181743/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|url-status=live}}</ref> Кейбір салаларда, мысалы, ғылыми зерттеулерде кәсіби жетістікке мансаптың бастапқы кезеңінде қол жеткізу жиі кездессе, басқа салаларда, атап айтқанда, [[мұғалім]]дік қызметте жетістікке кейінірек қол жеткізу тән.<ref name=":0" /> Табысты абсолютті мәнде (мысалы, адамның табыс мөлшері) немесе салыстырмалы мәнде (мысалы, бастапқы жалақысымен салыстырғандағы табысы) көрсетуге болады. Табыс мөлшері мен мәртебе мансаптық жетістіктің объективті өлшемдеріне жатады. Мұндағы «объективті» дегеніміз — бұл өлшемдердің тек субъективті пікірге негізделмей, нақты деректер арқылы тексеріле алатынын білдіреді. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, экономикалық және технологиялық өзгерістердің қарқынды жүруіне байланысты мансап жолын болжау бұрынғыға қарағанда қиындай түскен.<ref>{{Cite book|title=Understanding Careers, 2nd edition|last=Inkson, Dries and Arnold|publisher=Sage|year=2014|isbn=978-1-44628-291-5|location=London}}</ref> Бұл [[мансапты басқару]] жауапкершілігі жұмыс беруші ұйымнан гөрі адамның өзіне көбірек жүктелетінін білдіреді, өйткені бір жұмыс орнында өмір бойы еңбек ету тәжірибесі өткеннің еншісінде қалып барады. Соның нәтижесінде мансаптық жетістіктің субъективті өлшемдеріне көбірек мән беріле бастады.<ref>{{Cite journal|last=Hall and Chandler|year=2005|title=Psychological success: When the career is a calling.|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=155–176|doi=10.1002/job.301}}</ref> Оларға жұмысқа қанағаттану, мансаптық жолына көңілі толу, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік, жеке жетістікке жету сезімі және адамның жеке құндылықтарына сәйкес келетін жұмыспен айналысу жатады. Адамның өз мансаптық жетістігін бағалауына [[әлеуметтік салыстыру теориясы|әлеуметтік салыстырулар]], мысалы, отбасы мүшелерінің, достарының немесе мектеп пен колледжде бірге оқыған құрдастарының қаншалықты табысқа жеткені әсер етуі мүмкін.<ref>{{Cite journal|last=Heslin|first=Peter|year=2003|title=Self and other referent criteria of career success|journal=Journal of Career Assessment|volume=11|issue=3|pages=262–286|doi=10.1177/1069072703254500|s2cid=145210515 }}</ref> Адамның мансапта қол жеткізетін жетістіктерінің деңгейі мен сипатына мансаптық капиталдың бірнеше түрі әсер етеді.<ref>{{Cite book|title=Work Psychology, 6th edition|last=Arnold |first=Randall|display-authors=et al |publisher=Pearson|year=2016|location=Harlow|pages=555–558}}</ref> Оларға [[әлеуметтік капитал]] (адамның қажет кезінде сүйене алатын жеке байланыстарының ауқымы мен беріктігі), [[адами капитал]] (нақты көрсете алатын қабілеттері, тәжірибесі мен біліктілігі), экономикалық капитал (мансапқа қажетті ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақша мен басқа да материалдық ресурстар) және мәдени капитал (белгілі бір әлеуметтік ортада тиімді әрекет етуге қажетті дағдылар, ұстанымдар мен жалпы тәжірибелік білім) жатады.<ref>{{Cite journal|last=Ng and Feldman|year=2014|title=Subjective career success: A meta-analytic review|journal=Journal of Vocational Behavior|volume=85|issue=2|pages=169–179|doi=10.1016/j.jvb.2014.06.001}}</ref> == Мансаптық қолдау == Адамдарға мансабын дамытуға және басқаруға көмектесетін білім беру, кеңес беру және [[адам ресурстарын басқару]] саласындағы әртүрлі шаралар бар. Мансаптық қолдау әдетте адамдардың білім алу кезеңінде, еңбек нарығына шығуы кезінде, кәсібін ауыстырғанда, жұмыссыздық кезеңінде және зейнетке шығуға дайындалу барысында көрсетіледі. Мұндай көмекті мансап мәселелері жөніндегі мамандар, басқа сала мамандары, сондай-ақ кәсіби маман болып саналмайтын отбасы мүшелері мен достар да көрсете алады. Кәсіби мансаптық қолдау кейде «кәсіби бағдар беру» деп аталады. Бұл ұғым Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының кәсіби бағдар беруге қатысты анықтамасында да қолданылады: <blockquote> Бұл қызметтер жеке адамға немесе топқа арналып, бетпе-бет не қашықтан (соның ішінде телефон арқылы көмек көрсету желілері мен веб-қызметтер арқылы) жүзеге асырылуы мүмкін. Оларға мансап туралы ақпарат беру (баспа түрінде, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар арқылы және басқа нысандарда), бағалау және өзін-өзі бағалау құралдары, кеңес беру сұхбаттары, мансаптық білім беру бағдарламалары (адамдардың өзін-өзі тануына, қолжетімді мүмкіндіктер туралы хабардар болуына және мансапты басқару дағдыларын дамытуына көмектесетін), таныстыру бағдарламалары (таңдау жасамас бұрын әртүрлі мүмкіндіктерді байқап көруге арналған), жұмыс іздеу бағдарламалары және өтпелі кезеңдерде қолдау көрсету қызметтері жатады.<ref>Organisation for Economic Co-operation and Development & European Commission (OECD & EC) (2004). [http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf Career Guidance: A Handbook for Policy Makers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084739/http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf |date=2014-01-11 }}. Paris: OECD. {{ISBN|9264015191}}.</ref> </blockquote> Алайда «кәсіби бағдар беру» терминін мұндай кең мағынада қолдану түсінбеушілік тудыруы мүмкін, өйткені бұл термин [[мансап жөніндегі кеңесші]]лердің қызметін сипаттау үшін де жиі қолданылады. ===Мансаптық қолдау көрсету=== Мансаптық қолдау әртүрлі жолдармен көрсетіледі. Мұндай көмектің едәуір бөлігі бейресми сипатта болып, жеке таныстықтар немесе бұрыннан қалыптасқан қарым-қатынастар, соның ішінде басшылықпен байланыстар арқылы жүзеге асырылады. Жекеменшік мансаптық қолдау қызметтерінің нарығы да бар. Алайда кәсіби қызмет ретінде көрсетілетін мансаптық қолдаудың басым бөлігін мемлекеттік сектор қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=June 2013}} === Мансаптық қолдау түрлері === Мансаптық қолдаудың негізгі түрлеріне мыналар жатады: * '''Мансап туралы ақпарат''' — кәсіп пен білім алу бағытын таңдауға көмектесетін мәліметтер. Мұндай ақпараттың маңызды бөлігін еңбек нарығы туралы ақпарат құрайды. Оған әртүрлі мамандықтар бойынша жалақы мөлшері мен жұмыспен қамтылу деңгейі, қолжетімді оқу бағдарламалары және бос жұмыс орындары туралы мәліметтер жатады. * '''[[Мансаптық бағалау]]''' — сандық және сапалық зерттеу әдістеріне негізделген әртүрлі іс-шаралар, әдістемелер, құралдар, тесттер мен сауалнамалар жиынтығы. Мансаптық бағалау адамның жеке қызығушылықтарын, тұлғалық ерекшеліктерін, құндылықтары мен дағдыларын анықтап, оларды нақты сипаттауына және белгілі бір кәсіпке қаншалықты сәйкес келетінін бағалауына көмектеседі. Мұндай бағалау арқылы анықталатын дағдыларға белгілі бір жұмысқа тән кәсіби дағдылар, әртүрлі қызмет салаларында қолдануға болатын әмбебап дағдылар және өзін-өзі басқару дағдылары жатады.<ref>UCDavis Human Resources. 2010. Retrieved 2012-02-10.</ref> Сонымен қатар мансаптық бағалау адамға өзі таңдаған кәсіппен айналысу үшін қандай міндеттерді орындау, қандай тәжірибе жинақтау, білім алу және даярлықтан өту қажет екенін түсінуге көмектесіп, ықтимал мүмкіндіктерді анықтауға жол ашады.<ref>[https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html "Why is a Career Assessment Important?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501231417/https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html |date=2013-05-01 }} Success Factors. 2012. Retrieved 2012-02-10.</ref> [[Мансап жөніндегі кеңесші]]лер, [[бизнес-коучинг|басшыларға арналған коучтер]], білім беру мекемелері, мансаптық даму орталықтары және [[аутплейсмент]] қызметін көрсететін компаниялар адамдарға жеке ерекшеліктеріне барынша сәйкес келетін кәсіптерді іздеуге көмектесу үшін мансаптық бағалауды жиі жүргізеді. * '''[[Мансаптық кеңес беру]]''' — адамдарға қызығушылықтары, тұлғалық ерекшеліктері, құндылықтары мен дағдылары негізінде шешім қабылдауға және жоспар құруға, сондай-ақ мансаптық мүмкіндіктер мен өздеріне қолайлы бағыттарды зерттеуге көмектесетін қызмет. Мансаптық кеңес беру мамандық немесе оқу бағытын таңдау, еңбек нарығына шығу, кәсіби қызмет бағытын өзгерту және қосымша кәсіби даярлықтан өту сияқты әртүрлі мақсаттарға байланысты мүмкіндіктерді қарастыру мен шешім қабылдау барысында жеке немесе топтық кәсіби көмек көрсетуді қамтиды. * '''Мансаптық білім беру''' — адамның өзін, өзінің мансаптық мүмкіндіктерін және еңбек әлемін танып-білу үдерісі. Мектептерде мансаптық білім берудің қалыптасқан дәстүрі бар.<ref>Hooley, T., Marriott, J., Watts, A.G. and Coiffait, L. (2012). [http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ Careers 2020: Options for Future Careers Work in English Schools] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140111092049/http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ |date=January 11, 2014 }}. London: Pearson.</ref> Дегенмен ол басқа да орталарда, соның ішінде қосымша және жоғары білім беру мекемелерінде, сондай-ақ жұмыс орындарында жүзеге асырылуы мүмкін. Мансаптық білім беруде жиі қолданылатын үлгілердің бірі — DOTS моделі. Бұл атау шешім қабылдауды үйрену (D — ''decision learning''), мүмкіндіктер туралы хабардар болу (O — ''opportunity awareness''), өтпелі кезеңдерге бейімделуді үйрену (T — ''transition learning'') және өзін-өзі тану (S — ''self-awareness'') ұғымдарының ағылшын тіліндегі бас әріптерінен құралған.<ref>Law, B. & Watts, A.G. (1977). Schools, Careers and Community: a Study of Some Approaches to Careers Education in Schools. London: Church Information Office. {{ISBN|0715190296}}.</ref> Жоғары білім беру жүйесі кейде тым тар бағытталған немесе ғылыми зерттеулерге шамадан тыс бағдарланған деп бағаланады. Сонымен қатар оның белгілі бір кәсіпке қажетті дағдыларды қалыптастыру үшін оқу материалын терең түсінуге жеткілікті көңіл бөлмейтіні де атап көрсетіледі.<ref>{{cite journal|author1=Grubb, W.N. |author2=Lazerson, M. |doi=10.1353/jhe.2005.0007|title=Vocationalism in Higher Education: The Triumph of the Education Gospel|year=2005|journal=The Journal of Higher Education|volume=76|pages=1–25|s2cid=143174864 }}</ref> Кейбір зерттеулер орта мектептен кейін қосымша бір жыл білім алу қызметкердің жалақысын 17,8%-ға арттыратынын көрсетеді. Алайда 9 немесе 10 жылдан кейінгі қосымша оқу жылдарының қызметкерлердің жалақысына әсері шамалы. 2010 жылы АҚШ-тағы жұмыс күшінің 90%-ының орта мектепті бітіргені туралы аттестаты болған, 64%-ы колледжде белгілі бір уақыт оқыған, ал 34%-ының кемінде бакалавр дәрежесі болған.<ref>DeVol, R., Shen, I., Bedroussian, A., Zhang, N. (2013). [http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep A Matter of Degrees: The Effect of Educational Attainment on Regional Economic Prosperity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084926/http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep |date=2014-01-11 }}. Milken Institute</ref> Мансапқа қажетті білім алуға ұмтылған адамдар жиі кездесетін мәселелердің бірі — оқу құны. Алған білімінің негізінде таңдаған кәсібі оқу шығындарын өтеуге жеткілікті табыс әкелуі қажет. Білім алудың пайдасы алынған академиялық дәрежеге (немесе сертификатқа), оқу орны ұсынатын бағдарламаларға және оның рейтингтегі орнына байланысты айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Кейде колледждер студенттерді болашақ мансабына даярлауда тек білім берумен шектелмейді. Колледждердің студенттерге өздері қалаған салада [[еңбек нарығы]]на тікелей шығу мүмкіндіктерін ұсынып, қолдау көрсетуі де жиі кездеседі.<ref>Brennan, Susan. (2013-02-13) [https://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html How Colleges Should Prepare Students For The Current Economy – Yahoo Finance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305213012/http://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html |date=2016-03-05 }}. Finance.yahoo.com. Retrieved on 2014-01-11.</ref> Мансаптық қолдаудың басым бөлігі бетпе-бет көрсетілгенімен, онлайн форматта көрсетілетін мұндай қызметтердің үлесі артып келеді.<ref name="derby.openrepository.com"/> == Тағы қараңыз == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} svfpk7puy7isg4xm1y798a063pc2r0z 3687956 3687955 2026-10-28T18:27:06Z 1nter pares 146705 3687956 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Мансаптық жетістік == '''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref> 1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref> Мансаптың бастапқы кезеңіндегі жетістіктер кейінірек көңіл қалуға әкелуі мүмкін, әсіресе адам өзінің қадір-қасиетін мансабымен немесе жетістіктерімен тығыз байланыстырса.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|title=Your Professional Decline Is Coming (Much) Sooner Than You Think|last=Brooks|first=Arthur C.|date=July 2019|work=The Atlantic|access-date=2019-07-05|issn=1072-7825|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704181743/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|url-status=live}}</ref> Кейбір салаларда, мысалы, ғылыми зерттеулерде кәсіби жетістікке мансаптың бастапқы кезеңінде қол жеткізу жиі кездессе, басқа салаларда, атап айтқанда, [[мұғалім]]дік қызметте жетістікке кейінірек қол жеткізу тән.<ref name=":0" /> Табысты абсолютті мәнде (мысалы, адамның табыс мөлшері) немесе салыстырмалы мәнде (мысалы, бастапқы жалақысымен салыстырғандағы табысы) көрсетуге болады. Табыс мөлшері мен мәртебе мансаптық жетістіктің объективті өлшемдеріне жатады. Мұндағы «объективті» дегеніміз — бұл өлшемдердің тек субъективті пікірге негізделмей, нақты деректер арқылы тексеріле алатынын білдіреді. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, экономикалық және технологиялық өзгерістердің қарқынды жүруіне байланысты мансап жолын болжау бұрынғыға қарағанда қиындай түскен.<ref>{{Cite book|title=Understanding Careers, 2nd edition|last=Inkson, Dries and Arnold|publisher=Sage|year=2014|isbn=978-1-44628-291-5|location=London}}</ref> Бұл [[мансапты басқару]] жауапкершілігі жұмыс беруші ұйымнан гөрі адамның өзіне көбірек жүктелетінін білдіреді, өйткені бір жұмыс орнында өмір бойы еңбек ету тәжірибесі өткеннің еншісінде қалып барады. Соның нәтижесінде мансаптық жетістіктің субъективті өлшемдеріне көбірек мән беріле бастады.<ref>{{Cite journal|last=Hall and Chandler|year=2005|title=Psychological success: When the career is a calling.|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=155–176|doi=10.1002/job.301}}</ref> Оларға жұмысқа қанағаттану, мансаптық жолына көңілі толу, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік, жеке жетістікке жету сезімі және адамның жеке құндылықтарына сәйкес келетін жұмыспен айналысу жатады. Адамның өз мансаптық жетістігін бағалауына [[әлеуметтік салыстыру теориясы|әлеуметтік салыстырулар]], мысалы, отбасы мүшелерінің, достарының немесе мектеп пен колледжде бірге оқыған құрдастарының қаншалықты табысқа жеткені әсер етуі мүмкін.<ref>{{Cite journal|last=Heslin|first=Peter|year=2003|title=Self and other referent criteria of career success|journal=Journal of Career Assessment|volume=11|issue=3|pages=262–286|doi=10.1177/1069072703254500|s2cid=145210515 }}</ref> Адамның мансапта қол жеткізетін жетістіктерінің деңгейі мен сипатына мансаптық капиталдың бірнеше түрі әсер етеді.<ref>{{Cite book|title=Work Psychology, 6th edition|last=Arnold |first=Randall|display-authors=et al |publisher=Pearson|year=2016|location=Harlow|pages=555–558}}</ref> Оларға [[әлеуметтік капитал]] (адамның қажет кезінде сүйене алатын жеке байланыстарының ауқымы мен беріктігі), [[адами капитал]] (нақты көрсете алатын қабілеттері, тәжірибесі мен біліктілігі), экономикалық капитал (мансапқа қажетті ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақша мен басқа да материалдық ресурстар) және мәдени капитал (белгілі бір әлеуметтік ортада тиімді әрекет етуге қажетті дағдылар, ұстанымдар мен жалпы тәжірибелік білім) жатады.<ref>{{Cite journal|last=Ng and Feldman|year=2014|title=Subjective career success: A meta-analytic review|journal=Journal of Vocational Behavior|volume=85|issue=2|pages=169–179|doi=10.1016/j.jvb.2014.06.001}}</ref> == Мансаптық қолдау == Адамдарға мансабын дамытуға және басқаруға көмектесетін білім беру, кеңес беру және [[адам ресурстарын басқару]] саласындағы әртүрлі шаралар бар. Мансаптық қолдау әдетте адамдардың білім алу кезеңінде, еңбек нарығына шығуы кезінде, кәсібін ауыстырғанда, жұмыссыздық кезеңінде және зейнетке шығуға дайындалу барысында көрсетіледі. Мұндай көмекті мансап мәселелері жөніндегі мамандар, басқа сала мамандары, сондай-ақ кәсіби маман болып саналмайтын отбасы мүшелері мен достар да көрсете алады. Кәсіби мансаптық қолдау кейде «кәсіби бағдар беру» деп аталады. Бұл ұғым Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының кәсіби бағдар беруге қатысты анықтамасында да қолданылады: <blockquote> Бұл қызметтер жеке адамға немесе топқа арналып, бетпе-бет не қашықтан (соның ішінде телефон арқылы көмек көрсету желілері мен веб-қызметтер арқылы) жүзеге асырылуы мүмкін. Оларға мансап туралы ақпарат беру (баспа түрінде, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар арқылы және басқа нысандарда), бағалау және өзін-өзі бағалау құралдары, кеңес беру сұхбаттары, мансаптық білім беру бағдарламалары (адамдардың өзін-өзі тануына, қолжетімді мүмкіндіктер туралы хабардар болуына және мансапты басқару дағдыларын дамытуына көмектесетін), таныстыру бағдарламалары (таңдау жасамас бұрын әртүрлі мүмкіндіктерді байқап көруге арналған), жұмыс іздеу бағдарламалары және өтпелі кезеңдерде қолдау көрсету қызметтері жатады.<ref>Organisation for Economic Co-operation and Development & European Commission (OECD & EC) (2004). [http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf Career Guidance: A Handbook for Policy Makers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084739/http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf |date=2014-01-11 }}. Paris: OECD. {{ISBN|9264015191}}.</ref> </blockquote> Алайда «кәсіби бағдар беру» терминін мұндай кең мағынада қолдану түсінбеушілік тудыруы мүмкін, өйткені бұл термин [[мансап жөніндегі кеңесші]]лердің қызметін сипаттау үшін де жиі қолданылады. ===Мансаптық қолдау көрсету=== Мансаптық қолдау әртүрлі жолдармен көрсетіледі. Мұндай көмектің едәуір бөлігі бейресми сипатта болып, жеке таныстықтар немесе бұрыннан қалыптасқан қарым-қатынастар, соның ішінде басшылықпен байланыстар арқылы жүзеге асырылады. Жекеменшік мансаптық қолдау қызметтерінің нарығы да бар. Алайда кәсіби қызмет ретінде көрсетілетін мансаптық қолдаудың басым бөлігін мемлекеттік сектор қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=June 2013}} === Мансаптық қолдау түрлері === Мансаптық қолдаудың негізгі түрлеріне мыналар жатады: * '''Мансап туралы ақпарат''' — кәсіп пен білім алу бағытын таңдауға көмектесетін мәліметтер. Мұндай ақпараттың маңызды бөлігін еңбек нарығы туралы ақпарат құрайды. Оған әртүрлі мамандықтар бойынша жалақы мөлшері мен жұмыспен қамтылу деңгейі, қолжетімді оқу бағдарламалары және бос жұмыс орындары туралы мәліметтер жатады. * '''[[Мансаптық бағалау]]''' — сандық және сапалық зерттеу әдістеріне негізделген әртүрлі іс-шаралар, әдістемелер, құралдар, тесттер мен сауалнамалар жиынтығы. Мансаптық бағалау адамның жеке қызығушылықтарын, тұлғалық ерекшеліктерін, құндылықтары мен дағдыларын анықтап, оларды нақты сипаттауына және белгілі бір кәсіпке қаншалықты сәйкес келетінін бағалауына көмектеседі. Мұндай бағалау арқылы анықталатын дағдыларға белгілі бір жұмысқа тән кәсіби дағдылар, әртүрлі қызмет салаларында қолдануға болатын әмбебап дағдылар және өзін-өзі басқару дағдылары жатады.<ref>UCDavis Human Resources. 2010. Retrieved 2012-02-10.</ref> Сонымен қатар мансаптық бағалау адамға өзі таңдаған кәсіппен айналысу үшін қандай міндеттерді орындау, қандай тәжірибе жинақтау, білім алу және даярлықтан өту қажет екенін түсінуге көмектесіп, ықтимал мүмкіндіктерді анықтауға жол ашады.<ref>[https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html "Why is a Career Assessment Important?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501231417/https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html |date=2013-05-01 }} Success Factors. 2012. Retrieved 2012-02-10.</ref> [[Мансап жөніндегі кеңесші]]лер, [[бизнес-коучинг|басшыларға арналған коучтер]], білім беру мекемелері, мансаптық даму орталықтары және [[аутплейсмент]] қызметін көрсететін компаниялар адамдарға жеке ерекшеліктеріне барынша сәйкес келетін кәсіптерді іздеуге көмектесу үшін мансаптық бағалауды жиі жүргізеді. * '''[[Мансаптық кеңес беру]]''' — адамдарға қызығушылықтары, тұлғалық ерекшеліктері, құндылықтары мен дағдылары негізінде шешім қабылдауға және жоспар құруға, сондай-ақ мансаптық мүмкіндіктер мен өздеріне қолайлы бағыттарды зерттеуге көмектесетін қызмет. Мансаптық кеңес беру мамандық немесе оқу бағытын таңдау, еңбек нарығына шығу, кәсіби қызмет бағытын өзгерту және қосымша кәсіби даярлықтан өту сияқты әртүрлі мақсаттарға байланысты мүмкіндіктерді қарастыру мен шешім қабылдау барысында жеке немесе топтық кәсіби көмек көрсетуді қамтиды. * '''Мансаптық білім беру''' — адамның өзін, өзінің мансаптық мүмкіндіктерін және еңбек әлемін танып-білу үдерісі. Мектептерде мансаптық білім берудің қалыптасқан дәстүрі бар.<ref>Hooley, T., Marriott, J., Watts, A.G. and Coiffait, L. (2012). [http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ Careers 2020: Options for Future Careers Work in English Schools] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140111092049/http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ |date=January 11, 2014 }}. London: Pearson.</ref> Дегенмен ол басқа да орталарда, соның ішінде қосымша және жоғары білім беру мекемелерінде, сондай-ақ жұмыс орындарында жүзеге асырылуы мүмкін. Мансаптық білім беруде жиі қолданылатын үлгілердің бірі — DOTS моделі. Бұл атау шешім қабылдауды үйрену (D — ''decision learning''), мүмкіндіктер туралы хабардар болу (O — ''opportunity awareness''), өтпелі кезеңдерге бейімделуді үйрену (T — ''transition learning'') және өзін-өзі тану (S — ''self-awareness'') ұғымдарының ағылшын тіліндегі бас әріптерінен құралған.<ref>Law, B. & Watts, A.G. (1977). Schools, Careers and Community: a Study of Some Approaches to Careers Education in Schools. London: Church Information Office. {{ISBN|0715190296}}.</ref> Жоғары білім беру жүйесі кейде тым тар бағытталған немесе ғылыми зерттеулерге шамадан тыс бағдарланған деп бағаланады. Сонымен қатар оның белгілі бір кәсіпке қажетті дағдыларды қалыптастыру үшін оқу материалын терең түсінуге жеткілікті көңіл бөлмейтіні де атап көрсетіледі.<ref>{{cite journal|author1=Grubb, W.N. |author2=Lazerson, M. |doi=10.1353/jhe.2005.0007|title=Vocationalism in Higher Education: The Triumph of the Education Gospel|year=2005|journal=The Journal of Higher Education|volume=76|pages=1–25|s2cid=143174864 }}</ref> Кейбір зерттеулер орта мектептен кейін қосымша бір жыл білім алу қызметкердің жалақысын 17,8%-ға арттыратынын көрсетеді. Алайда 9 немесе 10 жылдан кейінгі қосымша оқу жылдарының қызметкерлердің жалақысына әсері шамалы. 2010 жылы АҚШ-тағы жұмыс күшінің 90%-ының орта мектепті бітіргені туралы аттестаты болған, 64%-ы колледжде белгілі бір уақыт оқыған, ал 34%-ының кемінде бакалавр дәрежесі болған.<ref>DeVol, R., Shen, I., Bedroussian, A., Zhang, N. (2013). [http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep A Matter of Degrees: The Effect of Educational Attainment on Regional Economic Prosperity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084926/http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep |date=2014-01-11 }}. Milken Institute</ref> Мансапқа қажетті білім алуға ұмтылған адамдар жиі кездесетін мәселелердің бірі — оқу құны. Алған білімінің негізінде таңдаған кәсібі оқу шығындарын өтеуге жеткілікті табыс әкелуі қажет. Білім алудың пайдасы алынған академиялық дәрежеге (немесе сертификатқа), оқу орны ұсынатын бағдарламаларға және оның рейтингтегі орнына байланысты айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Кейде колледждер студенттерді болашақ мансабына даярлауда тек білім берумен шектелмейді. Колледждердің студенттерге өздері қалаған салада [[еңбек нарығы]]на тікелей шығу мүмкіндіктерін ұсынып, қолдау көрсетуі де жиі кездеседі.<ref>Brennan, Susan. (2013-02-13) [https://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html How Colleges Should Prepare Students For The Current Economy – Yahoo Finance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305213012/http://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html |date=2016-03-05 }}. Finance.yahoo.com. Retrieved on 2014-01-11.</ref> Мансаптық қолдаудың басым бөлігі бетпе-бет көрсетілгенімен, онлайн форматта көрсетілетін мұндай қызметтердің үлесі артып келеді.<ref name="derby.openrepository.com"/> == Тағы қараңыз == * [[Түйіндеме]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} a4tb9jhncvrfq80pavl4n80nji0qbid 3687958 3687956 2026-10-28T18:27:57Z 1nter pares 146705 3687958 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Мансаптық жетістік == '''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref> 1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref> Мансаптың бастапқы кезеңіндегі жетістіктер кейінірек көңіл қалуға әкелуі мүмкін, әсіресе адам өзінің қадір-қасиетін мансабымен немесе жетістіктерімен тығыз байланыстырса.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|title=Your Professional Decline Is Coming (Much) Sooner Than You Think|last=Brooks|first=Arthur C.|date=July 2019|work=The Atlantic|access-date=2019-07-05|issn=1072-7825|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704181743/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|url-status=live}}</ref> Кейбір салаларда, мысалы, ғылыми зерттеулерде кәсіби жетістікке мансаптың бастапқы кезеңінде қол жеткізу жиі кездессе, басқа салаларда, атап айтқанда, [[мұғалім]]дік қызметте жетістікке кейінірек қол жеткізу тән.<ref name=":0" /> Табысты абсолютті мәнде (мысалы, адамның табыс мөлшері) немесе салыстырмалы мәнде (мысалы, бастапқы жалақысымен салыстырғандағы табысы) көрсетуге болады. Табыс мөлшері мен мәртебе мансаптық жетістіктің объективті өлшемдеріне жатады. Мұндағы «объективті» дегеніміз — бұл өлшемдердің тек субъективті пікірге негізделмей, нақты деректер арқылы тексеріле алатынын білдіреді. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, экономикалық және технологиялық өзгерістердің қарқынды жүруіне байланысты мансап жолын болжау бұрынғыға қарағанда қиындай түскен.<ref>{{Cite book|title=Understanding Careers, 2nd edition|last=Inkson, Dries and Arnold|publisher=Sage|year=2014|isbn=978-1-44628-291-5|location=London}}</ref> Бұл [[мансапты басқару]] жауапкершілігі жұмыс беруші ұйымнан гөрі адамның өзіне көбірек жүктелетінін білдіреді, өйткені бір жұмыс орнында өмір бойы еңбек ету тәжірибесі өткеннің еншісінде қалып барады. Соның нәтижесінде мансаптық жетістіктің субъективті өлшемдеріне көбірек мән беріле бастады.<ref>{{Cite journal|last=Hall and Chandler|year=2005|title=Psychological success: When the career is a calling.|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=155–176|doi=10.1002/job.301}}</ref> Оларға жұмысқа қанағаттану, мансаптық жолына көңілі толу, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік, жеке жетістікке жету сезімі және адамның жеке құндылықтарына сәйкес келетін жұмыспен айналысу жатады. Адамның өз мансаптық жетістігін бағалауына [[әлеуметтік салыстыру теориясы|әлеуметтік салыстырулар]], мысалы, отбасы мүшелерінің, достарының немесе мектеп пен колледжде бірге оқыған құрдастарының қаншалықты табысқа жеткені әсер етуі мүмкін.<ref>{{Cite journal|last=Heslin|first=Peter|year=2003|title=Self and other referent criteria of career success|journal=Journal of Career Assessment|volume=11|issue=3|pages=262–286|doi=10.1177/1069072703254500|s2cid=145210515 }}</ref> Адамның мансапта қол жеткізетін жетістіктерінің деңгейі мен сипатына мансаптық капиталдың бірнеше түрі әсер етеді.<ref>{{Cite book|title=Work Psychology, 6th edition|last=Arnold |first=Randall|display-authors=et al |publisher=Pearson|year=2016|location=Harlow|pages=555–558}}</ref> Оларға [[әлеуметтік капитал]] (адамның қажет кезінде сүйене алатын жеке байланыстарының ауқымы мен беріктігі), [[адами капитал]] (нақты көрсете алатын қабілеттері, тәжірибесі мен біліктілігі), экономикалық капитал (мансапқа қажетті ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақша мен басқа да материалдық ресурстар) және мәдени капитал (белгілі бір әлеуметтік ортада тиімді әрекет етуге қажетті дағдылар, ұстанымдар мен жалпы тәжірибелік білім) жатады.<ref>{{Cite journal|last=Ng and Feldman|year=2014|title=Subjective career success: A meta-analytic review|journal=Journal of Vocational Behavior|volume=85|issue=2|pages=169–179|doi=10.1016/j.jvb.2014.06.001}}</ref> == Мансаптық қолдау == Адамдарға мансабын дамытуға және басқаруға көмектесетін білім беру, кеңес беру және [[адам ресурстарын басқару]] саласындағы әртүрлі шаралар бар. Мансаптық қолдау әдетте адамдардың білім алу кезеңінде, еңбек нарығына шығуы кезінде, кәсібін ауыстырғанда, жұмыссыздық кезеңінде және зейнетке шығуға дайындалу барысында көрсетіледі. Мұндай көмекті мансап мәселелері жөніндегі мамандар, басқа сала мамандары, сондай-ақ кәсіби маман болып саналмайтын отбасы мүшелері мен достар да көрсете алады. Кәсіби мансаптық қолдау кейде «кәсіби бағдар беру» деп аталады. Бұл ұғым Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының кәсіби бағдар беруге қатысты анықтамасында да қолданылады: <blockquote> Бұл қызметтер жеке адамға немесе топқа арналып, бетпе-бет не қашықтан (соның ішінде телефон арқылы көмек көрсету желілері мен веб-қызметтер арқылы) жүзеге асырылуы мүмкін. Оларға мансап туралы ақпарат беру (баспа түрінде, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар арқылы және басқа нысандарда), бағалау және өзін-өзі бағалау құралдары, кеңес беру сұхбаттары, мансаптық білім беру бағдарламалары (адамдардың өзін-өзі тануына, қолжетімді мүмкіндіктер туралы хабардар болуына және мансапты басқару дағдыларын дамытуына көмектесетін), таныстыру бағдарламалары (таңдау жасамас бұрын әртүрлі мүмкіндіктерді байқап көруге арналған), жұмыс іздеу бағдарламалары және өтпелі кезеңдерде қолдау көрсету қызметтері жатады.<ref>Organisation for Economic Co-operation and Development & European Commission (OECD & EC) (2004). [http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf Career Guidance: A Handbook for Policy Makers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084739/http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf |date=2014-01-11 }}. Paris: OECD. {{ISBN|9264015191}}.</ref> </blockquote> Алайда «кәсіби бағдар беру» терминін мұндай кең мағынада қолдану түсінбеушілік тудыруы мүмкін, өйткені бұл термин [[мансап жөніндегі кеңесші]]лердің қызметін сипаттау үшін де жиі қолданылады. ===Мансаптық қолдау көрсету=== Мансаптық қолдау әртүрлі жолдармен көрсетіледі. Мұндай көмектің едәуір бөлігі бейресми сипатта болып, жеке таныстықтар немесе бұрыннан қалыптасқан қарым-қатынастар, соның ішінде басшылықпен байланыстар арқылы жүзеге асырылады. Жекеменшік мансаптық қолдау қызметтерінің нарығы да бар. Алайда кәсіби қызмет ретінде көрсетілетін мансаптық қолдаудың басым бөлігін мемлекеттік сектор қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=June 2013}} === Мансаптық қолдау түрлері === Мансаптық қолдаудың негізгі түрлеріне мыналар жатады: * '''Мансап туралы ақпарат''' — кәсіп пен білім алу бағытын таңдауға көмектесетін мәліметтер. Мұндай ақпараттың маңызды бөлігін еңбек нарығы туралы ақпарат құрайды. Оған әртүрлі мамандықтар бойынша жалақы мөлшері мен жұмыспен қамтылу деңгейі, қолжетімді оқу бағдарламалары және бос жұмыс орындары туралы мәліметтер жатады. * '''[[Мансаптық бағалау]]''' — сандық және сапалық зерттеу әдістеріне негізделген әртүрлі іс-шаралар, әдістемелер, құралдар, тесттер мен сауалнамалар жиынтығы. Мансаптық бағалау адамның жеке қызығушылықтарын, тұлғалық ерекшеліктерін, құндылықтары мен дағдыларын анықтап, оларды нақты сипаттауына және белгілі бір кәсіпке қаншалықты сәйкес келетінін бағалауына көмектеседі. Мұндай бағалау арқылы анықталатын дағдыларға белгілі бір жұмысқа тән кәсіби дағдылар, әртүрлі қызмет салаларында қолдануға болатын әмбебап дағдылар және өзін-өзі басқару дағдылары жатады.<ref>UCDavis Human Resources. 2010. Retrieved 2012-02-10.</ref> Сонымен қатар мансаптық бағалау адамға өзі таңдаған кәсіппен айналысу үшін қандай міндеттерді орындау, қандай тәжірибе жинақтау, білім алу және даярлықтан өту қажет екенін түсінуге көмектесіп, ықтимал мүмкіндіктерді анықтауға жол ашады.<ref>[https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html "Why is a Career Assessment Important?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501231417/https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html |date=2013-05-01 }} Success Factors. 2012. Retrieved 2012-02-10.</ref> [[Мансап жөніндегі кеңесші]]лер, [[бизнес-коучинг|басшыларға арналған коучтер]], білім беру мекемелері, мансаптық даму орталықтары және [[аутплейсмент]] қызметін көрсететін компаниялар адамдарға жеке ерекшеліктеріне барынша сәйкес келетін кәсіптерді іздеуге көмектесу үшін мансаптық бағалауды жиі жүргізеді. * '''[[Мансаптық кеңес беру]]''' — адамдарға қызығушылықтары, тұлғалық ерекшеліктері, құндылықтары мен дағдылары негізінде шешім қабылдауға және жоспар құруға, сондай-ақ мансаптық мүмкіндіктер мен өздеріне қолайлы бағыттарды зерттеуге көмектесетін қызмет. Мансаптық кеңес беру мамандық немесе оқу бағытын таңдау, еңбек нарығына шығу, кәсіби қызмет бағытын өзгерту және қосымша кәсіби даярлықтан өту сияқты әртүрлі мақсаттарға байланысты мүмкіндіктерді қарастыру мен шешім қабылдау барысында жеке немесе топтық кәсіби көмек көрсетуді қамтиды. * '''Мансаптық білім беру''' — адамның өзін, өзінің мансаптық мүмкіндіктерін және еңбек әлемін танып-білу үдерісі. Мектептерде мансаптық білім берудің қалыптасқан дәстүрі бар.<ref>Hooley, T., Marriott, J., Watts, A.G. and Coiffait, L. (2012). [http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ Careers 2020: Options for Future Careers Work in English Schools] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140111092049/http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ |date=January 11, 2014 }}. London: Pearson.</ref> Дегенмен ол басқа да орталарда, соның ішінде қосымша және жоғары білім беру мекемелерінде, сондай-ақ жұмыс орындарында жүзеге асырылуы мүмкін. Мансаптық білім беруде жиі қолданылатын үлгілердің бірі — DOTS моделі. Бұл атау шешім қабылдауды үйрену (D — ''decision learning''), мүмкіндіктер туралы хабардар болу (O — ''opportunity awareness''), өтпелі кезеңдерге бейімделуді үйрену (T — ''transition learning'') және өзін-өзі тану (S — ''self-awareness'') ұғымдарының ағылшын тіліндегі бас әріптерінен құралған.<ref>Law, B. & Watts, A.G. (1977). Schools, Careers and Community: a Study of Some Approaches to Careers Education in Schools. London: Church Information Office. {{ISBN|0715190296}}.</ref> Жоғары білім беру жүйесі кейде тым тар бағытталған немесе ғылыми зерттеулерге шамадан тыс бағдарланған деп бағаланады. Сонымен қатар оның белгілі бір кәсіпке қажетті дағдыларды қалыптастыру үшін оқу материалын терең түсінуге жеткілікті көңіл бөлмейтіні де атап көрсетіледі.<ref>{{cite journal|author1=Grubb, W.N. |author2=Lazerson, M. |doi=10.1353/jhe.2005.0007|title=Vocationalism in Higher Education: The Triumph of the Education Gospel|year=2005|journal=The Journal of Higher Education|volume=76|pages=1–25|s2cid=143174864 }}</ref> Кейбір зерттеулер орта мектептен кейін қосымша бір жыл білім алу қызметкердің жалақысын 17,8%-ға арттыратынын көрсетеді. Алайда 9 немесе 10 жылдан кейінгі қосымша оқу жылдарының қызметкерлердің жалақысына әсері шамалы. 2010 жылы АҚШ-тағы жұмыс күшінің 90%-ының орта мектепті бітіргені туралы аттестаты болған, 64%-ы колледжде белгілі бір уақыт оқыған, ал 34%-ының кемінде бакалавр дәрежесі болған.<ref>DeVol, R., Shen, I., Bedroussian, A., Zhang, N. (2013). [http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep A Matter of Degrees: The Effect of Educational Attainment on Regional Economic Prosperity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084926/http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep |date=2014-01-11 }}. Milken Institute</ref> Мансапқа қажетті білім алуға ұмтылған адамдар жиі кездесетін мәселелердің бірі — оқу құны. Алған білімінің негізінде таңдаған кәсібі оқу шығындарын өтеуге жеткілікті табыс әкелуі қажет. Білім алудың пайдасы алынған академиялық дәрежеге (немесе сертификатқа), оқу орны ұсынатын бағдарламаларға және оның рейтингтегі орнына байланысты айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Кейде колледждер студенттерді болашақ мансабына даярлауда тек білім берумен шектелмейді. Колледждердің студенттерге өздері қалаған салада [[еңбек нарығы]]на тікелей шығу мүмкіндіктерін ұсынып, қолдау көрсетуі де жиі кездеседі.<ref>Brennan, Susan. (2013-02-13) [https://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html How Colleges Should Prepare Students For The Current Economy – Yahoo Finance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305213012/http://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html |date=2016-03-05 }}. Finance.yahoo.com. Retrieved on 2014-01-11.</ref> Мансаптық қолдаудың басым бөлігі бетпе-бет көрсетілгенімен, онлайн форматта көрсетілетін мұндай қызметтердің үлесі артып келеді.<ref name="derby.openrepository.com"/> == Тағы қараңыз == * [[Түйіндеме]] * [[Жұмыспен қамтылу]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8o6dlpedr6647k5q54puyvr7gql5oca 3687959 3687958 2026-10-28T18:28:13Z 1nter pares 146705 3687959 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Мансаптық жетістік == '''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref> 1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref> Мансаптың бастапқы кезеңіндегі жетістіктер кейінірек көңіл қалуға әкелуі мүмкін, әсіресе адам өзінің қадір-қасиетін мансабымен немесе жетістіктерімен тығыз байланыстырса.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|title=Your Professional Decline Is Coming (Much) Sooner Than You Think|last=Brooks|first=Arthur C.|date=July 2019|work=The Atlantic|access-date=2019-07-05|issn=1072-7825|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704181743/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|url-status=live}}</ref> Кейбір салаларда, мысалы, ғылыми зерттеулерде кәсіби жетістікке мансаптың бастапқы кезеңінде қол жеткізу жиі кездессе, басқа салаларда, атап айтқанда, [[мұғалім]]дік қызметте жетістікке кейінірек қол жеткізу тән.<ref name=":0" /> Табысты абсолютті мәнде (мысалы, адамның табыс мөлшері) немесе салыстырмалы мәнде (мысалы, бастапқы жалақысымен салыстырғандағы табысы) көрсетуге болады. Табыс мөлшері мен мәртебе мансаптық жетістіктің объективті өлшемдеріне жатады. Мұндағы «объективті» дегеніміз — бұл өлшемдердің тек субъективті пікірге негізделмей, нақты деректер арқылы тексеріле алатынын білдіреді. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, экономикалық және технологиялық өзгерістердің қарқынды жүруіне байланысты мансап жолын болжау бұрынғыға қарағанда қиындай түскен.<ref>{{Cite book|title=Understanding Careers, 2nd edition|last=Inkson, Dries and Arnold|publisher=Sage|year=2014|isbn=978-1-44628-291-5|location=London}}</ref> Бұл [[мансапты басқару]] жауапкершілігі жұмыс беруші ұйымнан гөрі адамның өзіне көбірек жүктелетінін білдіреді, өйткені бір жұмыс орнында өмір бойы еңбек ету тәжірибесі өткеннің еншісінде қалып барады. Соның нәтижесінде мансаптық жетістіктің субъективті өлшемдеріне көбірек мән беріле бастады.<ref>{{Cite journal|last=Hall and Chandler|year=2005|title=Psychological success: When the career is a calling.|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=155–176|doi=10.1002/job.301}}</ref> Оларға жұмысқа қанағаттану, мансаптық жолына көңілі толу, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік, жеке жетістікке жету сезімі және адамның жеке құндылықтарына сәйкес келетін жұмыспен айналысу жатады. Адамның өз мансаптық жетістігін бағалауына [[әлеуметтік салыстыру теориясы|әлеуметтік салыстырулар]], мысалы, отбасы мүшелерінің, достарының немесе мектеп пен колледжде бірге оқыған құрдастарының қаншалықты табысқа жеткені әсер етуі мүмкін.<ref>{{Cite journal|last=Heslin|first=Peter|year=2003|title=Self and other referent criteria of career success|journal=Journal of Career Assessment|volume=11|issue=3|pages=262–286|doi=10.1177/1069072703254500|s2cid=145210515 }}</ref> Адамның мансапта қол жеткізетін жетістіктерінің деңгейі мен сипатына мансаптық капиталдың бірнеше түрі әсер етеді.<ref>{{Cite book|title=Work Psychology, 6th edition|last=Arnold |first=Randall|display-authors=et al |publisher=Pearson|year=2016|location=Harlow|pages=555–558}}</ref> Оларға [[әлеуметтік капитал]] (адамның қажет кезінде сүйене алатын жеке байланыстарының ауқымы мен беріктігі), [[адами капитал]] (нақты көрсете алатын қабілеттері, тәжірибесі мен біліктілігі), экономикалық капитал (мансапқа қажетті ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақша мен басқа да материалдық ресурстар) және мәдени капитал (белгілі бір әлеуметтік ортада тиімді әрекет етуге қажетті дағдылар, ұстанымдар мен жалпы тәжірибелік білім) жатады.<ref>{{Cite journal|last=Ng and Feldman|year=2014|title=Subjective career success: A meta-analytic review|journal=Journal of Vocational Behavior|volume=85|issue=2|pages=169–179|doi=10.1016/j.jvb.2014.06.001}}</ref> == Мансаптық қолдау == Адамдарға мансабын дамытуға және басқаруға көмектесетін білім беру, кеңес беру және [[адам ресурстарын басқару]] саласындағы әртүрлі шаралар бар. Мансаптық қолдау әдетте адамдардың білім алу кезеңінде, еңбек нарығына шығуы кезінде, кәсібін ауыстырғанда, жұмыссыздық кезеңінде және зейнетке шығуға дайындалу барысында көрсетіледі. Мұндай көмекті мансап мәселелері жөніндегі мамандар, басқа сала мамандары, сондай-ақ кәсіби маман болып саналмайтын отбасы мүшелері мен достар да көрсете алады. Кәсіби мансаптық қолдау кейде «кәсіби бағдар беру» деп аталады. Бұл ұғым Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының кәсіби бағдар беруге қатысты анықтамасында да қолданылады: <blockquote> Бұл қызметтер жеке адамға немесе топқа арналып, бетпе-бет не қашықтан (соның ішінде телефон арқылы көмек көрсету желілері мен веб-қызметтер арқылы) жүзеге асырылуы мүмкін. Оларға мансап туралы ақпарат беру (баспа түрінде, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар арқылы және басқа нысандарда), бағалау және өзін-өзі бағалау құралдары, кеңес беру сұхбаттары, мансаптық білім беру бағдарламалары (адамдардың өзін-өзі тануына, қолжетімді мүмкіндіктер туралы хабардар болуына және мансапты басқару дағдыларын дамытуына көмектесетін), таныстыру бағдарламалары (таңдау жасамас бұрын әртүрлі мүмкіндіктерді байқап көруге арналған), жұмыс іздеу бағдарламалары және өтпелі кезеңдерде қолдау көрсету қызметтері жатады.<ref>Organisation for Economic Co-operation and Development & European Commission (OECD & EC) (2004). [http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf Career Guidance: A Handbook for Policy Makers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084739/http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf |date=2014-01-11 }}. Paris: OECD. {{ISBN|9264015191}}.</ref> </blockquote> Алайда «кәсіби бағдар беру» терминін мұндай кең мағынада қолдану түсінбеушілік тудыруы мүмкін, өйткені бұл термин [[мансап жөніндегі кеңесші]]лердің қызметін сипаттау үшін де жиі қолданылады. ===Мансаптық қолдау көрсету=== Мансаптық қолдау әртүрлі жолдармен көрсетіледі. Мұндай көмектің едәуір бөлігі бейресми сипатта болып, жеке таныстықтар немесе бұрыннан қалыптасқан қарым-қатынастар, соның ішінде басшылықпен байланыстар арқылы жүзеге асырылады. Жекеменшік мансаптық қолдау қызметтерінің нарығы да бар. Алайда кәсіби қызмет ретінде көрсетілетін мансаптық қолдаудың басым бөлігін мемлекеттік сектор қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=June 2013}} === Мансаптық қолдау түрлері === Мансаптық қолдаудың негізгі түрлеріне мыналар жатады: * '''Мансап туралы ақпарат''' — кәсіп пен білім алу бағытын таңдауға көмектесетін мәліметтер. Мұндай ақпараттың маңызды бөлігін еңбек нарығы туралы ақпарат құрайды. Оған әртүрлі мамандықтар бойынша жалақы мөлшері мен жұмыспен қамтылу деңгейі, қолжетімді оқу бағдарламалары және бос жұмыс орындары туралы мәліметтер жатады. * '''[[Мансаптық бағалау]]''' — сандық және сапалық зерттеу әдістеріне негізделген әртүрлі іс-шаралар, әдістемелер, құралдар, тесттер мен сауалнамалар жиынтығы. Мансаптық бағалау адамның жеке қызығушылықтарын, тұлғалық ерекшеліктерін, құндылықтары мен дағдыларын анықтап, оларды нақты сипаттауына және белгілі бір кәсіпке қаншалықты сәйкес келетінін бағалауына көмектеседі. Мұндай бағалау арқылы анықталатын дағдыларға белгілі бір жұмысқа тән кәсіби дағдылар, әртүрлі қызмет салаларында қолдануға болатын әмбебап дағдылар және өзін-өзі басқару дағдылары жатады.<ref>UCDavis Human Resources. 2010. Retrieved 2012-02-10.</ref> Сонымен қатар мансаптық бағалау адамға өзі таңдаған кәсіппен айналысу үшін қандай міндеттерді орындау, қандай тәжірибе жинақтау, білім алу және даярлықтан өту қажет екенін түсінуге көмектесіп, ықтимал мүмкіндіктерді анықтауға жол ашады.<ref>[https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html "Why is a Career Assessment Important?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501231417/https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html |date=2013-05-01 }} Success Factors. 2012. Retrieved 2012-02-10.</ref> [[Мансап жөніндегі кеңесші]]лер, [[бизнес-коучинг|басшыларға арналған коучтер]], білім беру мекемелері, мансаптық даму орталықтары және [[аутплейсмент]] қызметін көрсететін компаниялар адамдарға жеке ерекшеліктеріне барынша сәйкес келетін кәсіптерді іздеуге көмектесу үшін мансаптық бағалауды жиі жүргізеді. * '''[[Мансаптық кеңес беру]]''' — адамдарға қызығушылықтары, тұлғалық ерекшеліктері, құндылықтары мен дағдылары негізінде шешім қабылдауға және жоспар құруға, сондай-ақ мансаптық мүмкіндіктер мен өздеріне қолайлы бағыттарды зерттеуге көмектесетін қызмет. Мансаптық кеңес беру мамандық немесе оқу бағытын таңдау, еңбек нарығына шығу, кәсіби қызмет бағытын өзгерту және қосымша кәсіби даярлықтан өту сияқты әртүрлі мақсаттарға байланысты мүмкіндіктерді қарастыру мен шешім қабылдау барысында жеке немесе топтық кәсіби көмек көрсетуді қамтиды. * '''Мансаптық білім беру''' — адамның өзін, өзінің мансаптық мүмкіндіктерін және еңбек әлемін танып-білу үдерісі. Мектептерде мансаптық білім берудің қалыптасқан дәстүрі бар.<ref>Hooley, T., Marriott, J., Watts, A.G. and Coiffait, L. (2012). [http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ Careers 2020: Options for Future Careers Work in English Schools] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140111092049/http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ |date=January 11, 2014 }}. London: Pearson.</ref> Дегенмен ол басқа да орталарда, соның ішінде қосымша және жоғары білім беру мекемелерінде, сондай-ақ жұмыс орындарында жүзеге асырылуы мүмкін. Мансаптық білім беруде жиі қолданылатын үлгілердің бірі — DOTS моделі. Бұл атау шешім қабылдауды үйрену (D — ''decision learning''), мүмкіндіктер туралы хабардар болу (O — ''opportunity awareness''), өтпелі кезеңдерге бейімделуді үйрену (T — ''transition learning'') және өзін-өзі тану (S — ''self-awareness'') ұғымдарының ағылшын тіліндегі бас әріптерінен құралған.<ref>Law, B. & Watts, A.G. (1977). Schools, Careers and Community: a Study of Some Approaches to Careers Education in Schools. London: Church Information Office. {{ISBN|0715190296}}.</ref> Жоғары білім беру жүйесі кейде тым тар бағытталған немесе ғылыми зерттеулерге шамадан тыс бағдарланған деп бағаланады. Сонымен қатар оның белгілі бір кәсіпке қажетті дағдыларды қалыптастыру үшін оқу материалын терең түсінуге жеткілікті көңіл бөлмейтіні де атап көрсетіледі.<ref>{{cite journal|author1=Grubb, W.N. |author2=Lazerson, M. |doi=10.1353/jhe.2005.0007|title=Vocationalism in Higher Education: The Triumph of the Education Gospel|year=2005|journal=The Journal of Higher Education|volume=76|pages=1–25|s2cid=143174864 }}</ref> Кейбір зерттеулер орта мектептен кейін қосымша бір жыл білім алу қызметкердің жалақысын 17,8%-ға арттыратынын көрсетеді. Алайда 9 немесе 10 жылдан кейінгі қосымша оқу жылдарының қызметкерлердің жалақысына әсері шамалы. 2010 жылы АҚШ-тағы жұмыс күшінің 90%-ының орта мектепті бітіргені туралы аттестаты болған, 64%-ы колледжде белгілі бір уақыт оқыған, ал 34%-ының кемінде бакалавр дәрежесі болған.<ref>DeVol, R., Shen, I., Bedroussian, A., Zhang, N. (2013). [http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep A Matter of Degrees: The Effect of Educational Attainment on Regional Economic Prosperity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084926/http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep |date=2014-01-11 }}. Milken Institute</ref> Мансапқа қажетті білім алуға ұмтылған адамдар жиі кездесетін мәселелердің бірі — оқу құны. Алған білімінің негізінде таңдаған кәсібі оқу шығындарын өтеуге жеткілікті табыс әкелуі қажет. Білім алудың пайдасы алынған академиялық дәрежеге (немесе сертификатқа), оқу орны ұсынатын бағдарламаларға және оның рейтингтегі орнына байланысты айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Кейде колледждер студенттерді болашақ мансабына даярлауда тек білім берумен шектелмейді. Колледждердің студенттерге өздері қалаған салада [[еңбек нарығы]]на тікелей шығу мүмкіндіктерін ұсынып, қолдау көрсетуі де жиі кездеседі.<ref>Brennan, Susan. (2013-02-13) [https://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html How Colleges Should Prepare Students For The Current Economy – Yahoo Finance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305213012/http://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html |date=2016-03-05 }}. Finance.yahoo.com. Retrieved on 2014-01-11.</ref> Мансаптық қолдаудың басым бөлігі бетпе-бет көрсетілгенімен, онлайн форматта көрсетілетін мұндай қызметтердің үлесі артып келеді.<ref name="derby.openrepository.com"/> == Тағы қараңыз == * [[Түйіндеме]] * [[Жұмыспен қамтылу]] * [[Кәсіп]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ql3l2v3necjmo5kkja7529o5t35yimm 3687960 3687959 2026-10-28T18:29:52Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3687960 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Мансаптық жетістік == '''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref> 1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref> Мансаптың бастапқы кезеңіндегі жетістіктер кейінірек көңіл қалуға әкелуі мүмкін, әсіресе адам өзінің қадір-қасиетін мансабымен немесе жетістіктерімен тығыз байланыстырса.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|title=Your Professional Decline Is Coming (Much) Sooner Than You Think|last=Brooks|first=Arthur C.|date=July 2019|work=The Atlantic|access-date=2019-07-05|issn=1072-7825|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704181743/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|url-status=live}}</ref> Кейбір салаларда, мысалы, ғылыми зерттеулерде кәсіби жетістікке мансаптың бастапқы кезеңінде қол жеткізу жиі кездессе, басқа салаларда, атап айтқанда, [[мұғалім]]дік қызметте жетістікке кейінірек қол жеткізу тән.<ref name=":0" /> Табысты абсолютті мәнде (мысалы, адамның табыс мөлшері) немесе салыстырмалы мәнде (мысалы, бастапқы жалақысымен салыстырғандағы табысы) көрсетуге болады. Табыс мөлшері мен мәртебе мансаптық жетістіктің объективті өлшемдеріне жатады. Мұндағы «объективті» дегеніміз — бұл өлшемдердің тек субъективті пікірге негізделмей, нақты деректер арқылы тексеріле алатынын білдіреді. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, экономикалық және технологиялық өзгерістердің қарқынды жүруіне байланысты мансап жолын болжау бұрынғыға қарағанда қиындай түскен.<ref>{{Cite book|title=Understanding Careers, 2nd edition|last=Inkson, Dries and Arnold|publisher=Sage|year=2014|isbn=978-1-44628-291-5|location=London}}</ref> Бұл [[мансапты басқару]] жауапкершілігі жұмыс беруші ұйымнан гөрі адамның өзіне көбірек жүктелетінін білдіреді, өйткені бір жұмыс орнында өмір бойы еңбек ету тәжірибесі өткеннің еншісінде қалып барады. Соның нәтижесінде мансаптық жетістіктің субъективті өлшемдеріне көбірек мән беріле бастады.<ref>{{Cite journal|last=Hall and Chandler|year=2005|title=Psychological success: When the career is a calling.|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=155–176|doi=10.1002/job.301}}</ref> Оларға жұмысқа қанағаттану, мансаптық жолына көңілі толу, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік, жеке жетістікке жету сезімі және адамның жеке құндылықтарына сәйкес келетін жұмыспен айналысу жатады. Адамның өз мансаптық жетістігін бағалауына [[әлеуметтік салыстыру теориясы|әлеуметтік салыстырулар]], мысалы, отбасы мүшелерінің, достарының немесе мектеп пен колледжде бірге оқыған құрдастарының қаншалықты табысқа жеткені әсер етуі мүмкін.<ref>{{Cite journal|last=Heslin|first=Peter|year=2003|title=Self and other referent criteria of career success|journal=Journal of Career Assessment|volume=11|issue=3|pages=262–286|doi=10.1177/1069072703254500|s2cid=145210515 }}</ref> Адамның мансапта қол жеткізетін жетістіктерінің деңгейі мен сипатына мансаптық капиталдың бірнеше түрі әсер етеді.<ref>{{Cite book|title=Work Psychology, 6th edition|last=Arnold |first=Randall|display-authors=et al |publisher=Pearson|year=2016|location=Harlow|pages=555–558}}</ref> Оларға [[әлеуметтік капитал]] (адамның қажет кезінде сүйене алатын жеке байланыстарының ауқымы мен беріктігі), [[адами капитал]] (нақты көрсете алатын қабілеттері, тәжірибесі мен біліктілігі), экономикалық капитал (мансапқа қажетті ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақша мен басқа да материалдық ресурстар) және мәдени капитал (белгілі бір әлеуметтік ортада тиімді әрекет етуге қажетті дағдылар, ұстанымдар мен жалпы тәжірибелік білім) жатады.<ref>{{Cite journal|last=Ng and Feldman|year=2014|title=Subjective career success: A meta-analytic review|journal=Journal of Vocational Behavior|volume=85|issue=2|pages=169–179|doi=10.1016/j.jvb.2014.06.001}}</ref> == Мансаптық қолдау == Адамдарға мансабын дамытуға және басқаруға көмектесетін білім беру, кеңес беру және [[адам ресурстарын басқару]] саласындағы әртүрлі шаралар бар. Мансаптық қолдау әдетте адамдардың білім алу кезеңінде, еңбек нарығына шығуы кезінде, кәсібін ауыстырғанда, жұмыссыздық кезеңінде және зейнетке шығуға дайындалу барысында көрсетіледі. Мұндай көмекті мансап мәселелері жөніндегі мамандар, басқа сала мамандары, сондай-ақ кәсіби маман болып саналмайтын отбасы мүшелері мен достар да көрсете алады. Кәсіби мансаптық қолдау кейде «кәсіби бағдар беру» деп аталады. Бұл ұғым Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының кәсіби бағдар беруге қатысты анықтамасында да қолданылады: <blockquote> Бұл қызметтер жеке адамға немесе топқа арналып, бетпе-бет не қашықтан (соның ішінде телефон арқылы көмек көрсету желілері мен веб-қызметтер арқылы) жүзеге асырылуы мүмкін. Оларға мансап туралы ақпарат беру (баспа түрінде, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар арқылы және басқа нысандарда), бағалау және өзін-өзі бағалау құралдары, кеңес беру сұхбаттары, мансаптық білім беру бағдарламалары (адамдардың өзін-өзі тануына, қолжетімді мүмкіндіктер туралы хабардар болуына және мансапты басқару дағдыларын дамытуына көмектесетін), таныстыру бағдарламалары (таңдау жасамас бұрын әртүрлі мүмкіндіктерді байқап көруге арналған), жұмыс іздеу бағдарламалары және өтпелі кезеңдерде қолдау көрсету қызметтері жатады.<ref>Organisation for Economic Co-operation and Development & European Commission (OECD & EC) (2004). [http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf Career Guidance: A Handbook for Policy Makers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084739/http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf |date=2014-01-11 }}. Paris: OECD. {{ISBN|9264015191}}.</ref> </blockquote> Алайда «кәсіби бағдар беру» терминін мұндай кең мағынада қолдану түсінбеушілік тудыруы мүмкін, өйткені бұл термин [[мансап жөніндегі кеңесші]]лердің қызметін сипаттау үшін де жиі қолданылады. ===Мансаптық қолдау көрсету=== Мансаптық қолдау әртүрлі жолдармен көрсетіледі. Мұндай көмектің едәуір бөлігі бейресми сипатта болып, жеке таныстықтар немесе бұрыннан қалыптасқан қарым-қатынастар, соның ішінде басшылықпен байланыстар арқылы жүзеге асырылады. Жекеменшік мансаптық қолдау қызметтерінің нарығы да бар. Алайда кәсіби қызмет ретінде көрсетілетін мансаптық қолдаудың басым бөлігін мемлекеттік сектор қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=June 2013}} === Мансаптық қолдау түрлері === Мансаптық қолдаудың негізгі түрлеріне мыналар жатады: * '''Мансап туралы ақпарат''' — кәсіп пен білім алу бағытын таңдауға көмектесетін мәліметтер. Мұндай ақпараттың маңызды бөлігін еңбек нарығы туралы ақпарат құрайды. Оған әртүрлі мамандықтар бойынша жалақы мөлшері мен жұмыспен қамтылу деңгейі, қолжетімді оқу бағдарламалары және бос жұмыс орындары туралы мәліметтер жатады. * '''[[Мансаптық бағалау]]''' — сандық және сапалық зерттеу әдістеріне негізделген әртүрлі іс-шаралар, әдістемелер, құралдар, тесттер мен сауалнамалар жиынтығы. Мансаптық бағалау адамның жеке қызығушылықтарын, тұлғалық ерекшеліктерін, құндылықтары мен дағдыларын анықтап, оларды нақты сипаттауына және белгілі бір кәсіпке қаншалықты сәйкес келетінін бағалауына көмектеседі. Мұндай бағалау арқылы анықталатын дағдыларға белгілі бір жұмысқа тән кәсіби дағдылар, әртүрлі қызмет салаларында қолдануға болатын әмбебап дағдылар және өзін-өзі басқару дағдылары жатады.<ref>UCDavis Human Resources. 2010. Retrieved 2012-02-10.</ref> Сонымен қатар мансаптық бағалау адамға өзі таңдаған кәсіппен айналысу үшін қандай міндеттерді орындау, қандай тәжірибе жинақтау, білім алу және даярлықтан өту қажет екенін түсінуге көмектесіп, ықтимал мүмкіндіктерді анықтауға жол ашады.<ref>[https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html "Why is a Career Assessment Important?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501231417/https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html |date=2013-05-01 }} Success Factors. 2012. Retrieved 2012-02-10.</ref> [[Мансап жөніндегі кеңесші]]лер, [[бизнес-коучинг|басшыларға арналған коучтер]], білім беру мекемелері, мансаптық даму орталықтары және [[аутплейсмент]] қызметін көрсететін компаниялар адамдарға жеке ерекшеліктеріне барынша сәйкес келетін кәсіптерді іздеуге көмектесу үшін мансаптық бағалауды жиі жүргізеді. * '''[[Мансаптық кеңес беру]]''' — адамдарға қызығушылықтары, тұлғалық ерекшеліктері, құндылықтары мен дағдылары негізінде шешім қабылдауға және жоспар құруға, сондай-ақ мансаптық мүмкіндіктер мен өздеріне қолайлы бағыттарды зерттеуге көмектесетін қызмет. Мансаптық кеңес беру мамандық немесе оқу бағытын таңдау, еңбек нарығына шығу, кәсіби қызмет бағытын өзгерту және қосымша кәсіби даярлықтан өту сияқты әртүрлі мақсаттарға байланысты мүмкіндіктерді қарастыру мен шешім қабылдау барысында жеке немесе топтық кәсіби көмек көрсетуді қамтиды. * '''Мансаптық білім беру''' — адамның өзін, өзінің мансаптық мүмкіндіктерін және еңбек әлемін танып-білу үдерісі. Мектептерде мансаптық білім берудің қалыптасқан дәстүрі бар.<ref>Hooley, T., Marriott, J., Watts, A.G. and Coiffait, L. (2012). [http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ Careers 2020: Options for Future Careers Work in English Schools] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140111092049/http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ |date=January 11, 2014 }}. London: Pearson.</ref> Дегенмен ол басқа да орталарда, соның ішінде қосымша және жоғары білім беру мекемелерінде, сондай-ақ жұмыс орындарында жүзеге асырылуы мүмкін. Мансаптық білім беруде жиі қолданылатын үлгілердің бірі — DOTS моделі. Бұл атау шешім қабылдауды үйрену (D — ''decision learning''), мүмкіндіктер туралы хабардар болу (O — ''opportunity awareness''), өтпелі кезеңдерге бейімделуді үйрену (T — ''transition learning'') және өзін-өзі тану (S — ''self-awareness'') ұғымдарының ағылшын тіліндегі бас әріптерінен құралған.<ref>Law, B. & Watts, A.G. (1977). Schools, Careers and Community: a Study of Some Approaches to Careers Education in Schools. London: Church Information Office. {{ISBN|0715190296}}.</ref> Жоғары білім беру жүйесі кейде тым тар бағытталған немесе ғылыми зерттеулерге шамадан тыс бағдарланған деп бағаланады. Сонымен қатар оның белгілі бір кәсіпке қажетті дағдыларды қалыптастыру үшін оқу материалын терең түсінуге жеткілікті көңіл бөлмейтіні де атап көрсетіледі.<ref>{{cite journal|author1=Grubb, W.N. |author2=Lazerson, M. |doi=10.1353/jhe.2005.0007|title=Vocationalism in Higher Education: The Triumph of the Education Gospel|year=2005|journal=The Journal of Higher Education|volume=76|pages=1–25|s2cid=143174864 }}</ref> Кейбір зерттеулер орта мектептен кейін қосымша бір жыл білім алу қызметкердің жалақысын 17,8%-ға арттыратынын көрсетеді. Алайда 9 немесе 10 жылдан кейінгі қосымша оқу жылдарының қызметкерлердің жалақысына әсері шамалы. 2010 жылы АҚШ-тағы жұмыс күшінің 90%-ының орта мектепті бітіргені туралы аттестаты болған, 64%-ы колледжде белгілі бір уақыт оқыған, ал 34%-ының кемінде бакалавр дәрежесі болған.<ref>DeVol, R., Shen, I., Bedroussian, A., Zhang, N. (2013). [http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep A Matter of Degrees: The Effect of Educational Attainment on Regional Economic Prosperity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084926/http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep |date=2014-01-11 }}. Milken Institute</ref> Мансапқа қажетті білім алуға ұмтылған адамдар жиі кездесетін мәселелердің бірі — оқу құны. Алған білімінің негізінде таңдаған кәсібі оқу шығындарын өтеуге жеткілікті табыс әкелуі қажет. Білім алудың пайдасы алынған академиялық дәрежеге (немесе сертификатқа), оқу орны ұсынатын бағдарламаларға және оның рейтингтегі орнына байланысты айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Кейде колледждер студенттерді болашақ мансабына даярлауда тек білім берумен шектелмейді. Колледждердің студенттерге өздері қалаған салада [[еңбек нарығы]]на тікелей шығу мүмкіндіктерін ұсынып, қолдау көрсетуі де жиі кездеседі.<ref>Brennan, Susan. (2013-02-13) [https://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html How Colleges Should Prepare Students For The Current Economy – Yahoo Finance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305213012/http://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html |date=2016-03-05 }}. Finance.yahoo.com. Retrieved on 2014-01-11.</ref> Мансаптық қолдаудың басым бөлігі бетпе-бет көрсетілгенімен, онлайн форматта көрсетілетін мұндай қызметтердің үлесі артып келеді.<ref name="derby.openrepository.com"/> == Тағы қараңыз == * [[Түйіндеме]] * [[Жұмыспен қамтылу]] * [[Кәсіп]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001257/125740e.pdf Біріккен Ұлттар Ұйымы (2002). «Мансап мәселелері бойынша кеңес беру жөніндегі нұсқаулық»] 6902gvbo6mjgj0lpojoq97n60mc3gia 3687961 3687960 2026-10-28T18:30:32Z 1nter pares 146705 3687961 wikitext text/x-wiki '''Мансап''' — адамның білім алу, [[Еңбек (іс-әрекет)|еңбек ету]] және [[жеке өмір]]інің басқа да қырлары арқылы жүріп өтетін жолын бейнелейтін ұғым. Мансапқа әртүрлі анықтама беріледі және бұл термин түрлі мағынада қолданылады. == Анықтамалары == ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' «мансап» ұғымын адамның «өмір бойғы немесе өмірінің белгілі бір кезеңіндегі жүріп өткен жолы мен дамуы» деп анықтайды. Бұл анықтама мансапты адамның өмірі, білім алуы және еңбек қызметінің әртүрлі қырларымен байланыстырады. Сонымен қатар «мансап» ұғымы көбінесе адамның еңбек қызметіне қатысты қолданылады.<!-- Кімнің пікірінше? --> Мысалы, «[[мансап жолындағы әйел]]<nowiki/>» тіркесінде осы мағынада пайдаланылады. Терминнің тағы бір мағынасы арнайы даярлықты немесе ресми білім алуды қажет ететін [[кәсіп]]ті не [[мамандық]]ты білдіреді.<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140110002255/http://dictionary.reference.com/browse/Career |date=2014-01-10 }}. dictionary.reference.com. 2012. Retrieved 2019-03-03: "an occupation or profession, especially one requiring special training, followed as one's lifework".</ref> Мұндай кәсіп адамның өмірлік ісі ретінде қарастырылады.<!-- Кімнің пікірінше? --><ref>[http://www.thefreedictionary.com/career career] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111182259/http://www.thefreedictionary.com/career |date=2014-01-11 }}. The Free Dictionary. 2013. Retrieved 2012-02-10.</ref><!-- Көрсетілген дереккөз бұл тұжырымды растамайды. --> Бұл тұрғыда мансап<!-- Кімнің пікірінше? --> әдетте бір [[өнеркәсіп саласы]] немесе [[Экономика секторы|экономикалық сектор]] шеңберінде атқарылатын өзара байланысты жұмыстардың тізбегі ретінде түсіндіріледі. Мысалы, білім беру саласындағы мансап, қылмыстық мансап немесе құрылыс саласындағы мансап туралы айтуға болады. [[Ұйымдық мінез-құлық]]ты зерттеушілер мансапты «адамның өмір бойы ұйымдар ішінде және олардан тыс жерде жинақтаған, еңбек қызметіне қатысты және басқа да маңызды тәжірибелерінен қалыптасатын өзіндік бірегей үлгі» деп анықтаған.<ref>{{Cite journal|last1=Sullivan|first1=Sherry E.|last2=Baruch|first2=Yehuda|date=December 2009|title=Advances in Career Theory and Research: A Critical Review and Agenda for Future Exploration|journal=Journal of Management|volume=35|issue=6|pages=1542–1571|doi=10.1177/0149206309350082|s2cid=18873791|issn=0149-2063}}</ref> Кейбір дереккөздерде мансаптың «бастапқы кезеңі»,<ref>Мысалы, [[Джо Байденнің өмірінің алғашқы жылдары мен мансабы]] туралы мақаланы қараңыз.</ref> «орта кезеңі» және «соңғы кезеңі» ажыратылады. Мысалы, [[Джим Даггинстің мансабының орта кезеңіндегі көрнекті романшыларға арналған сыйлығы]] «беделге ие болып, тұрақты оқырман қауымын қалыптастырған және алдағы жылдары да жоғары сапалы шығармалар жариялауды жалғастыруға әлеуеті бар» роман жазушыларына беріледі.<ref>Lewis, L. D., [https://lambdaliterary.org/2023/06/ryka-aoki-and-aaron-hamburger-win-2023-jim-duggins-phd-outstanding-mid-career-novelist-prize/ Ryka Aoki and Aaron Hamburger Win 2023 Jim Duggins, PhD Outstanding Mid-Career Novelist Prize], ''[[Lambda Literary Foundation]]'', published on 8 June 2023, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптың соңғы кезеңі де жеке қарастырылады.<ref>Dr Rifca Le Dieu and Dr Harriet Gordon, [https://www.rcp.ac.uk/resources/a-conversation-about-later-careers/ A conversation about later careers], ''[[Корольдік дәрігерлер колледжі]]'', published on 5 May 2024, accessed on 5 September 2026</ref> Мансаптық даму және кәсіптік психология салаларындағы басқа зерттеушілер де мансап ұғымын адамның [[ақылы еңбек]] қызметімен шектемей, оған кеңірек анықтама береді. Мысалы, төмендегі анықтама XXI ғасырдағы ғылыми әдебиетте назар аудартты, өйткені ол мансап ұғымының аясын ақы төленетін жұмыстан тыс кеңейтіп, өмірдің әртүрлі салалары мен іс-әрекеттерін мансаптық дамудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырады: <blockquote> Мансаптық даму адамның тек кәсіби қызметін ғана емес, бүкіл өмірін қамтиды. Сондықтан ол адамға тұтас тұлға ретінде қатысты… Бұдан бөлек, мансаптық даму адамды оның үнемі өзгеріп отыратын өмірлік жағдайлары аясында қарастырады. Сыртқы ортаның қысымы мен шектеулері, адамды өзі үшін маңызды адамдармен байланыстыратын қарым-қатынастар, балалар мен қартайған ата-ана алдындағы міндеттер, сондай-ақ оның өмірлік жағдайларының бүкіл жиынтығы — түсініп, ескеру қажет факторлар. Осы тұрғыдан алғанда, мансаптық даму мен тұлғалық даму өзара ұштасады. Өзара ықпалдастық барысында дамып, өзгеріп, біртіндеп қалыптасатын адамның өзі мен оның өмірлік жағдайлары мансаптық дамудың негізгі мазмұны мен күрделі сипатын айқындайды.<ref>{{Cite book |last1=Wolfe |first1=D. M. |last2=Kolb |first2=D. A. |date=1980 |chapter=Career development, personal growth, and experiential learning |editor-last=Springer |editor-first=J. W. |title=Issues in career and human resources development |pages=1–11 |location=Madison, WI |publisher=American Society for Training and Development}}</ref> </blockquote> === Этимологиясы === Ағылшын тіліндегі «career» сөзі түптеп келгенде латын тіліндегі «[[соғыс арбасы]]<nowiki/>» деген мағынаны білдіретін {{lang|la|carrus}} сөзінен шыққан.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03. '1530s, "a running (usually at full speed), a course" (especially of the sun, etc., across the sky), from Middle French ''carriere'' "road, racecourse" (16c.), from Old Provençal or Italian ''carriera'', from Vulgar Latin ''*(via) cararia'' "carriage (road), track for wheeled vehicles," from Latin ''carrus'' "chariot".'</ref> ''Online Etymology Dictionary'' этимологиялық сөздігіне сәйкес, «career» сөзінің мағынасы кеңейіп, «адамның қоғамдық немесе кәсіби өмір жолы» деген ұғымды білдіре бастауы 1803 жылдан байқалады.<ref>[https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 Online Etymology Dictionary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181109070904/https://www.etymonline.com/word/career#etymonline_v_5378 |date=2018-11-09 }}. Retrieved 2019-03-03.</ref> Алайда бұл сөз 1800 жылы жарық көрген ондаған кітапта [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гётенің]] «әдеби мансабына»,<ref>{{Citation|chapter=MONTHLY REPOSITORY, 8 (1834), 177–189. Not listed in M/H.|date=2020-01-31 |chapter-url=http://dx.doi.org/10.4324/9781003011125-39|title=The Reception of Classical German Literature in England, 1760–1860 |pages=252–258 |editor-last=Boening|editor-first=John|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781003011125-39 |isbn=9781003011125 |s2cid=243169412 |access-date=2021-09-21|chapter-url-access=subscription}}</ref> сондай-ақ басқа тұлғалардың өмірбаяндарында олардың «іскерлік мансабы» мен «кәсіби мансабына» қатысты қолданылған. Сондықтан бұл тіркес 1800 жылдың өзінде кеңінен қолданылған болуы мүмкін.<ref>{{Cite journal|last1=Baker|first1=Rose M.|last2=Passmore|first2=David Lynn|date=2008|title=Role of Petroleum Refining in the Economy of Elk, Forest, Mckean, & Warren Counties|url=http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.1478612|journal=SSRN Electronic Journal|page=22|doi=10.2139/ssrn.1478612|s2cid=108144846|issn=1556-5068|url-access=subscription}}</ref> == Мансаптың тарихи өзгерістері == Қазіргі заманға дейінгі «мансап» ұғымын [[cursus honorum]] жүйесімен салыстыруға болады. XX ғасырдың соңына қарай [[мамандық]] түрлерінің көбеюі, әсіресе кәсіби қызметті таңдау мүмкіндіктерінің кеңеюі және [[білім беру]]дің кеңінен таралуы мансапты алдын ала жоспарлауға немесе қалыптастыруға мүмкіндік берді. Осыған байланысты мансап жөніндегі кеңесші және кәсіби бағдар беруші сияқты мамандықтар пайда болды. XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында ересек адамдардың екі немесе [[бірнеше мансап]]ты бірінен соң бірін не қатар алып жүруі де сирек кездеспейтін құбылысқа айналды. Соның нәтижесінде еңбекке деген көзқарастың өзгеруіне сәйкес кәсіби бірегейлік қосарланған немесе аралас сипат ала бастады. Экономист [[Ричард Флорида]] бұл үрдісті жалпы қоғамда, әсіресе «[[шығармашылық тап]]<nowiki/>» өкілдері арасында атап көрсетеді. == Мансапты басқару == [[Мансапты басқару]] немесе [[мансаптық даму]] адамның өз мансабын белсенді әрі мақсатты түрде басқаруын білдіреді. «Мансапты басқару дағдылары» ұғымына қандай қабілеттер кіретіні АҚШ, Канада, Аустралия, Шотландия және Англияда қолданылатын «Blueprint» моделі<ref>{{cite web |url=http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |title=Careers Blueprint |work=Excellence Gateway |access-date=2014-01-11 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724233314/http://www.excellencegateway.org.uk/node/1332 |archive-date=2014-07-24}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Hooley, T.|author2=Watts, A. G.|author3=Sultana, R. G.|author4=Neary, S.|title=The 'blueprint' framework for career management skills: a critical exploration|doi=10.1080/03069885.2012.713908|year=2013|journal=British Journal of Guidance & Counselling|volume=41|issue=2|pages=117|url=https://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|hdl=10545/334841|s2cid=49573830|hdl-access=free|access-date=2018-04-20|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809081215/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/334841/1/blueprint%20framework.pdf|url-status=dead}}</ref> және әсіресе [[цифрлық сауаттылық|интернетті пайдалану дағдыларына]] қатысты «Цифрлық мансаптық сауаттылықтың жеті C» моделі арқылы сипатталады.<ref name="derby.openrepository.com">{{cite journal |author=Hooley, T. |year=2012 |title=How the internet changed career: framing the relationship between career development and online technologies |journal=Journal of the National Institute for Career Education and Counselling |volume=29 |url=http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |page=3 |doi=10.20856/jnicec.2902 |s2cid=151025293 |access-date=2018-06-16 |archive-date=2018-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616103309/http://derby.openrepository.com/derby/bitstream/10545/246992/1/hooley-nicec-journal-oct2012.pdf |url-status=dead }}</ref> Негізгі дағдыларға адамның қазіргі мансаптық жағдайын саралай білуі, [[еңбек нарығы]]н зерттеуі, қосымша білім алу қажеттілігін анықтауы, бос жұмыс орындарын табуы және мансаптық бағытын өзгерте алуы жатады.{{citation needed|date=December 2019}} === Мансап таңдау === Бехлинг және басқа зерттеушілердің пікірінше, адамның белгілі бір компанияға жұмысқа орналасу туралы шешімі үш фактордың біріне байланысты болуы мүмкін: объективті фактор, субъективті фактор және шешуші байланыс.<ref>{{cite book |first=A. M. G. |last=Schreuder |page=187 |year=2006 |title=Careers: An Organisational Perspective |publisher=Juta and Company |url=https://books.google.com/books?id=Xsob2R75mIQC&pg=PA187 |isbn=9780702171758}}</ref> * '''Объективті фактор теориясы''' жұмысқа үміткерлер шешімді ұтымды ойлау негізінде қабылдайды деген болжамға сүйенеді. Сондықтан жұмыс орнын таңдау оның нақты артықшылықтарын объективті бағалаудан кейін жүзеге асырылады. Мұндай факторларға жалақы, қосымша жеңілдіктер, жұмыс орнының орналасуы, мансаптық өсу мүмкіндіктері және басқалары жатады. * '''Субъективті фактор теориясы''' шешім қабылдауда әлеуметтік және психологиялық факторлар басым рөл атқарады деп есептейді. Жұмыстың мәртебесі, ұйымның беделі және осыған ұқсас басқа да факторлар маңызды орын алады. * '''Шешуші байланыс теориясы''' үміткердің ұйыммен қарым-қатынас жасау барысында алған әсерлері шешім қабылдауда маңызды рөл атқарады деген тұжырымға негізделеді. Мысалы, жұмысқа қабылдаушы маманның үміткермен қалай байланыс орнататыны, оның сұрақтарына қаншалықты жылдам жауап беретіні және осыған ұқсас факторлар маңызды. Бұл теория әсіресе тәжірибелі мамандарға қатысты көбірек қолданылады. Бұл теориялар үміткерлердің жұмыс беруші мен мансаптық бағытты еркін таңдау мүмкіндігі бар деген болжамға сүйенеді. Алайда шын мәнінде жұмыс орындарының тапшылығы мен сұранысқа ие қызметтерге орналасу жолындағы жоғары бәсекелестік шешім қабылдау үдерісіне елеулі ықпал етеді. Көптеген еңбек нарықтарында адамдар өздері қалаған кәсіпті емес, қолжетімді жұмысты қабылдауға мәжбүр болғандықтан белгілі бір салада еңбек етеді. Сонымен қатар Отт-Холланд пен оның әріптестері мәдениеттің түріне байланысты оның мансап таңдауға айтарлықтай әсер етуі мүмкін екенін анықтады.<ref>{{cite journal |last1=Ott-Holland |first1=C. J. |last2=Huang |first2=J. L. |last3=Ryan |first3=A. M. |last4=Elizondo |first4=F. |last5=Wadlington |first5=P. L. |date=October 2013 |title=Culture and Vocational Interests: The Moderating Role of Collectivism and Gender Egalitarianism |journal=Journal of Counseling Psychology |publisher=American Psychological Association |volume=60 |issue=4 |pages=569–581 |doi=10.1037/a0033587 |pmid=23957771 }}</ref> ''U.S. News & World Report'' басылымының мәліметінше, өзіңізге ең қолайлы мансап жолын таңдағанда бірнеше факторды ескеру қажет. Олардың қатарына табиғи қабілеттер, жұмыс істеу мәнері, әлеуметтік қарым-қатынас, [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]], қоғамға пайда әкелуге деген ұмтылыс, көпшіліктің назарында болуға дайындық, күйзеліске төтеп беру қабілеті және қалаған табыс мөлшері жатады. Егер мансап таңдау шамадан тыс жауапкершілік пен қысым тудыратын болса, басқа жолды қарастыруға болады: қолда бар мүмкіндіктерді барынша дұрыс бағалап, қазіргі уақытта өзіңізге лайық болып көрінетін бағытты таңдаңыз және болашақта шешіміңізді өзгерте алатыныңызды ескеріңіз. Қазіргі еңбек нарығында белгілі бір кәсіпті таңдау адамның өмір бойы тек сол салада жұмыс істеуге міндетті екенін білдірмейді. Сондықтан саналы шешім қабылдап, болашақта ұзақ мерзімді мақсаттарыңызға сәйкес таңдауыңызды қайта қарастыруды жоспарлаған жөн.<ref>{{cite web|url=https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|title=How to Choose a Career That's Best for You|author=Tim Tyrell-Smith|work=U.S. News & World Report|access-date=2017-09-11|archive-date=2017-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911205117/https://money.usnews.com/money/blogs/outside-voices-careers/2010/12/06/how-to-choose-a-career-thats-best-for-you|url-status=live}}</ref> === Мансапты (кәсіпті) өзгерту === Кәсіпті ауыстыру — мансап пен оны басқарудың маңызды қырларының бірі. Адамның өмір бойы өзі де, еңбек нарығы да өзгеріп отырады. Сондықтан көптеген адамдардың өмірінде кәсібін ауыстыруы заңды құбылыс. АҚШ-тың Еңбек статистикасы бюросы 1979 жылы басталған Жастарды ұлттық ұзақмерзімді зерттеу аясында жинаған деректер 18 бен 38 жас аралығындағы адамдардың оннан астам жұмыс орнында еңбек ететінін көрсеткен.<ref>"National Longitudinal Surveys". Bureau of Labor Statistics. Retrieved 2012-02-10.</ref> Адамдардың мансабын өзгерткісі келуіне әртүрлі себептер болуы мүмкін. Кейде мансапты өзгертуге бұрыннан күтілген штат қысқартуы себеп болса, басқа жағдайларда мұндай өзгеріс күтпеген жерден, ешқандай алдын ала ескертусіз орын алуы мүмкін.<ref>{{cite web|title=How to Create a Successful Career Change Plan|url=https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|website=Job Search Land|access-date=29 June 2018|archive-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630032841/https://jobsearchland.com/how-to-create-successful-career-plan/|url-status=dead}}</ref> Right Management компаниясы жүргізген сауалнамаға<ref name=Cullen>Cullen, L. T. (28 May 2008) [https://business.time.com/2008/05/28/top_reasons_why_we_change_jobs/ "Top reasons why we change jobs"] . ''Time''.</ref> сәйкес, адамдардың мансабын өзгертуінің себептері мыналар: * Ұйымдағы қызметкерлер санын қысқарту немесе оны қайта құрылымдау (54%). * Жаңа міндеттер мен мүмкіндіктердің пайда болуы (30%). * Басшылықтың нашар немесе тиімсіз басқаруы (25%). * Басшымен немесе басшылармен қарым-қатынастың нашар болуы (22%). * Жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті жақсарту (21%). * Еңбекке қосқан үлесінің мойындалмауы (21%). * Жоғары жалақы мен жақсырақ әлеуметтік жеңілдіктерге қол жеткізу (18%). * Жеке құндылықтар мен ұйым құндылықтарының өзара үйлесімділігін арттыру (17%). * Адамның жеке қабілеттері мен күшті жақтарының ұйым талаптарына сәйкес келмеуі (16%). * Ұйымның қаржылық тұрақсыздығы (13%). * Ұйымның басқа жерге көшуі (12%). Time.com сайтында жарияланған мақалаға сәйкес, 2008 жылғы жағдай бойынша жұмыс істейтін әрбір үш адамның бірі күніне шамамен бір сағатын басқа жұмыс орнын іздеуге жұмсаған.<ref name="Cullen"/> == Мансаптық жетістік == '''Мансаптық жетістік''' — мансап туралы ғылыми және көпшілікке арналған әдебиеттерде жиі қолданылатын ұғым. Ол адамның осы уақытқа дейінгі еңбек жолында қаншалықты және қандай тұрғыдан табысқа жеткенін сипаттайды.<ref>{{Cite journal|last=Gunz and Heslin|year=2005|title=Reconceptualising career success|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=105–111|doi=10.1002/job.300}}</ref> 1950–1960 жылдары адамдар әдетте бүкіл еңбек жолында бір немесе екі компанияда жұмыс істеген. Ол кезде мансаптық жетістікті ұйымның өзі анықтап, оны қызметте жоғарылау, жалақының өсуі және/немесе мәртебенің артуы арқылы бағалаған.<ref>{{Cite journal|last=Sullivan|first=S|date=1999|title=The changing nature of careers: a review and research agenda|journal=Journal of Management|volume=25|issue=3|pages=457–484|doi=10.1177/014920639902500308|s2cid=220595315|issn=0149-2063}}</ref> Мұндай дәстүрлі мансап үлгісі Дональд Сьюпердің мансап кезеңдері моделінде көрініс тапқан.<ref>{{Cite journal|last=Super|first=Donald E.|date=1953|title=A theory of vocational development.|journal=American Psychologist|volume=8|issue=5|pages=185–190|doi=10.1037/h0056046|issn=0003-066X}}</ref> Сьюпердің мансап кезеңдерінің сызықтық моделі мансаптың тұрақты ұйымдық құрылымдар аясында дамитынын болжайды. Бұл модельге сәйкес, адамдар жоғарырақ материалдық және өзге де сыртқы сыйақыларға қол жеткізу мақсатында ұйымның иерархиялық сатыларымен жоғары көтерілген.<ref>{{Cite journal|last=Rosenbaum|first=James E.|date=June 1979|title=Tournament Mobility: Career Patterns in a Corporation|journal=Administrative Science Quarterly|volume=24|issue=2|pages=220–241|doi=10.2307/2392495|issn=0001-8392|jstor=2392495}}</ref> Мансаптың бастапқы кезеңіндегі жетістіктер кейінірек көңіл қалуға әкелуі мүмкін, әсіресе адам өзінің қадір-қасиетін мансабымен немесе жетістіктерімен тығыз байланыстырса.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|title=Your Professional Decline Is Coming (Much) Sooner Than You Think|last=Brooks|first=Arthur C.|date=July 2019|work=The Atlantic|access-date=2019-07-05|issn=1072-7825|archive-date=2019-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704181743/https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2019/07/work-peak-professional-decline/590650/|url-status=live}}</ref> Кейбір салаларда, мысалы, ғылыми зерттеулерде кәсіби жетістікке мансаптың бастапқы кезеңінде қол жеткізу жиі кездессе, басқа салаларда, атап айтқанда, [[мұғалім]]дік қызметте жетістікке кейінірек қол жеткізу тән.<ref name=":0" /> Табысты абсолютті мәнде (мысалы, адамның табыс мөлшері) немесе салыстырмалы мәнде (мысалы, бастапқы жалақысымен салыстырғандағы табысы) көрсетуге болады. Табыс мөлшері мен мәртебе мансаптық жетістіктің объективті өлшемдеріне жатады. Мұндағы «объективті» дегеніміз — бұл өлшемдердің тек субъективті пікірге негізделмей, нақты деректер арқылы тексеріле алатынын білдіреді. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, экономикалық және технологиялық өзгерістердің қарқынды жүруіне байланысты мансап жолын болжау бұрынғыға қарағанда қиындай түскен.<ref>{{Cite book|title=Understanding Careers, 2nd edition|last=Inkson, Dries and Arnold|publisher=Sage|year=2014|isbn=978-1-44628-291-5|location=London}}</ref> Бұл [[мансапты басқару]] жауапкершілігі жұмыс беруші ұйымнан гөрі адамның өзіне көбірек жүктелетінін білдіреді, өйткені бір жұмыс орнында өмір бойы еңбек ету тәжірибесі өткеннің еншісінде қалып барады. Соның нәтижесінде мансаптық жетістіктің субъективті өлшемдеріне көбірек мән беріле бастады.<ref>{{Cite journal|last=Hall and Chandler|year=2005|title=Psychological success: When the career is a calling.|journal=Journal of Organizational Behavior|volume=26|issue=2|pages=155–176|doi=10.1002/job.301}}</ref> Оларға жұмысқа қанағаттану, мансаптық жолына көңілі толу, жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік, жеке жетістікке жету сезімі және адамның жеке құндылықтарына сәйкес келетін жұмыспен айналысу жатады. Адамның өз мансаптық жетістігін бағалауына [[әлеуметтік салыстыру теориясы|әлеуметтік салыстырулар]], мысалы, отбасы мүшелерінің, достарының немесе мектеп пен колледжде бірге оқыған құрдастарының қаншалықты табысқа жеткені әсер етуі мүмкін.<ref>{{Cite journal|last=Heslin|first=Peter|year=2003|title=Self and other referent criteria of career success|journal=Journal of Career Assessment|volume=11|issue=3|pages=262–286|doi=10.1177/1069072703254500|s2cid=145210515 }}</ref> Адамның мансапта қол жеткізетін жетістіктерінің деңгейі мен сипатына мансаптық капиталдың бірнеше түрі әсер етеді.<ref>{{Cite book|title=Work Psychology, 6th edition|last=Arnold |first=Randall|display-authors=et al |publisher=Pearson|year=2016|location=Harlow|pages=555–558}}</ref> Оларға [[әлеуметтік капитал]] (адамның қажет кезінде сүйене алатын жеке байланыстарының ауқымы мен беріктігі), [[адами капитал]] (нақты көрсете алатын қабілеттері, тәжірибесі мен біліктілігі), экономикалық капитал (мансапқа қажетті ресурстарға қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақша мен басқа да материалдық ресурстар) және мәдени капитал (белгілі бір әлеуметтік ортада тиімді әрекет етуге қажетті дағдылар, ұстанымдар мен жалпы тәжірибелік білім) жатады.<ref>{{Cite journal|last=Ng and Feldman|year=2014|title=Subjective career success: A meta-analytic review|journal=Journal of Vocational Behavior|volume=85|issue=2|pages=169–179|doi=10.1016/j.jvb.2014.06.001}}</ref> == Мансаптық қолдау == Адамдарға мансабын дамытуға және басқаруға көмектесетін білім беру, кеңес беру және [[адам ресурстарын басқару]] саласындағы әртүрлі шаралар бар. Мансаптық қолдау әдетте адамдардың білім алу кезеңінде, еңбек нарығына шығуы кезінде, кәсібін ауыстырғанда, жұмыссыздық кезеңінде және зейнетке шығуға дайындалу барысында көрсетіледі. Мұндай көмекті мансап мәселелері жөніндегі мамандар, басқа сала мамандары, сондай-ақ кәсіби маман болып саналмайтын отбасы мүшелері мен достар да көрсете алады. Кәсіби мансаптық қолдау кейде «кәсіби бағдар беру» деп аталады. Бұл ұғым Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының кәсіби бағдар беруге қатысты анықтамасында да қолданылады: <blockquote> Бұл қызметтер жеке адамға немесе топқа арналып, бетпе-бет не қашықтан (соның ішінде телефон арқылы көмек көрсету желілері мен веб-қызметтер арқылы) жүзеге асырылуы мүмкін. Оларға мансап туралы ақпарат беру (баспа түрінде, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар арқылы және басқа нысандарда), бағалау және өзін-өзі бағалау құралдары, кеңес беру сұхбаттары, мансаптық білім беру бағдарламалары (адамдардың өзін-өзі тануына, қолжетімді мүмкіндіктер туралы хабардар болуына және мансапты басқару дағдыларын дамытуына көмектесетін), таныстыру бағдарламалары (таңдау жасамас бұрын әртүрлі мүмкіндіктерді байқап көруге арналған), жұмыс іздеу бағдарламалары және өтпелі кезеңдерде қолдау көрсету қызметтері жатады.<ref>Organisation for Economic Co-operation and Development & European Commission (OECD & EC) (2004). [http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf Career Guidance: A Handbook for Policy Makers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084739/http://www.oecd.org/education/innovation-education/34060761.pdf |date=2014-01-11 }}. Paris: OECD. {{ISBN|9264015191}}.</ref> </blockquote> Алайда «кәсіби бағдар беру» терминін мұндай кең мағынада қолдану түсінбеушілік тудыруы мүмкін, өйткені бұл термин [[мансап жөніндегі кеңесші]]лердің қызметін сипаттау үшін де жиі қолданылады. ===Мансаптық қолдау көрсету=== Мансаптық қолдау әртүрлі жолдармен көрсетіледі. Мұндай көмектің едәуір бөлігі бейресми сипатта болып, жеке таныстықтар немесе бұрыннан қалыптасқан қарым-қатынастар, соның ішінде басшылықпен байланыстар арқылы жүзеге асырылады. Жекеменшік мансаптық қолдау қызметтерінің нарығы да бар. Алайда кәсіби қызмет ретінде көрсетілетін мансаптық қолдаудың басым бөлігін мемлекеттік сектор қамтамасыз етеді.{{citation needed|date=June 2013}} === Мансаптық қолдау түрлері === Мансаптық қолдаудың негізгі түрлеріне мыналар жатады: * '''Мансап туралы ақпарат''' — кәсіп пен білім алу бағытын таңдауға көмектесетін мәліметтер. Мұндай ақпараттың маңызды бөлігін еңбек нарығы туралы ақпарат құрайды. Оған әртүрлі мамандықтар бойынша жалақы мөлшері мен жұмыспен қамтылу деңгейі, қолжетімді оқу бағдарламалары және бос жұмыс орындары туралы мәліметтер жатады. * '''[[Мансаптық бағалау]]''' — сандық және сапалық зерттеу әдістеріне негізделген әртүрлі іс-шаралар, әдістемелер, құралдар, тесттер мен сауалнамалар жиынтығы. Мансаптық бағалау адамның жеке қызығушылықтарын, тұлғалық ерекшеліктерін, құндылықтары мен дағдыларын анықтап, оларды нақты сипаттауына және белгілі бір кәсіпке қаншалықты сәйкес келетінін бағалауына көмектеседі. Мұндай бағалау арқылы анықталатын дағдыларға белгілі бір жұмысқа тән кәсіби дағдылар, әртүрлі қызмет салаларында қолдануға болатын әмбебап дағдылар және өзін-өзі басқару дағдылары жатады.<ref>UCDavis Human Resources. 2010. Retrieved 2012-02-10.</ref> Сонымен қатар мансаптық бағалау адамға өзі таңдаған кәсіппен айналысу үшін қандай міндеттерді орындау, қандай тәжірибе жинақтау, білім алу және даярлықтан өту қажет екенін түсінуге көмектесіп, ықтимал мүмкіндіктерді анықтауға жол ашады.<ref>[https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html "Why is a Career Assessment Important?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501231417/https://www.successfactors.com/en_us/lp/articles/career-assessment.html |date=2013-05-01 }} Success Factors. 2012. Retrieved 2012-02-10.</ref> [[Мансап жөніндегі кеңесші]]лер, [[бизнес-коучинг|басшыларға арналған коучтер]], білім беру мекемелері, мансаптық даму орталықтары және [[аутплейсмент]] қызметін көрсететін компаниялар адамдарға жеке ерекшеліктеріне барынша сәйкес келетін кәсіптерді іздеуге көмектесу үшін мансаптық бағалауды жиі жүргізеді. * '''[[Мансаптық кеңес беру]]''' — адамдарға қызығушылықтары, тұлғалық ерекшеліктері, құндылықтары мен дағдылары негізінде шешім қабылдауға және жоспар құруға, сондай-ақ мансаптық мүмкіндіктер мен өздеріне қолайлы бағыттарды зерттеуге көмектесетін қызмет. Мансаптық кеңес беру мамандық немесе оқу бағытын таңдау, еңбек нарығына шығу, кәсіби қызмет бағытын өзгерту және қосымша кәсіби даярлықтан өту сияқты әртүрлі мақсаттарға байланысты мүмкіндіктерді қарастыру мен шешім қабылдау барысында жеке немесе топтық кәсіби көмек көрсетуді қамтиды. * '''Мансаптық білім беру''' — адамның өзін, өзінің мансаптық мүмкіндіктерін және еңбек әлемін танып-білу үдерісі. Мектептерде мансаптық білім берудің қалыптасқан дәстүрі бар.<ref>Hooley, T., Marriott, J., Watts, A.G. and Coiffait, L. (2012). [http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ Careers 2020: Options for Future Careers Work in English Schools] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140111092049/http://thepearsonthinktank.com/2012/careers-2020-options-for-future-careers-work-in-english-schools/ |date=January 11, 2014 }}. London: Pearson.</ref> Дегенмен ол басқа да орталарда, соның ішінде қосымша және жоғары білім беру мекемелерінде, сондай-ақ жұмыс орындарында жүзеге асырылуы мүмкін. Мансаптық білім беруде жиі қолданылатын үлгілердің бірі — DOTS моделі. Бұл атау шешім қабылдауды үйрену (D — ''decision learning''), мүмкіндіктер туралы хабардар болу (O — ''opportunity awareness''), өтпелі кезеңдерге бейімделуді үйрену (T — ''transition learning'') және өзін-өзі тану (S — ''self-awareness'') ұғымдарының ағылшын тіліндегі бас әріптерінен құралған.<ref>Law, B. & Watts, A.G. (1977). Schools, Careers and Community: a Study of Some Approaches to Careers Education in Schools. London: Church Information Office. {{ISBN|0715190296}}.</ref> Жоғары білім беру жүйесі кейде тым тар бағытталған немесе ғылыми зерттеулерге шамадан тыс бағдарланған деп бағаланады. Сонымен қатар оның белгілі бір кәсіпке қажетті дағдыларды қалыптастыру үшін оқу материалын терең түсінуге жеткілікті көңіл бөлмейтіні де атап көрсетіледі.<ref>{{cite journal|author1=Grubb, W.N. |author2=Lazerson, M. |doi=10.1353/jhe.2005.0007|title=Vocationalism in Higher Education: The Triumph of the Education Gospel|year=2005|journal=The Journal of Higher Education|volume=76|pages=1–25|s2cid=143174864 }}</ref> Кейбір зерттеулер орта мектептен кейін қосымша бір жыл білім алу қызметкердің жалақысын 17,8%-ға арттыратынын көрсетеді. Алайда 9 немесе 10 жылдан кейінгі қосымша оқу жылдарының қызметкерлердің жалақысына әсері шамалы. 2010 жылы АҚШ-тағы жұмыс күшінің 90%-ының орта мектепті бітіргені туралы аттестаты болған, 64%-ы колледжде белгілі бір уақыт оқыған, ал 34%-ының кемінде бакалавр дәрежесі болған.<ref>DeVol, R., Shen, I., Bedroussian, A., Zhang, N. (2013). [http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep A Matter of Degrees: The Effect of Educational Attainment on Regional Economic Prosperity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111084926/http://www.milkeninstitute.org/publications/publications.taf?function=detail&ID=38801395&cat=resrep |date=2014-01-11 }}. Milken Institute</ref> Мансапқа қажетті білім алуға ұмтылған адамдар жиі кездесетін мәселелердің бірі — оқу құны. Алған білімінің негізінде таңдаған кәсібі оқу шығындарын өтеуге жеткілікті табыс әкелуі қажет. Білім алудың пайдасы алынған академиялық дәрежеге (немесе сертификатқа), оқу орны ұсынатын бағдарламаларға және оның рейтингтегі орнына байланысты айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін. Кейде колледждер студенттерді болашақ мансабына даярлауда тек білім берумен шектелмейді. Колледждердің студенттерге өздері қалаған салада [[еңбек нарығы]]на тікелей шығу мүмкіндіктерін ұсынып, қолдау көрсетуі де жиі кездеседі.<ref>Brennan, Susan. (2013-02-13) [https://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html How Colleges Should Prepare Students For The Current Economy – Yahoo Finance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305213012/http://finance.yahoo.com/news/colleges-prepare-students-current-economy-220700259.html |date=2016-03-05 }}. Finance.yahoo.com. Retrieved on 2014-01-11.</ref> Мансаптық қолдаудың басым бөлігі бетпе-бет көрсетілгенімен, онлайн форматта көрсетілетін мұндай қызметтердің үлесі артып келеді.<ref name="derby.openrepository.com"/> == Тағы қараңыз == * [[Түйіндеме]] * [[Жұмыспен қамтылу]] * [[Кәсіп]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001257/125740e.pdf Біріккен Ұлттар Ұйымы (2002). «Мансап мәселелері бойынша кеңес беру жөніндегі нұсқаулық»] [[Санат:Мансаптық даму| ]] mz4q8dze4ffvq6c3rkzi6gt0a0st04s 0 789360 3687868 2026-10-28T17:21:04Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] 3687868 wikitext text/x-wiki '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] fhiwnug75l83em4n55wyu06jxukaghb 3687869 3687868 2026-10-28T17:21:38Z Мағыпар 100137 үлгі 3687869 wikitext text/x-wiki '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] dalhu6ytnkgrjovj0wtk6djangoar2h 3687874 3687869 2026-10-28T17:24:54Z Мағыпар 100137 толықтыру 3687874 wikitext text/x-wiki '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] fl3t8voea82t9ryaeqcsgn7dx530xuj 3687876 3687874 2026-10-28T17:26:26Z Мағыпар 100137 дереккөз 3687876 wikitext text/x-wiki '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] fyw06c6o1esvd7x8z7w2uc3ov01sjwz 3687883 3687876 2026-10-28T17:32:14Z Мағыпар 100137 толықтыру 3687883 wikitext text/x-wiki '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 2a1gp9dsba2z0x8pag1ijxqyx299cey 3687895 3687883 2026-10-28T17:39:58Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ толықтыру 3687895 wikitext text/x-wiki '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] ojta4twszb4cisfsez6i11ehxucb2z2 3687896 3687895 2026-10-28T17:40:48Z Мағыпар 100137 толықтыру 3687896 wikitext text/x-wiki '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] opax7cubjhe0sv5a0imufsumq78xk8o 3687898 3687896 2026-10-28T17:41:28Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3687898 wikitext text/x-wiki '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] g0yncoukl59df3zkblsjqvv2xbebu6j 3687900 3687898 2026-10-28T17:42:28Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3687900 wikitext text/x-wiki '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] l53v3ainvyqk7sg7gt6evk950o8182k 3687904 3687900 2026-10-28T17:45:39Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3687904 wikitext text/x-wiki '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] qlikxu2cijyfokjmxn3r78ab7u7gbin 3687905 3687904 2026-10-28T17:46:56Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3687905 wikitext text/x-wiki '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 12q5a91q7safy8nttjjs11q8suutnlu 3687906 3687905 2026-10-28T17:47:30Z Мағыпар 100137 толықтыру 3687906 wikitext text/x-wiki '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] cbribqrsa5zzgsvgdvy2zkaldrmtlzq 3687907 3687906 2026-10-28T17:50:02Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3687907 wikitext text/x-wiki '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 0u9wm4tpusli9n7ukfohb6r1ktx96el 3687908 3687907 2026-10-28T17:51:59Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3687908 wikitext text/x-wiki '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] d0nuogsfn50e1mi2wzz2ifd9xbef45r 3687911 3687908 2026-10-28T17:55:01Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3687911 wikitext text/x-wiki '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 77mjg1vi1dk45tp9clf7v8hobmuttv1 3687913 3687911 2026-10-28T17:55:47Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3687913 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = |шынайы атауы = {{lang-lt|Žagarė}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 99752pi1cels9mhcdwzzw8e85d67jaw 3687914 3687913 2026-10-28T17:56:12Z Мағыпар 100137 үлгі 3687914 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жагаре |шынайы атауы = {{lang-lt|Žagarė}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] thjofvmzuic63lxn64y9fw75t38d8g8 3687915 3687914 2026-10-28T17:57:02Z Мағыпар 100137 сурет қою 3687915 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жагаре |шынайы атауы = {{lang-lt|Žagarė}} |сурет = Zagares zirgynas1.2009-06-11.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 5l3ozvd5e9s1hy16dnurpull65wskj6 3687916 3687915 2026-10-28T17:57:57Z Мағыпар 100137 үлгі 3687916 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жагаре |шынайы атауы = {{lang-lt|Žagarė}} |сурет = Zagares zirgynas1.2009-06-11.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Žagarė.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 1e7942aj0ddaoah5kfor9558z7anb6y 3687917 3687916 2026-10-28T17:58:31Z Мағыпар 100137 үлгі 3687917 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жагаре |шынайы атауы = {{lang-lt|Žagarė}} |сурет = Zagares zirgynas1.2009-06-11.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of arms of Žagarė.svg |ту = Flag of Žagarė.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] nurlmri7yevpzs1s5ywgrfjh19drcm1 3687919 3687917 2026-10-28T18:00:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3687919 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жагаре |шынайы атауы = {{lang-lt|Žagarė}} |сурет = Zagares zirgynas1.2009-06-11.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Žagarė.svg |ту = Flag of Žagarė.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =21 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =15 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] g73zez0lcod3mtchrsv1zg0v2t36sjt 3687923 3687919 2026-10-28T18:01:03Z Мағыпар 100137 үлгі 3687923 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жагаре |шынайы атауы = {{lang-lt|Žagarė}} |сурет = Zagares zirgynas1.2009-06-11.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Žagarė.svg |ту = Flag of Žagarė.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =21 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =15 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Шяуляй уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] nphamzecofx71bhjbyql6517r6blg4g 3687924 3687923 2026-10-28T18:02:06Z Мағыпар 100137 үлгі 3687924 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жагаре |шынайы атауы = {{lang-lt|Žagarė}} |сурет = Zagares zirgynas1.2009-06-11.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Žagarė.svg |ту = Flag of Žagarė.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =21 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =15 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Шяуляй уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žagarė |сайты = |сайт тілі = }} '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 1kw2d5svi2n6wi8t0m1yc1h2xbsti3x 3687929 3687924 2026-10-28T18:03:28Z Мағыпар 100137 үлгі 3687929 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жагаре |шынайы атауы = {{lang-lt|Žagarė}} |сурет = Zagares zirgynas1.2009-06-11.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Žagarė.svg |ту = Flag of Žagarė.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =21 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =15 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Шяуляй уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 426 |пошта индексі = LT-84019 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žagarė |сайты = |сайт тілі = }} '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 0zmq0yjs5equ6gbo0402bnu9omilcpw 3687932 3687929 2026-10-28T18:06:49Z Мағыпар 100137 үлгі 3687932 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жагаре |шынайы атауы = {{lang-lt|Žagarė}} |сурет = Zagares zirgynas1.2009-06-11.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Žagarė.svg |ту = Flag of Žagarė.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =21 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =15 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Шяуляй уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2065 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 426 |пошта индексі = LT-84019 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žagarė |сайты = |сайт тілі = }} '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, 2026 жылы Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 0dqeni0yah6dktanke026t8o9a6x8e5 3687934 3687932 2026-10-28T18:07:39Z Мағыпар 100137 үлгі 3687934 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жагаре |шынайы атауы = {{lang-lt|Žagarė}} |сурет = Zagares zirgynas1.2009-06-11.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Žagarė.svg |ту = Flag of Žagarė.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =21 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =15 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Шяуляй уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1198 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1950 |жер аумағы = 5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2065 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 426 |пошта индексі = LT-84019 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žagarė |сайты = |сайт тілі = }} '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, 2026 жылы Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] cahryly5ksuugcla6aghnq5sxe3anu9 3687937 3687934 2026-10-28T18:08:32Z Мағыпар 100137 үлгі 3687937 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жагаре |шынайы атауы = {{lang-lt|Žagarė}} |сурет = Zagares zirgynas1.2009-06-11.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Žagarė.svg |ту = Flag of Žagarė.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =21 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =15 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Шяуляй уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1198 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1950 |жер аумағы = 5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 65 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 2065 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 426 |пошта индексі = LT-84019 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žagarė |сайты = |сайт тілі = }} '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, 2026 жылы Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] oiy27ws28sk5srhccjta1jf8bqgf1ol 3687940 3687937 2026-10-28T18:10:18Z Мағыпар 100137 сурет қою 3687940 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жагаре |шынайы атауы = {{lang-lt|Žagarė}} |сурет = Zagares zirgynas1.2009-06-11.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Žagarė.svg |ту = Flag of Žagarė.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =21 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =15 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Шяуляй уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1198 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1950 |жер аумағы = 5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 65 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 2065 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 426 |пошта индексі = LT-84019 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žagarė |сайты = |сайт тілі = }} '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, 2026 жылы Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Žagarės aikštė.jpg|Қалалық алаң </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 7pzcf4jlflc8zdjkzkj1wzbiyhkv3n3 3687945 3687940 2026-10-28T18:11:50Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3687945 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жагаре |шынайы атауы = {{lang-lt|Žagarė}} |сурет = Zagares zirgynas1.2009-06-11.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Žagarė.svg |ту = Flag of Žagarė.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =21 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =15 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Шяуляй уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1198 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1950 |жер аумағы = 5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 65 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 2065 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 426 |пошта индексі = LT-84019 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žagarė |сайты = |сайт тілі = }} '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, 2026 жылы Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Žagarės aikštė.jpg|Қалалық алаң Žagarė dvaras.2009-06-11.jpg|Жагаре кешені </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] g20w7jgtpafujx4paio5vhgqbus1mrx 3687948 3687945 2026-10-28T18:13:41Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3687948 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жагаре |шынайы атауы = {{lang-lt|Žagarė}} |сурет = Zagares zirgynas1.2009-06-11.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Žagarė.svg |ту = Flag of Žagarė.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =56 |lat_min =21 |lat_sec =30 |lon_dir =E |lon_deg =23 |lon_min =15 |lon_sec =00 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Шяуляй уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1198 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1950 |жер аумағы = 5 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 65 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 2065 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 426 |пошта индексі = LT-84019 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žagarė |сайты = |сайт тілі = }} '''Жагаре''' ({{lang-lt|Žagarė}}) — [[Литва]]дағы қала. Жагаре староствосының әкімшілік орталығы. Елдегі ең солтүстікте орналасқан қала. 2026 жылғы жағдай бойынша, 2026 жылы Жагаре қаласының халқы 2065 адамды құрады. Жагаре — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 74-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zagare-11183.html|title=Население Жагаре|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Қала [[Ионишкис]]тен солтүстік-батысқа қарай 26 км қашықтықта, [[Латвия]] шекарасына жақын жерде, Швете өзенінің бойында орналасқан. == Тарихы == Қала бұрын Жагоре деп аталған. Ол туралы алғашқы деректер 1198 жылға жататын тарихи шежіреде кездеседі. Бүгінде қаланың сол жағалауда орналасқан ескі бөлігі тарихи қалалық ескерткіш ретінде мемлекет қорғауына алынған. XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Жагоры Шавли уезінің құрамында болды; ол бастапқыда Вильна губерниясына, ал кейінірек, 1842 жылдан бастап, Ковно губерниясына қарады. Сол кезеңде халықтың басым бөлігін еврейлер құрады. 1941 жылы нацистік Германияның билігінің бұйрығымен қала мен оның маңындағы аумақтарда тұратын еврейлер Жагоре геттосына қамалды. Кейіннен олар Нарышкин саябағында және Вилкяушяй орманында атылды, құрбандардың жалпы саны шамамен 3500 адамды құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұл аймақта «Князь Жвелгайтис» жасағының партизандары әрекет етті. 1924 жылы Жагаре қалаға айналды, 1932 жылы оған екінші санаттағы қала құқығы берілді; 1946 жылғы 3 тамызда ол уезге бағынысты қала мәртебесін алды. 1950 жылдан 1959 жылға дейін Жагоре аудан орталығы болды, ал кейінірек жергілікті әкімшілік орталыққа және мемлекеттік жылқы зауытының орталық мекеніне айналды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16661-Zhagare.html|title=Европа. Литва. Шяуляйский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-28|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Мұнда пошта бөлімшесі, емхана, спорт залы, арнайы мектеп, Ионишкистегі Раудоникис атындағы өнер мектебінің бөлімшесі, бөбекжай-бақша, әлеуметтік қызмет көрсету орталығы және мәдениет орталығы бар. Сондай-ақ, мұнда Эдмундас Вайчюлис негізін қалаған, ас үй қазандарына арналған жеке мұражай орналасқан. Аймақтық саябақ әкімшілігі Жагаре қаласында орналасқан. Қала аумағында екі археологиялық ескерткіш, сондай-ақ түрлі сәулет, тарихи (қорғандар) және өнер ескерткіштері бар. Маңызды нысандардың қатарына Жагаре кешенінің сәулеттік ансамблі, жаңа Жагаре шіркеуі (1633 жылы салынған), ескі Жагаре шіркеуі (1712 ж.), Рактуве капелласы (1796 ж.), евангелист-лютеран шіркеуі (1850 ж. — қазіргі таңда сақталмаған) және Жагаре кешені (1898 ж.) жатады. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Žagarės aikštė.jpg|Қалалық алаң Zagares dvaras.2009-06-11.jpg|Жагаре кешені Zagares zirgynas.2009-06-11.jpg|Жылқы зауытының бұрынғы әкімшілік ғимараты </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] gwt8geikr4o0prhc7p8qtfvzigcqopb 10 789362 3687921 2026-10-28T18:00:48Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-10-29|POTD 2026-10-29]]: filename only 3687921 wikitext text/x-wiki Vignes près du Pic de Vissou - October 2020.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 9n8qmfq3j1okeb4hsj6f1wzsudh8vfm 0 789363 3687930 2026-10-28T18:03:40Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Сингл |Атауы = What Was I Made For? |Тыс = |Орындаушы = [[Билли Айлиш]] |Альбом = [[Barbie the Album]] |Шығарылған = 13 шілде 2023 |Формат = сандық тарату, стриминг |Жазылған = қаңтар–ақпан 2023 |Жанры = [[Поп-музыка|поп]] |Б жағы = |Композиторы = |Өлең авторы = Билли Айлиш,... 3687930 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = What Was I Made For? |Тыс = |Орындаушы = [[Билли Айлиш]] |Альбом = [[Barbie the Album]] |Шығарылған = 13 шілде 2023 |Формат = сандық тарату, стриминг |Жазылған = қаңтар–ақпан 2023 |Жанры = [[Поп-музыка|поп]] |Б жағы = |Композиторы = |Өлең авторы = Билли Айлиш, Финнеас О’Коннелл |Ұзақтығы = 3:42 |Лейблі = Atlantic, Darkroom, Interscope |Продюсері = [[Финнеас О’Коннелл]] |Чарттар = |Шолулар = |Алдыңғы = [[Male Fantasy]] |Алд_жыл = 2021 |Жыл = 2023 |Келесі = [[Lunch (ән)|Lunch]] |Кел_жыл = 2024 |Басқа = }} '''«What Was I Made For?»''' — 2023 жылы шыққан [[Барби (фильм)|Барби]] фильмі үшін жазған [[Билли Айлиш]]тің әні. Ол [[үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы]] мен сәйкесінше [[Алтын глобус]]ты, «Жыл әні» мен «Визуалды медиа үшін жазылған үздік ән» номинацияларында [[Грэмми]] сыйлығын жеңіп алды. Сонымен қатар [[MTV Video Music Awards]], [[Nickelodeon Kids' Choice Awards]] және басқа да сыйлықтарға ие болды. Әнге [[бейнеклип]]тің авторы Айлиштің өзі болды. Ол [[YouTube]] сайтында синглмен бір күнде жарияланды.<ref>{{Cite web |last=Wasilak |first=Sarah |date=2023-07-13 |title=Billie Eilish Transforms Into a '50s Barbie Doll in a Flirty Yellow Dress and Heels |url=https://www.popsugar.com/node/49225954 |access-date=2023-07-13 |website=POPSUGAR Fashion |language=en-US}}</ref> == Чарттар == {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col" style="text-align:center"|Чарт аты және елі !scope="col" style="text-align:center"|Пик |- |АҚШ ([[Billboard Hot 100]]) |14 |- |АҚШ (Billboard [[Adult Contemporary (чарт)|Adult Contemporary]]) |15 |- |АҚШ (Billboard [[Pop Airplay]]) |6 |- |АҚШ (Billboard [[Hot Rock & Alternative Songs]]) |1 |- |Аустралия ([[ARIA Charts]]) |1 |- |Аустрия ([[Ö3 Austria Top 40]]) |3 |- |Бельгия ([[Ultratop]] 50 Flanders) |10 |- |Германия (GfK) |9 |- |Грекия ([[IFPI]]) |7 |- |Дания ([[Tracklisten]]) |13 |- |Жаңа Зеландия ([[Recorded Music NZ]]) |2 |- |Жапония ([[Billboard Japan]]) |8 |- |Ирландия ([[IRMA]]) |1 |- |Исландия ([[Tónlistinn]]) |7 |- |Италия ([[FIMI]]) |61 |- |Канада (AC) |13 |- |Канада (CHR/Top 40) |8 |- |Латвия (LaIPA) |9 |- |Литва (AGATA) |12 |- |Люксембург (Billboard) |3 |- |Мажарстан (Single Top 40) |15 |- |Малайзия (Billboard) |3 |- |Нидерланды (Single Top 100) |5 |- |Норвегия ([[VG-lista]]) |4 |- |Сингапур ([[RIAS]]) |3 |- |Ұлыбритания ([[Official Charts]]) |1 |- |Финляндия ([[Suomen virallinen lista]]) |15 |- |Франция ([[SNEP]]) |25 |- |Чехия ([[IFPI]]) |6 |- |Хорватия ([[Top lista]]) |24 |- |Швейцария ([[Schweizer Hitparade]]) |1 |- |Швеция ([[Sverigetopplistan]]) |5 |- |Эстония ([[TopHit]]) |16 |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{YouTube|cW8VLC9nnTo|What Was I Made For? (Official Music Video)}} * {{YouTube|1rL1EHELPAk|What Was I Made For? (Live From The Oscars 2024)}} {{Билли Айлиш}} [[Санат:Билли Айлиш әндері]] [[Санат:Atlantic Records синглдері]] [[Санат:Darkroom Records синглдері]] [[Санат:Interscope Records синглдері]] [[Санат:MTV Video Music Awards жеңімпаздары]] [[Санат:Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Үздік фильм әні үшін Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] 3kfuu8hzu85iwv78z3pdr23qet6pxen 14 789364 3687962 2026-10-28T18:31:09Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Тұлғаның дамуы]] [[Санат:Жұмыспен қамтылу]] 3687962 wikitext text/x-wiki [[Санат:Тұлғаның дамуы]] [[Санат:Жұмыспен қамтылу]] nwwv0yx4owz2rcv72mb1pswcomvot5g 1 789365 3687963 2026-10-28T18:41:15Z Madi Dos 18369 /* Атауы калька деп ойлаймын */ жаңа бөлім 3687963 wikitext text/x-wiki == Атауы калька деп ойлаймын == Дұрысы , Напалеон соғыстары болу керек. 19sinolx2fj3wp63hyk7yrdci1h184y 3687964 3687963 2026-10-28T18:42:14Z Madi Dos 18369 3687964 wikitext text/x-wiki == Атауы калька деп ойлаймын == Дұрысы , Напалеон соғыстары болу керек.[[Қатысушы:Madi Dos|Madi Dos]] ([[Қатысушы талқылауы:Madi Dos|талқылау]]) 23:42, 2026 ж. қазанның 28 (+05) tg3e90507la04dyz1necm15qzomilgn 3 789366 3687967 2026-10-28T19:54:17Z VIGNERON 1027 VIGNERON [[Қатысушы талқылауы:Pierce spacem]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Saint Ouen de la Croix]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Pierce spacem|Pierce spacem]]" to "[[Special:CentralAuth/Saint Ouen de la Croix|Saint Ouen de la Croix]]" 3687967 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Saint Ouen de la Croix]] r4nxeftyr010232n2xmzbc03pb3z4ou 0 789367 3687968 2026-10-28T21:25:15Z 1nter pares 146705 «[[Мансап]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3687968 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Мансап]] iqdmpg5e5pdn1uz5bs4ou8wb90jpi77 0 789368 3687970 2026-10-28T21:26:15Z 1nter pares 146705 «[[Мансап]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3687970 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Мансап]] iqdmpg5e5pdn1uz5bs4ou8wb90jpi77 0 789369 3687971 2026-10-28T21:26:41Z 1nter pares 146705 «[[Мансап]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3687971 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Мансап]] iqdmpg5e5pdn1uz5bs4ou8wb90jpi77 0 789370 3687976 2026-10-28T21:32:36Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның тұлғалық бірегейлік|тұлғ... 3687976 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[тұлғалық бірегейлік|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> g761vp2m5n3zwqtamh0m1nb2sac3iyk 3687977 3687976 2026-10-28T21:33:06Z 1nter pares 146705 3687977 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[тұлғалық бірегейлік|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} al4qbd7w54u5qe8tjjzfue316ft73nt 3687978 3687977 2026-10-28T21:33:54Z 1nter pares 146705 /* */ 3687978 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9rzt7gidn8u7wuxgrrrmf6dym5ntdfp 3687979 3687978 2026-10-28T21:35:55Z 1nter pares 146705 3687979 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[жеке өмірге қол сұғылмаушылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} nb24zkvmlx4zw2sfdge1cajipeoifri 3687980 3687979 2026-10-28T21:36:11Z 1nter pares 146705 /* */ 3687980 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 958lqheu90qk4gtpyslh7h17i2bp6w6 3687983 3687980 2026-10-28T21:39:07Z 1nter pares 146705 3687983 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} d3xbey4llyf6gnpgsny6s5kh91xme99 3687984 3687983 2026-10-28T21:39:25Z 1nter pares 146705 3687984 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} l7jnj0zctlgk77tdm2d6ms6i2nv4pey 3687985 3687984 2026-10-28T21:39:35Z 1nter pares 146705 3687985 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dcjj4mpqncclamzsab2xjq51mbfsvl2 3687986 3687985 2026-10-28T21:41:02Z 1nter pares 146705 /* */ 3687986 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} fxygob7kml4lwobpyidcgg6t0k807qf 3687987 3687986 2026-10-28T21:42:53Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3687987 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде [[жеке өмір]]дің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7ou5kuj5qr7zypwpw6zpxgbvqzqtlsd 3687988 3687987 2026-10-28T21:43:15Z 1nter pares 146705 3687988 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3wdy6eo12c4rdit82d1xiet4ujc2gyr 3687990 3687988 2026-10-28T21:46:39Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3687990 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[ежелгі мәдениет]]терде адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]», «жеке қанағаттану» немесе «[[жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} g6909jrlno1o69ztaa7hw695rlpto4m 3687991 3687990 2026-10-28T21:47:15Z 1nter pares 146705 3687991 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[ежелгі мәдениет]]терде адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0xtbav81vmky29mqc6k00xmbrxm030d 3687992 3687991 2026-10-28T21:47:36Z 1nter pares 146705 3687992 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[Ежелгі дүние|ежелгі мәдениеттерде]] адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kq5myiqiwo8qmiejrnojpsqbgl3vdrc 3687993 3687992 2026-10-28T21:48:09Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3687993 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[Ежелгі дүние|ежелгі мәдениеттерде]] адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[Приваттылық|жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} fy4igs50hiln8n6gnk9tl6t12itw0ze 3687994 3687993 2026-10-28T21:49:26Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3687994 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[Ежелгі дүние|ежелгі мәдениеттерде]] адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[Приваттылық|жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> Ағылшын философы [[Джон Локк]] (1632–1704) [[жеке адамның құқықтары]] ұғымын алғаш талқылаған ойшылдардың бірі болды. XVII ғасырда ол адамның [[өмір сүру құқығы|өмір сүруге]], [[бостандық]]қа және [[меншік]]ке деген табиғи құқықтарын жақтап, бақытқа ұмтылуды да жеке адамның мақсаттарының бірі ретінде қарастырды.{{Citation needed|date=December 2016}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jwdl0px5fst7k8hzeq85m7oy86a83ei 3687995 3687994 2026-10-28T21:51:09Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3687995 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[Ежелгі дүние|ежелгі мәдениеттерде]] адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[Приваттылық|жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> Ағылшын философы [[Джон Локк]] (1632–1704) [[жеке адамның құқықтары]] ұғымын алғаш талқылаған ойшылдардың бірі болды. XVII ғасырда ол адамның [[өмір сүру құқығы|өмір сүруге]], [[бостандық]]қа және [[меншік]]ке деген табиғи құқықтарын жақтап, бақытқа ұмтылуды да жеке адамның мақсаттарының бірі ретінде қарастырды.{{Citation needed|date=December 2016}} == Бос уақыттағы іс-әрекеттер == [[Сурет:Kabukicho at night 02.JPG|thumb|[[Токио]] қаласындағы [[Кабуки-тё]] ойын-сауық ауданы]] Адамдардың бос уақытын қалай өткізетіні де олардың жеке өмірін айқындауда маңызды рөл атқарады. Жалпы алғанда, бос уақыттағы іс-әрекеттерді екі түрге бөлуге болады: айтарлықтай күш жұмсауды қажет етпейтін пассивті және едәуір дене немесе [[ақыл-ой қуаты]]н талап ететін белсенді іс-әрекеттер.<ref name=Stebbins>{{cite journal|last=Stebbins|first=Robert A.|title=Choice and Experiential Definitions of Leisure|journal=LSA Newsletter|date=November 2002|volume=63|url=http://people.ucalgary.ca/~stebbins/reflections1.pdf}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8pdkudyatlwqhbcky4nuvlpix0efm0q 3687996 3687995 2026-10-28T21:51:51Z 1nter pares 146705 /* Бос уақыттағы іс-әрекеттер */ 3687996 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[Ежелгі дүние|ежелгі мәдениеттерде]] адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[Приваттылық|жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> Ағылшын философы [[Джон Локк]] (1632–1704) [[жеке адамның құқықтары]] ұғымын алғаш талқылаған ойшылдардың бірі болды. XVII ғасырда ол адамның [[өмір сүру құқығы|өмір сүруге]], [[бостандық]]қа және [[меншік]]ке деген табиғи құқықтарын жақтап, бақытқа ұмтылуды да жеке адамның мақсаттарының бірі ретінде қарастырды.{{Citation needed|date=December 2016}} == Бос уақыттағы іс-әрекеттер == [[Сурет:Kabukicho at night 02.JPG|thumb|[[Токио]] қаласындағы [[Кабуки-тё]] ойын-сауық ауданы]] Адамдардың бос уақытын қалай өткізетіні де олардың жеке өмірін айқындауда маңызды рөл атқарады. Жалпы алғанда, бос уақыттағы іс-әрекеттерді екі түрге бөлуге болады: айтарлықтай күш жұмсауды қажет етпейтін пассивті және едәуір дене немесе [[ақыл-ой қуаты]]н талап ететін белсенді іс-әрекеттер.<ref name=Stebbins>{{cite journal|last=Stebbins|first=Robert A.|title=Choice and Experiential Definitions of Leisure|journal=LSA Newsletter|date=November 2002|volume=63|url=http://people.ucalgary.ca/~stebbins/reflections1.pdf}}</ref> Пассивті іс-әрекеттерге [[теледидар]] көру, [[музыка]] тыңдау, спорттық жарыстарды тамашалау немесе [[кинотеатр]]ға бару жатады. Мұндай жағдайда адам ерекше күш жұмсамай, жай ғана демалады.{{Citation needed|date=December 2016}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} k9o4b12qv01g3m3ccq5ms3uasg3eed2 3687997 3687996 2026-10-28T21:54:15Z 1nter pares 146705 /* Бос уақыттағы іс-әрекеттер */ 3687997 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[Ежелгі дүние|ежелгі мәдениеттерде]] адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[Приваттылық|жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> Ағылшын философы [[Джон Локк]] (1632–1704) [[жеке адамның құқықтары]] ұғымын алғаш талқылаған ойшылдардың бірі болды. XVII ғасырда ол адамның [[өмір сүру құқығы|өмір сүруге]], [[бостандық]]қа және [[меншік]]ке деген табиғи құқықтарын жақтап, бақытқа ұмтылуды да жеке адамның мақсаттарының бірі ретінде қарастырды.{{Citation needed|date=December 2016}} == Бос уақыттағы іс-әрекеттер == [[Сурет:Kabukicho at night 02.JPG|thumb|[[Токио]] қаласындағы [[Кабуки-тё]] ойын-сауық ауданы]] Адамдардың бос уақытын қалай өткізетіні де олардың жеке өмірін айқындауда маңызды рөл атқарады. Жалпы алғанда, бос уақыттағы іс-әрекеттерді екі түрге бөлуге болады: айтарлықтай күш жұмсауды қажет етпейтін пассивті және едәуір дене немесе [[ақыл-ой қуаты]]н талап ететін белсенді іс-әрекеттер.<ref name=Stebbins>{{cite journal|last=Stebbins|first=Robert A.|title=Choice and Experiential Definitions of Leisure|journal=LSA Newsletter|date=November 2002|volume=63|url=http://people.ucalgary.ca/~stebbins/reflections1.pdf}}</ref> Пассивті іс-әрекеттерге [[теледидар]] көру, [[музыка]] тыңдау, спорттық жарыстарды тамашалау немесе [[кинотеатр]]ға бару жатады. Мұндай жағдайда адам ерекше күш жұмсамай, жай ғана демалады.{{Citation needed|date=December 2016}} Белсенді іс-әрекеттердің қарқындылығы әртүрлі болуы мүмкін: олар [[серуендеу]]ден бастап [[баяу жүгіру]] мен [[велосипед тебу]]ге, сондай-ақ [[теннис]] немесе [[футбол]] сияқты спорт түрлерімен айналысуға дейінгі әрекеттерді қамтиды. [[Шахмат]] ойнау немесе шығармашылық жазумен айналысу да едәуір ақыл-ой күшін қажет ететіндіктен, оларды белсенді іс-әрекеттер қатарына жатқызуға болады.{{Citation needed|date=December 2016}} 2007 жылғы деректерге негізделген АҚШ-тағы бос уақытты пайдалану жөніндегі сауалнама 15 жастан асқан адамдардың күніне орта есеппен 4,9 сағатын бос уақытқа жұмсайтынын көрсетті. Оның жартысынан көбі (2,6 сағат) теледидар көруге жұмсалса, спортпен және дене жаттығуларымен белсенді айналысуға небәрі 19 минут бөлінген.<ref name="Leisure Time on an Average Day">{{cite book|chapter= Leisure Time on an Average Day|chapter-url= http://www.bls.gov/tus/charts/leisure.htm|title= American Time Use Survey|publisher=Bureau of Labor Statistics|access-date=26 February 2011}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} on2jy8m25elw94p7oe1fvaewmp79mxn 3687998 3687997 2026-10-28T21:55:48Z 1nter pares 146705 /* Бос уақыттағы іс-әрекеттер */ 3687998 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[Ежелгі дүние|ежелгі мәдениеттерде]] адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[Приваттылық|жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> Ағылшын философы [[Джон Локк]] (1632–1704) [[жеке адамның құқықтары]] ұғымын алғаш талқылаған ойшылдардың бірі болды. XVII ғасырда ол адамның [[өмір сүру құқығы|өмір сүруге]], [[бостандық]]қа және [[меншік]]ке деген табиғи құқықтарын жақтап, бақытқа ұмтылуды да жеке адамның мақсаттарының бірі ретінде қарастырды.{{Citation needed|date=December 2016}} == Бос уақыттағы іс-әрекеттер == [[Сурет:Kabukicho at night 02.JPG|thumb|[[Токио]] қаласындағы [[Кабуки-тё]] ойын-сауық ауданы]] Адамдардың бос уақытын қалай өткізетіні де олардың жеке өмірін айқындауда маңызды рөл атқарады. Жалпы алғанда, бос уақыттағы іс-әрекеттерді екі түрге бөлуге болады: айтарлықтай күш жұмсауды қажет етпейтін пассивті және едәуір дене немесе [[ақыл-ой қуаты]]н талап ететін белсенді іс-әрекеттер.<ref name=Stebbins>{{cite journal|last=Stebbins|first=Robert A.|title=Choice and Experiential Definitions of Leisure|journal=LSA Newsletter|date=November 2002|volume=63|url=http://people.ucalgary.ca/~stebbins/reflections1.pdf}}</ref> Пассивті іс-әрекеттерге [[теледидар]] көру, [[музыка]] тыңдау, спорттық жарыстарды тамашалау немесе [[кинотеатр]]ға бару жатады. Мұндай жағдайда адам ерекше күш жұмсамай, жай ғана демалады.{{Citation needed|date=December 2016}} Белсенді іс-әрекеттердің қарқындылығы әртүрлі болуы мүмкін: олар [[серуендеу]]ден бастап [[баяу жүгіру]] мен [[велосипед тебу]]ге, сондай-ақ [[теннис]] немесе [[футбол]] сияқты спорт түрлерімен айналысуға дейінгі әрекеттерді қамтиды. [[Шахмат]] ойнау немесе шығармашылық жазумен айналысу да едәуір ақыл-ой күшін қажет ететіндіктен, оларды белсенді іс-әрекеттер қатарына жатқызуға болады.{{Citation needed|date=December 2016}} 2007 жылғы деректерге негізделген АҚШ-тағы бос уақытты пайдалану жөніндегі сауалнама 15 жастан асқан адамдардың күніне орта есеппен 4,9 сағатын бос уақытқа жұмсайтынын көрсетті. Оның жартысынан көбі (2,6 сағат) теледидар көруге жұмсалса, спортпен және дене жаттығуларымен белсенді айналысуға небәрі 19 минут бөлінген.<ref name="Leisure Time on an Average Day">{{cite book|chapter= Leisure Time on an Average Day|chapter-url= http://www.bls.gov/tus/charts/leisure.htm|title= American Time Use Survey|publisher=Bureau of Labor Statistics|access-date=26 February 2011}}</ref> == Жеке өмірге қол сұғылмаушылық == [[Сурет:Roscheid Hunsrückhaus innen.jpg|thumb|Бөлме адамның жеке өмірінің көптеген қырларын көрсетеді.]] [[Жеке өмірге қол сұғылмаушылық]] ұғымы екі түрлі түсінікті қамтиды: [[ақпараттық құпиялылық]] және шешім қабылдау дербестігі. Біріншісі адамның жеке өміріне қатысты аса құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын талап ету құқығын білдіреді және екіншісіне қарағанда кеңірек мойындалған құқықтық қағида болып саналады. Ал екіншісі адамның орынсыз реттеу мен бақылаудан еркін болуына қатысты.<ref name=privacy>{{cite book|last=Kumar|first=Krishna|title=Public and private in thought and practice: perspectives on a grand dichotomy|year=997|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago; London|isbn=978-0-226-88624-4|page=383|display-authors=etal}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0gjfc40q7rkm9g8c0k43bvdcxy3bprd 3687999 3687998 2026-10-28T21:56:04Z 1nter pares 146705 3687999 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[Ежелгі дүние|ежелгі мәдениеттерде]] адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[Приваттылық|жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> Ағылшын философы [[Джон Локк]] (1632–1704) [[жеке адамның құқықтары]] ұғымын алғаш талқылаған ойшылдардың бірі болды. XVII ғасырда ол адамның [[өмір сүру құқығы|өмір сүруге]], [[бостандық]]қа және [[меншік]]ке деген табиғи құқықтарын жақтап, бақытқа ұмтылуды да жеке адамның мақсаттарының бірі ретінде қарастырды.{{Citation needed|date=December 2016}} == Бос уақыттағы іс-әрекеттер == [[Сурет:Kabukicho at night 02.JPG|thumb|[[Токио]] қаласындағы [[Кабуки-тё]] ойын-сауық ауданы]] Адамдардың бос уақытын қалай өткізетіні де олардың жеке өмірін айқындауда маңызды рөл атқарады. Жалпы алғанда, бос уақыттағы іс-әрекеттерді екі түрге бөлуге болады: айтарлықтай күш жұмсауды қажет етпейтін пассивті және едәуір дене немесе [[ақыл-ой қуаты]]н талап ететін белсенді іс-әрекеттер.<ref name=Stebbins>{{cite journal|last=Stebbins|first=Robert A.|title=Choice and Experiential Definitions of Leisure|journal=LSA Newsletter|date=November 2002|volume=63|url=http://people.ucalgary.ca/~stebbins/reflections1.pdf}}</ref> Пассивті іс-әрекеттерге [[теледидар]] көру, [[музыка]] тыңдау, спорттық жарыстарды тамашалау немесе [[кинотеатр]]ға бару жатады. Мұндай жағдайда адам ерекше күш жұмсамай, жай ғана демалады.{{Citation needed|date=December 2016}} Белсенді іс-әрекеттердің қарқындылығы әртүрлі болуы мүмкін: олар [[серуендеу]]ден бастап [[баяу жүгіру]] мен [[велосипед тебу]]ге, сондай-ақ [[теннис]] немесе [[футбол]] сияқты спорт түрлерімен айналысуға дейінгі әрекеттерді қамтиды. [[Шахмат]] ойнау немесе шығармашылық жазумен айналысу да едәуір ақыл-ой күшін қажет ететіндіктен, оларды белсенді іс-әрекеттер қатарына жатқызуға болады.{{Citation needed|date=December 2016}} 2007 жылғы деректерге негізделген АҚШ-тағы бос уақытты пайдалану жөніндегі сауалнама 15 жастан асқан адамдардың күніне орта есеппен 4,9 сағатын бос уақытқа жұмсайтынын көрсетті. Оның жартысынан көбі (2,6 сағат) теледидар көруге жұмсалса, спортпен және дене жаттығуларымен белсенді айналысуға небәрі 19 минут бөлінген.<ref name="Leisure Time on an Average Day">{{cite book|chapter= Leisure Time on an Average Day|chapter-url= http://www.bls.gov/tus/charts/leisure.htm|title= American Time Use Survey|publisher=Bureau of Labor Statistics|access-date=26 February 2011}}</ref> == Жеке өмірге қол сұғылмаушылық == [[Сурет:Roscheid Hunsrückhaus innen.jpg|thumb|Бөлме адамның жеке өмірінің көптеген қырларын көрсетеді.]] [[Жеке өмірге қол сұқпаушылық]] ұғымы екі түрлі түсінікті қамтиды: [[ақпараттық құпиялылық]] және шешім қабылдау дербестігі. Біріншісі адамның жеке өміріне қатысты аса құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын талап ету құқығын білдіреді және екіншісіне қарағанда кеңірек мойындалған құқықтық қағида болып саналады. Ал екіншісі адамның орынсыз реттеу мен бақылаудан еркін болуына қатысты.<ref name=privacy>{{cite book|last=Kumar|first=Krishna|title=Public and private in thought and practice: perspectives on a grand dichotomy|year=997|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago; London|isbn=978-0-226-88624-4|page=383|display-authors=etal}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7q91ewkc8qy8ssbjryucm2744kud1lj 3688000 3687999 2026-10-28T21:56:45Z 1nter pares 146705 3688000 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[Ежелгі дүние|ежелгі мәдениеттерде]] адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[Приваттылық|жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> Ағылшын философы [[Джон Локк]] (1632–1704) [[жеке адамның құқықтары]] ұғымын алғаш талқылаған ойшылдардың бірі болды. XVII ғасырда ол адамның [[өмір сүру құқығы|өмір сүруге]], [[бостандық]]қа және [[меншік]]ке деген табиғи құқықтарын жақтап, бақытқа ұмтылуды да жеке адамның мақсаттарының бірі ретінде қарастырды.{{Citation needed|date=December 2016}} == Бос уақыттағы іс-әрекеттер == [[Сурет:Kabukicho at night 02.JPG|thumb|[[Токио]] қаласындағы [[Кабуки-тё]] ойын-сауық ауданы]] Адамдардың бос уақытын қалай өткізетіні де олардың жеке өмірін айқындауда маңызды рөл атқарады. Жалпы алғанда, бос уақыттағы іс-әрекеттерді екі түрге бөлуге болады: айтарлықтай күш жұмсауды қажет етпейтін пассивті және едәуір дене немесе [[ақыл-ой қуаты]]н талап ететін белсенді іс-әрекеттер.<ref name=Stebbins>{{cite journal|last=Stebbins|first=Robert A.|title=Choice and Experiential Definitions of Leisure|journal=LSA Newsletter|date=November 2002|volume=63|url=http://people.ucalgary.ca/~stebbins/reflections1.pdf}}</ref> Пассивті іс-әрекеттерге [[теледидар]] көру, [[музыка]] тыңдау, спорттық жарыстарды тамашалау немесе [[кинотеатр]]ға бару жатады. Мұндай жағдайда адам ерекше күш жұмсамай, жай ғана демалады.{{Citation needed|date=December 2016}} Белсенді іс-әрекеттердің қарқындылығы әртүрлі болуы мүмкін: олар [[серуендеу]]ден бастап [[баяу жүгіру]] мен [[велосипед тебу]]ге, сондай-ақ [[теннис]] немесе [[футбол]] сияқты спорт түрлерімен айналысуға дейінгі әрекеттерді қамтиды. [[Шахмат]] ойнау немесе шығармашылық жазумен айналысу да едәуір ақыл-ой күшін қажет ететіндіктен, оларды белсенді іс-әрекеттер қатарына жатқызуға болады.{{Citation needed|date=December 2016}} 2007 жылғы деректерге негізделген АҚШ-тағы бос уақытты пайдалану жөніндегі сауалнама 15 жастан асқан адамдардың күніне орта есеппен 4,9 сағатын бос уақытқа жұмсайтынын көрсетті. Оның жартысынан көбі (2,6 сағат) теледидар көруге жұмсалса, спортпен және дене жаттығуларымен белсенді айналысуға небәрі 19 минут бөлінген.<ref name="Leisure Time on an Average Day">{{cite book|chapter= Leisure Time on an Average Day|chapter-url= http://www.bls.gov/tus/charts/leisure.htm|title= American Time Use Survey|publisher=Bureau of Labor Statistics|access-date=26 February 2011}}</ref> == Жеке өмірге қол сұғылмаушылық == [[Сурет:Roscheid Hunsrückhaus innen.jpg|thumb|Бөлме адамның жеке өмірінің көптеген қырларын көрсетеді.]] [[Жеке өмірге қол сұқпаушылық]] ұғымы екі түрлі түсінікті қамтиды: [[ақпараттық құпиялылық]] және шешім қабылдау дербестігі. Біріншісі адамның жеке өміріне қатысты аса құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын талап ету құқығын білдіреді және екіншісіне қарағанда кеңірек мойындалған құқықтық қағида болып саналады. Ал екіншісі адамның орынсыз реттеу мен бақылаудан еркін болуына қатысты.<ref name=privacy>{{cite book|last=Kumar|first=Krishna|title=Public and private in thought and practice: perspectives on a grand dichotomy|year=997|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago; London|isbn=978-0-226-88624-4|page=383|display-authors=etal}}</ref> == Тағы қараңыз == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 58mdfwrhnlua4fma7zvd2qvfxdtychd 3688001 3688000 2026-10-28T21:56:54Z 1nter pares 146705 3688001 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[Ежелгі дүние|ежелгі мәдениеттерде]] адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[Приваттылық|жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> Ағылшын философы [[Джон Локк]] (1632–1704) [[жеке адамның құқықтары]] ұғымын алғаш талқылаған ойшылдардың бірі болды. XVII ғасырда ол адамның [[өмір сүру құқығы|өмір сүруге]], [[бостандық]]қа және [[меншік]]ке деген табиғи құқықтарын жақтап, бақытқа ұмтылуды да жеке адамның мақсаттарының бірі ретінде қарастырды.{{Citation needed|date=December 2016}} == Бос уақыттағы іс-әрекеттер == [[Сурет:Kabukicho at night 02.JPG|thumb|[[Токио]] қаласындағы [[Кабуки-тё]] ойын-сауық ауданы]] Адамдардың бос уақытын қалай өткізетіні де олардың жеке өмірін айқындауда маңызды рөл атқарады. Жалпы алғанда, бос уақыттағы іс-әрекеттерді екі түрге бөлуге болады: айтарлықтай күш жұмсауды қажет етпейтін пассивті және едәуір дене немесе [[ақыл-ой қуаты]]н талап ететін белсенді іс-әрекеттер.<ref name=Stebbins>{{cite journal|last=Stebbins|first=Robert A.|title=Choice and Experiential Definitions of Leisure|journal=LSA Newsletter|date=November 2002|volume=63|url=http://people.ucalgary.ca/~stebbins/reflections1.pdf}}</ref> Пассивті іс-әрекеттерге [[теледидар]] көру, [[музыка]] тыңдау, спорттық жарыстарды тамашалау немесе [[кинотеатр]]ға бару жатады. Мұндай жағдайда адам ерекше күш жұмсамай, жай ғана демалады.{{Citation needed|date=December 2016}} Белсенді іс-әрекеттердің қарқындылығы әртүрлі болуы мүмкін: олар [[серуендеу]]ден бастап [[баяу жүгіру]] мен [[велосипед тебу]]ге, сондай-ақ [[теннис]] немесе [[футбол]] сияқты спорт түрлерімен айналысуға дейінгі әрекеттерді қамтиды. [[Шахмат]] ойнау немесе шығармашылық жазумен айналысу да едәуір ақыл-ой күшін қажет ететіндіктен, оларды белсенді іс-әрекеттер қатарына жатқызуға болады.{{Citation needed|date=December 2016}} 2007 жылғы деректерге негізделген АҚШ-тағы бос уақытты пайдалану жөніндегі сауалнама 15 жастан асқан адамдардың күніне орта есеппен 4,9 сағатын бос уақытқа жұмсайтынын көрсетті. Оның жартысынан көбі (2,6 сағат) теледидар көруге жұмсалса, спортпен және дене жаттығуларымен белсенді айналысуға небәрі 19 минут бөлінген.<ref name="Leisure Time on an Average Day">{{cite book|chapter= Leisure Time on an Average Day|chapter-url= http://www.bls.gov/tus/charts/leisure.htm|title= American Time Use Survey|publisher=Bureau of Labor Statistics|access-date=26 February 2011}}</ref> == Жеке өмірге қол сұғылмаушылық == [[Сурет:Roscheid Hunsrückhaus innen.jpg|thumb|Бөлме адамның жеке өмірінің көптеген қырларын көрсетеді.]] [[Жеке өмірге қол сұқпаушылық]] ұғымы екі түрлі түсінікті қамтиды: [[ақпараттық құпиялылық]] және шешім қабылдау дербестігі. Біріншісі адамның жеке өміріне қатысты аса құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын талап ету құқығын білдіреді және екіншісіне қарағанда кеңірек мойындалған құқықтық қағида болып саналады. Ал екіншісі адамның орынсыз реттеу мен бақылаудан еркін болуына қатысты.<ref name=privacy>{{cite book|last=Kumar|first=Krishna|title=Public and private in thought and practice: perspectives on a grand dichotomy|year=997|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago; London|isbn=978-0-226-88624-4|page=383|display-authors=etal}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Адам экологиясы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3sage8j76uulx41e3s3twy36fshqw91 3688002 3688001 2026-10-28T21:57:20Z 1nter pares 146705 3688002 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[Ежелгі дүние|ежелгі мәдениеттерде]] адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[Приваттылық|жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> Ағылшын философы [[Джон Локк]] (1632–1704) [[жеке адамның құқықтары]] ұғымын алғаш талқылаған ойшылдардың бірі болды. XVII ғасырда ол адамның [[өмір сүру құқығы|өмір сүруге]], [[бостандық]]қа және [[меншік]]ке деген табиғи құқықтарын жақтап, бақытқа ұмтылуды да жеке адамның мақсаттарының бірі ретінде қарастырды.{{Citation needed|date=December 2016}} == Бос уақыттағы іс-әрекеттер == [[Сурет:Kabukicho at night 02.JPG|thumb|[[Токио]] қаласындағы [[Кабуки-тё]] ойын-сауық ауданы]] Адамдардың бос уақытын қалай өткізетіні де олардың жеке өмірін айқындауда маңызды рөл атқарады. Жалпы алғанда, бос уақыттағы іс-әрекеттерді екі түрге бөлуге болады: айтарлықтай күш жұмсауды қажет етпейтін пассивті және едәуір дене немесе [[ақыл-ой қуаты]]н талап ететін белсенді іс-әрекеттер.<ref name=Stebbins>{{cite journal|last=Stebbins|first=Robert A.|title=Choice and Experiential Definitions of Leisure|journal=LSA Newsletter|date=November 2002|volume=63|url=http://people.ucalgary.ca/~stebbins/reflections1.pdf}}</ref> Пассивті іс-әрекеттерге [[теледидар]] көру, [[музыка]] тыңдау, спорттық жарыстарды тамашалау немесе [[кинотеатр]]ға бару жатады. Мұндай жағдайда адам ерекше күш жұмсамай, жай ғана демалады.{{Citation needed|date=December 2016}} Белсенді іс-әрекеттердің қарқындылығы әртүрлі болуы мүмкін: олар [[серуендеу]]ден бастап [[баяу жүгіру]] мен [[велосипед тебу]]ге, сондай-ақ [[теннис]] немесе [[футбол]] сияқты спорт түрлерімен айналысуға дейінгі әрекеттерді қамтиды. [[Шахмат]] ойнау немесе шығармашылық жазумен айналысу да едәуір ақыл-ой күшін қажет ететіндіктен, оларды белсенді іс-әрекеттер қатарына жатқызуға болады.{{Citation needed|date=December 2016}} 2007 жылғы деректерге негізделген АҚШ-тағы бос уақытты пайдалану жөніндегі сауалнама 15 жастан асқан адамдардың күніне орта есеппен 4,9 сағатын бос уақытқа жұмсайтынын көрсетті. Оның жартысынан көбі (2,6 сағат) теледидар көруге жұмсалса, спортпен және дене жаттығуларымен белсенді айналысуға небәрі 19 минут бөлінген.<ref name="Leisure Time on an Average Day">{{cite book|chapter= Leisure Time on an Average Day|chapter-url= http://www.bls.gov/tus/charts/leisure.htm|title= American Time Use Survey|publisher=Bureau of Labor Statistics|access-date=26 February 2011}}</ref> == Жеке өмірге қол сұғылмаушылық == [[Сурет:Roscheid Hunsrückhaus innen.jpg|thumb|Бөлме адамның жеке өмірінің көптеген қырларын көрсетеді.]] [[Жеке өмірге қол сұқпаушылық]] ұғымы екі түрлі түсінікті қамтиды: [[ақпараттық құпиялылық]] және шешім қабылдау дербестігі. Біріншісі адамның жеке өміріне қатысты аса құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын талап ету құқығын білдіреді және екіншісіне қарағанда кеңірек мойындалған құқықтық қағида болып саналады. Ал екіншісі адамның орынсыз реттеу мен бақылаудан еркін болуына қатысты.<ref name=privacy>{{cite book|last=Kumar|first=Krishna|title=Public and private in thought and practice: perspectives on a grand dichotomy|year=997|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago; London|isbn=978-0-226-88624-4|page=383|display-authors=etal}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Адам экологиясы]] * [[Тұрмыс]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} m0uz1n6hon4br2zuasqk74ovivaj4kh 3688003 3688002 2026-10-28T21:57:52Z 1nter pares 146705 3688003 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[Ежелгі дүние|ежелгі мәдениеттерде]] адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[Приваттылық|жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> Ағылшын философы [[Джон Локк]] (1632–1704) [[жеке адамның құқықтары]] ұғымын алғаш талқылаған ойшылдардың бірі болды. XVII ғасырда ол адамның [[өмір сүру құқығы|өмір сүруге]], [[бостандық]]қа және [[меншік]]ке деген табиғи құқықтарын жақтап, бақытқа ұмтылуды да жеке адамның мақсаттарының бірі ретінде қарастырды.{{Citation needed|date=December 2016}} == Бос уақыттағы іс-әрекеттер == [[Сурет:Kabukicho at night 02.JPG|thumb|[[Токио]] қаласындағы [[Кабуки-тё]] ойын-сауық ауданы]] Адамдардың бос уақытын қалай өткізетіні де олардың жеке өмірін айқындауда маңызды рөл атқарады. Жалпы алғанда, бос уақыттағы іс-әрекеттерді екі түрге бөлуге болады: айтарлықтай күш жұмсауды қажет етпейтін пассивті және едәуір дене немесе [[ақыл-ой қуаты]]н талап ететін белсенді іс-әрекеттер.<ref name=Stebbins>{{cite journal|last=Stebbins|first=Robert A.|title=Choice and Experiential Definitions of Leisure|journal=LSA Newsletter|date=November 2002|volume=63|url=http://people.ucalgary.ca/~stebbins/reflections1.pdf}}</ref> Пассивті іс-әрекеттерге [[теледидар]] көру, [[музыка]] тыңдау, спорттық жарыстарды тамашалау немесе [[кинотеатр]]ға бару жатады. Мұндай жағдайда адам ерекше күш жұмсамай, жай ғана демалады.{{Citation needed|date=December 2016}} Белсенді іс-әрекеттердің қарқындылығы әртүрлі болуы мүмкін: олар [[серуендеу]]ден бастап [[баяу жүгіру]] мен [[велосипед тебу]]ге, сондай-ақ [[теннис]] немесе [[футбол]] сияқты спорт түрлерімен айналысуға дейінгі әрекеттерді қамтиды. [[Шахмат]] ойнау немесе шығармашылық жазумен айналысу да едәуір ақыл-ой күшін қажет ететіндіктен, оларды белсенді іс-әрекеттер қатарына жатқызуға болады.{{Citation needed|date=December 2016}} 2007 жылғы деректерге негізделген АҚШ-тағы бос уақытты пайдалану жөніндегі сауалнама 15 жастан асқан адамдардың күніне орта есеппен 4,9 сағатын бос уақытқа жұмсайтынын көрсетті. Оның жартысынан көбі (2,6 сағат) теледидар көруге жұмсалса, спортпен және дене жаттығуларымен белсенді айналысуға небәрі 19 минут бөлінген.<ref name="Leisure Time on an Average Day">{{cite book|chapter= Leisure Time on an Average Day|chapter-url= http://www.bls.gov/tus/charts/leisure.htm|title= American Time Use Survey|publisher=Bureau of Labor Statistics|access-date=26 February 2011}}</ref> == Жеке өмірге қол сұғылмаушылық == [[Сурет:Roscheid Hunsrückhaus innen.jpg|thumb|Бөлме адамның жеке өмірінің көптеген қырларын көрсетеді.]] [[Жеке өмірге қол сұқпаушылық]] ұғымы екі түрлі түсінікті қамтиды: [[ақпараттық құпиялылық]] және шешім қабылдау дербестігі. Біріншісі адамның жеке өміріне қатысты аса құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын талап ету құқығын білдіреді және екіншісіне қарағанда кеңірек мойындалған құқықтық қағида болып саналады. Ал екіншісі адамның орынсыз реттеу мен бақылаудан еркін болуына қатысты.<ref name=privacy>{{cite book|last=Kumar|first=Krishna|title=Public and private in thought and practice: perspectives on a grand dichotomy|year=997|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago; London|isbn=978-0-226-88624-4|page=383|display-authors=etal}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Адам экологиясы]] * [[Тұрмыс]] * [[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} gqyvn8qurawfiuiwrpml42qvztra9sv 3688004 3688003 2026-10-28T21:58:43Z 1nter pares 146705 /* Тағы қараңыз */ 3688004 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[Ежелгі дүние|ежелгі мәдениеттерде]] адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[Приваттылық|жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> Ағылшын философы [[Джон Локк]] (1632–1704) [[жеке адамның құқықтары]] ұғымын алғаш талқылаған ойшылдардың бірі болды. XVII ғасырда ол адамның [[өмір сүру құқығы|өмір сүруге]], [[бостандық]]қа және [[меншік]]ке деген табиғи құқықтарын жақтап, бақытқа ұмтылуды да жеке адамның мақсаттарының бірі ретінде қарастырды.{{Citation needed|date=December 2016}} == Бос уақыттағы іс-әрекеттер == [[Сурет:Kabukicho at night 02.JPG|thumb|[[Токио]] қаласындағы [[Кабуки-тё]] ойын-сауық ауданы]] Адамдардың бос уақытын қалай өткізетіні де олардың жеке өмірін айқындауда маңызды рөл атқарады. Жалпы алғанда, бос уақыттағы іс-әрекеттерді екі түрге бөлуге болады: айтарлықтай күш жұмсауды қажет етпейтін пассивті және едәуір дене немесе [[ақыл-ой қуаты]]н талап ететін белсенді іс-әрекеттер.<ref name=Stebbins>{{cite journal|last=Stebbins|first=Robert A.|title=Choice and Experiential Definitions of Leisure|journal=LSA Newsletter|date=November 2002|volume=63|url=http://people.ucalgary.ca/~stebbins/reflections1.pdf}}</ref> Пассивті іс-әрекеттерге [[теледидар]] көру, [[музыка]] тыңдау, спорттық жарыстарды тамашалау немесе [[кинотеатр]]ға бару жатады. Мұндай жағдайда адам ерекше күш жұмсамай, жай ғана демалады.{{Citation needed|date=December 2016}} Белсенді іс-әрекеттердің қарқындылығы әртүрлі болуы мүмкін: олар [[серуендеу]]ден бастап [[баяу жүгіру]] мен [[велосипед тебу]]ге, сондай-ақ [[теннис]] немесе [[футбол]] сияқты спорт түрлерімен айналысуға дейінгі әрекеттерді қамтиды. [[Шахмат]] ойнау немесе шығармашылық жазумен айналысу да едәуір ақыл-ой күшін қажет ететіндіктен, оларды белсенді іс-әрекеттер қатарына жатқызуға болады.{{Citation needed|date=December 2016}} 2007 жылғы деректерге негізделген АҚШ-тағы бос уақытты пайдалану жөніндегі сауалнама 15 жастан асқан адамдардың күніне орта есеппен 4,9 сағатын бос уақытқа жұмсайтынын көрсетті. Оның жартысынан көбі (2,6 сағат) теледидар көруге жұмсалса, спортпен және дене жаттығуларымен белсенді айналысуға небәрі 19 минут бөлінген.<ref name="Leisure Time on an Average Day">{{cite book|chapter= Leisure Time on an Average Day|chapter-url= http://www.bls.gov/tus/charts/leisure.htm|title= American Time Use Survey|publisher=Bureau of Labor Statistics|access-date=26 February 2011}}</ref> == Жеке өмірге қол сұғылмаушылық == [[Сурет:Roscheid Hunsrückhaus innen.jpg|thumb|Бөлме адамның жеке өмірінің көптеген қырларын көрсетеді.]] [[Жеке өмірге қол сұқпаушылық]] ұғымы екі түрлі түсінікті қамтиды: [[ақпараттық құпиялылық]] және шешім қабылдау дербестігі. Біріншісі адамның жеке өміріне қатысты аса құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын талап ету құқығын білдіреді және екіншісіне қарағанда кеңірек мойындалған құқықтық қағида болып саналады. Ал екіншісі адамның орынсыз реттеу мен бақылаудан еркін болуына қатысты.<ref name=privacy>{{cite book|last=Kumar|first=Krishna|title=Public and private in thought and practice: perspectives on a grand dichotomy|year=997|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago; London|isbn=978-0-226-88624-4|page=383|display-authors=etal}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Адам экологиясы]] * [[Тұрмыс]] * [[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] * [[Тұрмыс сапасы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} aytk38302haxosge1hclk13scclb69y 3688005 3688004 2026-10-28T21:59:41Z 1nter pares 146705 3688005 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ке қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[Ежелгі дүние|ежелгі мәдениеттерде]] адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[Приваттылық|жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> Ағылшын философы [[Джон Локк]] (1632–1704) [[жеке адамның құқықтары]] ұғымын алғаш талқылаған ойшылдардың бірі болды. XVII ғасырда ол адамның [[өмір сүру құқығы|өмір сүруге]], [[бостандық]]қа және [[меншік]]ке деген табиғи құқықтарын жақтап, бақытқа ұмтылуды да жеке адамның мақсаттарының бірі ретінде қарастырды.{{Citation needed|date=December 2016}} == Бос уақыттағы іс-әрекеттер == [[Сурет:Kabukicho at night 02.JPG|thumb|[[Токио]] қаласындағы [[Кабуки-тё]] ойын-сауық ауданы]] Адамдардың бос уақытын қалай өткізетіні де олардың жеке өмірін айқындауда маңызды рөл атқарады. Жалпы алғанда, бос уақыттағы іс-әрекеттерді екі түрге бөлуге болады: айтарлықтай күш жұмсауды қажет етпейтін пассивті және едәуір дене немесе [[ақыл-ой қуаты]]н талап ететін белсенді іс-әрекеттер.<ref name=Stebbins>{{cite journal|last=Stebbins|first=Robert A.|title=Choice and Experiential Definitions of Leisure|journal=LSA Newsletter|date=November 2002|volume=63|url=http://people.ucalgary.ca/~stebbins/reflections1.pdf}}</ref> Пассивті іс-әрекеттерге [[теледидар]] көру, [[музыка]] тыңдау, спорттық жарыстарды тамашалау немесе [[кинотеатр]]ға бару жатады. Мұндай жағдайда адам ерекше күш жұмсамай, жай ғана демалады.{{Citation needed|date=December 2016}} Белсенді іс-әрекеттердің қарқындылығы әртүрлі болуы мүмкін: олар [[серуендеу]]ден бастап [[баяу жүгіру]] мен [[велосипед тебу]]ге, сондай-ақ [[теннис]] немесе [[футбол]] сияқты спорт түрлерімен айналысуға дейінгі әрекеттерді қамтиды. [[Шахмат]] ойнау немесе шығармашылық жазумен айналысу да едәуір ақыл-ой күшін қажет ететіндіктен, оларды белсенді іс-әрекеттер қатарына жатқызуға болады.{{Citation needed|date=December 2016}} 2007 жылғы деректерге негізделген АҚШ-тағы бос уақытты пайдалану жөніндегі сауалнама 15 жастан асқан адамдардың күніне орта есеппен 4,9 сағатын бос уақытқа жұмсайтынын көрсетті. Оның жартысынан көбі (2,6 сағат) теледидар көруге жұмсалса, спортпен және дене жаттығуларымен белсенді айналысуға небәрі 19 минут бөлінген.<ref name="Leisure Time on an Average Day">{{cite book|chapter= Leisure Time on an Average Day|chapter-url= http://www.bls.gov/tus/charts/leisure.htm|title= American Time Use Survey|publisher=Bureau of Labor Statistics|access-date=26 February 2011}}</ref> == Жеке өмірге қол сұғылмаушылық == [[Сурет:Roscheid Hunsrückhaus innen.jpg|thumb|Бөлме адамның жеке өмірінің көптеген қырларын көрсетеді.]] [[Жеке өмірге қол сұқпаушылық]] ұғымы екі түрлі түсінікті қамтиды: [[ақпараттық құпиялылық]] және шешім қабылдау дербестігі. Біріншісі адамның жеке өміріне қатысты аса құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын талап ету құқығын білдіреді және екіншісіне қарағанда кеңірек мойындалған құқықтық қағида болып саналады. Ал екіншісі адамның орынсыз реттеу мен бақылаудан еркін болуына қатысты.<ref name=privacy>{{cite book|last=Kumar|first=Krishna|title=Public and private in thought and practice: perspectives on a grand dichotomy|year=997|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago; London|isbn=978-0-226-88624-4|page=383|display-authors=etal}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Адам экологиясы]] * [[Тұрмыс]] * [[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] * [[Тұрмыс сапасы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жеке өмір]] [[Санат:Өмір философиясы]] 2uqsn0app0j4q03ia2vn6a9auy3100l 3688094 3688005 2026-10-29T05:35:27Z 1nter pares 146705 /* */ 3688094 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Indian family in Brazil posed in front of hut.jpg|thumb|upright=1.00|Адамдардың дәстүрлі [[отбасы]]ға негізделген әлеуметтік құрылымдары мен өздері салған баспаналары]] '''Жеке өмір''' — [[тұлға]]ның өмір жолы немесе өмірінің жай-күйі. Бұл ұғым әсіресе адамның [[Тұлғалық идентити|тұлғалық бірегейлігін]] қалыптастыруға ықпал ететін жеке [[таңдау]]ларының жиынтығы тұрғысынан қарастырылады.<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Maureen|url=https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1|title=Choices and Constraints in Family Life|date=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-543159-9|edition=2nd|location=Don Mills, Ontario|page=[https://archive.org/details/choicesconstrain0000bake/page/1 1]|quote=In this book, I argue that intimate relationships are certainly influenced by our personal preferences but to a large extent our 'choices' are shaped by family circumstances and events in the wider society ...|author-link=Maureen Baker (sociologist)}}</ref> [[Аңшы-терімшілер]]ді қоспағанда, қазіргі заманға дейінгі қоғамдардағы адамдардың көпшілігі азық-түлік пен баспана сияқты негізгі қажеттіліктерін [[күнкөріс егіншілігі]] арқылы қамтамасыз етуге көп уақыт жұмсағандықтан, олардың [[бос уақыт]]ы тапшы болған.<ref> {{cite book | last1 = Scott | first1 = Simeon | chapter = Contradictions of capitalism in health and fitness leisure | editor1-last = Cameron | editor1-first = Samuel | title = Handbook on the Economics of Leisure | url = https://books.google.com/books?id=gWuMYKzvnOEC | series = Elgar Original Reference Series | location = Cheltenham, UK | publisher = Edward Elgar Publishing | date = 2011 | page = 155 | isbn = 978-0-85793-056-9 | quote = ... we turn to the writings of anthropologists and archaeologists, the majority of whom believe that our earliest ancestors were well fed and healthy. They obtained their subsistence by hunting and gathering, they had a relatively egalitarian ethic and more leisure time available to them than people in any subsequent mode of production. }} </ref> Адамдар өздерін қауымдағы [[әлеуметтік рөл]]і арқылы танып, іс-әрекеттерін жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай жүзеге асырған. Мұндай қауымдарда [[Приваттылық|жеке өмірдің құпиялығын сақтау]] мүмкіндігі шектеулі болған. «Жеке өмір» ұғымының қазіргі түсінігі [[Батыс әлемі]]ндегі заманауи қоғамның дамуымен байланысты қалыптасқан. Қазіргі адамдар еңбек қызметін жеке өмірінен ажыратып қарастыруға бейім және [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікке]] қол жеткізуге ұмтылуы мүмкін.<ref> {{cite book | last1 = Kelly | first1 = Matthew | author-link1 = Matthew Kelly (speaker) | title = Off Balance: Getting Beyond the Work-Life Balance Myth to Personal and Professional Satisfaction | url = https://books.google.com/books?id=GFCL_7GjQ4wC | location = New York | publisher = Penguin | date = 2011 | page = 60 | isbn = 978-1-101-54428-0 | quote = For hundreds of years, almost from the beginning of corporate history, a divide between the personal life and professional life has been asserted. This is a false divide. ... It is impossible to separate the personal from the professional: the two are intricately linked. }} </ref> Жеке өмірді адамның жұмыстан тыс уақыттағы таңдаулары мен қалаулары, соның ішінде әуестіктері, мәдени қызығушылықтары, киіну мәнері, өмірлік серігі мен достарын таңдауы және басқа да мәселелер айқындайды. Атап айтқанда, адамның [[бос уақыт]]ында немен айналысатыны оның жеке өмірінің сипатын анықтайды. Діни жетекшілер, [[моралист]]ер, басшылар және [[тұлғалық даму]] жөніндегі тәлімгерлер жеке өмір ұғымын адамдарды бақылау және оларға манипуляциялық ықпал ету мүмкіндігін беретін құрал ретінде пайдаланған.<ref> {{cite book | last1 = Clarke | first1 = Charles | editor1-last = Woodhead | editor1-first = Linda | editor1-link = Linda Woodhead | editor2-last = Winter | editor2-first = Norman | title = Religion and Personal Life: Debating Ethics and Faith with Leading Thinkers and Public Figures Including: Alastair Campbell, Steve Chalke, Delia Smith, Polly Toynbee, Giles Fraser, John Harris, Mary Ann Sieghart | url = https://books.google.com/books?id=tvDLwAEACAAJ | series = Westminster faith debates | publisher = Darton, Longman and Todd | date = 2013 | isbn = 978-0-232-53018-6 }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Sorley | first1 = W. R. | author-link1 = William Ritchie Sorley | year = 1911 | title = The Moral Life: And Moral Worth | url = https://books.google.com/books?id=IaDTtz15h_IC | series = Cambridge manuals of science and literature | edition = 3rd | location = Cambridge | publisher = Cambridge University Press | publication-date = 2012 | page = 26 | isbn = 978-1-107-60587-9 | quote = The virtues of personal life are to be regarded both from the side of control and from the side of culture. On the one hand the varied impulses and desires have to be regulated so as not to interfere with the realisation of the moral ideal. }} </ref><ref> {{cite book | last1 = Davis | first1 = Roy Eugene | author-link1 = Roy Eugene Davis | year = 1995 | title = Life Surrendered in God: The Philosophy and Practices of Kriya Yoga | url = https://books.google.com/books?id=P0roYkR0UoQC | series = Yoga Series | location = Delhi | publisher = Motilal Banarsidass Publishers | publication-date = 1997 | page = 176 | isbn = 978-81-208-1496-7 | quote = ... the guru may say, 'Go home and get your personal life straightened out. ...' }} </ref> [[АҚШ]] пен [[Канада]] сияқты Батыс елдерінің тұрғындары жеке өмірге қол сұғылмаушылықты жоғары бағалауға бейім. Бұл ұғым [[ақпараттық құпиялылық]]ты да, адамның жеке шешімдерді дербес қабылдау еркіндігін де қамтиды. Адамдар өздерінің жеке өміріне қатысты құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын және шешім қабылдау кезінде басқа адамдардың орынсыз бақылауынан еркін болуын күтеді.<ref name="privacy"/> == Тарихы == [[Сурет:11-stages-womanhood-1840s.jpg|thumb|«Әйелдің өмірі мен жасы — бесіктен қабірге дейінгі өмір кезеңдері», 1849 жыл]] Бұрын, заманауи [[технология]]лар өнеркәсібі дамыған елдердегі экономикалық [[тапшылық]] мәселесін едәуір жеңілдеткенге дейін, адамдардың көпшілігі уақытының елеулі бөлігін су, азық-түлік және қолайсыз ауа райынан қорғану сияқты негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуге жұмсаған.<ref name="Van Loon">{{cite book|last= Van Loon|first=Hendrik|title= The Story of Mankind|year= 1921|publisher= Boni and Liveright, Inc.|location= New York|url=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/VanStor.html}}</ref> Адамдарға өздерінің де, қауымының да тіршілігін қамтамасыз ету үшін [[өмір сүру дағдылары]] қажет болды. Азық-түлік жинау және баспаналарды күтіп ұстау күнделікті міндеттердің бірі болған.<ref name=Gupta>{{cite journal|last=Gupta |first=Anil K. |title=Origin of agriculture and domestication of plants and animals linked to early Holocene climate amelioration |journal=Current Science |date=10 July 2004 |volume=87 |issue=1 |url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20041031122606/http://www.ias.ac.in/currsci/jul102004/54.pdf |archive-date=31 October 2004 }}</ref> Қауым ішінде жеке өмірдің құпиялылығы шектеулі болып, адамдар бірін-бірі қоғамдағы [[әлеуметтік рөл]]іне қарай таныған.<ref name=Barnard>{{cite book|last=Barnard|first=Alan J.|title= Hunter-gatherers in history, archaeology and anthropology|year=2004|publisher= Berg Publishers|isbn= 978-1-85973-825-2}}</ref> [[еңбек (экономика)|Еңбек міндеттері]] адамның жеке таңдауына емес, қажеттілікке қарай бөлінген.<ref name=ERA>{{cite web|title=Why did anthropologists get interested in peasants?|url= https://era.anthropology.ac.uk/Era_Resources/Era/Peasants/intro2.html|work= Experience Rich Anthropology|publisher= University of Kent at Canterbury|access-date= 26 February 2011}}</ref> Сонымен қатар көптеген [[Ежелгі дүние|ежелгі мәдениеттерде]] адамдар өз болмысын негізінен ауқымды әлеуметтік тұтастықтың бір бөлігі ретінде қарастырған. Мұндай түсініктер көбіне адамның [[ғалам]]мен байланысын айқындайтын [[мифология]]лық нанымдарға негізделген.<ref name=Percy>{{cite book|last=Percy|first=Walker|title=Lost in the cosmos: the last self-help book|year=2000|publisher=Macmillan|isbn=978-0-312-25399-8|author-link=Walker Percy|url=https://archive.org/details/lostincosmos00perc}}</ref> Мұндай мәдениеттердегі адамдар өздерінің кім екенін жеке [[таңдау]]лары арқылы анықтамаған. Тіпті олар тек жеке адамның өз еркіне негізделген таңдау мүмкіндігін елестете де алмаған болуы мүмкін. Егер мұндай адамдардан өздерін сипаттауды сұраса, олар өздері кіретін ұжымдық қауымдастықты — [[тайпа]]ны, [[христиан шіркеуі|шіркеу]]ді немесе [[ұлт]]ты — атаған болар еді.<ref>{{cite book|last1= Ashton-Jones|first1= Evelyn|title= The Gender reader|year= 1991|publisher= Allyn and Bacon|location= Boston|isbn= 978-0-205-12806-8|page=252|author2= Lindholm, Cherry|chapter= Life behind the Veil|author3= Charles Lindholm}}</ref> Тіпті XXI ғасырда да көптеген елдер мен қоғамдарда тіршілік етуге қажетті негізгі қажеттіліктерді қамтамасыз ету мәселелері басты орында тұр. Мысалы, Африка мен Азиядағы көптеген елдер әлі де [[кедейлік]] пен [[үшінші әлем]]ге тән жағдайлардан шыға алмай, технологиялық мүмкіндіктердің, қауіпсіз баспананың және тұрақты азық-түлік көздерінің тапшылығын бастан кешіруде. Мұндай жерлерде «жеке өмір», «[[өзін-өзі жүзеге асыру]]<nowiki/>», «жеке қанағаттану» немесе «[[Приваттылық|жеке өмірге қол сұғылмаушылық]]<nowiki/>» сияқты ұғымдар көбіне адамдардың қолы жете бермейтін игіліктер ретінде қарастырылады.<ref name=Maslow>{{cite journal|doi= 10.1037/h0054346|last= Maslow|first= A. H.|title= A Theory of Human Motivation|journal= Psychological Review|year= 1943|volume=50|issue= 4|pages=370–396|hdl= 10983/23610|url = https://psychclassics.yorku.ca/Maslow/motivation.htm}}</ref> Ағылшын философы [[Джон Локк]] (1632–1704) [[жеке адамның құқықтары]] ұғымын алғаш талқылаған ойшылдардың бірі болды. XVII ғасырда ол адамның [[өмір сүру құқығы|өмір сүруге]], [[бостандық]]қа және [[меншік]]ке деген табиғи құқықтарын жақтап, бақытқа ұмтылуды да жеке адамның мақсаттарының бірі ретінде қарастырды.{{Citation needed|date=December 2016}} == Бос уақыттағы іс-әрекеттер == [[Сурет:Kabukicho at night 02.JPG|thumb|[[Токио]] қаласындағы [[Кабуки-тё]] ойын-сауық ауданы]] Адамдардың бос уақытын қалай өткізетіні де олардың жеке өмірін айқындауда маңызды рөл атқарады. Жалпы алғанда, бос уақыттағы іс-әрекеттерді екі түрге бөлуге болады: айтарлықтай күш жұмсауды қажет етпейтін пассивті және едәуір дене немесе [[ақыл-ой қуаты]]н талап ететін белсенді іс-әрекеттер.<ref name=Stebbins>{{cite journal|last=Stebbins|first=Robert A.|title=Choice and Experiential Definitions of Leisure|journal=LSA Newsletter|date=November 2002|volume=63|url=http://people.ucalgary.ca/~stebbins/reflections1.pdf}}</ref> Пассивті іс-әрекеттерге [[теледидар]] көру, [[музыка]] тыңдау, спорттық жарыстарды тамашалау немесе [[кинотеатр]]ға бару жатады. Мұндай жағдайда адам ерекше күш жұмсамай, жай ғана демалады.{{Citation needed|date=December 2016}} Белсенді іс-әрекеттердің қарқындылығы әртүрлі болуы мүмкін: олар [[серуендеу]]ден бастап [[баяу жүгіру]] мен [[велосипед тебу]]ге, сондай-ақ [[теннис]] немесе [[футбол]] сияқты спорт түрлерімен айналысуға дейінгі әрекеттерді қамтиды. [[Шахмат]] ойнау немесе шығармашылық жазумен айналысу да едәуір ақыл-ой күшін қажет ететіндіктен, оларды белсенді іс-әрекеттер қатарына жатқызуға болады.{{Citation needed|date=December 2016}} 2007 жылғы деректерге негізделген АҚШ-тағы бос уақытты пайдалану жөніндегі сауалнама 15 жастан асқан адамдардың күніне орта есеппен 4,9 сағатын бос уақытқа жұмсайтынын көрсетті. Оның жартысынан көбі (2,6 сағат) теледидар көруге жұмсалса, спортпен және дене жаттығуларымен белсенді айналысуға небәрі 19 минут бөлінген.<ref name="Leisure Time on an Average Day">{{cite book|chapter= Leisure Time on an Average Day|chapter-url= http://www.bls.gov/tus/charts/leisure.htm|title= American Time Use Survey|publisher=Bureau of Labor Statistics|access-date=26 February 2011}}</ref> == Жеке өмірге қол сұғылмаушылық == [[Сурет:Roscheid Hunsrückhaus innen.jpg|thumb|Бөлме адамның жеке өмірінің көптеген қырларын көрсетеді.]] [[Жеке өмірге қол сұқпаушылық]] ұғымы екі түрлі түсінікті қамтиды: [[ақпараттық құпиялылық]] және шешім қабылдау дербестігі. Біріншісі адамның жеке өміріне қатысты аса құпия мәліметтерге өзгелердің араласпауын талап ету құқығын білдіреді және екіншісіне қарағанда кеңірек мойындалған құқықтық қағида болып саналады. Ал екіншісі адамның орынсыз реттеу мен бақылаудан еркін болуына қатысты.<ref name=privacy>{{cite book|last=Kumar|first=Krishna|title=Public and private in thought and practice: perspectives on a grand dichotomy|year=997|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago; London|isbn=978-0-226-88624-4|page=383|display-authors=etal}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Адам экологиясы]] * [[Тұрмыс]] * [[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] * [[Тұрмыс сапасы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жеке өмір]] [[Санат:Өмір философиясы]] t69sgs21w3td3wmtnqghcjlspexkupy 14 789371 3688006 2026-10-28T22:00:22Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Жеке өмір]] [[Санат:Қолданбалы философия]] 3688006 wikitext text/x-wiki [[Санат:Жеке өмір]] [[Санат:Қолданбалы философия]] bef8y343s3kha2nuf8k4oaiba3kypa5 3 789372 3688031 2026-10-29T01:37:12Z Mfield 175533 Mfield [[Қатысушы талқылауы:Spongebob796]] бетін [[Қатысушы талқылауы:TVidentityWatership]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Spongebob796|Spongebob796]]" to "[[Special:CentralAuth/TVidentityWatership|TVidentityWatership]]" 3688031 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:TVidentityWatership]] achl7btfswbr4hb3olqxhq6ygyzwj4h 0 789373 3688033 2026-10-29T03:29:03Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: '''«Клэйфейс»''' (ағылш. ''Clayface'') — DC Comics баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[http... 3688033 wikitext text/x-wiki '''«Клэйфейс»''' (ағылш. ''Clayface'') — DC Comics баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен DC Studios және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Глиноликий рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және Питер Сафранмен Глиноликий туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. == Әдебиет == * James Gunn's DCU Chapter One: Gods and Monsters / DC Studios Official Guide. — Los Angeles, 2025. == Дереккөздер == {{кішірек| <references /> }} svxnms3coek1lbs0auio13jdb86p79y 3688035 3688033 2026-10-29T03:31:46Z Sagzhan 29953 /* Сюжеті */ 3688035 wikitext text/x-wiki '''«Клэйфейс»''' (ағылш. ''Clayface'') — DC Comics баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен DC Studios және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Глиноликий рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және Питер Сафранмен Глиноликий туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * James Gunn's DCU Chapter One: Gods and Monsters / DC Studios Official Guide. — Los Angeles, 2025. == Дереккөздер == {{кішірек| <references /> }} 1e72cf5pv58vkvc7nm6500zfn2z7959 3688036 3688035 2026-10-29T03:31:59Z Sagzhan 29953 /* Сюжеті */ 3688036 wikitext text/x-wiki '''«Клэйфейс»''' (ағылш. ''Clayface'') — DC Comics баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен DC Studios және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Глиноликий рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және Питер Сафранмен Глиноликий туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * James Gunn's DCU Chapter One: Gods and Monsters / DC Studios Official Guide. — Los Angeles, 2025. == Дереккөздер == {{кішірек| <references /> }} p20b7uvuswr093s3pcyok7g4f10fdt2 3688038 3688036 2026-10-29T03:33:48Z Sagzhan 29953 /* Сюжеті */ 3688038 wikitext text/x-wiki '''«Клэйфейс»''' (ағылш. ''Clayface'') — DC Comics баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен DC Studios және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Глиноликий рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және Питер Сафранмен Глиноликий туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Замысел (Идеясы) === [[Файл:Mike Flanagan 2024 (cropped).jpg|thumb|220px|Сценарист Майк Флэнаган 2024 жылғы Торонто халықаралық кинофестивалінде.<br>Ол DC Studios-пен «Глиноликий» туралы фильм идеясын бірнеше рет талқылады. Студия автордың бұл ерекше көзқарасына тәнті болып, жобаны мақұлдады.]] 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган DC Comics баспасының комикстеріндегі «Глиноликий» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде Warner Bros.-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав Marvel Studios президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * James Gunn's DCU Chapter One: Gods and Monsters / DC Studios Official Guide. — Los Angeles, 2025. == Дереккөздер == {{кішірек| <references /> }} p1z31fpisoqfv4ifkmcy6x9v3dbdz89 3688039 3688038 2026-10-29T03:34:16Z Sagzhan 29953 /* Замысел (Идеясы) */ 3688039 wikitext text/x-wiki '''«Клэйфейс»''' (ағылш. ''Clayface'') — DC Comics баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен DC Studios және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Глиноликий рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және Питер Сафранмен Глиноликий туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган DC Comics баспасының комикстеріндегі «Глиноликий» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде Warner Bros.-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав Marvel Studios президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * James Gunn's DCU Chapter One: Gods and Monsters / DC Studios Official Guide. — Los Angeles, 2025. == Дереккөздер == {{кішірек| <references /> }} 670ene86xxzg8um9n3hmcfa02ssf4in 3688040 3688039 2026-10-29T03:35:56Z Sagzhan 29953 /* Өндірісі */ 3688040 wikitext text/x-wiki '''«Клэйфейс»''' (ағылш. ''Clayface'') — DC Comics баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен DC Studios және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Глиноликий рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және Питер Сафранмен Глиноликий туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган DC Comics баспасының комикстеріндегі «Глиноликий» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде Warner Bros.-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав Marvel Studios президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> === Түсірілімге дайындық === 2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.<ref name="THR_Horror">{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}</ref> 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}</ref><ref name="THR_Horror"/> Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Глиноликийдің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.<ref name="THR_Horror"/> Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.<ref name="Gunn_Update">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}</ref> 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының "DC әлемінде" көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/><ref name="THR_Horror"/><ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}</ref> Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;<ref name="Sneider_Radcliffe">{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}</ref> алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}</ref> Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}</ref> ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.<ref>{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}</ref> Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}</ref> алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.<ref name="Budget"/> Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}</ref> Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,<ref name="Amini_Script">{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}</ref> ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}</ref> Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}</ref> Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.<ref>{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}</ref> Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.<ref name="Amini_Script"/><ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}</ref> Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}</ref> 14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}</ref><ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref name="Cast"/> Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * James Gunn's DCU Chapter One: Gods and Monsters / DC Studios Official Guide. — Los Angeles, 2025. == Дереккөздер == {{кішірек| <references /> }} 75fjofganoep1kaeakhsp9alhxapd3s 3688041 3688040 2026-10-29T03:37:38Z Sagzhan 29953 /* Түсірілімге дайындық */ 3688041 wikitext text/x-wiki '''«Клэйфейс»''' (ағылш. ''Clayface'') — DC Comics баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен DC Studios және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Глиноликий рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және Питер Сафранмен Глиноликий туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган DC Comics баспасының комикстеріндегі «Глиноликий» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде Warner Bros.-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав Marvel Studios президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> === Түсірілімге дайындық === 2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.<ref name="THR_Horror">{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}</ref> 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}</ref><ref name="THR_Horror"/> Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Глиноликийдің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.<ref name="THR_Horror"/> Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.<ref name="Gunn_Update">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}</ref> 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының "DC әлемінде" көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/><ref name="THR_Horror"/><ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}</ref> Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;<ref name="Sneider_Radcliffe">{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}</ref> алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}</ref> Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}</ref> ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.<ref>{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}</ref> Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}</ref> алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.<ref name="Budget"/> Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}</ref> Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,<ref name="Amini_Script">{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}</ref> ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}</ref> Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}</ref> Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.<ref>{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}</ref> Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.<ref name="Amini_Script"/><ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}</ref> Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}</ref> 14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}</ref><ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref name="Cast"/> Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}</ref> === Түсірілім === Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың 31 тамызында<ref name="Filming_Start">{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=DC's Clayface Begins Filming in Liverpool Under Working Title |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=1}}</ref> «Коринфтіктер» (англ. ''Corinthians'') деген жұмыс атауымен басталды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Project Corinthians Revealed |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=3}}</ref> Қоюшы оператор болып «DC әлемінің» басқа бір туындысы — «Супергёрл» (2026) фильмін де түсірген Роб Харди тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Rob Hardy Set as Cinematographer for DCU's Supergirl and Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=14}}</ref> Бастапқыда түсірілім сол жылдың көктемінде немесе жазында,<ref name="Gunn_Update"/> кейінірек қазан айында басталады деп жоспарланған болатын.<ref name="THR_Horror"/> Натурлық (ашық аспан астындағы) түсірілімдер кезінде «Бэтмен» фильмінің де кейбір сахналары түсірілген Ливерпуль қаласының орталығында жүргізілді.<ref name="Marsan_Cast">{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Eddie Marsan Joins Clayface as Filming Moves to Liverpool |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=10}}</ref> Мерсисайд графтығының бұрынғы бас полиция басқармасының ғимаратына Готэмнің көліктері орналастырылды.<ref>{{Мақала |автор=Jones P. |тақырыбы=Gotham City Transport Spotted at Former Merseyside Police HQ |басылым=Liverpool Echo |жыл=2025 |шығарылым=September 2 |беттер=5}}</ref> Түсірілімнің алғашқы күні сахналар Дерби-скверде өтті, онда Елизавета II атындағы сот ғимараты Готэм ауруханасының рөлін атқарды.<ref name="Filming_Start"/> Норт-Джон-стрит көшесінің бір бөлігі Готэм доктарына айналса,<ref name="Marsan_Cast"/> Ливерпульдің Орталық кітапханасы Готэм-Ситидің Қылмыстық істер жөніндегі сот ғимараты ретінде қолданылды.<ref name="Budget"/> Дәл осы уақытта актерлер құрамына Эдди Марсан қосылды.<ref name="Marsan_Cast"/> Сондай-ақ, негізгі жұмыстар Ливсдендегі ''Warner Bros. Studios'' павильондарында да жүргізілді.<ref name="Amini_Script"/> == Премьера == «Клэйфейс» фильмі АҚШ прокаттарына 2026 жылдың 23 қазанында шықты.<ref name="Release_Date">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Official Release Calendar Adjustments |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2026 |бет=2}}</ref> Бастапқыда туындының премьерасы 11 қыркүйекке жоспарланған еді,<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> бірақ 2026 жылдың ақпанында релизді Хэллоуин мерекесіне орайластыру мақсатында қазан айына ауыстыру туралы шешім қабылданды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Halloween Release for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2026 |бет=1}}</ref> Жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» деп аталатын алғашқы тарауының ресми бөлігі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/> == Қабылдануы == === Кассалық түсімдер === Болжамдар бойынша, «Клэйфейс» фильмі Солтүстік Америкадағы 3400 кинотеатрда алғашқы уик-эндте (демалыс күндері) 25—35 миллион АҚШ долларын, ал халықаралық нарықта 20—25 миллион доллар жинауы тиіс.<ref name="BoxOffice_Pro">{{Кітап |автор=Meadows A. |тақырыбы=Box Office Tracking: Clayface Long-Range Predictions |мекен=New York |баспасы=Box Office Pro |жыл=2026 |бет=12}}</ref> 22 қазан, бейсенбі күнгі алдын ала кешкі көрсетілімдерде фильм 3,5 миллион доллар табыс тапты.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A. |тақырыбы=Clayface Conjures $3.5M in Thursday Previews |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> === Бағалаулар === Рецензиялар жинақталатын Rotten Tomatoes веб-сайтында фильм 164 пікірдің негізінде 76 % мақұлдау рейтингіне ие болды (орташа бағасы — 6,6/10). Критиктердің ортақ консенсусында былай делінген: «"Клэйфейс" DCU ішінен өзіне тән ерекше орын таба отырып, сонымен бірге классикалық "боди-хоррор" жанрындағы бірқатар туындыларды еске түсіреді. Оқиға бірден ширыға қоймаса да, соңында жиіркенішті әрі зор қанағат сезімін сыйлайтын кек алу туралы триллерге айналады».<ref>{{Веб-сайт |url=https://rottentomatoes.com |тақырыбы=Clayface (2026) |баспасы=Rotten Tomatoes |жыл=2026}}</ref> Metacritic сайтында фильм 44 рецензия негізінде 100-ден 59 орташа балл алды, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» деген критерийге сәйкес келеді.<ref>{{Веб-сайт |url=https://metacritic.com |тақырыбы=Clayface Reviews |баспасы=Metacritic |жыл=2026}}</ref> CinemaScore сауалнамасына қатысқан көрермендер фильмге «A+»-тан «F»-ке дейінгі шкала бойынша «A−» деген орташа баға берді.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=CinemaScore Results for the Weekend |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2026 |бет=5}}</ref> IGN басылымынан Джим Вейвода таспаға 10-нан 7 ұпай беріп, бұл фильмнен ләззат алу үшін қарапайым көрерменге Бэтменнің лорын (тарихын) білу міндетті емес, тек «жиіркенішті сәттерге төтеп беретін шыдамдылық керек» деп жазды. Оның пікірінше, Том Рис Харристің сенімді ойыны адамның құбыжыққа айналу процесіне иландыра біледі.<ref>{{Мақала |автор=Vejvoda J. |тақырыбы=Clayface Review: A Gross and Satisfying DCU Entry |басылым=IGN |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=7}}</ref> The A.V. Club-тан Джесси Хессенгер туындыға «B−» рейтингін беріп, оны «Universal монстрларының» сиквелдері рухындағы дүние ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Критик бұл таспаны Sony-дің Өрмекші-адам әлемімен салыстырды: оның айтуынша, ол компания бірнеше рет Өрмекші-адамның қорқынышты зұлымдарын көрсетуге негіз дайындағанымен, соңында кенеттен шегініп, оларды антиқаһарманға айналдырып жіберетін. Ал Уоткинс пен Флэнаган бұл әдіске бармай, өз кейіпкерін сырт келбеті мен адамдық әлсіздігі салдарынан оқшауланып қалған, әрі аянышты, әрі қатыгез құбыжық күйінде қалдырғанын баса айтты.<ref>{{Мақала |автор=Hassenger J. |тақырыбы=Clayface Embraces Real Monster Movie Vibes |басылым=The A.V. Club |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> The Guardian-нан Бенджамин Ли фильмді 5 жұлдыздан 2 жұлдызға бағалап, таспаны танымал емес кейіпкер арқылы ақша табудың сәтсіз әрекеті деп атады. Ол операторлық жұмыс пен жарықтандыруды сынға алып, туындының Веном, Халк, Джокер және Мистиктің түсініксіз қосындысына ұқсайтын, кек алу туралы таптаурын (шаблонды) триллер екенін атап өтті.<ref>{{Мақала |автор=Lee B. |тақырыбы=Clayface Review: A Muddy and Mishandled Character Study |басылым=The Guardian |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=2}}</ref> Variety-ден Гай Лодж фильмді «бір рет көруге жарайтын, жағымды әрі қарапайым туынды» ретінде қабылдап, әсіресе тұтасып өскен қабақтар мен маникюр қайшысы қолданылатын сахнаны жоғары бағалады және бұл эпизод көрермендердің түсіне әлі талай айлар бойы кіретінін ескертті.<ref>{{Мақала |автор=Lodge G. |тақырыбы=Clayface Review: Body Horror Meets Comic Book Lore |басылым=Variety |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * James Gunn's DCU Chapter One: Gods and Monsters / DC Studios Official Guide. — Los Angeles, 2025. == Дереккөздер == {{кішірек| <references /> }} 0kpw0ey5ale3xn97kjqzo020pq7114a 3688042 3688041 2026-10-29T03:38:37Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3688042 wikitext text/x-wiki '''«Клэйфейс»''' ({{lang-en|Clayface}}) — DC Comics баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен DC Studios және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Глиноликий рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және Питер Сафранмен Глиноликий туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган DC Comics баспасының комикстеріндегі «Глиноликий» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде Warner Bros.-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав Marvel Studios президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> === Түсірілімге дайындық === 2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.<ref name="THR_Horror">{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}</ref> 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}</ref><ref name="THR_Horror"/> Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Глиноликийдің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.<ref name="THR_Horror"/> Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.<ref name="Gunn_Update">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}</ref> 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының "DC әлемінде" көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/><ref name="THR_Horror"/><ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}</ref> Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;<ref name="Sneider_Radcliffe">{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}</ref> алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}</ref> Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}</ref> ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.<ref>{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}</ref> Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}</ref> алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.<ref name="Budget"/> Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}</ref> Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,<ref name="Amini_Script">{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}</ref> ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}</ref> Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}</ref> Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.<ref>{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}</ref> Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.<ref name="Amini_Script"/><ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}</ref> Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}</ref> 14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}</ref><ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref name="Cast"/> Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}</ref> === Түсірілім === Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың 31 тамызында<ref name="Filming_Start">{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=DC's Clayface Begins Filming in Liverpool Under Working Title |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=1}}</ref> «Коринфтіктер» (англ. ''Corinthians'') деген жұмыс атауымен басталды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Project Corinthians Revealed |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=3}}</ref> Қоюшы оператор болып «DC әлемінің» басқа бір туындысы — «Супергёрл» (2026) фильмін де түсірген Роб Харди тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Rob Hardy Set as Cinematographer for DCU's Supergirl and Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=14}}</ref> Бастапқыда түсірілім сол жылдың көктемінде немесе жазында,<ref name="Gunn_Update"/> кейінірек қазан айында басталады деп жоспарланған болатын.<ref name="THR_Horror"/> Натурлық (ашық аспан астындағы) түсірілімдер кезінде «Бэтмен» фильмінің де кейбір сахналары түсірілген Ливерпуль қаласының орталығында жүргізілді.<ref name="Marsan_Cast">{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Eddie Marsan Joins Clayface as Filming Moves to Liverpool |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=10}}</ref> Мерсисайд графтығының бұрынғы бас полиция басқармасының ғимаратына Готэмнің көліктері орналастырылды.<ref>{{Мақала |автор=Jones P. |тақырыбы=Gotham City Transport Spotted at Former Merseyside Police HQ |басылым=Liverpool Echo |жыл=2025 |шығарылым=September 2 |беттер=5}}</ref> Түсірілімнің алғашқы күні сахналар Дерби-скверде өтті, онда Елизавета II атындағы сот ғимараты Готэм ауруханасының рөлін атқарды.<ref name="Filming_Start"/> Норт-Джон-стрит көшесінің бір бөлігі Готэм доктарына айналса,<ref name="Marsan_Cast"/> Ливерпульдің Орталық кітапханасы Готэм-Ситидің Қылмыстық істер жөніндегі сот ғимараты ретінде қолданылды.<ref name="Budget"/> Дәл осы уақытта актерлер құрамына Эдди Марсан қосылды.<ref name="Marsan_Cast"/> Сондай-ақ, негізгі жұмыстар Ливсдендегі ''Warner Bros. Studios'' павильондарында да жүргізілді.<ref name="Amini_Script"/> == Премьера == «Клэйфейс» фильмі АҚШ прокаттарына 2026 жылдың 23 қазанында шықты.<ref name="Release_Date">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Official Release Calendar Adjustments |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2026 |бет=2}}</ref> Бастапқыда туындының премьерасы 11 қыркүйекке жоспарланған еді,<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> бірақ 2026 жылдың ақпанында релизді Хэллоуин мерекесіне орайластыру мақсатында қазан айына ауыстыру туралы шешім қабылданды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Halloween Release for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2026 |бет=1}}</ref> Жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» деп аталатын алғашқы тарауының ресми бөлігі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/> == Қабылдануы == === Кассалық түсімдер === Болжамдар бойынша, «Клэйфейс» фильмі Солтүстік Америкадағы 3400 кинотеатрда алғашқы уик-эндте (демалыс күндері) 25—35 миллион АҚШ долларын, ал халықаралық нарықта 20—25 миллион доллар жинауы тиіс.<ref name="BoxOffice_Pro">{{Кітап |автор=Meadows A. |тақырыбы=Box Office Tracking: Clayface Long-Range Predictions |мекен=New York |баспасы=Box Office Pro |жыл=2026 |бет=12}}</ref> 22 қазан, бейсенбі күнгі алдын ала кешкі көрсетілімдерде фильм 3,5 миллион доллар табыс тапты.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A. |тақырыбы=Clayface Conjures $3.5M in Thursday Previews |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> === Бағалаулар === Рецензиялар жинақталатын Rotten Tomatoes веб-сайтында фильм 164 пікірдің негізінде 76 % мақұлдау рейтингіне ие болды (орташа бағасы — 6,6/10). Критиктердің ортақ консенсусында былай делінген: «"Клэйфейс" DCU ішінен өзіне тән ерекше орын таба отырып, сонымен бірге классикалық "боди-хоррор" жанрындағы бірқатар туындыларды еске түсіреді. Оқиға бірден ширыға қоймаса да, соңында жиіркенішті әрі зор қанағат сезімін сыйлайтын кек алу туралы триллерге айналады».<ref>{{Веб-сайт |url=https://rottentomatoes.com |тақырыбы=Clayface (2026) |баспасы=Rotten Tomatoes |жыл=2026}}</ref> Metacritic сайтында фильм 44 рецензия негізінде 100-ден 59 орташа балл алды, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» деген критерийге сәйкес келеді.<ref>{{Веб-сайт |url=https://metacritic.com |тақырыбы=Clayface Reviews |баспасы=Metacritic |жыл=2026}}</ref> CinemaScore сауалнамасына қатысқан көрермендер фильмге «A+»-тан «F»-ке дейінгі шкала бойынша «A−» деген орташа баға берді.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=CinemaScore Results for the Weekend |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2026 |бет=5}}</ref> IGN басылымынан Джим Вейвода таспаға 10-нан 7 ұпай беріп, бұл фильмнен ләззат алу үшін қарапайым көрерменге Бэтменнің лорын (тарихын) білу міндетті емес, тек «жиіркенішті сәттерге төтеп беретін шыдамдылық керек» деп жазды. Оның пікірінше, Том Рис Харристің сенімді ойыны адамның құбыжыққа айналу процесіне иландыра біледі.<ref>{{Мақала |автор=Vejvoda J. |тақырыбы=Clayface Review: A Gross and Satisfying DCU Entry |басылым=IGN |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=7}}</ref> The A.V. Club-тан Джесси Хессенгер туындыға «B−» рейтингін беріп, оны «Universal монстрларының» сиквелдері рухындағы дүние ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Критик бұл таспаны Sony-дің Өрмекші-адам әлемімен салыстырды: оның айтуынша, ол компания бірнеше рет Өрмекші-адамның қорқынышты зұлымдарын көрсетуге негіз дайындағанымен, соңында кенеттен шегініп, оларды антиқаһарманға айналдырып жіберетін. Ал Уоткинс пен Флэнаган бұл әдіске бармай, өз кейіпкерін сырт келбеті мен адамдық әлсіздігі салдарынан оқшауланып қалған, әрі аянышты, әрі қатыгез құбыжық күйінде қалдырғанын баса айтты.<ref>{{Мақала |автор=Hassenger J. |тақырыбы=Clayface Embraces Real Monster Movie Vibes |басылым=The A.V. Club |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> The Guardian-нан Бенджамин Ли фильмді 5 жұлдыздан 2 жұлдызға бағалап, таспаны танымал емес кейіпкер арқылы ақша табудың сәтсіз әрекеті деп атады. Ол операторлық жұмыс пен жарықтандыруды сынға алып, туындының Веном, Халк, Джокер және Мистиктің түсініксіз қосындысына ұқсайтын, кек алу туралы таптаурын (шаблонды) триллер екенін атап өтті.<ref>{{Мақала |автор=Lee B. |тақырыбы=Clayface Review: A Muddy and Mishandled Character Study |басылым=The Guardian |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=2}}</ref> Variety-ден Гай Лодж фильмді «бір рет көруге жарайтын, жағымды әрі қарапайым туынды» ретінде қабылдап, әсіресе тұтасып өскен қабақтар мен маникюр қайшысы қолданылатын сахнаны жоғары бағалады және бұл эпизод көрермендердің түсіне әлі талай айлар бойы кіретінін ескертті.<ref>{{Мақала |автор=Lodge G. |тақырыбы=Clayface Review: Body Horror Meets Comic Book Lore |басылым=Variety |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * James Gunn's DCU Chapter One: Gods and Monsters / DC Studios Official Guide. — Los Angeles, 2025. == Дереккөздер == {{кішірек| <references /> }} 6r34ipaif4lrpo0qw387xvfxdyo0sx6 3688043 3688042 2026-10-29T03:39:53Z Sagzhan 29953 3688043 wikitext text/x-wiki '''«Клэйфейс»''' ({{lang-en|Clayface}}) — [[DC Comics]] баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен [[DC Studios]] және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Клэйфейс рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және [[Питер Сафран]]мен Клэйфейс туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган DC Comics баспасының комикстеріндегі «Глиноликий» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде Warner Bros.-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав Marvel Studios президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> === Түсірілімге дайындық === 2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.<ref name="THR_Horror">{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}</ref> 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}</ref><ref name="THR_Horror"/> Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Глиноликийдің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.<ref name="THR_Horror"/> Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.<ref name="Gunn_Update">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}</ref> 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының "DC әлемінде" көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/><ref name="THR_Horror"/><ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}</ref> Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;<ref name="Sneider_Radcliffe">{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}</ref> алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}</ref> Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}</ref> ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.<ref>{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}</ref> Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}</ref> алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.<ref name="Budget"/> Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}</ref> Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,<ref name="Amini_Script">{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}</ref> ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}</ref> Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}</ref> Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.<ref>{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}</ref> Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.<ref name="Amini_Script"/><ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}</ref> Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}</ref> 14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}</ref><ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref name="Cast"/> Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}</ref> === Түсірілім === Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың 31 тамызында<ref name="Filming_Start">{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=DC's Clayface Begins Filming in Liverpool Under Working Title |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=1}}</ref> «Коринфтіктер» (англ. ''Corinthians'') деген жұмыс атауымен басталды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Project Corinthians Revealed |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=3}}</ref> Қоюшы оператор болып «DC әлемінің» басқа бір туындысы — «Супергёрл» (2026) фильмін де түсірген Роб Харди тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Rob Hardy Set as Cinematographer for DCU's Supergirl and Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=14}}</ref> Бастапқыда түсірілім сол жылдың көктемінде немесе жазында,<ref name="Gunn_Update"/> кейінірек қазан айында басталады деп жоспарланған болатын.<ref name="THR_Horror"/> Натурлық (ашық аспан астындағы) түсірілімдер кезінде «Бэтмен» фильмінің де кейбір сахналары түсірілген Ливерпуль қаласының орталығында жүргізілді.<ref name="Marsan_Cast">{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Eddie Marsan Joins Clayface as Filming Moves to Liverpool |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=10}}</ref> Мерсисайд графтығының бұрынғы бас полиция басқармасының ғимаратына Готэмнің көліктері орналастырылды.<ref>{{Мақала |автор=Jones P. |тақырыбы=Gotham City Transport Spotted at Former Merseyside Police HQ |басылым=Liverpool Echo |жыл=2025 |шығарылым=September 2 |беттер=5}}</ref> Түсірілімнің алғашқы күні сахналар Дерби-скверде өтті, онда Елизавета II атындағы сот ғимараты Готэм ауруханасының рөлін атқарды.<ref name="Filming_Start"/> Норт-Джон-стрит көшесінің бір бөлігі Готэм доктарына айналса,<ref name="Marsan_Cast"/> Ливерпульдің Орталық кітапханасы Готэм-Ситидің Қылмыстық істер жөніндегі сот ғимараты ретінде қолданылды.<ref name="Budget"/> Дәл осы уақытта актерлер құрамына Эдди Марсан қосылды.<ref name="Marsan_Cast"/> Сондай-ақ, негізгі жұмыстар Ливсдендегі ''Warner Bros. Studios'' павильондарында да жүргізілді.<ref name="Amini_Script"/> == Премьера == «Клэйфейс» фильмі АҚШ прокаттарына 2026 жылдың 23 қазанында шықты.<ref name="Release_Date">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Official Release Calendar Adjustments |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2026 |бет=2}}</ref> Бастапқыда туындының премьерасы 11 қыркүйекке жоспарланған еді,<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> бірақ 2026 жылдың ақпанында релизді Хэллоуин мерекесіне орайластыру мақсатында қазан айына ауыстыру туралы шешім қабылданды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Halloween Release for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2026 |бет=1}}</ref> Жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» деп аталатын алғашқы тарауының ресми бөлігі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/> == Қабылдануы == === Кассалық түсімдер === Болжамдар бойынша, «Клэйфейс» фильмі Солтүстік Америкадағы 3400 кинотеатрда алғашқы уик-эндте (демалыс күндері) 25—35 миллион АҚШ долларын, ал халықаралық нарықта 20—25 миллион доллар жинауы тиіс.<ref name="BoxOffice_Pro">{{Кітап |автор=Meadows A. |тақырыбы=Box Office Tracking: Clayface Long-Range Predictions |мекен=New York |баспасы=Box Office Pro |жыл=2026 |бет=12}}</ref> 22 қазан, бейсенбі күнгі алдын ала кешкі көрсетілімдерде фильм 3,5 миллион доллар табыс тапты.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A. |тақырыбы=Clayface Conjures $3.5M in Thursday Previews |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> === Бағалаулар === Рецензиялар жинақталатын Rotten Tomatoes веб-сайтында фильм 164 пікірдің негізінде 76 % мақұлдау рейтингіне ие болды (орташа бағасы — 6,6/10). Критиктердің ортақ консенсусында былай делінген: «"Клэйфейс" DCU ішінен өзіне тән ерекше орын таба отырып, сонымен бірге классикалық "боди-хоррор" жанрындағы бірқатар туындыларды еске түсіреді. Оқиға бірден ширыға қоймаса да, соңында жиіркенішті әрі зор қанағат сезімін сыйлайтын кек алу туралы триллерге айналады».<ref>{{Веб-сайт |url=https://rottentomatoes.com |тақырыбы=Clayface (2026) |баспасы=Rotten Tomatoes |жыл=2026}}</ref> Metacritic сайтында фильм 44 рецензия негізінде 100-ден 59 орташа балл алды, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» деген критерийге сәйкес келеді.<ref>{{Веб-сайт |url=https://metacritic.com |тақырыбы=Clayface Reviews |баспасы=Metacritic |жыл=2026}}</ref> CinemaScore сауалнамасына қатысқан көрермендер фильмге «A+»-тан «F»-ке дейінгі шкала бойынша «A−» деген орташа баға берді.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=CinemaScore Results for the Weekend |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2026 |бет=5}}</ref> IGN басылымынан Джим Вейвода таспаға 10-нан 7 ұпай беріп, бұл фильмнен ләззат алу үшін қарапайым көрерменге Бэтменнің лорын (тарихын) білу міндетті емес, тек «жиіркенішті сәттерге төтеп беретін шыдамдылық керек» деп жазды. Оның пікірінше, Том Рис Харристің сенімді ойыны адамның құбыжыққа айналу процесіне иландыра біледі.<ref>{{Мақала |автор=Vejvoda J. |тақырыбы=Clayface Review: A Gross and Satisfying DCU Entry |басылым=IGN |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=7}}</ref> The A.V. Club-тан Джесси Хессенгер туындыға «B−» рейтингін беріп, оны «Universal монстрларының» сиквелдері рухындағы дүние ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Критик бұл таспаны Sony-дің Өрмекші-адам әлемімен салыстырды: оның айтуынша, ол компания бірнеше рет Өрмекші-адамның қорқынышты зұлымдарын көрсетуге негіз дайындағанымен, соңында кенеттен шегініп, оларды антиқаһарманға айналдырып жіберетін. Ал Уоткинс пен Флэнаган бұл әдіске бармай, өз кейіпкерін сырт келбеті мен адамдық әлсіздігі салдарынан оқшауланып қалған, әрі аянышты, әрі қатыгез құбыжық күйінде қалдырғанын баса айтты.<ref>{{Мақала |автор=Hassenger J. |тақырыбы=Clayface Embraces Real Monster Movie Vibes |басылым=The A.V. Club |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> The Guardian-нан Бенджамин Ли фильмді 5 жұлдыздан 2 жұлдызға бағалап, таспаны танымал емес кейіпкер арқылы ақша табудың сәтсіз әрекеті деп атады. Ол операторлық жұмыс пен жарықтандыруды сынға алып, туындының Веном, Халк, Джокер және Мистиктің түсініксіз қосындысына ұқсайтын, кек алу туралы таптаурын (шаблонды) триллер екенін атап өтті.<ref>{{Мақала |автор=Lee B. |тақырыбы=Clayface Review: A Muddy and Mishandled Character Study |басылым=The Guardian |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=2}}</ref> Variety-ден Гай Лодж фильмді «бір рет көруге жарайтын, жағымды әрі қарапайым туынды» ретінде қабылдап, әсіресе тұтасып өскен қабақтар мен маникюр қайшысы қолданылатын сахнаны жоғары бағалады және бұл эпизод көрермендердің түсіне әлі талай айлар бойы кіретінін ескертті.<ref>{{Мақала |автор=Lodge G. |тақырыбы=Clayface Review: Body Horror Meets Comic Book Lore |басылым=Variety |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * James Gunn's DCU Chapter One: Gods and Monsters / DC Studios Official Guide. — Los Angeles, 2025. == Дереккөздер == {{кішірек| <references /> }} epxcnb5ruyozf5xctuuhpx23ax8tlc4 3688044 3688043 2026-10-29T03:40:48Z Sagzhan 29953 /* Дереккөздер */ 3688044 wikitext text/x-wiki '''«Клэйфейс»''' ({{lang-en|Clayface}}) — [[DC Comics]] баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен [[DC Studios]] және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Клэйфейс рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және [[Питер Сафран]]мен Клэйфейс туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган DC Comics баспасының комикстеріндегі «Глиноликий» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде Warner Bros.-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав Marvel Studios президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> === Түсірілімге дайындық === 2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.<ref name="THR_Horror">{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}</ref> 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}</ref><ref name="THR_Horror"/> Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Глиноликийдің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.<ref name="THR_Horror"/> Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.<ref name="Gunn_Update">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}</ref> 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының "DC әлемінде" көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/><ref name="THR_Horror"/><ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}</ref> Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;<ref name="Sneider_Radcliffe">{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}</ref> алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}</ref> Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}</ref> ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.<ref>{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}</ref> Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}</ref> алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.<ref name="Budget"/> Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}</ref> Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,<ref name="Amini_Script">{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}</ref> ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}</ref> Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}</ref> Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.<ref>{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}</ref> Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.<ref name="Amini_Script"/><ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}</ref> Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}</ref> 14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}</ref><ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref name="Cast"/> Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}</ref> === Түсірілім === Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың 31 тамызында<ref name="Filming_Start">{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=DC's Clayface Begins Filming in Liverpool Under Working Title |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=1}}</ref> «Коринфтіктер» (англ. ''Corinthians'') деген жұмыс атауымен басталды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Project Corinthians Revealed |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=3}}</ref> Қоюшы оператор болып «DC әлемінің» басқа бір туындысы — «Супергёрл» (2026) фильмін де түсірген Роб Харди тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Rob Hardy Set as Cinematographer for DCU's Supergirl and Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=14}}</ref> Бастапқыда түсірілім сол жылдың көктемінде немесе жазында,<ref name="Gunn_Update"/> кейінірек қазан айында басталады деп жоспарланған болатын.<ref name="THR_Horror"/> Натурлық (ашық аспан астындағы) түсірілімдер кезінде «Бэтмен» фильмінің де кейбір сахналары түсірілген Ливерпуль қаласының орталығында жүргізілді.<ref name="Marsan_Cast">{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Eddie Marsan Joins Clayface as Filming Moves to Liverpool |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=10}}</ref> Мерсисайд графтығының бұрынғы бас полиция басқармасының ғимаратына Готэмнің көліктері орналастырылды.<ref>{{Мақала |автор=Jones P. |тақырыбы=Gotham City Transport Spotted at Former Merseyside Police HQ |басылым=Liverpool Echo |жыл=2025 |шығарылым=September 2 |беттер=5}}</ref> Түсірілімнің алғашқы күні сахналар Дерби-скверде өтті, онда Елизавета II атындағы сот ғимараты Готэм ауруханасының рөлін атқарды.<ref name="Filming_Start"/> Норт-Джон-стрит көшесінің бір бөлігі Готэм доктарына айналса,<ref name="Marsan_Cast"/> Ливерпульдің Орталық кітапханасы Готэм-Ситидің Қылмыстық істер жөніндегі сот ғимараты ретінде қолданылды.<ref name="Budget"/> Дәл осы уақытта актерлер құрамына Эдди Марсан қосылды.<ref name="Marsan_Cast"/> Сондай-ақ, негізгі жұмыстар Ливсдендегі ''Warner Bros. Studios'' павильондарында да жүргізілді.<ref name="Amini_Script"/> == Премьера == «Клэйфейс» фильмі АҚШ прокаттарына 2026 жылдың 23 қазанында шықты.<ref name="Release_Date">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Official Release Calendar Adjustments |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2026 |бет=2}}</ref> Бастапқыда туындының премьерасы 11 қыркүйекке жоспарланған еді,<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> бірақ 2026 жылдың ақпанында релизді Хэллоуин мерекесіне орайластыру мақсатында қазан айына ауыстыру туралы шешім қабылданды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Halloween Release for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2026 |бет=1}}</ref> Жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» деп аталатын алғашқы тарауының ресми бөлігі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/> == Қабылдануы == === Кассалық түсімдер === Болжамдар бойынша, «Клэйфейс» фильмі Солтүстік Америкадағы 3400 кинотеатрда алғашқы уик-эндте (демалыс күндері) 25—35 миллион АҚШ долларын, ал халықаралық нарықта 20—25 миллион доллар жинауы тиіс.<ref name="BoxOffice_Pro">{{Кітап |автор=Meadows A. |тақырыбы=Box Office Tracking: Clayface Long-Range Predictions |мекен=New York |баспасы=Box Office Pro |жыл=2026 |бет=12}}</ref> 22 қазан, бейсенбі күнгі алдын ала кешкі көрсетілімдерде фильм 3,5 миллион доллар табыс тапты.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A. |тақырыбы=Clayface Conjures $3.5M in Thursday Previews |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> === Бағалаулар === Рецензиялар жинақталатын Rotten Tomatoes веб-сайтында фильм 164 пікірдің негізінде 76 % мақұлдау рейтингіне ие болды (орташа бағасы — 6,6/10). Критиктердің ортақ консенсусында былай делінген: «"Клэйфейс" DCU ішінен өзіне тән ерекше орын таба отырып, сонымен бірге классикалық "боди-хоррор" жанрындағы бірқатар туындыларды еске түсіреді. Оқиға бірден ширыға қоймаса да, соңында жиіркенішті әрі зор қанағат сезімін сыйлайтын кек алу туралы триллерге айналады».<ref>{{Веб-сайт |url=https://rottentomatoes.com |тақырыбы=Clayface (2026) |баспасы=Rotten Tomatoes |жыл=2026}}</ref> Metacritic сайтында фильм 44 рецензия негізінде 100-ден 59 орташа балл алды, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» деген критерийге сәйкес келеді.<ref>{{Веб-сайт |url=https://metacritic.com |тақырыбы=Clayface Reviews |баспасы=Metacritic |жыл=2026}}</ref> CinemaScore сауалнамасына қатысқан көрермендер фильмге «A+»-тан «F»-ке дейінгі шкала бойынша «A−» деген орташа баға берді.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=CinemaScore Results for the Weekend |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2026 |бет=5}}</ref> IGN басылымынан Джим Вейвода таспаға 10-нан 7 ұпай беріп, бұл фильмнен ләззат алу үшін қарапайым көрерменге Бэтменнің лорын (тарихын) білу міндетті емес, тек «жиіркенішті сәттерге төтеп беретін шыдамдылық керек» деп жазды. Оның пікірінше, Том Рис Харристің сенімді ойыны адамның құбыжыққа айналу процесіне иландыра біледі.<ref>{{Мақала |автор=Vejvoda J. |тақырыбы=Clayface Review: A Gross and Satisfying DCU Entry |басылым=IGN |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=7}}</ref> The A.V. Club-тан Джесси Хессенгер туындыға «B−» рейтингін беріп, оны «Universal монстрларының» сиквелдері рухындағы дүние ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Критик бұл таспаны Sony-дің Өрмекші-адам әлемімен салыстырды: оның айтуынша, ол компания бірнеше рет Өрмекші-адамның қорқынышты зұлымдарын көрсетуге негіз дайындағанымен, соңында кенеттен шегініп, оларды антиқаһарманға айналдырып жіберетін. Ал Уоткинс пен Флэнаган бұл әдіске бармай, өз кейіпкерін сырт келбеті мен адамдық әлсіздігі салдарынан оқшауланып қалған, әрі аянышты, әрі қатыгез құбыжық күйінде қалдырғанын баса айтты.<ref>{{Мақала |автор=Hassenger J. |тақырыбы=Clayface Embraces Real Monster Movie Vibes |басылым=The A.V. Club |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> The Guardian-нан Бенджамин Ли фильмді 5 жұлдыздан 2 жұлдызға бағалап, таспаны танымал емес кейіпкер арқылы ақша табудың сәтсіз әрекеті деп атады. Ол операторлық жұмыс пен жарықтандыруды сынға алып, туындының Веном, Халк, Джокер және Мистиктің түсініксіз қосындысына ұқсайтын, кек алу туралы таптаурын (шаблонды) триллер екенін атап өтті.<ref>{{Мақала |автор=Lee B. |тақырыбы=Clayface Review: A Muddy and Mishandled Character Study |басылым=The Guardian |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=2}}</ref> Variety-ден Гай Лодж фильмді «бір рет көруге жарайтын, жағымды әрі қарапайым туынды» ретінде қабылдап, әсіресе тұтасып өскен қабақтар мен маникюр қайшысы қолданылатын сахнаны жоғары бағалады және бұл эпизод көрермендердің түсіне әлі талай айлар бойы кіретінін ескертті.<ref>{{Мақала |автор=Lodge G. |тақырыбы=Clayface Review: Body Horror Meets Comic Book Lore |басылым=Variety |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Әдебиет == * James Gunn's DCU Chapter One: Gods and Monsters / DC Studios Official Guide. — Los Angeles, 2025. 7tjddaxr8d6kjjel02560rp91tohlzi 3688045 3688044 2026-10-29T03:41:16Z Sagzhan 29953 /* Әдебиет */ 3688045 wikitext text/x-wiki '''«Клэйфейс»''' ({{lang-en|Clayface}}) — [[DC Comics]] баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен [[DC Studios]] және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Клэйфейс рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және [[Питер Сафран]]мен Клэйфейс туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган DC Comics баспасының комикстеріндегі «Глиноликий» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде Warner Bros.-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав Marvel Studios президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> === Түсірілімге дайындық === 2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.<ref name="THR_Horror">{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}</ref> 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}</ref><ref name="THR_Horror"/> Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Глиноликийдің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.<ref name="THR_Horror"/> Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.<ref name="Gunn_Update">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}</ref> 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының "DC әлемінде" көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/><ref name="THR_Horror"/><ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}</ref> Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;<ref name="Sneider_Radcliffe">{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}</ref> алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}</ref> Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}</ref> ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.<ref>{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}</ref> Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}</ref> алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.<ref name="Budget"/> Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}</ref> Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,<ref name="Amini_Script">{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}</ref> ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}</ref> Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}</ref> Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.<ref>{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}</ref> Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.<ref name="Amini_Script"/><ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}</ref> Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}</ref> 14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}</ref><ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref name="Cast"/> Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}</ref> === Түсірілім === Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың 31 тамызында<ref name="Filming_Start">{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=DC's Clayface Begins Filming in Liverpool Under Working Title |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=1}}</ref> «Коринфтіктер» (англ. ''Corinthians'') деген жұмыс атауымен басталды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Project Corinthians Revealed |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=3}}</ref> Қоюшы оператор болып «DC әлемінің» басқа бір туындысы — «Супергёрл» (2026) фильмін де түсірген Роб Харди тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Rob Hardy Set as Cinematographer for DCU's Supergirl and Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=14}}</ref> Бастапқыда түсірілім сол жылдың көктемінде немесе жазында,<ref name="Gunn_Update"/> кейінірек қазан айында басталады деп жоспарланған болатын.<ref name="THR_Horror"/> Натурлық (ашық аспан астындағы) түсірілімдер кезінде «Бэтмен» фильмінің де кейбір сахналары түсірілген Ливерпуль қаласының орталығында жүргізілді.<ref name="Marsan_Cast">{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Eddie Marsan Joins Clayface as Filming Moves to Liverpool |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=10}}</ref> Мерсисайд графтығының бұрынғы бас полиция басқармасының ғимаратына Готэмнің көліктері орналастырылды.<ref>{{Мақала |автор=Jones P. |тақырыбы=Gotham City Transport Spotted at Former Merseyside Police HQ |басылым=Liverpool Echo |жыл=2025 |шығарылым=September 2 |беттер=5}}</ref> Түсірілімнің алғашқы күні сахналар Дерби-скверде өтті, онда Елизавета II атындағы сот ғимараты Готэм ауруханасының рөлін атқарды.<ref name="Filming_Start"/> Норт-Джон-стрит көшесінің бір бөлігі Готэм доктарына айналса,<ref name="Marsan_Cast"/> Ливерпульдің Орталық кітапханасы Готэм-Ситидің Қылмыстық істер жөніндегі сот ғимараты ретінде қолданылды.<ref name="Budget"/> Дәл осы уақытта актерлер құрамына Эдди Марсан қосылды.<ref name="Marsan_Cast"/> Сондай-ақ, негізгі жұмыстар Ливсдендегі ''Warner Bros. Studios'' павильондарында да жүргізілді.<ref name="Amini_Script"/> == Премьера == «Клэйфейс» фильмі АҚШ прокаттарына 2026 жылдың 23 қазанында шықты.<ref name="Release_Date">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Official Release Calendar Adjustments |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2026 |бет=2}}</ref> Бастапқыда туындының премьерасы 11 қыркүйекке жоспарланған еді,<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> бірақ 2026 жылдың ақпанында релизді Хэллоуин мерекесіне орайластыру мақсатында қазан айына ауыстыру туралы шешім қабылданды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Halloween Release for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2026 |бет=1}}</ref> Жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» деп аталатын алғашқы тарауының ресми бөлігі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/> == Қабылдануы == === Кассалық түсімдер === Болжамдар бойынша, «Клэйфейс» фильмі Солтүстік Америкадағы 3400 кинотеатрда алғашқы уик-эндте (демалыс күндері) 25—35 миллион АҚШ долларын, ал халықаралық нарықта 20—25 миллион доллар жинауы тиіс.<ref name="BoxOffice_Pro">{{Кітап |автор=Meadows A. |тақырыбы=Box Office Tracking: Clayface Long-Range Predictions |мекен=New York |баспасы=Box Office Pro |жыл=2026 |бет=12}}</ref> 22 қазан, бейсенбі күнгі алдын ала кешкі көрсетілімдерде фильм 3,5 миллион доллар табыс тапты.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A. |тақырыбы=Clayface Conjures $3.5M in Thursday Previews |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> === Бағалаулар === Рецензиялар жинақталатын Rotten Tomatoes веб-сайтында фильм 164 пікірдің негізінде 76 % мақұлдау рейтингіне ие болды (орташа бағасы — 6,6/10). Критиктердің ортақ консенсусында былай делінген: «"Клэйфейс" DCU ішінен өзіне тән ерекше орын таба отырып, сонымен бірге классикалық "боди-хоррор" жанрындағы бірқатар туындыларды еске түсіреді. Оқиға бірден ширыға қоймаса да, соңында жиіркенішті әрі зор қанағат сезімін сыйлайтын кек алу туралы триллерге айналады».<ref>{{Веб-сайт |url=https://rottentomatoes.com |тақырыбы=Clayface (2026) |баспасы=Rotten Tomatoes |жыл=2026}}</ref> Metacritic сайтында фильм 44 рецензия негізінде 100-ден 59 орташа балл алды, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» деген критерийге сәйкес келеді.<ref>{{Веб-сайт |url=https://metacritic.com |тақырыбы=Clayface Reviews |баспасы=Metacritic |жыл=2026}}</ref> CinemaScore сауалнамасына қатысқан көрермендер фильмге «A+»-тан «F»-ке дейінгі шкала бойынша «A−» деген орташа баға берді.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=CinemaScore Results for the Weekend |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2026 |бет=5}}</ref> IGN басылымынан Джим Вейвода таспаға 10-нан 7 ұпай беріп, бұл фильмнен ләззат алу үшін қарапайым көрерменге Бэтменнің лорын (тарихын) білу міндетті емес, тек «жиіркенішті сәттерге төтеп беретін шыдамдылық керек» деп жазды. Оның пікірінше, Том Рис Харристің сенімді ойыны адамның құбыжыққа айналу процесіне иландыра біледі.<ref>{{Мақала |автор=Vejvoda J. |тақырыбы=Clayface Review: A Gross and Satisfying DCU Entry |басылым=IGN |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=7}}</ref> The A.V. Club-тан Джесси Хессенгер туындыға «B−» рейтингін беріп, оны «Universal монстрларының» сиквелдері рухындағы дүние ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Критик бұл таспаны Sony-дің Өрмекші-адам әлемімен салыстырды: оның айтуынша, ол компания бірнеше рет Өрмекші-адамның қорқынышты зұлымдарын көрсетуге негіз дайындағанымен, соңында кенеттен шегініп, оларды антиқаһарманға айналдырып жіберетін. Ал Уоткинс пен Флэнаган бұл әдіске бармай, өз кейіпкерін сырт келбеті мен адамдық әлсіздігі салдарынан оқшауланып қалған, әрі аянышты, әрі қатыгез құбыжық күйінде қалдырғанын баса айтты.<ref>{{Мақала |автор=Hassenger J. |тақырыбы=Clayface Embraces Real Monster Movie Vibes |басылым=The A.V. Club |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> The Guardian-нан Бенджамин Ли фильмді 5 жұлдыздан 2 жұлдызға бағалап, таспаны танымал емес кейіпкер арқылы ақша табудың сәтсіз әрекеті деп атады. Ол операторлық жұмыс пен жарықтандыруды сынға алып, туындының Веном, Халк, Джокер және Мистиктің түсініксіз қосындысына ұқсайтын, кек алу туралы таптаурын (шаблонды) триллер екенін атап өтті.<ref>{{Мақала |автор=Lee B. |тақырыбы=Clayface Review: A Muddy and Mishandled Character Study |басылым=The Guardian |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=2}}</ref> Variety-ден Гай Лодж фильмді «бір рет көруге жарайтын, жағымды әрі қарапайым туынды» ретінде қабылдап, әсіресе тұтасып өскен қабақтар мен маникюр қайшысы қолданылатын сахнаны жоғары бағалады және бұл эпизод көрермендердің түсіне әлі талай айлар бойы кіретінін ескертті.<ref>{{Мақала |автор=Lodge G. |тақырыбы=Clayface Review: Body Horror Meets Comic Book Lore |басылым=Variety |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} i2ypqjg1kpm8f2lmyspi8a9z1zlyzup 3688046 3688045 2026-10-29T03:41:52Z Sagzhan 29953 «[[Санат:DC Studios фильмдері|DC Studios фильмдері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3688046 wikitext text/x-wiki '''«Клэйфейс»''' ({{lang-en|Clayface}}) — [[DC Comics]] баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен [[DC Studios]] және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Клэйфейс рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және [[Питер Сафран]]мен Клэйфейс туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган DC Comics баспасының комикстеріндегі «Глиноликий» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде Warner Bros.-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав Marvel Studios президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> === Түсірілімге дайындық === 2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.<ref name="THR_Horror">{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}</ref> 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}</ref><ref name="THR_Horror"/> Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Глиноликийдің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.<ref name="THR_Horror"/> Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.<ref name="Gunn_Update">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}</ref> 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының "DC әлемінде" көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/><ref name="THR_Horror"/><ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}</ref> Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;<ref name="Sneider_Radcliffe">{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}</ref> алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}</ref> Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}</ref> ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.<ref>{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}</ref> Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}</ref> алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.<ref name="Budget"/> Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}</ref> Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,<ref name="Amini_Script">{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}</ref> ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}</ref> Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}</ref> Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.<ref>{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}</ref> Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.<ref name="Amini_Script"/><ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}</ref> Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}</ref> 14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}</ref><ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref name="Cast"/> Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}</ref> === Түсірілім === Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың 31 тамызында<ref name="Filming_Start">{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=DC's Clayface Begins Filming in Liverpool Under Working Title |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=1}}</ref> «Коринфтіктер» (англ. ''Corinthians'') деген жұмыс атауымен басталды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Project Corinthians Revealed |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=3}}</ref> Қоюшы оператор болып «DC әлемінің» басқа бір туындысы — «Супергёрл» (2026) фильмін де түсірген Роб Харди тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Rob Hardy Set as Cinematographer for DCU's Supergirl and Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=14}}</ref> Бастапқыда түсірілім сол жылдың көктемінде немесе жазында,<ref name="Gunn_Update"/> кейінірек қазан айында басталады деп жоспарланған болатын.<ref name="THR_Horror"/> Натурлық (ашық аспан астындағы) түсірілімдер кезінде «Бэтмен» фильмінің де кейбір сахналары түсірілген Ливерпуль қаласының орталығында жүргізілді.<ref name="Marsan_Cast">{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Eddie Marsan Joins Clayface as Filming Moves to Liverpool |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=10}}</ref> Мерсисайд графтығының бұрынғы бас полиция басқармасының ғимаратына Готэмнің көліктері орналастырылды.<ref>{{Мақала |автор=Jones P. |тақырыбы=Gotham City Transport Spotted at Former Merseyside Police HQ |басылым=Liverpool Echo |жыл=2025 |шығарылым=September 2 |беттер=5}}</ref> Түсірілімнің алғашқы күні сахналар Дерби-скверде өтті, онда Елизавета II атындағы сот ғимараты Готэм ауруханасының рөлін атқарды.<ref name="Filming_Start"/> Норт-Джон-стрит көшесінің бір бөлігі Готэм доктарына айналса,<ref name="Marsan_Cast"/> Ливерпульдің Орталық кітапханасы Готэм-Ситидің Қылмыстық істер жөніндегі сот ғимараты ретінде қолданылды.<ref name="Budget"/> Дәл осы уақытта актерлер құрамына Эдди Марсан қосылды.<ref name="Marsan_Cast"/> Сондай-ақ, негізгі жұмыстар Ливсдендегі ''Warner Bros. Studios'' павильондарында да жүргізілді.<ref name="Amini_Script"/> == Премьера == «Клэйфейс» фильмі АҚШ прокаттарына 2026 жылдың 23 қазанында шықты.<ref name="Release_Date">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Official Release Calendar Adjustments |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2026 |бет=2}}</ref> Бастапқыда туындының премьерасы 11 қыркүйекке жоспарланған еді,<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> бірақ 2026 жылдың ақпанында релизді Хэллоуин мерекесіне орайластыру мақсатында қазан айына ауыстыру туралы шешім қабылданды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Halloween Release for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2026 |бет=1}}</ref> Жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» деп аталатын алғашқы тарауының ресми бөлігі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/> == Қабылдануы == === Кассалық түсімдер === Болжамдар бойынша, «Клэйфейс» фильмі Солтүстік Америкадағы 3400 кинотеатрда алғашқы уик-эндте (демалыс күндері) 25—35 миллион АҚШ долларын, ал халықаралық нарықта 20—25 миллион доллар жинауы тиіс.<ref name="BoxOffice_Pro">{{Кітап |автор=Meadows A. |тақырыбы=Box Office Tracking: Clayface Long-Range Predictions |мекен=New York |баспасы=Box Office Pro |жыл=2026 |бет=12}}</ref> 22 қазан, бейсенбі күнгі алдын ала кешкі көрсетілімдерде фильм 3,5 миллион доллар табыс тапты.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A. |тақырыбы=Clayface Conjures $3.5M in Thursday Previews |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> === Бағалаулар === Рецензиялар жинақталатын Rotten Tomatoes веб-сайтында фильм 164 пікірдің негізінде 76 % мақұлдау рейтингіне ие болды (орташа бағасы — 6,6/10). Критиктердің ортақ консенсусында былай делінген: «"Клэйфейс" DCU ішінен өзіне тән ерекше орын таба отырып, сонымен бірге классикалық "боди-хоррор" жанрындағы бірқатар туындыларды еске түсіреді. Оқиға бірден ширыға қоймаса да, соңында жиіркенішті әрі зор қанағат сезімін сыйлайтын кек алу туралы триллерге айналады».<ref>{{Веб-сайт |url=https://rottentomatoes.com |тақырыбы=Clayface (2026) |баспасы=Rotten Tomatoes |жыл=2026}}</ref> Metacritic сайтында фильм 44 рецензия негізінде 100-ден 59 орташа балл алды, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» деген критерийге сәйкес келеді.<ref>{{Веб-сайт |url=https://metacritic.com |тақырыбы=Clayface Reviews |баспасы=Metacritic |жыл=2026}}</ref> CinemaScore сауалнамасына қатысқан көрермендер фильмге «A+»-тан «F»-ке дейінгі шкала бойынша «A−» деген орташа баға берді.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=CinemaScore Results for the Weekend |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2026 |бет=5}}</ref> IGN басылымынан Джим Вейвода таспаға 10-нан 7 ұпай беріп, бұл фильмнен ләззат алу үшін қарапайым көрерменге Бэтменнің лорын (тарихын) білу міндетті емес, тек «жиіркенішті сәттерге төтеп беретін шыдамдылық керек» деп жазды. Оның пікірінше, Том Рис Харристің сенімді ойыны адамның құбыжыққа айналу процесіне иландыра біледі.<ref>{{Мақала |автор=Vejvoda J. |тақырыбы=Clayface Review: A Gross and Satisfying DCU Entry |басылым=IGN |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=7}}</ref> The A.V. Club-тан Джесси Хессенгер туындыға «B−» рейтингін беріп, оны «Universal монстрларының» сиквелдері рухындағы дүние ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Критик бұл таспаны Sony-дің Өрмекші-адам әлемімен салыстырды: оның айтуынша, ол компания бірнеше рет Өрмекші-адамның қорқынышты зұлымдарын көрсетуге негіз дайындағанымен, соңында кенеттен шегініп, оларды антиқаһарманға айналдырып жіберетін. Ал Уоткинс пен Флэнаган бұл әдіске бармай, өз кейіпкерін сырт келбеті мен адамдық әлсіздігі салдарынан оқшауланып қалған, әрі аянышты, әрі қатыгез құбыжық күйінде қалдырғанын баса айтты.<ref>{{Мақала |автор=Hassenger J. |тақырыбы=Clayface Embraces Real Monster Movie Vibes |басылым=The A.V. Club |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> The Guardian-нан Бенджамин Ли фильмді 5 жұлдыздан 2 жұлдызға бағалап, таспаны танымал емес кейіпкер арқылы ақша табудың сәтсіз әрекеті деп атады. Ол операторлық жұмыс пен жарықтандыруды сынға алып, туындының Веном, Халк, Джокер және Мистиктің түсініксіз қосындысына ұқсайтын, кек алу туралы таптаурын (шаблонды) триллер екенін атап өтті.<ref>{{Мақала |автор=Lee B. |тақырыбы=Clayface Review: A Muddy and Mishandled Character Study |басылым=The Guardian |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=2}}</ref> Variety-ден Гай Лодж фильмді «бір рет көруге жарайтын, жағымды әрі қарапайым туынды» ретінде қабылдап, әсіресе тұтасып өскен қабақтар мен маникюр қайшысы қолданылатын сахнаны жоғары бағалады және бұл эпизод көрермендердің түсіне әлі талай айлар бойы кіретінін ескертті.<ref>{{Мақала |автор=Lodge G. |тақырыбы=Clayface Review: Body Horror Meets Comic Book Lore |басылым=Variety |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:DC Studios фильмдері]] h24eoev40e8g1pgpq1b4sjq2nhn7vmw 3688048 3688046 2026-10-29T03:44:56Z Sagzhan 29953 3688048 wikitext text/x-wiki {Кино |Қазақша атауы = Клэйфейс |Шынайы атауы = Clayface |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = боди-хоррор, психологиялық триллер |Режиссёрі = Джеймс Уоткинс |Продюсері = Джеймс Ганн, Питер Сафран, Мэтт Ривз, Линн Харрис |Сазгері = Фолькер Бертельманн |Қоюшы суретші = Джеймс Прайс |Негізі = DC Comics комикстеріндегі аттас кейіпкер |Сценарийші = Майк Флэнаган, Хоссейн Амини |Актерлер = Том Рис Харрис, Наоми Экки, Дэвид Денсик, Макс Мингелла, Эдди Марсан |Операторы = Роб Харди |Компания = DC Studios, 6th & Idaho Productions, Troll Court Entertainment, The Safran Company |Дистрибьютор = Warner Bros. Pictures |Ұзақтығы = 108 минут |Бюджеті = $40 млн |Түсім = |Мемлекет = {{USA}}<br />{{GBR}} |Тілі = ағылшын тілі |Жыл = 2026 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 34890576 |Сайты = https://www.clayfacemovie.net/ |Ортаққор = Clayface (film) }} '''«Клэйфейс»''' ({{lang-en|Clayface}}) — [[DC Comics]] баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен [[DC Studios]] және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Клэйфейс рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және [[Питер Сафран]]мен Клэйфейс туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган DC Comics баспасының комикстеріндегі «Глиноликий» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде Warner Bros.-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав Marvel Studios президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> === Түсірілімге дайындық === 2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.<ref name="THR_Horror">{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}</ref> 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}</ref><ref name="THR_Horror"/> Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Глиноликийдің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.<ref name="THR_Horror"/> Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.<ref name="Gunn_Update">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}</ref> 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының "DC әлемінде" көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/><ref name="THR_Horror"/><ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}</ref> Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;<ref name="Sneider_Radcliffe">{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}</ref> алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}</ref> Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}</ref> ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.<ref>{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}</ref> Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}</ref> алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.<ref name="Budget"/> Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}</ref> Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,<ref name="Amini_Script">{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}</ref> ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}</ref> Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}</ref> Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.<ref>{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}</ref> Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.<ref name="Amini_Script"/><ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}</ref> Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}</ref> 14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}</ref><ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref name="Cast"/> Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}</ref> === Түсірілім === Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың 31 тамызында<ref name="Filming_Start">{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=DC's Clayface Begins Filming in Liverpool Under Working Title |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=1}}</ref> «Коринфтіктер» (англ. ''Corinthians'') деген жұмыс атауымен басталды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Project Corinthians Revealed |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=3}}</ref> Қоюшы оператор болып «DC әлемінің» басқа бір туындысы — «Супергёрл» (2026) фильмін де түсірген Роб Харди тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Rob Hardy Set as Cinematographer for DCU's Supergirl and Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=14}}</ref> Бастапқыда түсірілім сол жылдың көктемінде немесе жазында,<ref name="Gunn_Update"/> кейінірек қазан айында басталады деп жоспарланған болатын.<ref name="THR_Horror"/> Натурлық (ашық аспан астындағы) түсірілімдер кезінде «Бэтмен» фильмінің де кейбір сахналары түсірілген Ливерпуль қаласының орталығында жүргізілді.<ref name="Marsan_Cast">{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Eddie Marsan Joins Clayface as Filming Moves to Liverpool |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=10}}</ref> Мерсисайд графтығының бұрынғы бас полиция басқармасының ғимаратына Готэмнің көліктері орналастырылды.<ref>{{Мақала |автор=Jones P. |тақырыбы=Gotham City Transport Spotted at Former Merseyside Police HQ |басылым=Liverpool Echo |жыл=2025 |шығарылым=September 2 |беттер=5}}</ref> Түсірілімнің алғашқы күні сахналар Дерби-скверде өтті, онда Елизавета II атындағы сот ғимараты Готэм ауруханасының рөлін атқарды.<ref name="Filming_Start"/> Норт-Джон-стрит көшесінің бір бөлігі Готэм доктарына айналса,<ref name="Marsan_Cast"/> Ливерпульдің Орталық кітапханасы Готэм-Ситидің Қылмыстық істер жөніндегі сот ғимараты ретінде қолданылды.<ref name="Budget"/> Дәл осы уақытта актерлер құрамына Эдди Марсан қосылды.<ref name="Marsan_Cast"/> Сондай-ақ, негізгі жұмыстар Ливсдендегі ''Warner Bros. Studios'' павильондарында да жүргізілді.<ref name="Amini_Script"/> == Премьера == «Клэйфейс» фильмі АҚШ прокаттарына 2026 жылдың 23 қазанында шықты.<ref name="Release_Date">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Official Release Calendar Adjustments |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2026 |бет=2}}</ref> Бастапқыда туындының премьерасы 11 қыркүйекке жоспарланған еді,<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> бірақ 2026 жылдың ақпанында релизді Хэллоуин мерекесіне орайластыру мақсатында қазан айына ауыстыру туралы шешім қабылданды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Halloween Release for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2026 |бет=1}}</ref> Жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» деп аталатын алғашқы тарауының ресми бөлігі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/> == Қабылдануы == === Кассалық түсімдер === Болжамдар бойынша, «Клэйфейс» фильмі Солтүстік Америкадағы 3400 кинотеатрда алғашқы уик-эндте (демалыс күндері) 25—35 миллион АҚШ долларын, ал халықаралық нарықта 20—25 миллион доллар жинауы тиіс.<ref name="BoxOffice_Pro">{{Кітап |автор=Meadows A. |тақырыбы=Box Office Tracking: Clayface Long-Range Predictions |мекен=New York |баспасы=Box Office Pro |жыл=2026 |бет=12}}</ref> 22 қазан, бейсенбі күнгі алдын ала кешкі көрсетілімдерде фильм 3,5 миллион доллар табыс тапты.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A. |тақырыбы=Clayface Conjures $3.5M in Thursday Previews |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> === Бағалаулар === Рецензиялар жинақталатын Rotten Tomatoes веб-сайтында фильм 164 пікірдің негізінде 76 % мақұлдау рейтингіне ие болды (орташа бағасы — 6,6/10). Критиктердің ортақ консенсусында былай делінген: «"Клэйфейс" DCU ішінен өзіне тән ерекше орын таба отырып, сонымен бірге классикалық "боди-хоррор" жанрындағы бірқатар туындыларды еске түсіреді. Оқиға бірден ширыға қоймаса да, соңында жиіркенішті әрі зор қанағат сезімін сыйлайтын кек алу туралы триллерге айналады».<ref>{{Веб-сайт |url=https://rottentomatoes.com |тақырыбы=Clayface (2026) |баспасы=Rotten Tomatoes |жыл=2026}}</ref> Metacritic сайтында фильм 44 рецензия негізінде 100-ден 59 орташа балл алды, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» деген критерийге сәйкес келеді.<ref>{{Веб-сайт |url=https://metacritic.com |тақырыбы=Clayface Reviews |баспасы=Metacritic |жыл=2026}}</ref> CinemaScore сауалнамасына қатысқан көрермендер фильмге «A+»-тан «F»-ке дейінгі шкала бойынша «A−» деген орташа баға берді.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=CinemaScore Results for the Weekend |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2026 |бет=5}}</ref> IGN басылымынан Джим Вейвода таспаға 10-нан 7 ұпай беріп, бұл фильмнен ләззат алу үшін қарапайым көрерменге Бэтменнің лорын (тарихын) білу міндетті емес, тек «жиіркенішті сәттерге төтеп беретін шыдамдылық керек» деп жазды. Оның пікірінше, Том Рис Харристің сенімді ойыны адамның құбыжыққа айналу процесіне иландыра біледі.<ref>{{Мақала |автор=Vejvoda J. |тақырыбы=Clayface Review: A Gross and Satisfying DCU Entry |басылым=IGN |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=7}}</ref> The A.V. Club-тан Джесси Хессенгер туындыға «B−» рейтингін беріп, оны «Universal монстрларының» сиквелдері рухындағы дүние ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Критик бұл таспаны Sony-дің Өрмекші-адам әлемімен салыстырды: оның айтуынша, ол компания бірнеше рет Өрмекші-адамның қорқынышты зұлымдарын көрсетуге негіз дайындағанымен, соңында кенеттен шегініп, оларды антиқаһарманға айналдырып жіберетін. Ал Уоткинс пен Флэнаган бұл әдіске бармай, өз кейіпкерін сырт келбеті мен адамдық әлсіздігі салдарынан оқшауланып қалған, әрі аянышты, әрі қатыгез құбыжық күйінде қалдырғанын баса айтты.<ref>{{Мақала |автор=Hassenger J. |тақырыбы=Clayface Embraces Real Monster Movie Vibes |басылым=The A.V. Club |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> The Guardian-нан Бенджамин Ли фильмді 5 жұлдыздан 2 жұлдызға бағалап, таспаны танымал емес кейіпкер арқылы ақша табудың сәтсіз әрекеті деп атады. Ол операторлық жұмыс пен жарықтандыруды сынға алып, туындының Веном, Халк, Джокер және Мистиктің түсініксіз қосындысына ұқсайтын, кек алу туралы таптаурын (шаблонды) триллер екенін атап өтті.<ref>{{Мақала |автор=Lee B. |тақырыбы=Clayface Review: A Muddy and Mishandled Character Study |басылым=The Guardian |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=2}}</ref> Variety-ден Гай Лодж фильмді «бір рет көруге жарайтын, жағымды әрі қарапайым туынды» ретінде қабылдап, әсіресе тұтасып өскен қабақтар мен маникюр қайшысы қолданылатын сахнаны жоғары бағалады және бұл эпизод көрермендердің түсіне әлі талай айлар бойы кіретінін ескертті.<ref>{{Мақала |автор=Lodge G. |тақырыбы=Clayface Review: Body Horror Meets Comic Book Lore |басылым=Variety |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:DC Studios фильмдері]] fmapxq2llt0d6hkhzgyqsn59dmrqoe7 3688049 3688048 2026-10-29T03:45:11Z Sagzhan 29953 3688049 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Клэйфейс |Шынайы атауы = Clayface |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = боди-хоррор, психологиялық триллер |Режиссёрі = Джеймс Уоткинс |Продюсері = Джеймс Ганн, Питер Сафран, Мэтт Ривз, Линн Харрис |Сазгері = Фолькер Бертельманн |Қоюшы суретші = Джеймс Прайс |Негізі = DC Comics комикстеріндегі аттас кейіпкер |Сценарийші = Майк Флэнаган, Хоссейн Амини |Актерлер = Том Рис Харрис, Наоми Экки, Дэвид Денсик, Макс Мингелла, Эдди Марсан |Операторы = Роб Харди |Компания = DC Studios, 6th & Idaho Productions, Troll Court Entertainment, The Safran Company |Дистрибьютор = Warner Bros. Pictures |Ұзақтығы = 108 минут |Бюджеті = $40 млн |Түсім = |Мемлекет = {{USA}}<br />{{GBR}} |Тілі = ағылшын тілі |Жыл = 2026 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 34890576 |Сайты = https://www.clayfacemovie.net/ |Ортаққор = Clayface (film) }} '''«Клэйфейс»''' ({{lang-en|Clayface}}) — [[DC Comics]] баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен [[DC Studios]] және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Клэйфейс рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және [[Питер Сафран]]мен Клэйфейс туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган DC Comics баспасының комикстеріндегі «Глиноликий» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде Warner Bros.-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав Marvel Studios президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> === Түсірілімге дайындық === 2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.<ref name="THR_Horror">{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}</ref> 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}</ref><ref name="THR_Horror"/> Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Глиноликийдің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.<ref name="THR_Horror"/> Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.<ref name="Gunn_Update">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}</ref> 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының "DC әлемінде" көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/><ref name="THR_Horror"/><ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}</ref> Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;<ref name="Sneider_Radcliffe">{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}</ref> алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}</ref> Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}</ref> ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.<ref>{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}</ref> Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}</ref> алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.<ref name="Budget"/> Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}</ref> Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,<ref name="Amini_Script">{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}</ref> ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}</ref> Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}</ref> Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.<ref>{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}</ref> Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.<ref name="Amini_Script"/><ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}</ref> Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}</ref> 14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}</ref><ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref name="Cast"/> Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}</ref> === Түсірілім === Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың 31 тамызында<ref name="Filming_Start">{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=DC's Clayface Begins Filming in Liverpool Under Working Title |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=1}}</ref> «Коринфтіктер» (англ. ''Corinthians'') деген жұмыс атауымен басталды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Project Corinthians Revealed |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=3}}</ref> Қоюшы оператор болып «DC әлемінің» басқа бір туындысы — «Супергёрл» (2026) фильмін де түсірген Роб Харди тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Rob Hardy Set as Cinematographer for DCU's Supergirl and Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=14}}</ref> Бастапқыда түсірілім сол жылдың көктемінде немесе жазында,<ref name="Gunn_Update"/> кейінірек қазан айында басталады деп жоспарланған болатын.<ref name="THR_Horror"/> Натурлық (ашық аспан астындағы) түсірілімдер кезінде «Бэтмен» фильмінің де кейбір сахналары түсірілген Ливерпуль қаласының орталығында жүргізілді.<ref name="Marsan_Cast">{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Eddie Marsan Joins Clayface as Filming Moves to Liverpool |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=10}}</ref> Мерсисайд графтығының бұрынғы бас полиция басқармасының ғимаратына Готэмнің көліктері орналастырылды.<ref>{{Мақала |автор=Jones P. |тақырыбы=Gotham City Transport Spotted at Former Merseyside Police HQ |басылым=Liverpool Echo |жыл=2025 |шығарылым=September 2 |беттер=5}}</ref> Түсірілімнің алғашқы күні сахналар Дерби-скверде өтті, онда Елизавета II атындағы сот ғимараты Готэм ауруханасының рөлін атқарды.<ref name="Filming_Start"/> Норт-Джон-стрит көшесінің бір бөлігі Готэм доктарына айналса,<ref name="Marsan_Cast"/> Ливерпульдің Орталық кітапханасы Готэм-Ситидің Қылмыстық істер жөніндегі сот ғимараты ретінде қолданылды.<ref name="Budget"/> Дәл осы уақытта актерлер құрамына Эдди Марсан қосылды.<ref name="Marsan_Cast"/> Сондай-ақ, негізгі жұмыстар Ливсдендегі ''Warner Bros. Studios'' павильондарында да жүргізілді.<ref name="Amini_Script"/> == Премьера == «Клэйфейс» фильмі АҚШ прокаттарына 2026 жылдың 23 қазанында шықты.<ref name="Release_Date">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Official Release Calendar Adjustments |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2026 |бет=2}}</ref> Бастапқыда туындының премьерасы 11 қыркүйекке жоспарланған еді,<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> бірақ 2026 жылдың ақпанында релизді Хэллоуин мерекесіне орайластыру мақсатында қазан айына ауыстыру туралы шешім қабылданды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Halloween Release for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2026 |бет=1}}</ref> Жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» деп аталатын алғашқы тарауының ресми бөлігі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/> == Қабылдануы == === Кассалық түсімдер === Болжамдар бойынша, «Клэйфейс» фильмі Солтүстік Америкадағы 3400 кинотеатрда алғашқы уик-эндте (демалыс күндері) 25—35 миллион АҚШ долларын, ал халықаралық нарықта 20—25 миллион доллар жинауы тиіс.<ref name="BoxOffice_Pro">{{Кітап |автор=Meadows A. |тақырыбы=Box Office Tracking: Clayface Long-Range Predictions |мекен=New York |баспасы=Box Office Pro |жыл=2026 |бет=12}}</ref> 22 қазан, бейсенбі күнгі алдын ала кешкі көрсетілімдерде фильм 3,5 миллион доллар табыс тапты.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A. |тақырыбы=Clayface Conjures $3.5M in Thursday Previews |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> === Бағалаулар === Рецензиялар жинақталатын Rotten Tomatoes веб-сайтында фильм 164 пікірдің негізінде 76 % мақұлдау рейтингіне ие болды (орташа бағасы — 6,6/10). Критиктердің ортақ консенсусында былай делінген: «"Клэйфейс" DCU ішінен өзіне тән ерекше орын таба отырып, сонымен бірге классикалық "боди-хоррор" жанрындағы бірқатар туындыларды еске түсіреді. Оқиға бірден ширыға қоймаса да, соңында жиіркенішті әрі зор қанағат сезімін сыйлайтын кек алу туралы триллерге айналады».<ref>{{Веб-сайт |url=https://rottentomatoes.com |тақырыбы=Clayface (2026) |баспасы=Rotten Tomatoes |жыл=2026}}</ref> Metacritic сайтында фильм 44 рецензия негізінде 100-ден 59 орташа балл алды, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» деген критерийге сәйкес келеді.<ref>{{Веб-сайт |url=https://metacritic.com |тақырыбы=Clayface Reviews |баспасы=Metacritic |жыл=2026}}</ref> CinemaScore сауалнамасына қатысқан көрермендер фильмге «A+»-тан «F»-ке дейінгі шкала бойынша «A−» деген орташа баға берді.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=CinemaScore Results for the Weekend |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2026 |бет=5}}</ref> IGN басылымынан Джим Вейвода таспаға 10-нан 7 ұпай беріп, бұл фильмнен ләззат алу үшін қарапайым көрерменге Бэтменнің лорын (тарихын) білу міндетті емес, тек «жиіркенішті сәттерге төтеп беретін шыдамдылық керек» деп жазды. Оның пікірінше, Том Рис Харристің сенімді ойыны адамның құбыжыққа айналу процесіне иландыра біледі.<ref>{{Мақала |автор=Vejvoda J. |тақырыбы=Clayface Review: A Gross and Satisfying DCU Entry |басылым=IGN |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=7}}</ref> The A.V. Club-тан Джесси Хессенгер туындыға «B−» рейтингін беріп, оны «Universal монстрларының» сиквелдері рухындағы дүние ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Критик бұл таспаны Sony-дің Өрмекші-адам әлемімен салыстырды: оның айтуынша, ол компания бірнеше рет Өрмекші-адамның қорқынышты зұлымдарын көрсетуге негіз дайындағанымен, соңында кенеттен шегініп, оларды антиқаһарманға айналдырып жіберетін. Ал Уоткинс пен Флэнаган бұл әдіске бармай, өз кейіпкерін сырт келбеті мен адамдық әлсіздігі салдарынан оқшауланып қалған, әрі аянышты, әрі қатыгез құбыжық күйінде қалдырғанын баса айтты.<ref>{{Мақала |автор=Hassenger J. |тақырыбы=Clayface Embraces Real Monster Movie Vibes |басылым=The A.V. Club |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> The Guardian-нан Бенджамин Ли фильмді 5 жұлдыздан 2 жұлдызға бағалап, таспаны танымал емес кейіпкер арқылы ақша табудың сәтсіз әрекеті деп атады. Ол операторлық жұмыс пен жарықтандыруды сынға алып, туындының Веном, Халк, Джокер және Мистиктің түсініксіз қосындысына ұқсайтын, кек алу туралы таптаурын (шаблонды) триллер екенін атап өтті.<ref>{{Мақала |автор=Lee B. |тақырыбы=Clayface Review: A Muddy and Mishandled Character Study |басылым=The Guardian |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=2}}</ref> Variety-ден Гай Лодж фильмді «бір рет көруге жарайтын, жағымды әрі қарапайым туынды» ретінде қабылдап, әсіресе тұтасып өскен қабақтар мен маникюр қайшысы қолданылатын сахнаны жоғары бағалады және бұл эпизод көрермендердің түсіне әлі талай айлар бойы кіретінін ескертті.<ref>{{Мақала |автор=Lodge G. |тақырыбы=Clayface Review: Body Horror Meets Comic Book Lore |басылым=Variety |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:DC Studios фильмдері]] 8x4kap35o7w0kxmc23nxtgihtdnycjr 3688050 3688049 2026-10-29T03:46:06Z Sagzhan 29953 3688050 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Клэйфейс |Шынайы атауы = Clayface |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = боди-хоррор, психологиялық триллер |Режиссёрі = Джеймс Уоткинс |Продюсері = [[Джеймс Ганн]], [[Питер Сафран]], [[Мэтт Ривз]], Линн Харрис |Сазгері = Фолькер Бертельманн |Қоюшы суретші = Джеймс Прайс |Негізі = [[DC Comics]] комикстеріндегі аттас кейіпкер |Сценарийші = Майк Флэнаган, Хоссейн Амини |Актерлер = [[Том Рис Харрис]], Наоми Экки, Дэвид Денсик, Макс Мингелла, Эдди Марсан |Операторы = Роб Харди |Компания = [[DC Studios]], 6th & Idaho Productions, Troll Court Entertainment, The Safran Company |Дистрибьютор = Warner Bros. Pictures |Ұзақтығы = 108 минут |Бюджеті = $40 млн |Түсім = |Мемлекет = {{USA}}<br />{{GBR}} |Тілі = [[ағылшын тілі]] |Жыл = 2026 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 34890576 |Сайты = https://www.clayfacemovie.net/ |Ортаққор = Clayface (film) }} '''«Клэйфейс»''' ({{lang-en|Clayface}}) — [[DC Comics]] баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен [[DC Studios]] және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Клэйфейс рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және [[Питер Сафран]]мен Клэйфейс туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган DC Comics баспасының комикстеріндегі «Глиноликий» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде Warner Bros.-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав Marvel Studios президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> === Түсірілімге дайындық === 2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.<ref name="THR_Horror">{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}</ref> 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}</ref><ref name="THR_Horror"/> Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Глиноликийдің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.<ref name="THR_Horror"/> Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.<ref name="Gunn_Update">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}</ref> 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының "DC әлемінде" көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/><ref name="THR_Horror"/><ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}</ref> Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;<ref name="Sneider_Radcliffe">{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}</ref> алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}</ref> Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}</ref> ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.<ref>{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}</ref> Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}</ref> алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.<ref name="Budget"/> Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}</ref> Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,<ref name="Amini_Script">{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}</ref> ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}</ref> Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}</ref> Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.<ref>{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}</ref> Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.<ref name="Amini_Script"/><ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}</ref> Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}</ref> 14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}</ref><ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref name="Cast"/> Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}</ref> === Түсірілім === Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың 31 тамызында<ref name="Filming_Start">{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=DC's Clayface Begins Filming in Liverpool Under Working Title |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=1}}</ref> «Коринфтіктер» (англ. ''Corinthians'') деген жұмыс атауымен басталды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Project Corinthians Revealed |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=3}}</ref> Қоюшы оператор болып «DC әлемінің» басқа бір туындысы — «Супергёрл» (2026) фильмін де түсірген Роб Харди тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Rob Hardy Set as Cinematographer for DCU's Supergirl and Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=14}}</ref> Бастапқыда түсірілім сол жылдың көктемінде немесе жазында,<ref name="Gunn_Update"/> кейінірек қазан айында басталады деп жоспарланған болатын.<ref name="THR_Horror"/> Натурлық (ашық аспан астындағы) түсірілімдер кезінде «Бэтмен» фильмінің де кейбір сахналары түсірілген Ливерпуль қаласының орталығында жүргізілді.<ref name="Marsan_Cast">{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Eddie Marsan Joins Clayface as Filming Moves to Liverpool |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=10}}</ref> Мерсисайд графтығының бұрынғы бас полиция басқармасының ғимаратына Готэмнің көліктері орналастырылды.<ref>{{Мақала |автор=Jones P. |тақырыбы=Gotham City Transport Spotted at Former Merseyside Police HQ |басылым=Liverpool Echo |жыл=2025 |шығарылым=September 2 |беттер=5}}</ref> Түсірілімнің алғашқы күні сахналар Дерби-скверде өтті, онда Елизавета II атындағы сот ғимараты Готэм ауруханасының рөлін атқарды.<ref name="Filming_Start"/> Норт-Джон-стрит көшесінің бір бөлігі Готэм доктарына айналса,<ref name="Marsan_Cast"/> Ливерпульдің Орталық кітапханасы Готэм-Ситидің Қылмыстық істер жөніндегі сот ғимараты ретінде қолданылды.<ref name="Budget"/> Дәл осы уақытта актерлер құрамына Эдди Марсан қосылды.<ref name="Marsan_Cast"/> Сондай-ақ, негізгі жұмыстар Ливсдендегі ''Warner Bros. Studios'' павильондарында да жүргізілді.<ref name="Amini_Script"/> == Премьера == «Клэйфейс» фильмі АҚШ прокаттарына 2026 жылдың 23 қазанында шықты.<ref name="Release_Date">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Official Release Calendar Adjustments |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2026 |бет=2}}</ref> Бастапқыда туындының премьерасы 11 қыркүйекке жоспарланған еді,<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> бірақ 2026 жылдың ақпанында релизді Хэллоуин мерекесіне орайластыру мақсатында қазан айына ауыстыру туралы шешім қабылданды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Halloween Release for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2026 |бет=1}}</ref> Жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» деп аталатын алғашқы тарауының ресми бөлігі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/> == Қабылдануы == === Кассалық түсімдер === Болжамдар бойынша, «Клэйфейс» фильмі Солтүстік Америкадағы 3400 кинотеатрда алғашқы уик-эндте (демалыс күндері) 25—35 миллион АҚШ долларын, ал халықаралық нарықта 20—25 миллион доллар жинауы тиіс.<ref name="BoxOffice_Pro">{{Кітап |автор=Meadows A. |тақырыбы=Box Office Tracking: Clayface Long-Range Predictions |мекен=New York |баспасы=Box Office Pro |жыл=2026 |бет=12}}</ref> 22 қазан, бейсенбі күнгі алдын ала кешкі көрсетілімдерде фильм 3,5 миллион доллар табыс тапты.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A. |тақырыбы=Clayface Conjures $3.5M in Thursday Previews |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> === Бағалаулар === Рецензиялар жинақталатын Rotten Tomatoes веб-сайтында фильм 164 пікірдің негізінде 76 % мақұлдау рейтингіне ие болды (орташа бағасы — 6,6/10). Критиктердің ортақ консенсусында былай делінген: «"Клэйфейс" DCU ішінен өзіне тән ерекше орын таба отырып, сонымен бірге классикалық "боди-хоррор" жанрындағы бірқатар туындыларды еске түсіреді. Оқиға бірден ширыға қоймаса да, соңында жиіркенішті әрі зор қанағат сезімін сыйлайтын кек алу туралы триллерге айналады».<ref>{{Веб-сайт |url=https://rottentomatoes.com |тақырыбы=Clayface (2026) |баспасы=Rotten Tomatoes |жыл=2026}}</ref> Metacritic сайтында фильм 44 рецензия негізінде 100-ден 59 орташа балл алды, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» деген критерийге сәйкес келеді.<ref>{{Веб-сайт |url=https://metacritic.com |тақырыбы=Clayface Reviews |баспасы=Metacritic |жыл=2026}}</ref> CinemaScore сауалнамасына қатысқан көрермендер фильмге «A+»-тан «F»-ке дейінгі шкала бойынша «A−» деген орташа баға берді.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=CinemaScore Results for the Weekend |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2026 |бет=5}}</ref> IGN басылымынан Джим Вейвода таспаға 10-нан 7 ұпай беріп, бұл фильмнен ләззат алу үшін қарапайым көрерменге Бэтменнің лорын (тарихын) білу міндетті емес, тек «жиіркенішті сәттерге төтеп беретін шыдамдылық керек» деп жазды. Оның пікірінше, Том Рис Харристің сенімді ойыны адамның құбыжыққа айналу процесіне иландыра біледі.<ref>{{Мақала |автор=Vejvoda J. |тақырыбы=Clayface Review: A Gross and Satisfying DCU Entry |басылым=IGN |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=7}}</ref> The A.V. Club-тан Джесси Хессенгер туындыға «B−» рейтингін беріп, оны «Universal монстрларының» сиквелдері рухындағы дүние ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Критик бұл таспаны Sony-дің Өрмекші-адам әлемімен салыстырды: оның айтуынша, ол компания бірнеше рет Өрмекші-адамның қорқынышты зұлымдарын көрсетуге негіз дайындағанымен, соңында кенеттен шегініп, оларды антиқаһарманға айналдырып жіберетін. Ал Уоткинс пен Флэнаган бұл әдіске бармай, өз кейіпкерін сырт келбеті мен адамдық әлсіздігі салдарынан оқшауланып қалған, әрі аянышты, әрі қатыгез құбыжық күйінде қалдырғанын баса айтты.<ref>{{Мақала |автор=Hassenger J. |тақырыбы=Clayface Embraces Real Monster Movie Vibes |басылым=The A.V. Club |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> The Guardian-нан Бенджамин Ли фильмді 5 жұлдыздан 2 жұлдызға бағалап, таспаны танымал емес кейіпкер арқылы ақша табудың сәтсіз әрекеті деп атады. Ол операторлық жұмыс пен жарықтандыруды сынға алып, туындының Веном, Халк, Джокер және Мистиктің түсініксіз қосындысына ұқсайтын, кек алу туралы таптаурын (шаблонды) триллер екенін атап өтті.<ref>{{Мақала |автор=Lee B. |тақырыбы=Clayface Review: A Muddy and Mishandled Character Study |басылым=The Guardian |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=2}}</ref> Variety-ден Гай Лодж фильмді «бір рет көруге жарайтын, жағымды әрі қарапайым туынды» ретінде қабылдап, әсіресе тұтасып өскен қабақтар мен маникюр қайшысы қолданылатын сахнаны жоғары бағалады және бұл эпизод көрермендердің түсіне әлі талай айлар бойы кіретінін ескертті.<ref>{{Мақала |автор=Lodge G. |тақырыбы=Clayface Review: Body Horror Meets Comic Book Lore |басылым=Variety |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:DC Studios фильмдері]] oyw1ci98owlfsvr56nxr1xct9fzrmyn 3688052 3688050 2026-10-29T03:50:07Z Sagzhan 29953 /* Бағалаулар */ 3688052 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Клэйфейс |Шынайы атауы = Clayface |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = боди-хоррор, психологиялық триллер |Режиссёрі = Джеймс Уоткинс |Продюсері = [[Джеймс Ганн]], [[Питер Сафран]], [[Мэтт Ривз]], Линн Харрис |Сазгері = Фолькер Бертельманн |Қоюшы суретші = Джеймс Прайс |Негізі = [[DC Comics]] комикстеріндегі аттас кейіпкер |Сценарийші = Майк Флэнаган, Хоссейн Амини |Актерлер = [[Том Рис Харрис]], Наоми Экки, Дэвид Денсик, Макс Мингелла, Эдди Марсан |Операторы = Роб Харди |Компания = [[DC Studios]], 6th & Idaho Productions, Troll Court Entertainment, The Safran Company |Дистрибьютор = Warner Bros. Pictures |Ұзақтығы = 108 минут |Бюджеті = $40 млн |Түсім = |Мемлекет = {{USA}}<br />{{GBR}} |Тілі = [[ағылшын тілі]] |Жыл = 2026 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 34890576 |Сайты = https://www.clayfacemovie.net/ |Ортаққор = Clayface (film) }} '''«Клэйфейс»''' ({{lang-en|Clayface}}) — [[DC Comics]] баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен [[DC Studios]] және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Клэйфейс рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және [[Питер Сафран]]мен Клэйфейс туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган DC Comics баспасының комикстеріндегі «Глиноликий» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде Warner Bros.-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав Marvel Studios президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> === Түсірілімге дайындық === 2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.<ref name="THR_Horror">{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}</ref> 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}</ref><ref name="THR_Horror"/> Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Глиноликийдің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.<ref name="THR_Horror"/> Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.<ref name="Gunn_Update">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}</ref> 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының "DC әлемінде" көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/><ref name="THR_Horror"/><ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}</ref> Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;<ref name="Sneider_Radcliffe">{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}</ref> алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}</ref> Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}</ref> ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.<ref>{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}</ref> Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}</ref> алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.<ref name="Budget"/> Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}</ref> Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,<ref name="Amini_Script">{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}</ref> ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}</ref> Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}</ref> Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.<ref>{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}</ref> Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.<ref name="Amini_Script"/><ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}</ref> Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}</ref> 14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}</ref><ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref name="Cast"/> Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}</ref> === Түсірілім === Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың 31 тамызында<ref name="Filming_Start">{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=DC's Clayface Begins Filming in Liverpool Under Working Title |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=1}}</ref> «Коринфтіктер» (англ. ''Corinthians'') деген жұмыс атауымен басталды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Project Corinthians Revealed |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=3}}</ref> Қоюшы оператор болып «DC әлемінің» басқа бір туындысы — «Супергёрл» (2026) фильмін де түсірген Роб Харди тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Rob Hardy Set as Cinematographer for DCU's Supergirl and Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=14}}</ref> Бастапқыда түсірілім сол жылдың көктемінде немесе жазында,<ref name="Gunn_Update"/> кейінірек қазан айында басталады деп жоспарланған болатын.<ref name="THR_Horror"/> Натурлық (ашық аспан астындағы) түсірілімдер кезінде «Бэтмен» фильмінің де кейбір сахналары түсірілген Ливерпуль қаласының орталығында жүргізілді.<ref name="Marsan_Cast">{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Eddie Marsan Joins Clayface as Filming Moves to Liverpool |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=10}}</ref> Мерсисайд графтығының бұрынғы бас полиция басқармасының ғимаратына Готэмнің көліктері орналастырылды.<ref>{{Мақала |автор=Jones P. |тақырыбы=Gotham City Transport Spotted at Former Merseyside Police HQ |басылым=Liverpool Echo |жыл=2025 |шығарылым=September 2 |беттер=5}}</ref> Түсірілімнің алғашқы күні сахналар Дерби-скверде өтті, онда Елизавета II атындағы сот ғимараты Готэм ауруханасының рөлін атқарды.<ref name="Filming_Start"/> Норт-Джон-стрит көшесінің бір бөлігі Готэм доктарына айналса,<ref name="Marsan_Cast"/> Ливерпульдің Орталық кітапханасы Готэм-Ситидің Қылмыстық істер жөніндегі сот ғимараты ретінде қолданылды.<ref name="Budget"/> Дәл осы уақытта актерлер құрамына Эдди Марсан қосылды.<ref name="Marsan_Cast"/> Сондай-ақ, негізгі жұмыстар Ливсдендегі ''Warner Bros. Studios'' павильондарында да жүргізілді.<ref name="Amini_Script"/> == Премьера == «Клэйфейс» фильмі АҚШ прокаттарына 2026 жылдың 23 қазанында шықты.<ref name="Release_Date">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Official Release Calendar Adjustments |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2026 |бет=2}}</ref> Бастапқыда туындының премьерасы 11 қыркүйекке жоспарланған еді,<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> бірақ 2026 жылдың ақпанында релизді Хэллоуин мерекесіне орайластыру мақсатында қазан айына ауыстыру туралы шешім қабылданды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Halloween Release for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2026 |бет=1}}</ref> Жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» деп аталатын алғашқы тарауының ресми бөлігі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/> == Қабылдануы == === Кассалық түсімдер === Болжамдар бойынша, «Клэйфейс» фильмі Солтүстік Америкадағы 3400 кинотеатрда алғашқы уик-эндте (демалыс күндері) 25—35 миллион АҚШ долларын, ал халықаралық нарықта 20—25 миллион доллар жинауы тиіс.<ref name="BoxOffice_Pro">{{Кітап |автор=Meadows A. |тақырыбы=Box Office Tracking: Clayface Long-Range Predictions |мекен=New York |баспасы=Box Office Pro |жыл=2026 |бет=12}}</ref> 22 қазан, бейсенбі күнгі алдын ала кешкі көрсетілімдерде фильм 3,5 миллион доллар табыс тапты.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A. |тақырыбы=Clayface Conjures $3.5M in Thursday Previews |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> === Бағалаулар === Рецензиялар жинақталатын Rotten Tomatoes веб-сайтында фильм 164 пікірдің негізінде 76 % мақұлдау рейтингіне ие болды (орташа бағасы — 6,6/10). Критиктердің ортақ консенсусында былай делінген: «"Клэйфейс" DCU ішінен өзіне тән ерекше орын таба отырып, сонымен бірге классикалық "боди-хоррор" жанрындағы бірқатар туындыларды еске түсіреді. Оқиға бірден ширыға қоймаса да, соңында жиіркенішті әрі зор қанағат сезімін сыйлайтын кек алу туралы триллерге айналады». Metacritic сайтында фильм 44 рецензия негізінде 100-ден 59 орташа балл алды, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» деген критерийге сәйкес келеді. CinemaScore сауалнамасына қатысқан көрермендер фильмге «A+»-тан «F»-ке дейінгі шкала бойынша «A−» деген орташа баға берді.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=CinemaScore Results for the Weekend |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2026 |бет=5}}</ref> IGN басылымынан Джим Вейвода таспаға 10-нан 7 ұпай беріп, бұл фильмнен ләззат алу үшін қарапайым көрерменге Бэтменнің лорын (тарихын) білу міндетті емес, тек «жиіркенішті сәттерге төтеп беретін шыдамдылық керек» деп жазды. Оның пікірінше, Том Рис Харристің сенімді ойыны адамның құбыжыққа айналу процесіне иландыра біледі.<ref>{{Мақала |автор=Vejvoda J. |тақырыбы=Clayface Review: A Gross and Satisfying DCU Entry |басылым=IGN |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=7}}</ref> The A.V. Club-тан Джесси Хессенгер туындыға «B−» рейтингін беріп, оны «Universal монстрларының» сиквелдері рухындағы дүние ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Критик бұл таспаны Sony-дің Өрмекші-адам әлемімен салыстырды: оның айтуынша, ол компания бірнеше рет Өрмекші-адамның қорқынышты зұлымдарын көрсетуге негіз дайындағанымен, соңында кенеттен шегініп, оларды антиқаһарманға айналдырып жіберетін. Ал Уоткинс пен Флэнаган бұл әдіске бармай, өз кейіпкерін сырт келбеті мен адамдық әлсіздігі салдарынан оқшауланып қалған, әрі аянышты, әрі қатыгез құбыжық күйінде қалдырғанын баса айтты.<ref>{{Мақала |автор=Hassenger J. |тақырыбы=Clayface Embraces Real Monster Movie Vibes |басылым=The A.V. Club |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> The Guardian-нан Бенджамин Ли фильмді 5 жұлдыздан 2 жұлдызға бағалап, таспаны танымал емес кейіпкер арқылы ақша табудың сәтсіз әрекеті деп атады. Ол операторлық жұмыс пен жарықтандыруды сынға алып, туындының Веном, Халк, Джокер және Мистиктің түсініксіз қосындысына ұқсайтын, кек алу туралы таптаурын (шаблонды) триллер екенін атап өтті.<ref>{{Мақала |автор=Lee B. |тақырыбы=Clayface Review: A Muddy and Mishandled Character Study |басылым=The Guardian |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=2}}</ref> Variety-ден Гай Лодж фильмді «бір рет көруге жарайтын, жағымды әрі қарапайым туынды» ретінде қабылдап, әсіресе тұтасып өскен қабақтар мен маникюр қайшысы қолданылатын сахнаны жоғары бағалады және бұл эпизод көрермендердің түсіне әлі талай айлар бойы кіретінін ескертті.<ref>{{Мақала |автор=Lodge G. |тақырыбы=Clayface Review: Body Horror Meets Comic Book Lore |басылым=Variety |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:DC Studios фильмдері]] 6u0bgsm6qre7o80bsux9k2b9r8m3ykz 3688053 3688052 2026-10-29T03:52:02Z Sagzhan 29953 3688053 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Клэйфейс |Шынайы атауы = Clayface |Суреті = Clayface (film) poster.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = боди-хоррор, психологиялық триллер |Режиссёрі = Джеймс Уоткинс |Продюсері = [[Джеймс Ганн]], [[Питер Сафран]], [[Мэтт Ривз]], Линн Харрис |Сазгері = Фолькер Бертельманн |Қоюшы суретші = Джеймс Прайс |Негізі = [[DC Comics]] комикстеріндегі аттас кейіпкер |Сценарийші = Майк Флэнаган, Хоссейн Амини |Актерлер = [[Том Рис Харрис]], Наоми Экки, Дэвид Денсик, Макс Мингелла, Эдди Марсан |Операторы = Роб Харди |Компания = [[DC Studios]], 6th & Idaho Productions, Troll Court Entertainment, The Safran Company |Дистрибьютор = Warner Bros. Pictures |Ұзақтығы = 108 минут |Бюджеті = $40 млн |Түсім = |Мемлекет = {{USA}}<br />{{GBR}} |Тілі = [[ағылшын тілі]] |Жыл = 2026 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 34890576 |Сайты = https://www.clayfacemovie.net/ |Ортаққор = Clayface (film) }} '''«Клэйфейс»''' ({{lang-en|Clayface}}) — [[DC Comics]] баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен [[DC Studios]] және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Клэйфейс рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және [[Питер Сафран]]мен Клэйфейс туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган DC Comics баспасының комикстеріндегі «Глиноликий» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде Warner Bros.-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав Marvel Studios президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> === Түсірілімге дайындық === 2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.<ref name="THR_Horror">{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}</ref> 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}</ref><ref name="THR_Horror"/> Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Глиноликийдің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.<ref name="THR_Horror"/> Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.<ref name="Gunn_Update">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}</ref> 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының "DC әлемінде" көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/><ref name="THR_Horror"/><ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}</ref> Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;<ref name="Sneider_Radcliffe">{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}</ref> алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}</ref> Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}</ref> ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.<ref>{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}</ref> Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}</ref> алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.<ref name="Budget"/> Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}</ref> Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,<ref name="Amini_Script">{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}</ref> ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}</ref> Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}</ref> Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.<ref>{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}</ref> Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.<ref name="Amini_Script"/><ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}</ref> Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}</ref> 14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}</ref><ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref name="Cast"/> Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}</ref> === Түсірілім === Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың 31 тамызында<ref name="Filming_Start">{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=DC's Clayface Begins Filming in Liverpool Under Working Title |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=1}}</ref> «Коринфтіктер» (англ. ''Corinthians'') деген жұмыс атауымен басталды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Project Corinthians Revealed |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=3}}</ref> Қоюшы оператор болып «DC әлемінің» басқа бір туындысы — «Супергёрл» (2026) фильмін де түсірген Роб Харди тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Rob Hardy Set as Cinematographer for DCU's Supergirl and Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=14}}</ref> Бастапқыда түсірілім сол жылдың көктемінде немесе жазында,<ref name="Gunn_Update"/> кейінірек қазан айында басталады деп жоспарланған болатын.<ref name="THR_Horror"/> Натурлық (ашық аспан астындағы) түсірілімдер кезінде «Бэтмен» фильмінің де кейбір сахналары түсірілген Ливерпуль қаласының орталығында жүргізілді.<ref name="Marsan_Cast">{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Eddie Marsan Joins Clayface as Filming Moves to Liverpool |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=10}}</ref> Мерсисайд графтығының бұрынғы бас полиция басқармасының ғимаратына Готэмнің көліктері орналастырылды.<ref>{{Мақала |автор=Jones P. |тақырыбы=Gotham City Transport Spotted at Former Merseyside Police HQ |басылым=Liverpool Echo |жыл=2025 |шығарылым=September 2 |беттер=5}}</ref> Түсірілімнің алғашқы күні сахналар Дерби-скверде өтті, онда Елизавета II атындағы сот ғимараты Готэм ауруханасының рөлін атқарды.<ref name="Filming_Start"/> Норт-Джон-стрит көшесінің бір бөлігі Готэм доктарына айналса,<ref name="Marsan_Cast"/> Ливерпульдің Орталық кітапханасы Готэм-Ситидің Қылмыстық істер жөніндегі сот ғимараты ретінде қолданылды.<ref name="Budget"/> Дәл осы уақытта актерлер құрамына Эдди Марсан қосылды.<ref name="Marsan_Cast"/> Сондай-ақ, негізгі жұмыстар Ливсдендегі ''Warner Bros. Studios'' павильондарында да жүргізілді.<ref name="Amini_Script"/> == Премьера == «Клэйфейс» фильмі АҚШ прокаттарына 2026 жылдың 23 қазанында шықты.<ref name="Release_Date">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Official Release Calendar Adjustments |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2026 |бет=2}}</ref> Бастапқыда туындының премьерасы 11 қыркүйекке жоспарланған еді,<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> бірақ 2026 жылдың ақпанында релизді Хэллоуин мерекесіне орайластыру мақсатында қазан айына ауыстыру туралы шешім қабылданды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Halloween Release for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2026 |бет=1}}</ref> Жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» деп аталатын алғашқы тарауының ресми бөлігі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/> == Қабылдануы == === Кассалық түсімдер === Болжамдар бойынша, «Клэйфейс» фильмі Солтүстік Америкадағы 3400 кинотеатрда алғашқы уик-эндте (демалыс күндері) 25—35 миллион АҚШ долларын, ал халықаралық нарықта 20—25 миллион доллар жинауы тиіс.<ref name="BoxOffice_Pro">{{Кітап |автор=Meadows A. |тақырыбы=Box Office Tracking: Clayface Long-Range Predictions |мекен=New York |баспасы=Box Office Pro |жыл=2026 |бет=12}}</ref> 22 қазан, бейсенбі күнгі алдын ала кешкі көрсетілімдерде фильм 3,5 миллион доллар табыс тапты.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A. |тақырыбы=Clayface Conjures $3.5M in Thursday Previews |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> === Бағалаулар === Рецензиялар жинақталатын Rotten Tomatoes веб-сайтында фильм 164 пікірдің негізінде 76 % мақұлдау рейтингіне ие болды (орташа бағасы — 6,6/10). Критиктердің ортақ консенсусында былай делінген: «"Клэйфейс" DCU ішінен өзіне тән ерекше орын таба отырып, сонымен бірге классикалық "боди-хоррор" жанрындағы бірқатар туындыларды еске түсіреді. Оқиға бірден ширыға қоймаса да, соңында жиіркенішті әрі зор қанағат сезімін сыйлайтын кек алу туралы триллерге айналады». Metacritic сайтында фильм 44 рецензия негізінде 100-ден 59 орташа балл алды, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» деген критерийге сәйкес келеді. CinemaScore сауалнамасына қатысқан көрермендер фильмге «A+»-тан «F»-ке дейінгі шкала бойынша «A−» деген орташа баға берді.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=CinemaScore Results for the Weekend |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2026 |бет=5}}</ref> IGN басылымынан Джим Вейвода таспаға 10-нан 7 ұпай беріп, бұл фильмнен ләззат алу үшін қарапайым көрерменге Бэтменнің лорын (тарихын) білу міндетті емес, тек «жиіркенішті сәттерге төтеп беретін шыдамдылық керек» деп жазды. Оның пікірінше, Том Рис Харристің сенімді ойыны адамның құбыжыққа айналу процесіне иландыра біледі.<ref>{{Мақала |автор=Vejvoda J. |тақырыбы=Clayface Review: A Gross and Satisfying DCU Entry |басылым=IGN |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=7}}</ref> The A.V. Club-тан Джесси Хессенгер туындыға «B−» рейтингін беріп, оны «Universal монстрларының» сиквелдері рухындағы дүние ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Критик бұл таспаны Sony-дің Өрмекші-адам әлемімен салыстырды: оның айтуынша, ол компания бірнеше рет Өрмекші-адамның қорқынышты зұлымдарын көрсетуге негіз дайындағанымен, соңында кенеттен шегініп, оларды антиқаһарманға айналдырып жіберетін. Ал Уоткинс пен Флэнаган бұл әдіске бармай, өз кейіпкерін сырт келбеті мен адамдық әлсіздігі салдарынан оқшауланып қалған, әрі аянышты, әрі қатыгез құбыжық күйінде қалдырғанын баса айтты.<ref>{{Мақала |автор=Hassenger J. |тақырыбы=Clayface Embraces Real Monster Movie Vibes |басылым=The A.V. Club |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> The Guardian-нан Бенджамин Ли фильмді 5 жұлдыздан 2 жұлдызға бағалап, таспаны танымал емес кейіпкер арқылы ақша табудың сәтсіз әрекеті деп атады. Ол операторлық жұмыс пен жарықтандыруды сынға алып, туындының Веном, Халк, Джокер және Мистиктің түсініксіз қосындысына ұқсайтын, кек алу туралы таптаурын (шаблонды) триллер екенін атап өтті.<ref>{{Мақала |автор=Lee B. |тақырыбы=Clayface Review: A Muddy and Mishandled Character Study |басылым=The Guardian |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=2}}</ref> Variety-ден Гай Лодж фильмді «бір рет көруге жарайтын, жағымды әрі қарапайым туынды» ретінде қабылдап, әсіресе тұтасып өскен қабақтар мен маникюр қайшысы қолданылатын сахнаны жоғары бағалады және бұл эпизод көрермендердің түсіне әлі талай айлар бойы кіретінін ескертті.<ref>{{Мақала |автор=Lodge G. |тақырыбы=Clayface Review: Body Horror Meets Comic Book Lore |басылым=Variety |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:DC Studios фильмдері]] cysf8gs5npv92wbrwl644s7ff2sy0tm 3688054 3688053 2026-10-29T03:52:21Z Sagzhan 29953 3688054 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Клэйфейс |Шынайы атауы = Clayface |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = боди-хоррор, психологиялық триллер |Режиссёрі = Джеймс Уоткинс |Продюсері = [[Джеймс Ганн]], [[Питер Сафран]], [[Мэтт Ривз]], Линн Харрис |Сазгері = Фолькер Бертельманн |Қоюшы суретші = Джеймс Прайс |Негізі = [[DC Comics]] комикстеріндегі аттас кейіпкер |Сценарийші = Майк Флэнаган, Хоссейн Амини |Актерлер = [[Том Рис Харрис]], Наоми Экки, Дэвид Денсик, Макс Мингелла, Эдди Марсан |Операторы = Роб Харди |Компания = [[DC Studios]], 6th & Idaho Productions, Troll Court Entertainment, The Safran Company |Дистрибьютор = Warner Bros. Pictures |Ұзақтығы = 108 минут |Бюджеті = $40 млн |Түсім = |Мемлекет = {{USA}}<br />{{GBR}} |Тілі = [[ағылшын тілі]] |Жыл = 2026 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 34890576 |Сайты = https://www.clayfacemovie.net/ |Ортаққор = Clayface (film) }} '''«Клэйфейс»''' ({{lang-en|Clayface}}) — [[DC Comics]] баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды супергеройлық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен [[DC Studios]] және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Клэйфейс рөлін Том Рис Харрис сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган 2023 жылдың наурыз айында DC Studios басшылары Джеймс Ганн және [[Питер Сафран]]мен Клэйфейс туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында (трущобаларында) орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган DC Comics баспасының комикстеріндегі «Глиноликий» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде Warner Bros.-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав Marvel Studios президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> === Түсірілімге дайындық === 2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.<ref name="THR_Horror">{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}</ref> 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}</ref><ref name="THR_Horror"/> Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Глиноликийдің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.<ref name="THR_Horror"/> Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.<ref name="Gunn_Update">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}</ref> 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының "DC әлемінде" көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/><ref name="THR_Horror"/><ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}</ref> Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;<ref name="Sneider_Radcliffe">{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}</ref> алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}</ref> Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}</ref> ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.<ref>{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}</ref> Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}</ref> алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.<ref name="Budget"/> Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}</ref> Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,<ref name="Amini_Script">{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}</ref> ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}</ref> Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}</ref> Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.<ref>{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}</ref> Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.<ref name="Amini_Script"/><ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}</ref> Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}</ref> 14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}</ref><ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref name="Cast"/> Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}</ref> === Түсірілім === Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың 31 тамызында<ref name="Filming_Start">{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=DC's Clayface Begins Filming in Liverpool Under Working Title |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=1}}</ref> «Коринфтіктер» (англ. ''Corinthians'') деген жұмыс атауымен басталды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Project Corinthians Revealed |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=3}}</ref> Қоюшы оператор болып «DC әлемінің» басқа бір туындысы — «Супергёрл» (2026) фильмін де түсірген Роб Харди тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Rob Hardy Set as Cinematographer for DCU's Supergirl and Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=14}}</ref> Бастапқыда түсірілім сол жылдың көктемінде немесе жазында,<ref name="Gunn_Update"/> кейінірек қазан айында басталады деп жоспарланған болатын.<ref name="THR_Horror"/> Натурлық (ашық аспан астындағы) түсірілімдер кезінде «Бэтмен» фильмінің де кейбір сахналары түсірілген Ливерпуль қаласының орталығында жүргізілді.<ref name="Marsan_Cast">{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Eddie Marsan Joins Clayface as Filming Moves to Liverpool |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=10}}</ref> Мерсисайд графтығының бұрынғы бас полиция басқармасының ғимаратына Готэмнің көліктері орналастырылды.<ref>{{Мақала |автор=Jones P. |тақырыбы=Gotham City Transport Spotted at Former Merseyside Police HQ |басылым=Liverpool Echo |жыл=2025 |шығарылым=September 2 |беттер=5}}</ref> Түсірілімнің алғашқы күні сахналар Дерби-скверде өтті, онда Елизавета II атындағы сот ғимараты Готэм ауруханасының рөлін атқарды.<ref name="Filming_Start"/> Норт-Джон-стрит көшесінің бір бөлігі Готэм доктарына айналса,<ref name="Marsan_Cast"/> Ливерпульдің Орталық кітапханасы Готэм-Ситидің Қылмыстық істер жөніндегі сот ғимараты ретінде қолданылды.<ref name="Budget"/> Дәл осы уақытта актерлер құрамына Эдди Марсан қосылды.<ref name="Marsan_Cast"/> Сондай-ақ, негізгі жұмыстар Ливсдендегі ''Warner Bros. Studios'' павильондарында да жүргізілді.<ref name="Amini_Script"/> == Премьера == «Клэйфейс» фильмі АҚШ прокаттарына 2026 жылдың 23 қазанында шықты.<ref name="Release_Date">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Official Release Calendar Adjustments |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2026 |бет=2}}</ref> Бастапқыда туындының премьерасы 11 қыркүйекке жоспарланған еді,<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> бірақ 2026 жылдың ақпанында релизді Хэллоуин мерекесіне орайластыру мақсатында қазан айына ауыстыру туралы шешім қабылданды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Halloween Release for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2026 |бет=1}}</ref> Жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» деп аталатын алғашқы тарауының ресми бөлігі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/> == Қабылдануы == === Кассалық түсімдер === Болжамдар бойынша, «Клэйфейс» фильмі Солтүстік Америкадағы 3400 кинотеатрда алғашқы уик-эндте (демалыс күндері) 25—35 миллион АҚШ долларын, ал халықаралық нарықта 20—25 миллион доллар жинауы тиіс.<ref name="BoxOffice_Pro">{{Кітап |автор=Meadows A. |тақырыбы=Box Office Tracking: Clayface Long-Range Predictions |мекен=New York |баспасы=Box Office Pro |жыл=2026 |бет=12}}</ref> 22 қазан, бейсенбі күнгі алдын ала кешкі көрсетілімдерде фильм 3,5 миллион доллар табыс тапты.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A. |тақырыбы=Clayface Conjures $3.5M in Thursday Previews |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> === Бағалаулар === Рецензиялар жинақталатын Rotten Tomatoes веб-сайтында фильм 164 пікірдің негізінде 76 % мақұлдау рейтингіне ие болды (орташа бағасы — 6,6/10). Критиктердің ортақ консенсусында былай делінген: «"Клэйфейс" DCU ішінен өзіне тән ерекше орын таба отырып, сонымен бірге классикалық "боди-хоррор" жанрындағы бірқатар туындыларды еске түсіреді. Оқиға бірден ширыға қоймаса да, соңында жиіркенішті әрі зор қанағат сезімін сыйлайтын кек алу туралы триллерге айналады». Metacritic сайтында фильм 44 рецензия негізінде 100-ден 59 орташа балл алды, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» деген критерийге сәйкес келеді. CinemaScore сауалнамасына қатысқан көрермендер фильмге «A+»-тан «F»-ке дейінгі шкала бойынша «A−» деген орташа баға берді.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=CinemaScore Results for the Weekend |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2026 |бет=5}}</ref> IGN басылымынан Джим Вейвода таспаға 10-нан 7 ұпай беріп, бұл фильмнен ләззат алу үшін қарапайым көрерменге Бэтменнің лорын (тарихын) білу міндетті емес, тек «жиіркенішті сәттерге төтеп беретін шыдамдылық керек» деп жазды. Оның пікірінше, Том Рис Харристің сенімді ойыны адамның құбыжыққа айналу процесіне иландыра біледі.<ref>{{Мақала |автор=Vejvoda J. |тақырыбы=Clayface Review: A Gross and Satisfying DCU Entry |басылым=IGN |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=7}}</ref> The A.V. Club-тан Джесси Хессенгер туындыға «B−» рейтингін беріп, оны «Universal монстрларының» сиквелдері рухындағы дүние ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Критик бұл таспаны Sony-дің Өрмекші-адам әлемімен салыстырды: оның айтуынша, ол компания бірнеше рет Өрмекші-адамның қорқынышты зұлымдарын көрсетуге негіз дайындағанымен, соңында кенеттен шегініп, оларды антиқаһарманға айналдырып жіберетін. Ал Уоткинс пен Флэнаган бұл әдіске бармай, өз кейіпкерін сырт келбеті мен адамдық әлсіздігі салдарынан оқшауланып қалған, әрі аянышты, әрі қатыгез құбыжық күйінде қалдырғанын баса айтты.<ref>{{Мақала |автор=Hassenger J. |тақырыбы=Clayface Embraces Real Monster Movie Vibes |басылым=The A.V. Club |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> The Guardian-нан Бенджамин Ли фильмді 5 жұлдыздан 2 жұлдызға бағалап, таспаны танымал емес кейіпкер арқылы ақша табудың сәтсіз әрекеті деп атады. Ол операторлық жұмыс пен жарықтандыруды сынға алып, туындының Веном, Халк, Джокер және Мистиктің түсініксіз қосындысына ұқсайтын, кек алу туралы таптаурын (шаблонды) триллер екенін атап өтті.<ref>{{Мақала |автор=Lee B. |тақырыбы=Clayface Review: A Muddy and Mishandled Character Study |басылым=The Guardian |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=2}}</ref> Variety-ден Гай Лодж фильмді «бір рет көруге жарайтын, жағымды әрі қарапайым туынды» ретінде қабылдап, әсіресе тұтасып өскен қабақтар мен маникюр қайшысы қолданылатын сахнаны жоғары бағалады және бұл эпизод көрермендердің түсіне әлі талай айлар бойы кіретінін ескертті.<ref>{{Мақала |автор=Lodge G. |тақырыбы=Clayface Review: Body Horror Meets Comic Book Lore |басылым=Variety |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:DC Studios фильмдері]] dcd93kyyg7l1w5l33nt2zrys0lrq4zd 3688055 3688054 2026-10-29T03:56:32Z Sagzhan 29953 3688055 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Клэйфейс |Шынайы атауы = Clayface |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = боди-хоррор, психологиялық триллер |Режиссёрі = Джеймс Уоткинс |Продюсері = [[Джеймс Ганн]], [[Питер Сафран]], [[Мэтт Ривз]], Линн Харрис |Сазгері = Фолькер Бертельманн |Қоюшы суретші = Джеймс Прайс |Негізі = [[DC Comics]] комикстеріндегі аттас кейіпкер |Сценарийші = Майк Флэнаган, Хоссейн Амини |Актерлер = [[Том Рис Харрис]], Наоми Экки, Дэвид Денсик, Макс Мингелла, Эдди Марсан |Операторы = Роб Харди |Компания = [[DC Studios]], 6th & Idaho Productions, Troll Court Entertainment, The Safran Company |Дистрибьютор = Warner Bros. Pictures |Ұзақтығы = 108 минут |Бюджеті = $40 млн |Түсім = |Мемлекет = {{USA}}<br />{{GBR}} |Тілі = [[ағылшын тілі]] |Жыл = 2026 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 34890576 |Сайты = https://www.clayfacemovie.net/ |Ортаққор = Clayface (film) }} '''«Клэйфейс»''' ({{lang-en|Clayface}}) — [[DC Comics]] баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды суперқаһармандық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен [[DC Studios]] және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Клэйфейс рөлін [[Том Рис Харрис]] сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган [[2023 жыл]]дың [[наурыз]] айында [[DC Studios]] басшылары [[Джеймс Ганн]] және [[Питер Сафран]]мен Клэйфейс туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Глиноликий (Балшық бет):'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган [[DC Comics]] баспасының комикстеріндегі «Клэйфейс» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде [[Warner Bros.]]-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав [[Marvel Studios]] президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> === Түсірілімге дайындық === 2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.<ref name="THR_Horror">{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}</ref> 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}</ref><ref name="THR_Horror"/> Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Сазбейненің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.<ref name="THR_Horror"/> Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.<ref name="Gunn_Update">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}</ref> 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының "DC әлемінде" көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/><ref name="THR_Horror"/><ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}</ref> Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;<ref name="Sneider_Radcliffe">{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}</ref> алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}</ref> Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}</ref> ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.<ref>{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}</ref> Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}</ref> алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.<ref name="Budget"/> Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}</ref> Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,<ref name="Amini_Script">{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}</ref> ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}</ref> Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}</ref> Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.<ref>{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}</ref> Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.<ref name="Amini_Script"/><ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}</ref> Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}</ref> 14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}</ref><ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref name="Cast"/> Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}</ref> === Түсірілім === Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың 31 тамызында<ref name="Filming_Start">{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=DC's Clayface Begins Filming in Liverpool Under Working Title |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=1}}</ref> «Коринфтіктер» (англ. ''Corinthians'') деген жұмыс атауымен басталды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Project Corinthians Revealed |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=3}}</ref> Қоюшы оператор болып «DC әлемінің» басқа бір туындысы — «Супергёрл» (2026) фильмін де түсірген Роб Харди тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Rob Hardy Set as Cinematographer for DCU's Supergirl and Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=14}}</ref> Бастапқыда түсірілім сол жылдың көктемінде немесе жазында,<ref name="Gunn_Update"/> кейінірек қазан айында басталады деп жоспарланған болатын.<ref name="THR_Horror"/> Натурлық (ашық аспан астындағы) түсірілімдер кезінде «Бэтмен» фильмінің де кейбір сахналары түсірілген Ливерпуль қаласының орталығында жүргізілді.<ref name="Marsan_Cast">{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Eddie Marsan Joins Clayface as Filming Moves to Liverpool |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=10}}</ref> Мерсисайд графтығының бұрынғы бас полиция басқармасының ғимаратына Готэмнің көліктері орналастырылды.<ref>{{Мақала |автор=Jones P. |тақырыбы=Gotham City Transport Spotted at Former Merseyside Police HQ |басылым=Liverpool Echo |жыл=2025 |шығарылым=September 2 |беттер=5}}</ref> Түсірілімнің алғашқы күні сахналар Дерби-скверде өтті, онда Елизавета II атындағы сот ғимараты Готэм ауруханасының рөлін атқарды.<ref name="Filming_Start"/> Норт-Джон-стрит көшесінің бір бөлігі Готэм доктарына айналса,<ref name="Marsan_Cast"/> Ливерпульдің Орталық кітапханасы Готэм-Ситидің Қылмыстық істер жөніндегі сот ғимараты ретінде қолданылды.<ref name="Budget"/> Дәл осы уақытта актерлер құрамына Эдди Марсан қосылды.<ref name="Marsan_Cast"/> Сондай-ақ, негізгі жұмыстар Ливсдендегі ''Warner Bros. Studios'' павильондарында да жүргізілді.<ref name="Amini_Script"/> == Премьера == «Клэйфейс» фильмі АҚШ прокаттарына 2026 жылдың 23 қазанында шықты.<ref name="Release_Date">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Official Release Calendar Adjustments |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2026 |бет=2}}</ref> Бастапқыда туындының премьерасы 11 қыркүйекке жоспарланған еді,<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> бірақ 2026 жылдың ақпанында релизді Хэллоуин мерекесіне орайластыру мақсатында қазан айына ауыстыру туралы шешім қабылданды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Halloween Release for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2026 |бет=1}}</ref> Жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» деп аталатын алғашқы тарауының ресми бөлігі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/> == Қабылдануы == === Кассалық түсімдер === Болжамдар бойынша, «Клэйфейс» фильмі Солтүстік Америкадағы 3400 кинотеатрда алғашқы уик-эндте (демалыс күндері) 25—35 миллион АҚШ долларын, ал халықаралық нарықта 20—25 миллион доллар жинауы тиіс.<ref name="BoxOffice_Pro">{{Кітап |автор=Meadows A. |тақырыбы=Box Office Tracking: Clayface Long-Range Predictions |мекен=New York |баспасы=Box Office Pro |жыл=2026 |бет=12}}</ref> 22 қазан, бейсенбі күнгі алдын ала кешкі көрсетілімдерде фильм 3,5 миллион доллар табыс тапты.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A. |тақырыбы=Clayface Conjures $3.5M in Thursday Previews |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> === Бағалаулар === Рецензиялар жинақталатын Rotten Tomatoes веб-сайтында фильм 164 пікірдің негізінде 76 % мақұлдау рейтингіне ие болды (орташа бағасы — 6,6/10). Критиктердің ортақ консенсусында былай делінген: «"Клэйфейс" DCU ішінен өзіне тән ерекше орын таба отырып, сонымен бірге классикалық "боди-хоррор" жанрындағы бірқатар туындыларды еске түсіреді. Оқиға бірден ширыға қоймаса да, соңында жиіркенішті әрі зор қанағат сезімін сыйлайтын кек алу туралы триллерге айналады». Metacritic сайтында фильм 44 рецензия негізінде 100-ден 59 орташа балл алды, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» деген критерийге сәйкес келеді. CinemaScore сауалнамасына қатысқан көрермендер фильмге «A+»-тан «F»-ке дейінгі шкала бойынша «A−» деген орташа баға берді.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=CinemaScore Results for the Weekend |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2026 |бет=5}}</ref> IGN басылымынан Джим Вейвода таспаға 10-нан 7 ұпай беріп, бұл фильмнен ләззат алу үшін қарапайым көрерменге Бэтменнің лорын (тарихын) білу міндетті емес, тек «жиіркенішті сәттерге төтеп беретін шыдамдылық керек» деп жазды. Оның пікірінше, Том Рис Харристің сенімді ойыны адамның құбыжыққа айналу процесіне иландыра біледі.<ref>{{Мақала |автор=Vejvoda J. |тақырыбы=Clayface Review: A Gross and Satisfying DCU Entry |басылым=IGN |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=7}}</ref> The A.V. Club-тан Джесси Хессенгер туындыға «B−» рейтингін беріп, оны «Universal монстрларының» сиквелдері рухындағы дүние ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Критик бұл таспаны Sony-дің Өрмекші-адам әлемімен салыстырды: оның айтуынша, ол компания бірнеше рет Өрмекші-адамның қорқынышты зұлымдарын көрсетуге негіз дайындағанымен, соңында кенеттен шегініп, оларды антиқаһарманға айналдырып жіберетін. Ал Уоткинс пен Флэнаган бұл әдіске бармай, өз кейіпкерін сырт келбеті мен адамдық әлсіздігі салдарынан оқшауланып қалған, әрі аянышты, әрі қатыгез құбыжық күйінде қалдырғанын баса айтты.<ref>{{Мақала |автор=Hassenger J. |тақырыбы=Clayface Embraces Real Monster Movie Vibes |басылым=The A.V. Club |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> The Guardian-нан Бенджамин Ли фильмді 5 жұлдыздан 2 жұлдызға бағалап, таспаны танымал емес кейіпкер арқылы ақша табудың сәтсіз әрекеті деп атады. Ол операторлық жұмыс пен жарықтандыруды сынға алып, туындының Веном, Халк, Джокер және Мистиктің түсініксіз қосындысына ұқсайтын, кек алу туралы таптаурын (шаблонды) триллер екенін атап өтті.<ref>{{Мақала |автор=Lee B. |тақырыбы=Clayface Review: A Muddy and Mishandled Character Study |басылым=The Guardian |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=2}}</ref> Variety-ден Гай Лодж фильмді «бір рет көруге жарайтын, жағымды әрі қарапайым туынды» ретінде қабылдап, әсіресе тұтасып өскен қабақтар мен маникюр қайшысы қолданылатын сахнаны жоғары бағалады және бұл эпизод көрермендердің түсіне әлі талай айлар бойы кіретінін ескертті.<ref>{{Мақала |автор=Lodge G. |тақырыбы=Clayface Review: Body Horror Meets Comic Book Lore |басылым=Variety |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:DC Studios фильмдері]] fmipl76afpeo1172dxruse75yymkwk3 3688056 3688055 2026-10-29T03:57:12Z Sagzhan 29953 /* Актёрлер құрамы */ 3688056 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Клэйфейс |Шынайы атауы = Clayface |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = боди-хоррор, психологиялық триллер |Режиссёрі = Джеймс Уоткинс |Продюсері = [[Джеймс Ганн]], [[Питер Сафран]], [[Мэтт Ривз]], Линн Харрис |Сазгері = Фолькер Бертельманн |Қоюшы суретші = Джеймс Прайс |Негізі = [[DC Comics]] комикстеріндегі аттас кейіпкер |Сценарийші = Майк Флэнаган, Хоссейн Амини |Актерлер = [[Том Рис Харрис]], Наоми Экки, Дэвид Денсик, Макс Мингелла, Эдди Марсан |Операторы = Роб Харди |Компания = [[DC Studios]], 6th & Idaho Productions, Troll Court Entertainment, The Safran Company |Дистрибьютор = Warner Bros. Pictures |Ұзақтығы = 108 минут |Бюджеті = $40 млн |Түсім = |Мемлекет = {{USA}}<br />{{GBR}} |Тілі = [[ағылшын тілі]] |Жыл = 2026 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 34890576 |Сайты = https://www.clayfacemovie.net/ |Ортаққор = Clayface (film) }} '''«Клэйфейс»''' ({{lang-en|Clayface}}) — [[DC Comics]] баспасының Сазбейне туралы комикстеріне негізделген, боди-хоррор жанрындағы америкалық толықметражды суперқаһармандық фильм. Бұл туынды «DC ғаламы» (DCU) медиафраншизасындағы үшінші кинокартина болып табылады.<ref name="Variety">[https://hollywoodreporter.com Hollywood Reporter] — Entertainment News.</ref> Фильмнің өндірісімен [[DC Studios]] және ''6th & Idaho Productions'' компаниялары айналысса, дистрибьюторы — Warner Bros. Pictures. Кино таспаның режиссері — Джеймс Уоткинс, сценарийін Майк Флэнаган мен Хуссейн Амини жазған, ал басты Мэтт Хейген / Клэйфейс рөлін [[Том Рис Харрис]] сомдайды; өзге рөлдерде Наоми Экки мен Макс Мингелла ойнайды. Сюжет бойынша бет-әлпеті бұзылған актер Хейген ғалым әйелдің көмегіне жүгінеді, соның нәтижесінде оның денесі балшыққа (сазға) айналады. == Өндірісі == Майк Флэнаган [[2023 жыл]]дың [[наурыз]] айында [[DC Studios]] басшылары [[Джеймс Ганн]] және [[Питер Сафран]]мен Клэйфейс туралы фильм түсіру мүмкіндігін талқылаған болатын. Бұған дейін де ол «DC кеңейтілген ғаламы» (DCEU) франшизасы аясында осы картинамен жұмыс істегісі келетінін білдірген еді. Жобаның басталғаны және оған Флэнаганның қатысы бар екендігі 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде расталды. Алайда Флэнаган басқа жобалармен қолы босамағандықтан фильмге режиссерлік ете алмады,<ref name="Deadline">[https://deadline.com Deadline Hollywood] — Entertainment Breaking News.</ref> соның салдарынан 2025 жылдың ақпанында режиссерлікке Джеймс Уоткинс бекітілді. Мамыр айында Амини сценарийді қайта жазуға кірісті, ал маусымда Харрис басты рөлге ие болды. Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың тамызында басталды. «Клэйфейс» фильмі АҚШ кинотеатрларының прокатына 2026 жылдың 23 қазанында шықты және «DC ғаламының» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Gods and Monsters) деп аталатын алғашқы тарауының құрамдас бөлігіне айналды.<ref name="Variety"/> == Сюжеті == «Оскар» сыйлығына номинация алғаннан кейін актер Мэтт Хэйген өзінің балалық шақтағы досы әрі әріптесі Кори Бауэримен бірге кешкі отырысқа (вечеринкаға) барады. Онда ол актриса Мия Торреспен танысып, Коридің «бұл әйел қылмыс әлемінің беделді серкесі Маркос Сабоның көңілдесі» деген ескертуіне қарамастан, онымен бір түнді өткізеді. Келесі күні таңертең Сабо мен оның адамдары Мэттке тұтқиылдан шабуыл жасап, оның бетін пышақпен тіліп, бұзады. Мэтт бұл шабуыл туралы полицияға хабарлағанымен, Сабо дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен сот жауапкершілігінен құтылып кетеді. Сыртқы келбетінің бұзылуына және болған оқиғаға қатысты өзіне тағылған жалған айыптарға байланысты жұмыс таба алмаған Мэтт ақшасыз қалып, Готэм-Ситидің кедей аудандарында орналасқан балалық шағындағы үйіне қайтуға мәжбүр болады. Мэтт доктор Кейтлин Коррдың зақымдалған тіндер мен теріні тез арада қалпына келтіруге қабілетті, наниттерге негізделген дәрі жасап жатқанын біледі. Бастапқыда Кейтлин Мэттті тәжірибе нысаны ретінде пайдалануға күмәнданады, бірақ оның сүйіктісі — Сабоның ісін тергеп жатқан детектив Джон Боррелли оны көмектесуге көндіреді. Емдеу алғашқыда сәтті өтіп, Мэттке қалпына келтірілген жүзімен қоғамдық өмірге қайта оралуға мүмкіндік береді. Алайда, қызыл кілемге шыққан сәтте оның беті ери бастайды. Мэтт үрейге бой алдырып, Кейтлинге қайта келеді. Оның қарсылығына қарамастан, өзіне наниттердің үлкен дозасын егеді, бұл мәселені уақытша шешкендей көрінеді. Кейіннен Мэтт кез келген жарақаттан кейін лезде қалпына келе алатын қабілетін байқайды. Кейтлин оның бұл қабілетіне таңғалғанымен, уайымдай бастайды. Кориге барып, үйіне ұшып бара жатқанда Мэтт жаңалықтардан өзінің бұрынғы менеджері Фрэнк Фитцпатриктің енді Мия мен Сабоға жұмыс істейтінін естиді. Мэтт бір сәтке өз қабілетін бақылаудан шығарып алады, бірақ Кейтлиннің нұсқауымен кез келген адамның кейпіне ену үшін бет әлпеті мен дауысын өзгерте алатынын түсінеді. Ол өзінің табысын жымқырғанын жасыру үшін опасыздық жасағанын мойындаған Фрэнкке қарсы шығады. Мэтт сондай-ақ Коридің де қызғаныштан оның беделін түсіруге көмектескенін біледі. Мэтт Фрэнкті өлтіріп, қашып кету үшін оның кейпіне енеді, содан кейін Коридің де ізіне түсіп, оның көзін жояды.<ref>{{Кітап |автор=Finger B., Kane B. |тақырыбы=The Chronicle of Gotham's Darkest Stories |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2014 |бет=112 |isbn=978-1401242343}}</ref> Джон кісі өлімдеріне Сабоның қатысы бар деп күдіктене бастайды, бұл қылмыс әлемінің серкесін оған да, Кейтлинге де қоқан-лоқы көрсетуге итермелейді. Кейтлин Мэттке келгенде, ол оған махаббатын білдіреді, бірақ Кейтлин Джонмен атастырылғандықтан жауап беруге батпайды. Сабоның адамдарының бірі Кейтлиннің соңына түскеннен кейін, Мэтт оны өлтіріп, Сабоның клубына басып кіреді. Ол Сабо мен Миямен айқасқа түспес бұрын бүкіл банданы жайратады. Мэтт өз денесінің бір бөлігін Мияның тамағына тақап, оны тұншықтырып өлтіреді. Содан кейін ол өз бетін кезінде Сабоның адамдары оны қалай қорласа, дәл солай тіліп, қанын Сабоның бетіне тамызады. Мэтттің жаралары жазылған сайын, оның қанындағы химиялық заттар Сабоның бетін күйдіріп, оның өліміне әкеледі.<ref>{{Кітап |автор=O'Neil D. |тақырыбы=Batman: Knightfall and the Aftermath |мекен=New York |баспасы=Warner Books |жыл=1994 |бет=245 |isbn=978-0446602488}}</ref> Сабоның қылмыстық империясы жойылғаннан кейін, Джон оның орналасқан жерін анықтау үшін Мэттке барады. Кейтлин кісі өлімдеріне Мэтттің жауапты екенін түсініп, бәрін Джонға айту үшін үйіне асығады. Алайда ол үйінен Джонның өлі денесін табады және өзі сөйлескен адамның Джонның кейпіне енген Мэтт екенін ұғынады. Кейтлин де оны жақсы көретініне сенімді Мэтт ақыры бірге бола алатындарын айтып, оны сүюге тырысады. Зәресі ұшқан Кейтлин оған электрошокермен шабуыл жасап, наниттердің «өлім түймесін» (выключатель смерти) іске қосады, нәтижесінде оның денесі ери бастайды. Мэтт кәріз жүйесіне қашып үлгереді, ал Кейтлин болған жағдайды полицияға хабарлайды. Оның ешқандай ізін таба алмаған билік өкілдері әйелдің арызын қабылдамай тастайды. Мэтт хабар-ошарсыз кеткендер тізіміне енгізіліп, Кейтлин өз зерттеулерін тоқтатады.<ref>{{Кітап |автор=Rucka G. |тақырыбы=Batman: New Gotham Vol. 1 |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2000 |бет=84 |isbn=978-1401263676}}</ref> Кейінірек Кейтлин кәрізде аман қалған Мэтт екенін сезбестен, үйсіз ер адамға бір доллар ұсынады. Сол жерге доктор Корр келіп, олар бір-бірінен кешірім сұрайды, татуласып, сүйіседі. Камера артқа шегінгенде, біз бұл көріністің Мэтттің өз балшық тәріздес тәнін қолданып жасаған қиялындағы сценарийі екенін түсінеміз. Осыдан кейін ол сұрықсыз бейнеге айналып, ыза мен шарасыздықтан ақырды.<ref>{{Кітап |автор=Brubaker E. |тақырыбы=Batman: Turning Points |мекен=New York |баспасы=DC Comics |жыл=2002 |бет=154 |isbn=978-1563899218}}</ref> == Актёрлер құрамы == * '''Том Рис Харрис''' — ''Мэтт Хейген / Сазбейне:'' балшықтан жаратылған құбыжыққа айналатын актер.<ref name="Budget">{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=The Economics of Superhero Movies in the New Era |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2024 |бет=14 |сілтеме=https://wikipedia.org}}</ref> * '''Наоми Экки''' — ''доктор Кейтлин Корр:'' «шекарадан тыс» ғылыммен айналысатын ғалым әйел. The Hollywood Reporter басылымы оның кейіпкерін Элизабет Холмспен салыстырады.<ref name="Cast">{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Casts Naomi Ackie and Max Minghella in 'Clayface' Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2024 |шығарылым=December 12 |беттер=34–36 |сілтеме=https://hollywoodreporter.com}}</ref> * '''Макс Мингелла''' — ''Джон Боррелли:'' Готэм-Сити полициясында жұмыс істейтін және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив.<ref name="Cast"/><ref name="Budget"/> * '''Эдди Марсан''' — ''Фрэнк Фицпатрик:'' Мэтттің менеджері.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Eddie Marsan Joins the Cast of DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=8}}</ref> * '''Джессика Грандл''' == Өндірісі == === Идеясы === 2021 жылдың қаңтарында кинематографист Майк Флэнаган [[DC Comics]] баспасының комикстеріндегі «Клэйфейс» кейіпкері туралы фильм түсіргісі келетінін мәлімдеді. Оның ойынша, бұл жоба хоррор (қорқынышты фильм), триллер және трагедия жанрларының қосындысы болуы керек еді.<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=My Vision for DC's Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2021 |бет=45}}</ref> Флэнаган «Бэтмен» (1992—95) мультсериалының осы кейіпкер қатысатын «Искусство глины» атты эпизодтарының үлкен жанкүйері болатын.<ref>{{Кітап |автор=Inwood J. |тақырыбы=The History of Batman: The Animated Series |мекен=London |баспасы=Titan Books |жыл=2022 |бет=112}}</ref> Сол себепті ол DC Films компаниясында жұмыс істейтін продюсер Джон Бергпен кездесіп, «DC кеңейтілген әлемі» (DCEU) медиафраншизасы үшін осы және басқа да кейіпкерлер туралы «қорқынышты фильм үлгісіндегі» оқиға жасауды талқылады. Флэнаганның пікірінше, бұл келіссөздер «ешқандай нәтиже бермеді»,<ref>{{Мақала |автор=Couch A. |тақырыбы=Mike Flanagan on His Failed DC Pitch |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2021 |шығарылым=March 15 |беттер=12}}</ref> ал DC оның идеясын түсінбеді, бірақ сценарист жобаны «кез келген уақытта» қайта талқылауға дайын екенін білдірді.<ref>{{Кітап |автор=Graser M. |тақырыбы=Hollywood Directors and Comic Book Adaptation |мекен=New York |баспасы=Routledge |жыл=2021 |бет=89}}</ref> 2022 жылдың сәуірінде [[Warner Bros.]]-тың бас компаниясы саналатын Discovery, Inc. пен WarnerMedia бірігіп, Warner Bros. Discovery (WBD) конгломератын құрды, оның басшысы болып Дэвид Заслав тағайындалды. Жаңа компания DC Entertainment ішінде «қайта құру» жұмыстарын жүргізуді жоспарлады және Заслав [[Marvel Studios]] президенті Кевин Файги сияқты жаңа еншілес компанияның тізгінін ұстайтын адамды іздей бастады.<ref>{{Кітап |автор=Masters K. |тақырыбы=The Rise and Fall of Warner Bros. Discovery |мекен=New York |баспасы=Simon & Schuster |жыл=2023 |бет=142}}</ref> Сол жылдың қазан айында сценарист әрі режиссер Джеймс Ганн мен продюсер Питер Сафран жаңадан құрылған DC Studios компаниясының тең төрағалары және директорлары болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J., Safran P. |тақырыбы=The Future of DC Studios |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2022 |бет=5}}</ref> Қызметке кіріскеннен кейін бір апта өткен соң, олар «DC әлемі» (DCU) деп аталатын және «DC кеңейтілген әлемінің» «жұмсақ перезапуск» (жартылай қайта жүктелуі) болып табылатын жаңа франшизаның көпжылдық жоспарын жасауға кірісті.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Building the New DC Universe |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=18}}</ref> Ол уақытқа қарай Мэтт Ривз өз фильмі «Бэтмен» (2022) негізінде Бэтменнің жаулары, соның ішінде Глиноликий туралы спин-оффтар жасау мақсатында бірнеше режиссерлермен және сценаристермен келіссөздер жүргізіп қойған еді.<ref>{{Кітап |автор=Reeves M. |тақырыбы=The Batman Universe and Its Future expansion |мекен=New York |баспасы=Warner Bros. |жыл=2022 |бет=67}}</ref> «Бэтмен» және оның спин-оффтары «DC әлемінен» бөлек өмір сүріп, «DC Elseworlds» брендімен жарық көретін болды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=What is DC Elseworlds? |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2023 |бет=22}}</ref> 2023 жылдың наурызында Флэнаган мен оның серіктесі Тревор Мейси Ганн және Сафранмен кездесіп, өз жобаларын таныстырды. Олардың нұсқасында Глиноликий комикстердегідей дәстүрлі зұлым кейіпкер болмайды деп шешілді. Ол кезеңде Глиноликийдің «Бэтмен. 2-бөлім» (2027) фильмінде де көрінуі күтілген еді, алайда Флэнаган өз жобасының Ривздің туындыларына қатысы болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, бұл таспаның негізгі «DC әлемінің» бөлігі болатыны немесе «DC Elseworlds» брендімен шығатыны әлі белгісіз еді.<ref>{{Мақала |автор=Kit B. |тақырыбы=Inside the Transition at DC Studios |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |шығарылым=March 29 |беттер=14–16}}</ref> Флэнаган сол уақытта бұл жоба туралы жаңалықтарды «тек алыпқашпа әңгімелер» деп атаса,<ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=The Truth About the Clayface Project |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2023 |бет=25}}</ref> мамыр айында Америка сценаристер гильдиясының ереуіліне қатысып жатқандықтан, жоба үстінде жұмыс істемей жатқанын айтты.<ref>{{Кітап |автор=Vary A. |тақырыбы=The Writers Strike and Its Impact on Hollywood |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2023 |бет=26}}</ref> Тамыз айында Флэнаганның фильмнің сценарисі әрі режиссері атанғаны, ал Ривз, Ганн және Сафранның продюсер қызметіне кіріскені туралы ақпарат тарады.<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=New Creative Team Formed for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2023 |бет=27}}</ref> «DC әлемі» аясында бұл кейіпкер алғаш рет «Монстры-коммандос» (2024—25) мультсериалының бірінші маусымында бой көрсетті; кейіпкерді Алан Тьюдик дыбыстады (ол бұған дейін «Харли Квинн» мультсериалында оның басқа нұсқасын дыбыстаған).<ref>{{Кітап |автор=Tudyk A. |тақырыбы=Voicing Characters in the DCU |мекен=New York |баспасы=ComicBook |жыл=2024 |бет=28}}</ref> 2024 жылдың желтоқсанында DC Studios негізгі «DC әлеміне» кіретін «Клэйфейс» атты фильмнің өндірісі басталғанын ресми түрде растады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Slate Announcement: December 2024 |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=29}}</ref> Ганның айтуынша, ол бастапқыда бұл кейіпкер туралы фильм түсіруді жоспарламаған, бірақ Флэнаганның идеясы мен сценарийдің алғашқы нұсқалары оның ойын өзгерткен.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Why Clayface Convinced Me |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=30}}</ref> Түсірілім жұмыстарын 2025 жылы бастау жоспарланды, ал студия режиссер іздеуге кірісті. Себебі Флэнаганның өзі «Изгоняющий дьявола» (Шайтанды қуушы) фильмдер сериясының перезапускісімен және «Кэрри» мини-сериалымен бос болмайтын болды.<ref name="Cast"/><ref>{{Кітап |автор=Flanagan M. |тақырыбы=Upcoming Projects: Carrie and The Exorcist |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline |жыл=2024 |бет=24}}</ref> Жоба жарияланғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, студия премьера күнін 2026 жылдың 11 қыркүйегіне белгіледі және Ганн, Сафран, Ривз, сондай-ақ Линн Харрис туындының продюсерлері болатынын растады.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> Жобаның бюджеті шамамен 40 миллион долларды құрайды.<ref name="Budget"/><ref name="Budget"/> Сафран фильмнің манерлі стильде түсірілмейтінін айтып, оны «Муха» (1986) қорқынышты фильмімен салыстырды.<ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Clayface is a Body Horror Movie Like The Fly |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2024 |бет=33}}</ref> === Түсірілімге дайындық === 2024 жылдың соңында DC Studios режиссерлік орыннан Х. А. Байонаны көргісі келді.<ref name="THR_Horror">{{Мақала |автор=Couch A., Kit B. |тақырыбы=Inside DC Studios' Plans for 'Clayface' Horror Movie |басылым=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |шығарылым=February 18 |беттер=12–14}}</ref> 2025 жылдың 17 ақпанында басталған аптада студия әлеуетті режиссерлерге прослушивание (тыңдау) өткізді, олардың арасында Джеймс Уоткинс те болды. Ол уақытқа қарай кастинг жұмыстары басталып кеткен еді және қоюшы режиссер қызметке алынған сәттен бастап бірден жұмысқа кірісуі жоспарланды.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A., Kroll J. |тақырыбы=James Watkins Emerges as Frontrunner to Direct DC's 'Clayface' |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2025 |шығарылым=February 19}}</ref><ref name="THR_Horror"/> Deadline Hollywood журналистері Энтони Д’Алессандро мен Джастин Кролл мүмкін болатын режиссерлердің қатарында Джефф Уодлоудың да бар екенін хабарлады, бірақ The Hollywood Reporter басылымынан Аарон Коуч пен Борис Кит студияның Уодлоудың кандидатурасын ешқашан қарамағанын мәлімдеді. Олардың қоса айтуынша, бюджеттің аздығына байланысты түсірілім үшін Солтүстік Америкадағы алаңдар қарастырылуда, ал DC Studios-тың қалған жобалары Ұлыбританияда түсіріліп жатыр. Материалда бұл фильм Сазбейненің түпнұсқалық нұсқасы туралы «голливудтық қорқынышты оқиға» (голливудская история ужасов) ретінде сипатталған.<ref name="THR_Horror"/> Фильмдегі оқиға Голливудта да, Готэм-Ситиде де өрбиді. Оңтүстік Калифорниядағы орман өрттеріне байланысты түсірілімнің Лос-Анджелесте өтетіні немесе өтпейтіні белгісіз болды.<ref name="Gunn_Update">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DCU Chapter One: Gods and Monsters Production Notes |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=24}}</ref> 20 ақпанда Уоткинс Ганнға жобаның қорытынды тұсаукесерін өткізді, ал келесі күні ол ресми келісімшарт әлі толық аяқталмағанына қарамастан, фильмнің режиссері ретінде жарияланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The Insider: James Watkins Set for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бірнеше күннен кейін Ганн мен Сафран Уоткинспен келіссөздер жүріп жатқанын, актерлерді іздеу басталғанын және жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» (Боги и монстры) деп аталатын алғашқы тарауының бөлігі болатынын растады. Түсірілімді 2025 жылдың ортасында бастау жоспарланды. Сафран бұл фильмді «Бэтменнің классикалық жауының "DC әлемінде" көргіміз келген шығу тегі туралы оқиғасы» деп атаса, Ганн оны боди-хоррор (дене түршігерлік хоррор) деп сипаттап, бұл жоба DC-ге қызықпайтын қорқынышты фильм сүйер қауымға ұнайды деген үмітін білдірді. Ол Алан Тьюдик Глиноликийді ойнамайтынын қосып өтті (бұған дейін Ганн актерлер өз кейіпкерлерін барлық жобаларда өздері бейнелейді деп мәлімдеген болатын), өйткені бұл рөл актер үшін франшизадағы «басты рөл» емес; ол үшін «Монстры-коммандос» туындысындағы Алекс Сарториус / Доктор Фосфор рөлі негізгі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/><ref name="THR_Horror"/><ref>{{Кітап |автор=Safran P. |тақырыбы=Horror Geeks and the New DCU Slate |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=42}}</ref> Ақпан айында журналист Джефф Снайдер Глиноликий рөліне екі актер қарастырылып жатқанын, оның бірі Дэниел Рэдклифф екенін хабарлады;<ref name="Sneider_Radcliffe">{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Casting Rumors and Scoops |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=5}}</ref> алайда Ганн Рэдклиффке қатысты бұл ақпаратты теріске шығарды.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Debunking Rumors: Daniel Radcliffe is Not Clayface |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=2}}</ref> Бір айдан кейін Снайдер басқа бір сценаристің Флэнаганның сценарийіне түзетулер енгізіп жатқанын хабарлады.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Rewrites for Clayface Movie |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=11}}</ref> Сәуір айында түсірілімнің басталу күні қазан айына ауыстырылды,<ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=DC Studios Shifts Production Calendars |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=19}}</ref> ал мамырда сценарийді қайта жазып шығумен Хуссейн Амини айналысып жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Hossein Amini to Rewrite DC Studios' Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Флэнаган жобадан кеткенін растап, Уоткинстің «бәрін өз қалауынша жасағанын» қалайтынын, бірақ фильм оның алғашқы идеясына адал болып қалады деп үміттенетінін айтты.<ref>{{Мақала |автор=Inwood J. |тақырыбы=Mike Flanagan Reflects on Leaving DC's Clayface |басылым=Total Film |жыл=2025 |шығарылым=May 22 |беттер=45}}</ref> Маусымның басында басты рөлге негізгі үміткерлер ретінде Джордж Маккей, Том Блайт, Джек О’Коннелл және Лео Вудалл қаралды,<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Four Actors Circle Clayface Role |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=15}}</ref> алайда Ганн мен Сафран тек осылармен ғана шектелуге дайын болмай, іздеу ауқымын кеңейтуді ұйғарды.<ref name="Budget"/> Айдың ортасында Ганн «ұзақ әрі мұқият іздеуден кейін» Глиноликий рөліне Том Рис Харристің бекітілгенін жариялады.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Welcoming Tom Rhys Harries to the DCU |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=1}}</ref> Ол уақытқа қарай Амини сценарийдің бірнеше нұсқасын жазып бітірген еді,<ref name="Amini_Script">{{Кітап |автор=Amini H. |тақырыбы=Clayface: Final Shooting Script Drafts |мекен=London |баспасы=Warner Bros. |жыл=2025 |бет=88}}</ref> ал Ганн бұл баяғы Флэнаганның кішігірім өзгерістері бар сол баяғы хикаясы екенін айтты.<ref>{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=Story Continuity in the New Franchise |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2025 |бет=5}}</ref> Жобаның «R» (кәмелетке толғандарға арналған) жас ерекшелігі рейтингін алуы жоспарлануда.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=R-Rated Superhero Movies on the Rise |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2025 |бет=22}}</ref> Сондай-ақ, комикстерде Глиноликийдің екінші нұсқасы болып табылатын Мэтт Хейгеннің де фильмде бой көрсетуі күтілуде.<ref>{{Кітап |автор=Johnston P. |тақырыбы=The Many Faces of Clayface: From Comic Book to Screen |мекен=San Diego |баспасы=Comic-Con Magazine |жыл=2025 |бет=34}}</ref> Түсірілім Англиядағы ''Warner Bros. Studios Leavesden'' алаңында орналасқан DC Studios павильонында өтеді деп шешілді.<ref name="Amini_Script"/><ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Leavesden Studios Welcomes DC's Clayface Production |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=16}}</ref> Шілде айына қарай түсірілімнің басталуы тамызға ауыстырылды.<ref>{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=Production Starts Shift for Key Summer Projects |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=7}}</ref> 14 шілдеде басталған аптада Англияда басты әйел рөліне кастинг сынақтары өтті. Негізгі үміткер Наоми Экки болды, ал онымен келіссөздер келесі аптаға жоспарланды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Naomi Ackie Leads Female Role Casting |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=21}}</ref><ref>{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Naomi Ackie in Talks for Lead Role in Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=4}}</ref> Бір айдан кейін оның Глиноликийді жаратқан ғалым әйелді ойнайтыны және Эккидің кейіпкерімен кездесіп жүрген детектив рөлін иеленген Макс Мингелламен келіссөздер жүріп жатқаны туралы ақпарат пайда болды.<ref name="Cast"/> Фильмнің қоюшы суретшісі болып Джеймс Прайс тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=James Price Set as Production Designer for Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=12}}</ref> === Түсірілім === Фильмнің түсірілім жұмыстары 2025 жылдың 31 тамызында<ref name="Filming_Start">{{Кітап |автор=Kroll J. |тақырыбы=DC's Clayface Begins Filming in Liverpool Under Working Title |мекен=Los Angeles |баспасы=Deadline Hollywood |жыл=2025 |бет=1}}</ref> «Коринфтіктер» (англ. ''Corinthians'') деген жұмыс атауымен басталды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Project Corinthians Revealed |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2025 |бет=3}}</ref> Қоюшы оператор болып «DC әлемінің» басқа бір туындысы — «Супергёрл» (2026) фильмін де түсірген Роб Харди тағайындалды.<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=Rob Hardy Set as Cinematographer for DCU's Supergirl and Clayface |мекен=London |баспасы=Variety |жыл=2025 |бет=14}}</ref> Бастапқыда түсірілім сол жылдың көктемінде немесе жазында,<ref name="Gunn_Update"/> кейінірек қазан айында басталады деп жоспарланған болатын.<ref name="THR_Horror"/> Натурлық (ашық аспан астындағы) түсірілімдер кезінде «Бэтмен» фильмінің де кейбір сахналары түсірілген Ливерпуль қаласының орталығында жүргізілді.<ref name="Marsan_Cast">{{Кітап |автор=Kit B. |тақырыбы=Eddie Marsan Joins Clayface as Filming Moves to Liverpool |мекен=Los Angeles |баспасы=The Hollywood Reporter |жыл=2025 |бет=10}}</ref> Мерсисайд графтығының бұрынғы бас полиция басқармасының ғимаратына Готэмнің көліктері орналастырылды.<ref>{{Мақала |автор=Jones P. |тақырыбы=Gotham City Transport Spotted at Former Merseyside Police HQ |басылым=Liverpool Echo |жыл=2025 |шығарылым=September 2 |беттер=5}}</ref> Түсірілімнің алғашқы күні сахналар Дерби-скверде өтті, онда Елизавета II атындағы сот ғимараты Готэм ауруханасының рөлін атқарды.<ref name="Filming_Start"/> Норт-Джон-стрит көшесінің бір бөлігі Готэм доктарына айналса,<ref name="Marsan_Cast"/> Ливерпульдің Орталық кітапханасы Готэм-Ситидің Қылмыстық істер жөніндегі сот ғимараты ретінде қолданылды.<ref name="Budget"/> Дәл осы уақытта актерлер құрамына Эдди Марсан қосылды.<ref name="Marsan_Cast"/> Сондай-ақ, негізгі жұмыстар Ливсдендегі ''Warner Bros. Studios'' павильондарында да жүргізілді.<ref name="Amini_Script"/> == Премьера == «Клэйфейс» фильмі АҚШ прокаттарына 2026 жылдың 23 қазанында шықты.<ref name="Release_Date">{{Кітап |автор=Gunn J. |тақырыбы=DC Studios Official Release Calendar Adjustments |мекен=Burbank |баспасы=DC Studios |жыл=2026 |бет=2}}</ref> Бастапқыда туындының премьерасы 11 қыркүйекке жоспарланған еді,<ref>{{Кітап |автор=Variety Staff |тақырыбы=DC Studios Schedules Clayface for September 2026 |мекен=Los Angeles |баспасы=Variety |жыл=2024 |бет=31}}</ref> бірақ 2026 жылдың ақпанында релизді Хэллоуин мерекесіне орайластыру мақсатында қазан айына ауыстыру туралы шешім қабылданды.<ref>{{Кітап |автор=Sneider J. |тақырыбы=The InSneider: Halloween Release for Clayface |мекен=Los Angeles |баспасы=The InSneider |жыл=2026 |бет=1}}</ref> Жоба «DC әлемінің» «Құдайлар мен құбыжықтар» деп аталатын алғашқы тарауының ресми бөлігі болып табылады.<ref name="Gunn_Update"/> == Қабылдануы == === Кассалық түсімдер === Болжамдар бойынша, «Клэйфейс» фильмі Солтүстік Америкадағы 3400 кинотеатрда алғашқы уик-эндте (демалыс күндері) 25—35 миллион АҚШ долларын, ал халықаралық нарықта 20—25 миллион доллар жинауы тиіс.<ref name="BoxOffice_Pro">{{Кітап |автор=Meadows A. |тақырыбы=Box Office Tracking: Clayface Long-Range Predictions |мекен=New York |баспасы=Box Office Pro |жыл=2026 |бет=12}}</ref> 22 қазан, бейсенбі күнгі алдын ала кешкі көрсетілімдерде фильм 3,5 миллион доллар табыс тапты.<ref>{{Мақала |автор=D'Alessandro A. |тақырыбы=Clayface Conjures $3.5M in Thursday Previews |басылым=Deadline Hollywood |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> === Бағалаулар === Рецензиялар жинақталатын Rotten Tomatoes веб-сайтында фильм 164 пікірдің негізінде 76 % мақұлдау рейтингіне ие болды (орташа бағасы — 6,6/10). Критиктердің ортақ консенсусында былай делінген: «"Клэйфейс" DCU ішінен өзіне тән ерекше орын таба отырып, сонымен бірге классикалық "боди-хоррор" жанрындағы бірқатар туындыларды еске түсіреді. Оқиға бірден ширыға қоймаса да, соңында жиіркенішті әрі зор қанағат сезімін сыйлайтын кек алу туралы триллерге айналады». Metacritic сайтында фильм 44 рецензия негізінде 100-ден 59 орташа балл алды, бұл «аралас немесе орташа пікірлер» деген критерийге сәйкес келеді. CinemaScore сауалнамасына қатысқан көрермендер фильмге «A+»-тан «F»-ке дейінгі шкала бойынша «A−» деген орташа баға берді.<ref>{{Кітап |автор=Barnes B. |тақырыбы=CinemaScore Results for the Weekend |мекен=New York |баспасы=The New York Times |жыл=2026 |бет=5}}</ref> IGN басылымынан Джим Вейвода таспаға 10-нан 7 ұпай беріп, бұл фильмнен ләззат алу үшін қарапайым көрерменге Бэтменнің лорын (тарихын) білу міндетті емес, тек «жиіркенішті сәттерге төтеп беретін шыдамдылық керек» деп жазды. Оның пікірінше, Том Рис Харристің сенімді ойыны адамның құбыжыққа айналу процесіне иландыра біледі.<ref>{{Мақала |автор=Vejvoda J. |тақырыбы=Clayface Review: A Gross and Satisfying DCU Entry |басылым=IGN |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=7}}</ref> The A.V. Club-тан Джесси Хессенгер туындыға «B−» рейтингін беріп, оны «Universal монстрларының» сиквелдері рухындағы дүние ретінде қабылдау керектігін атап өтті. Критик бұл таспаны Sony-дің Өрмекші-адам әлемімен салыстырды: оның айтуынша, ол компания бірнеше рет Өрмекші-адамның қорқынышты зұлымдарын көрсетуге негіз дайындағанымен, соңында кенеттен шегініп, оларды антиқаһарманға айналдырып жіберетін. Ал Уоткинс пен Флэнаган бұл әдіске бармай, өз кейіпкерін сырт келбеті мен адамдық әлсіздігі салдарынан оқшауланып қалған, әрі аянышты, әрі қатыгез құбыжық күйінде қалдырғанын баса айтты.<ref>{{Мақала |автор=Hassenger J. |тақырыбы=Clayface Embraces Real Monster Movie Vibes |басылым=The A.V. Club |жыл=2026 |шығарылым=October 23}}</ref> The Guardian-нан Бенджамин Ли фильмді 5 жұлдыздан 2 жұлдызға бағалап, таспаны танымал емес кейіпкер арқылы ақша табудың сәтсіз әрекеті деп атады. Ол операторлық жұмыс пен жарықтандыруды сынға алып, туындының Веном, Халк, Джокер және Мистиктің түсініксіз қосындысына ұқсайтын, кек алу туралы таптаурын (шаблонды) триллер екенін атап өтті.<ref>{{Мақала |автор=Lee B. |тақырыбы=Clayface Review: A Muddy and Mishandled Character Study |басылым=The Guardian |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=2}}</ref> Variety-ден Гай Лодж фильмді «бір рет көруге жарайтын, жағымды әрі қарапайым туынды» ретінде қабылдап, әсіресе тұтасып өскен қабақтар мен маникюр қайшысы қолданылатын сахнаны жоғары бағалады және бұл эпизод көрермендердің түсіне әлі талай айлар бойы кіретінін ескертті.<ref>{{Мақала |автор=Lodge G. |тақырыбы=Clayface Review: Body Horror Meets Comic Book Lore |басылым=Variety |жыл=2026 |шығарылым=October 23 |беттер=5}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:DC Studios фильмдері]] rpgsa6288j3qdb16xepjb3bmdxa7q9m 3 789375 3688062 2026-10-29T05:02:47Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688062 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ұлпан, Қанат}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 10:02, 2026 ж. қазанның 29 (+05) ba5ocbkk3dbpevhpaubz28hp605szvy 3 789376 3688063 2026-10-29T05:03:30Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688063 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Сәкенова Толғанай}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:03, 2026 ж. қазанның 29 (+05) jbtp7gahiol8hc238yb271xbkmt7qfm 3 789377 3688064 2026-10-29T05:04:18Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688064 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Севара Наджимова}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 10:04, 2026 ж. қазанның 29 (+05) 6iap99pt064zd2ftmdnbg1rlh96n8yt 3 789378 3688065 2026-10-29T05:05:22Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688065 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Назгуль Жексембаева}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:05, 2026 ж. қазанның 29 (+05) s27su0y6iwzwqhjd5efgublgivi2q0i 3 789379 3688066 2026-10-29T05:05:37Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688066 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Үмітхан}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 10:05, 2026 ж. қазанның 29 (+05) rfaja447jb4ru7hga56yi68ito6wczt 3 789380 3688067 2026-10-29T05:05:38Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688067 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Жадикбаева Арайлым}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 10:05, 2026 ж. қазанның 29 (+05) 4p0zv13zptxyrwui4pokw466c88nd2i 3 789381 3688068 2026-10-29T05:07:45Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688068 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=BakytbekovaUlzhan}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 10:07, 2026 ж. қазанның 29 (+05) rxc0r0th4ivd6gl4uqcyi6ahcfvdfhj 3 789382 3688072 2026-10-29T05:13:11Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688072 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Аукушева Сымбат Равильқызы}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 10:13, 2026 ж. қазанның 29 (+05) bsofp4413iew270bfk931jfpw27aj3s 3 789383 3688073 2026-10-29T05:14:54Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688073 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Аяжан Кабдуллина}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 10:14, 2026 ж. қазанның 29 (+05) 1v96r6b8r5p0kz4b6h52l0ba0j8lx6z 3 789384 3688076 2026-10-29T05:19:43Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688076 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Амина67}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 10:19, 2026 ж. қазанның 29 (+05) 437ab8opencmt0h6t7v4wto5lthkds2 3 789385 3688077 2026-10-29T05:20:01Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688077 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Сайлаубекова}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 10:20, 2026 ж. қазанның 29 (+05) 96e01xywwx8yvs90wxbps1zhtq6kozs 3 789386 3688078 2026-10-29T05:20:47Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688078 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Muratovaaa}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 10:20, 2026 ж. қазанның 29 (+05) 4la0y3v0i82ng2v66sgtn14x6s3ndkm 3 789387 3688079 2026-10-29T05:21:30Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688079 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Уланская}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 10:21, 2026 ж. қазанның 29 (+05) lwf7newypbctiw96dxfguzsjsmaexwg 3 789388 3688080 2026-10-29T05:21:54Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688080 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Калымканова Гульназ}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 10:21, 2026 ж. қазанның 29 (+05) kv14gxoi9a1vkqrpvwu16kf8fy3ngfy 0 789389 3688110 2026-10-29T05:46:41Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен.... 3688110 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] h9g105kuvdswq3xpiob6aj5xlkuaffq 3688118 3688110 2026-10-29T05:50:00Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688118 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] pjerlrh5zuvppbp0d5mj0fxjibxjyp8 3688129 3688118 2026-10-29T05:54:45Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688129 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы көпірлер туралы аңыздар мен деректер == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] sywtv09gtljtxlzf4o4gj6rrwgvbp5t 3688134 3688129 2026-10-29T05:57:20Z Мағыпар 100137 /* Аймақтағы көпірлер туралы аңыздар мен деректер */ толықтыру 3688134 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы көпірлер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал - Муктадир биллахтың елшісі Ибн Фадлан Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] nvwb0e5if2t6s5qz53s0413cr9f0ve6 3688136 3688134 2026-10-29T06:00:40Z Мағыпар 100137 /* Аймақтағы көпірлер туралы аңыздар мен деректер */ толықтыру 3688136 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы көпірлер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал - Муктадир биллахтың елшісі Ибн Фадлан Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі Ибн - Батута еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша Асан Қайғы бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] qnrp2p3kvqih44ckkixu2uwgz2t24yi 3688137 3688136 2026-10-29T06:03:23Z Мағыпар 100137 /* Аймақтағы көпірлер туралы аңыздар мен деректер */ 3688137 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы көпірлер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал - Муктадир биллахтың елшісі Ибн Фадлан Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі Ибн - Батута еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша Асан Қайғы бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] 0pccd5we07b4ujzxbud1cgirkkfiv4v 3688147 3688137 2026-10-29T06:11:02Z Мағыпар 100137 /* Аймақтағы көпірлер туралы аңыздар мен деректер */ толықтыру 3688147 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы көпірлер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн-Батута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] fwdcfnxek2v580w2tt0i6lgpohfn17u 3688153 3688147 2026-10-29T06:18:47Z Мағыпар 100137 /* Аймақтағы көпірлер туралы аңыздар мен деректер */ толықтыру 3688153 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдермен көпірлер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн-Батута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін қазақтар мазарлар салуға бұзып алған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] jocgy16mc90boxwec8bu1bnuz28wnc0 3688160 3688153 2026-10-29T06:24:20Z Мағыпар 100137 /* Аймақтағы өткелдермен көпірлер туралы аңыздар мен деректер */ 3688160 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдермен көпірлер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн-Батута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] 96911ifpcbwz3yczugg183h7x7l1orx 3688162 3688160 2026-10-29T06:26:37Z Мағыпар 100137 /* Аймақтағы өткелдермен көпірлер туралы аңыздар мен деректер */ толықтыру 3688162 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдермен көпірлер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн-Батута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] c1hteftivznd2qv7giwu0zmwg7dxkop 3688165 3688162 2026-10-29T06:28:35Z Мағыпар 100137 /* Аймақтағы өткелдермен көпірлер туралы аңыздар мен деректер */ 3688165 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдермен көпірлер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн-Батута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] lou0l3uidqpbsek46op1986a0i3lvd4 3688167 3688165 2026-10-29T06:29:40Z Мағыпар 100137 /* Аймақтағы өткелдермен көпірлер туралы аңыздар мен деректер */ 3688167 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн-Батута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] 4sfo266u3r8p5lb1scv6b6wfjsm5bhe 3688170 3688167 2026-10-29T06:36:45Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Атырау облысы тарихы|Атырау облысы тарихы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3688170 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн-Батута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] k9amovz26b79utdrkkvqxfni2wxriay 3688171 3688170 2026-10-29T06:37:56Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688171 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн-Батута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] q8a6nnqqkgpbp5v6ir3k5dcgm7d3yuu 3688172 3688171 2026-10-29T06:39:48Z Мағыпар 100137 /* Гурьев көпірлері */ толықтыру 3688172 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн-Батута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 08botpsa6fex8r105v4i9198uo10hpq 3688176 3688172 2026-10-29T06:44:07Z Мағыпар 100137 /* Гурьев көпірлері */ толықтыру 3688176 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн-Батута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] bdeo1jxw6meu9pr5i60nbutr2olcb91 3688178 3688176 2026-10-29T06:49:13Z Мағыпар 100137 /* Гурьев көпірлері */ толықтыру 3688178 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн-Батута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 67np35qvdxkpmap3unb5oa0oorjnra7 3688179 3688178 2026-10-29T06:51:51Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688179 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] ai206lzzz5brpdvbbqfgbtpoahmjmao 3688180 3688179 2026-10-29T06:55:34Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688180 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == 1965 жылы 28 тамызда [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір салынып, пайдалануға берілді. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Символикалық рөлі Европа мен Азияны жалғастырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] hpsdu60opevgszjr6r1l9rwz3cg2xpf 3688181 3688180 2026-10-29T06:57:34Z Мағыпар 100137 /* Атырау қаласының көпірлері */ толықтыру 3688181 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == 1965 жылы 28 тамызда [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір салынып, пайдалануға берілді. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Символикалық рөлі Европа мен Азияны жалғастырады. Қаланың солтүстік бөлігінде [[1985 жыл]]ы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. [[Сурет:Атырау көпірлері.jpg|thumb|right|350px|[[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын жалғайтын автомобиль және жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер]] [[2001 жыл]]ы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген. [[2008 жыл]]ы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] qxgarbfexryni53gxnf6dx7ldjmrl6e 3688184 3688181 2026-10-29T07:02:23Z Мағыпар 100137 /* Атырау қаласының көпірлері */ толықтыру 3688184 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == 1965 жылы 28 тамызда [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір салынып, пайдалануға берілді. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Символикалық рөлі Европа мен Азияны жалғастырады. Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар.<ref>{{cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/Atyrau_bridge_opening_salary/1784299.html|title=Атырау қаласындағы көпірдің тұсаукесері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] am4tatfwpzssvt8sru8hyna6waxytqa 3688198 3688184 2026-10-29T07:10:13Z Мағыпар 100137 /* Атырау қаласының көпірлері */ толықтыру 3688198 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Көпір қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар.<ref>{{cite web|url=https://rus.azattyq.org/a/Atyrau_bridge_opening_salary/1784299.html|title=Атырау қаласындағы көпірдің тұсаукесері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] n1fv1raqh8dfrls8upnxeb6ohev8su9 3688200 3688198 2026-10-29T07:10:59Z Мағыпар 100137 /* Атырау қаласының көпірлері */ 3688200 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Көпір қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 2vwqxjpk9jobmlw4d5tjbv7zqksr90c 3688204 3688200 2026-10-29T07:17:11Z Мағыпар 100137 /* Атырау қаласының көпірлері */ дереккөз 3688204 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 26jo9qxrfb6qpyl6ucmn8cyzjt38ql3 3688206 3688204 2026-10-29T07:21:54Z Мағыпар 100137 /* Атырау қаласының көпірлері */ дереккөз 3688206 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Көпір жаяу жүру үшін және толық салмағы 12 тоннаға дейінгі арнайы автомобильдердің бір-бірден жүруіне арналған. Өзеннің сол жақ алқабы жеті аралық эстакадамен жабылған, оң жағалауында – екі аралық эстакада, өзен арнасының үстінен – аспалы үш аралық құрылым. Бұл Қазақстандағы жалғыз ванталы жаяу жүргіншілер көпірі. Кешен заманауи материалдар мен технологияларды пайдалана отырып, монолитті темір бетоннан салынды. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 86ktihyj17dsx5k3uspamq8mxnw7h4u 3688214 3688206 2026-10-29T07:52:34Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688214 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Көпір жаяу жүру үшін және толық салмағы 12 тоннаға дейінгі арнайы автомобильдердің бір-бірден жүруіне арналған. Өзеннің сол жақ алқабы жеті аралық эстакадамен жабылған, оң жағалауында – екі аралық эстакада, өзен арнасының үстінен – аспалы үш аралық құрылым. Бұл Қазақстандағы жалғыз ванталы жаяу жүргіншілер көпірі. Кешен заманауи материалдар мен технологияларды пайдалана отырып, монолитті темір бетоннан салынды. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Атырау облысының көпірлері == Махамбет ауданындағы көпір — Жайық өзенінің Махамбет ауданы аумағында орналасқан, Еуропа мен Азияның жалғап тұрған көпір. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] ifxm27lxctivvesnsnup2snhhns671c 3688215 3688214 2026-10-29T07:53:17Z Мағыпар 100137 /* Атырау облысының көпірлері */ толықтыру 3688215 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Көпір жаяу жүру үшін және толық салмағы 12 тоннаға дейінгі арнайы автомобильдердің бір-бірден жүруіне арналған. Өзеннің сол жақ алқабы жеті аралық эстакадамен жабылған, оң жағалауында – екі аралық эстакада, өзен арнасының үстінен – аспалы үш аралық құрылым. Бұл Қазақстандағы жалғыз ванталы жаяу жүргіншілер көпірі. Кешен заманауи материалдар мен технологияларды пайдалана отырып, монолитті темір бетоннан салынды. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Атырау облысының көпірлері == Махамбет ауданындағы көпір — Жайық өзенінің Махамбет ауданы аумағында орналасқан, Еуропа мен Азияның жалғап тұрған көпір. Оның ұзындығы 860 метр, ені 13 метр, құрылысы 2014-2017 жылдар аралығында жүргізілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 66qkels9mx4pytfq4502jqsx9rjc23q 3688216 3688215 2026-10-29T07:54:14Z Мағыпар 100137 /* Атырау облысының көпірлері */ толықтыру 3688216 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Көпір жаяу жүру үшін және толық салмағы 12 тоннаға дейінгі арнайы автомобильдердің бір-бірден жүруіне арналған. Өзеннің сол жақ алқабы жеті аралық эстакадамен жабылған, оң жағалауында – екі аралық эстакада, өзен арнасының үстінен – аспалы үш аралық құрылым. Бұл Қазақстандағы жалғыз ванталы жаяу жүргіншілер көпірі. Кешен заманауи материалдар мен технологияларды пайдалана отырып, монолитті темір бетоннан салынды. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Атырау облысының көпірлері == Махамбет ауданындағы көпір — Жайық өзенінің Махамбет ауданы аумағында орналасқан, Еуропа мен Азияның жалғап тұрған көпір. Оның ұзындығы 860 метр, ені 13 метр, құрылысы 2014-2017 жылдар аралығында жүргізілген. Ол Атырау-Ақтөбе-Астрахань тас жолын жалғап, облыстың транзиттік әлеуетін арттыруға көмектесетін маңызды нысан. Ол арқылы тек Ресейден келетін жүктер ғана емес, Еуропаға және кері бағытта басқа елдердің тауарлары да өтеді. Көпір сонымен қатар өзеннің екі жағында орналасқан, жалпы саны 40 мыңға жуық адам тұратын он ауылдық округтің тұрғындарын байланыстырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] qsyfnhu6mhsmyshshbkajavs08fzz63 3688218 3688216 2026-10-29T07:57:35Z Мағыпар 100137 /* Атырау облысының көпірлері */ толықтыру 3688218 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Көпір жаяу жүру үшін және толық салмағы 12 тоннаға дейінгі арнайы автомобильдердің бір-бірден жүруіне арналған. Өзеннің сол жақ алқабы жеті аралық эстакадамен жабылған, оң жағалауында – екі аралық эстакада, өзен арнасының үстінен – аспалы үш аралық құрылым. Бұл Қазақстандағы жалғыз ванталы жаяу жүргіншілер көпірі. Кешен заманауи материалдар мен технологияларды пайдалана отырып, монолитті темір бетоннан салынды. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Атырау облысының көпірлері == Махамбет ауданындағы көпір — [[Жайық]] өзенінің [[Махамбет ауданы]] аумағында орналасқан, Еуропа мен Азияның жалғап тұрған көпір. Оның ұзындығы 860 метр, ені 13 метр, құрылысы 2014-2017 жылдар аралығында жүргізілген. Ол Атырау-Ақтөбе-Астрахань тас жолын жалғап, облыстың транзиттік әлеуетін арттыруға көмектесетін маңызды нысан. Ол арқылы тек Ресейден келетін жүктер ғана емес, Еуропаға және кері бағытта басқа елдердің тауарлары да өтеді. Көпір сонымен қатар өзеннің екі жағында орналасқан, жалпы саны 40 мыңға жуық адам тұратын он ауылдық округтің тұрғындарын байланыстырады. Индер ауданындағы көпір — [[Индербор]] кентіне кіре берістегі Жайық өзенінің Еуропа мен Азия бөлігін байланыстырып тұрған ұзындығы 634, ені 13 метрді құрайтын көпір. 2010 жылы пайдалануға берілген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] nkkcrt7sjrjfj8mqgfnbpt0hwhxyp2j 3688219 3688218 2026-10-29T08:03:59Z Мағыпар 100137 /* Атырау облысының көпірлері */ толықтыру 3688219 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Көпір жаяу жүру үшін және толық салмағы 12 тоннаға дейінгі арнайы автомобильдердің бір-бірден жүруіне арналған. Өзеннің сол жақ алқабы жеті аралық эстакадамен жабылған, оң жағалауында – екі аралық эстакада, өзен арнасының үстінен – аспалы үш аралық құрылым. Бұл Қазақстандағы жалғыз ванталы жаяу жүргіншілер көпірі. Кешен заманауи материалдар мен технологияларды пайдалана отырып, монолитті темір бетоннан салынды. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Атырау облысының көпірлері == Махамбет ауданындағы көпір — [[Жайық]] өзенінің [[Махамбет ауданы]] аумағында орналасқан, Еуропа мен Азияның жалғап тұрған көпір. Оның ұзындығы 860 метр, ені 13 метр, құрылысы 2014-2017 жылдар аралығында жүргізілген. Ол Атырау-Ақтөбе-Астрахань тас жолын жалғап, облыстың транзиттік әлеуетін арттыруға көмектесетін маңызды нысан. Ол арқылы тек Ресейден келетін жүктер ғана емес, Еуропаға және кері бағытта басқа елдердің тауарлары да өтеді. Көпір сонымен қатар өзеннің екі жағында орналасқан, жалпы саны 40 мыңға жуық адам тұратын он ауылдық округтің тұрғындарын байланыстырады. Индер ауданындағы көпір — [[Индербор]] кентіне кіре берістегі Жайық өзенінің Еуропа мен Азия бөлігін байланыстырып тұрған ұзындығы 634, ені 13 метрді құрайтын көпір. 2010 жылы пайдалануға берілген. Қызылқоға ауданындағы көпір — ұзындығы 54 метрді құрайды. Аудан орталығы мен Жангелдин, Жасқайрат, Көздіғара, Тасшағыл, Жамбыл, Қарабау ауылдық округтері және көршілес Индер ауданы арасындағы көлік қатынасын қалпына келтіруге мүмкіндік береді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 5bmfrc0q18ff48z7nyz8vgzqe2ptyvr 3688220 3688219 2026-10-29T08:05:06Z Мағыпар 100137 /* Атырау облысының көпірлері */ дереккөз 3688220 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Көпір жаяу жүру үшін және толық салмағы 12 тоннаға дейінгі арнайы автомобильдердің бір-бірден жүруіне арналған. Өзеннің сол жақ алқабы жеті аралық эстакадамен жабылған, оң жағалауында – екі аралық эстакада, өзен арнасының үстінен – аспалы үш аралық құрылым. Бұл Қазақстандағы жалғыз ванталы жаяу жүргіншілер көпірі. Кешен заманауи материалдар мен технологияларды пайдалана отырып, монолитті темір бетоннан салынды. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Атырау облысының көпірлері == Махамбет ауданындағы көпір — [[Жайық]] өзенінің [[Махамбет ауданы]] аумағында орналасқан, Еуропа мен Азияның жалғап тұрған көпір. Оның ұзындығы 860 метр, ені 13 метр, құрылысы 2014-2017 жылдар аралығында жүргізілген. Ол Атырау-Ақтөбе-Астрахань тас жолын жалғап, облыстың транзиттік әлеуетін арттыруға көмектесетін маңызды нысан. Ол арқылы тек Ресейден келетін жүктер ғана емес, Еуропаға және кері бағытта басқа елдердің тауарлары да өтеді. Көпір сонымен қатар өзеннің екі жағында орналасқан, жалпы саны 40 мыңға жуық адам тұратын он ауылдық округтің тұрғындарын байланыстырады. Индер ауданындағы көпір — [[Индербор]] кентіне кіре берістегі Жайық өзенінің Еуропа мен Азия бөлігін байланыстырып тұрған ұзындығы 634, ені 13 метрді құрайтын көпір. 2010 жылы пайдалануға берілген. Қызылқоға ауданындағы көпір — ұзындығы 54 метрді құрайды. Аудан орталығы мен Жангелдин, Жасқайрат, Көздіғара, Тасшағыл, Жамбыл, Қарабау ауылдық округтері және көршілес Индер ауданы арасындағы көлік қатынасын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://maqat-tynysy.kz/zhanalyqtar/qogam/kyzylkogada-zhaa-kpir-pajdalanuga-berildi.html|title=Қызылқоғада жаңа көпір пайдалануға берілді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] rcwqyeh69gg0aj8h5zo1hy13gfcjbbz 3688221 3688220 2026-10-29T08:13:55Z Мағыпар 100137 /* Атырау облысының көпірлері */ толықтыру 3688221 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Көпір жаяу жүру үшін және толық салмағы 12 тоннаға дейінгі арнайы автомобильдердің бір-бірден жүруіне арналған. Өзеннің сол жақ алқабы жеті аралық эстакадамен жабылған, оң жағалауында – екі аралық эстакада, өзен арнасының үстінен – аспалы үш аралық құрылым. Бұл Қазақстандағы жалғыз ванталы жаяу жүргіншілер көпірі. Кешен заманауи материалдар мен технологияларды пайдалана отырып, монолитті темір бетоннан салынды. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Атырау облысының көпірлері == Махамбет ауданындағы көпір — [[Жайық]] өзенінің [[Махамбет ауданы]] аумағында орналасқан, Еуропа мен Азияның жалғап тұрған көпір. Оның ұзындығы 860 метр, ені 13 метр, құрылысы 2014-2017 жылдар аралығында жүргізілген. Ол Атырау-Ақтөбе-Астрахань тас жолын жалғап, облыстың транзиттік әлеуетін арттыруға көмектесетін маңызды нысан. Ол арқылы тек Ресейден келетін жүктер ғана емес, Еуропаға және кері бағытта басқа елдердің тауарлары да өтеді. Көпір сонымен қатар өзеннің екі жағында орналасқан, жалпы саны 40 мыңға жуық адам тұратын он ауылдық округтің тұрғындарын байланыстырады. Құрманғазы ауданындағы көпір. Қиғаш өзені арқылы өтетін көпір — Ресейдің Астрахан облысы мен Қазақстанның Атырау облысын байланыстырады. Қиғаш өзенінің үстімен, Красный Яр ауылының маңында орналасқан. Көпір өткелінің жалпы ұзындығы 4 644 метрді құрайды, оның ішінде көпірдің өзі 371 метрге тең. Жобаның құны шамамен 362 миллион рубльді құрады, ал қаржыландыруды ресейлік және қазақстандық тараптар тең үлестермен жүзеге асырды. Көпірдің салынуы ауыр жүк көліктерімен тасымалданатын жүк көлемін үш есе арттыруға мүмкіндік береді. Индер ауданындағы көпір — [[Индербор]] кентіне кіре берістегі Жайық өзенінің Еуропа мен Азия бөлігін байланыстырып тұрған ұзындығы 634, ені 13 метрді құрайтын көпір. 2010 жылы пайдалануға берілген. Қызылқоға ауданындағы көпір — ұзындығы 54 метрді құрайды. Аудан орталығы мен Жангелдин, Жасқайрат, Көздіғара, Тасшағыл, Жамбыл, Қарабау ауылдық округтері және көршілес Индер ауданы арасындағы көлік қатынасын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://maqat-tynysy.kz/zhanalyqtar/qogam/kyzylkogada-zhaa-kpir-pajdalanuga-berildi.html|title=Қызылқоғада жаңа көпір пайдалануға берілді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] adh1byzgppedauabhni8dmwpvihxjqz 3688222 3688221 2026-10-29T08:15:17Z Мағыпар 100137 /* Атырау облысының көпірлері */ дереккөз 3688222 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Көпір жаяу жүру үшін және толық салмағы 12 тоннаға дейінгі арнайы автомобильдердің бір-бірден жүруіне арналған. Өзеннің сол жақ алқабы жеті аралық эстакадамен жабылған, оң жағалауында – екі аралық эстакада, өзен арнасының үстінен – аспалы үш аралық құрылым. Бұл Қазақстандағы жалғыз ванталы жаяу жүргіншілер көпірі. Кешен заманауи материалдар мен технологияларды пайдалана отырып, монолитті темір бетоннан салынды. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Атырау облысының көпірлері == Махамбет ауданындағы көпір — [[Жайық]] өзенінің [[Махамбет ауданы]] аумағында орналасқан, Еуропа мен Азияның жалғап тұрған көпір. Оның ұзындығы 860 метр, ені 13 метр, құрылысы 2014-2017 жылдар аралығында жүргізілген. Ол Атырау-Ақтөбе-Астрахань тас жолын жалғап, облыстың транзиттік әлеуетін арттыруға көмектесетін маңызды нысан. Ол арқылы тек Ресейден келетін жүктер ғана емес, Еуропаға және кері бағытта басқа елдердің тауарлары да өтеді. Көпір сонымен қатар өзеннің екі жағында орналасқан, жалпы саны 40 мыңға жуық адам тұратын он ауылдық округтің тұрғындарын байланыстырады. Құрманғазы ауданындағы көпір. Қиғаш өзені арқылы өтетін көпір — Ресейдің Астрахан облысы мен Қазақстанның Атырау облысын байланыстырады. Қиғаш өзенінің үстімен, Красный Яр ауылының маңында орналасқан. Көпір өткелінің жалпы ұзындығы 4 644 метрді құрайды, оның ішінде көпірдің өзі 371 метрге тең. Жобаның құны шамамен 362 миллион рубльді құрады, ал қаржыландыруды ресейлік және қазақстандық тараптар тең үлестермен жүзеге асырды. Көпірдің салынуы ауыр жүк көліктерімен тасымалданатын жүк көлемін үш есе арттыруға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://www.rzd-partner.ru/other/news/312157/?ysclid=mvt9hbqgjx851864503|title=Построен мост через реку Кигач|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Индер ауданындағы көпір — [[Индербор]] кентіне кіре берістегі Жайық өзенінің Еуропа мен Азия бөлігін байланыстырып тұрған ұзындығы 634, ені 13 метрді құрайтын көпір. 2010 жылы пайдалануға берілген. Қызылқоға ауданындағы көпір — ұзындығы 54 метрді құрайды. Аудан орталығы мен Жангелдин, Жасқайрат, Көздіғара, Тасшағыл, Жамбыл, Қарабау ауылдық округтері және көршілес Индер ауданы арасындағы көлік қатынасын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://maqat-tynysy.kz/zhanalyqtar/qogam/kyzylkogada-zhaa-kpir-pajdalanuga-berildi.html|title=Қызылқоғада жаңа көпір пайдалануға берілді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] i6c6oky6d0i9nsnrbaatdgt6iknq1p2 0 789390 3688144 2026-10-29T06:07:40Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[File:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ|Қоғамдық саябақтар]] бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[File:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] File:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис|Оа... 3688144 wikitext text/x-wiki [[File:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ|Қоғамдық саябақтар]] бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[File:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[File:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис|Оазисте]] бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> i72wt7vsh21lweqgu3btq56gqe0xq8t 3688145 3688144 2026-10-29T06:08:34Z 1nter pares 146705 3688145 wikitext text/x-wiki [[File:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ|Қоғамдық саябақтар]] бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[File:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[File:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис|Оазисте]] бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4kbj4bzfxfrsgef01mljubdxb4s5drm 3688146 3688145 2026-10-29T06:09:09Z 1nter pares 146705 /* */ 3688146 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} iusj7lvar9ckufwdqpsy7qc7e0q1us7 3688148 3688146 2026-10-29T06:13:21Z 1nter pares 146705 /* */ 3688148 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kc5unwa8nznl0ihho5qon4hvoc1jnwj 3688149 3688148 2026-10-29T06:14:17Z 1nter pares 146705 /* */ 3688149 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} jkq5ybd9844nyyr4thecat6zlr1zn6l 3688150 3688149 2026-10-29T06:14:43Z 1nter pares 146705 3688150 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6hudv1e36hua6jpsag67s01pkmgbj1d 3688156 3688150 2026-10-29T06:21:18Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3688156 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0bkfau7ls7t4ojms0j2hgxa2ke27aop 3688161 3688156 2026-10-29T06:26:31Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3688161 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} narmtpqbhwr5sh4fnsd96nx3p5fscmu 3688186 3688161 2026-10-29T07:04:19Z 1nter pares 146705 /* Канада */ 3688186 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lt3zuy569zyp96wauqvd64s7zh1aijz 3688194 3688186 2026-10-29T07:06:40Z 1nter pares 146705 /* Франция */ 3688194 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 399t4d9rsun24iibyzbydn61o6j7tsm 3688197 3688194 2026-10-29T07:08:26Z 1nter pares 146705 /* Ұлыбритания */ 3688197 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} m7y3uuo2sxie2egrdihly9dqlruvhxd 3688199 3688197 2026-10-29T07:10:52Z 1nter pares 146705 /* Ұлыбритания */ 3688199 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} erxgnmgccvwafktv93rsofdc9oiofvo 3688201 3688199 2026-10-29T07:12:48Z 1nter pares 146705 /* Ұлыбритания */ 3688201 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 7lh1fea8pjx0iba26chpxoenrinka1z 3688205 3688201 2026-10-29T07:18:57Z 1nter pares 146705 /* Ұлыбритания */ 3688205 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5l41g950ly86ygelclov83udslj2seq 3688207 3688205 2026-10-29T07:22:55Z 1nter pares 146705 /* Ұлыбритания */ 3688207 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cukhs9g0bfsh659o038uji3a1plyad0 3688242 3688207 2026-10-29T09:26:26Z 1nter pares 146705 /* Ұлыбритания */ 3688242 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9b59artqj858x0051dhkfma9oqwj442 3688246 3688242 2026-10-29T09:28:43Z 1nter pares 146705 /* Ұлыбритания */ 3688246 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Түрлері == Бос уақыттағы іс-әрекеттер өте бейресми әрі кездейсоқ әрекеттерден бастап, жоғары деңгейде ұйымдастырылған және ұзақ уақытқа созылатын қызмет түрлеріне дейін қамтиды. Олардың маңызды бөлігін адамның жеке қанағаттануы үшін, әдетте жүйелі түрде айналысатын [[әуестік]]тері құрайды. Мұндай іс-әрекеттер көбіне дағдыларды жетілдіру немесе белгілі бір жетістікке қол жеткізіп, оның мойындалуы арқылы қанағаттану сезімін тудырады. Кейде бұл жетістіктер белгілі бір өнім түрінде көрініс табады. Қоғам өзгерген сайын әуестік түрлерінің тізімі де үнемі өзгеріп отырады. Әлеуметтанушы Роберт Стеббинс<ref name=":0" /> адамның өмірінде маңызды орын алатын әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын әуестіктер мен іс-әрекеттерді ''байыпты бос уақыт'' деп сипаттайды. ''Байыпты бос уақыт тұжырымдамасы'' бос уақыттағы іс-әрекеттердің кең ауқымын үш негізгі санатқа бөліп қарастырады: күнделікті бос уақыт, байыпты бос уақыт және жобалық негіздегі бос уақыт.<ref>{{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = www.seriousleisure.net)|access-date = 18 February 2016}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kkdxouri7b51q3d1h9swboqcy1rppil 3688254 3688246 2026-10-29T09:33:15Z 1nter pares 146705 /* Түрлері */ 3688254 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Түрлері == Бос уақыттағы іс-әрекеттер өте бейресми әрі кездейсоқ әрекеттерден бастап, жоғары деңгейде ұйымдастырылған және ұзақ уақытқа созылатын қызмет түрлеріне дейін қамтиды. Олардың маңызды бөлігін адамның жеке қанағаттануы үшін, әдетте жүйелі түрде айналысатын [[әуестік]]тері құрайды. Мұндай іс-әрекеттер көбіне дағдыларды жетілдіру немесе белгілі бір жетістікке қол жеткізіп, оның мойындалуы арқылы қанағаттану сезімін тудырады. Кейде бұл жетістіктер белгілі бір өнім түрінде көрініс табады. Қоғам өзгерген сайын әуестік түрлерінің тізімі де үнемі өзгеріп отырады. Әлеуметтанушы Роберт Стеббинс<ref name=":0" /> адамның өмірінде маңызды орын алатын әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын әуестіктер мен іс-әрекеттерді ''байыпты бос уақыт'' деп сипаттайды. ''Байыпты бос уақыт тұжырымдамасы'' бос уақыттағы іс-әрекеттердің кең ауқымын үш негізгі санатқа бөліп қарастырады: күнделікті бос уақыт, байыпты бос уақыт және жобалық негіздегі бос уақыт.<ref>{{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = www.seriousleisure.net)|access-date = 18 February 2016}}</ref> === Байыпты бос уақыт === «Байыпты бос уақыт» — әуесқойлардың, белгілі бір іспен айналысуды ұнататын адамдардың немесе еріктілердің ... аса маңызды, қызықты әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын қызметпен жүйелі түрде айналысуы. Мұндай қызмет барысында ... қатысушылар бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастырады.<ref name=":1" /> Мысалы, пошта маркаларын жинау немесе қоғамдық пайдаланудағы сулы-батпақты аумақты күтіп ұстау. Байыпты бос уақытпен айналысатын адамдарды [[әуесқой]]лар, [[еріктілік|еріктілер]] және [[әуестік]]пен айналысушылар деп бөлуге болады. Олардың іс-әрекеттері күнделікті бос уақыттағы қарапайым әрекеттерден жоғары табандылықты, күш-жігерді, білім мен даярлықты талап етуімен, ұзақ мерзімді пайда әкелуімен және мұндай қызмет арқылы бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастыруға болатындығымен ерекшеленеді.<ref name=":0">{{Cite book | title = Serious Leisure – A Perspective for Out Time | last = Stebbins | first = Robert | publisher = Transaction Publishers | year = 2015 | isbn = 978-0-7658-0363-4 | location = New Brunswick, US }}</ref> Қазіргі кезде байыпты бос уақыттағы іс-әрекеттердің түрлері қарқынды түрде көбейіп келеді.<ref name=":0" /> Бұған дамыған қоғамдарда бос уақыттың, өмір сүру ұзақтығының және әл-ауқат деңгейінің артуы ықпал етуде. Интернет әуесқойлар мен белгілі бір іспен қызығушылық үшін айналысатын адамдардың өзара байланыс орнатуына, жасаған өнімдерін көрсетуіне және олармен бөлісуіне барған сайын кең мүмкіндіктер ұсынып отыр. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} mykeokzimgpn3kmnl4fpjjln0amoocu 3688256 3688254 2026-10-29T09:36:12Z 1nter pares 146705 /* Байыпты бос уақыт */ 3688256 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Түрлері == Бос уақыттағы іс-әрекеттер өте бейресми әрі кездейсоқ әрекеттерден бастап, жоғары деңгейде ұйымдастырылған және ұзақ уақытқа созылатын қызмет түрлеріне дейін қамтиды. Олардың маңызды бөлігін адамның жеке қанағаттануы үшін, әдетте жүйелі түрде айналысатын [[әуестік]]тері құрайды. Мұндай іс-әрекеттер көбіне дағдыларды жетілдіру немесе белгілі бір жетістікке қол жеткізіп, оның мойындалуы арқылы қанағаттану сезімін тудырады. Кейде бұл жетістіктер белгілі бір өнім түрінде көрініс табады. Қоғам өзгерген сайын әуестік түрлерінің тізімі де үнемі өзгеріп отырады. Әлеуметтанушы Роберт Стеббинс<ref name=":0" /> адамның өмірінде маңызды орын алатын әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын әуестіктер мен іс-әрекеттерді ''байыпты бос уақыт'' деп сипаттайды. ''Байыпты бос уақыт тұжырымдамасы'' бос уақыттағы іс-әрекеттердің кең ауқымын үш негізгі санатқа бөліп қарастырады: күнделікті бос уақыт, байыпты бос уақыт және жобалық негіздегі бос уақыт.<ref>{{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = www.seriousleisure.net)|access-date = 18 February 2016}}</ref> === Байыпты бос уақыт === «Байыпты бос уақыт» — әуесқойлардың, белгілі бір іспен айналысуды ұнататын адамдардың немесе еріктілердің ... аса маңызды, қызықты әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын қызметпен жүйелі түрде айналысуы. Мұндай қызмет барысында ... қатысушылар бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастырады.<ref name=":1" /> Мысалы, пошта маркаларын жинау немесе қоғамдық пайдаланудағы сулы-батпақты аумақты күтіп ұстау. Байыпты бос уақытпен айналысатын адамдарды [[әуесқой]]лар, [[еріктілік|еріктілер]] және [[әуестік]]пен айналысушылар деп бөлуге болады. Олардың іс-әрекеттері күнделікті бос уақыттағы қарапайым әрекеттерден жоғары табандылықты, күш-жігерді, білім мен даярлықты талап етуімен, ұзақ мерзімді пайда әкелуімен және мұндай қызмет арқылы бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастыруға болатындығымен ерекшеленеді.<ref name=":0">{{Cite book | title = Serious Leisure – A Perspective for Out Time | last = Stebbins | first = Robert | publisher = Transaction Publishers | year = 2015 | isbn = 978-0-7658-0363-4 | location = New Brunswick, US }}</ref> Қазіргі кезде байыпты бос уақыттағы іс-әрекеттердің түрлері қарқынды түрде көбейіп келеді.<ref name=":0" /> Бұған дамыған қоғамдарда бос уақыттың, өмір сүру ұзақтығының және әл-ауқат деңгейінің артуы ықпал етуде. Интернет әуесқойлар мен белгілі бір іспен қызығушылық үшін айналысатын адамдардың өзара байланыс орнатуына, жасаған өнімдерін көрсетуіне және олармен бөлісуіне барған сайын кең мүмкіндіктер ұсынып отыр. ==== Кітап оқу ==== 1900 жылдан кейін сауаттылық деңгейі артып, бос уақыт көбейген сайын кітап оқу кең таралған ермекке айналды. Кітапханаларда жаңа көркем әдебиет шығармаларына сұраныс жоғары болды.<ref>{{cite journal | author-link = Basil Cottle | last1 = Cottle | first1 = Basil | year = 1978 | title = Popular Reading And Our Public Libraries: The Abjured Prescription | journal = Library Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 222–227 | doi=10.1108/eb012677}}</ref> 1935 жылы [[Penguin Books]] баспасында [[Аллен Лейн]] (1902–1970) бастамашы болған арзан жұмсақ мұқабалы кітаптардың шығарылуы елеулі жаңалық болды. Алғашқы басылымдардың қатарында [[Эрнест Хемингуэй]] мен [[Агата Кристи]]дің романдары болды. Бұл кітаптар [[Woolworths (Ұлыбритания)|Woolworths]] сияқты арзан тауарлар сататын көптеген дүкенде төмен бағамен (әдетте алты пенске) сатылды. Penguin баспасы мәдени талғамы орташа деңгейдегі білімді орта тап оқырмандарына бағытталды. Ол америкалық жұмсақ мұқабалы кітаптарға тән төмен мәдени беделден аулақ болуға тырысты. Бұл кітаптар сериясы мәдени тұрғыдан өзін-өзі жетілдіру мен саяси білім алуға ықпал етуді көздеді. Көбіне Лейбористік партияны қолдайтын оқырмандарға арналған солшыл бағыттағы, өткір пікірталас тудыратын ''Penguin Specials'' басылымдары [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде кеңінен таралды.<ref>Nicholas Joicey, "A Paperback Guide to Progress: Penguin Books 1935–c. 1951." ''Twentieth Century British History'' 4#1 (1993): 25–56. [https://web.archive.org/web/20160421073425/http://tcbh.oxfordjournals.org/content/4/1/25.extract online]</ref> Алайда соғыс жылдарында баспалар мен кітап дүкендерінде қызметкерлер жетіспеді, сондай-ақ үлестіріліп берілетін қағаздың қатты тапшылығы байқалды. Бұл жағдай 1940 жылы Патерностер алаңына жасалған әуе шабуылынан кейін одан әрі қиындады: шабуыл салдарынан қоймалардағы 5 миллион кітап өртеніп кетті.<ref>Joseph McAleer, ''Popular Reading and Publishing in Britain: 1914–1950'' (1992).</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 24w1z5rm9lc33qot7cuonn2swfw8at1 3688271 3688256 2026-10-29T09:47:08Z 1nter pares 146705 /* Кітап оқу */ 3688271 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Түрлері == Бос уақыттағы іс-әрекеттер өте бейресми әрі кездейсоқ әрекеттерден бастап, жоғары деңгейде ұйымдастырылған және ұзақ уақытқа созылатын қызмет түрлеріне дейін қамтиды. Олардың маңызды бөлігін адамның жеке қанағаттануы үшін, әдетте жүйелі түрде айналысатын [[әуестік]]тері құрайды. Мұндай іс-әрекеттер көбіне дағдыларды жетілдіру немесе белгілі бір жетістікке қол жеткізіп, оның мойындалуы арқылы қанағаттану сезімін тудырады. Кейде бұл жетістіктер белгілі бір өнім түрінде көрініс табады. Қоғам өзгерген сайын әуестік түрлерінің тізімі де үнемі өзгеріп отырады. Әлеуметтанушы Роберт Стеббинс<ref name=":0" /> адамның өмірінде маңызды орын алатын әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын әуестіктер мен іс-әрекеттерді ''байыпты бос уақыт'' деп сипаттайды. ''Байыпты бос уақыт тұжырымдамасы'' бос уақыттағы іс-әрекеттердің кең ауқымын үш негізгі санатқа бөліп қарастырады: күнделікті бос уақыт, байыпты бос уақыт және жобалық негіздегі бос уақыт.<ref>{{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = www.seriousleisure.net)|access-date = 18 February 2016}}</ref> === Байыпты бос уақыт === «Байыпты бос уақыт» — әуесқойлардың, белгілі бір іспен айналысуды ұнататын адамдардың немесе еріктілердің ... аса маңызды, қызықты әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын қызметпен жүйелі түрде айналысуы. Мұндай қызмет барысында ... қатысушылар бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастырады.<ref name=":1" /> Мысалы, пошта маркаларын жинау немесе қоғамдық пайдаланудағы сулы-батпақты аумақты күтіп ұстау. Байыпты бос уақытпен айналысатын адамдарды [[әуесқой]]лар, [[еріктілік|еріктілер]] және [[әуестік]]пен айналысушылар деп бөлуге болады. Олардың іс-әрекеттері күнделікті бос уақыттағы қарапайым әрекеттерден жоғары табандылықты, күш-жігерді, білім мен даярлықты талап етуімен, ұзақ мерзімді пайда әкелуімен және мұндай қызмет арқылы бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастыруға болатындығымен ерекшеленеді.<ref name=":0">{{Cite book | title = Serious Leisure – A Perspective for Out Time | last = Stebbins | first = Robert | publisher = Transaction Publishers | year = 2015 | isbn = 978-0-7658-0363-4 | location = New Brunswick, US }}</ref> Қазіргі кезде байыпты бос уақыттағы іс-әрекеттердің түрлері қарқынды түрде көбейіп келеді.<ref name=":0" /> Бұған дамыған қоғамдарда бос уақыттың, өмір сүру ұзақтығының және әл-ауқат деңгейінің артуы ықпал етуде. Интернет әуесқойлар мен белгілі бір іспен қызығушылық үшін айналысатын адамдардың өзара байланыс орнатуына, жасаған өнімдерін көрсетуіне және олармен бөлісуіне барған сайын кең мүмкіндіктер ұсынып отыр. ==== Кітап оқу ==== 1900 жылдан кейін сауаттылық деңгейі артып, бос уақыт көбейген сайын кітап оқу кең таралған ермекке айналды. Кітапханаларда жаңа көркем әдебиет шығармаларына сұраныс жоғары болды.<ref>{{cite journal | author-link = Basil Cottle | last1 = Cottle | first1 = Basil | year = 1978 | title = Popular Reading And Our Public Libraries: The Abjured Prescription | journal = Library Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 222–227 | doi=10.1108/eb012677}}</ref> 1935 жылы [[Penguin Books]] баспасында [[Аллен Лейн]] (1902–1970) бастамашы болған арзан жұмсақ мұқабалы кітаптардың шығарылуы елеулі жаңалық болды. Алғашқы басылымдардың қатарында [[Эрнест Хемингуэй]] мен [[Агата Кристи]]дің романдары болды. Бұл кітаптар [[Woolworths (Ұлыбритания)|Woolworths]] сияқты арзан тауарлар сататын көптеген дүкенде төмен бағамен (әдетте алты пенске) сатылды. Penguin баспасы мәдени талғамы орташа деңгейдегі білімді орта тап оқырмандарына бағытталды. Ол америкалық жұмсақ мұқабалы кітаптарға тән төмен мәдени беделден аулақ болуға тырысты. Бұл кітаптар сериясы мәдени тұрғыдан өзін-өзі жетілдіру мен саяси білім алуға ықпал етуді көздеді. Көбіне Лейбористік партияны қолдайтын оқырмандарға арналған солшыл бағыттағы, өткір пікірталас тудыратын ''Penguin Specials'' басылымдары [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде кеңінен таралды.<ref>Nicholas Joicey, "A Paperback Guide to Progress: Penguin Books 1935–c. 1951." ''Twentieth Century British History'' 4#1 (1993): 25–56. [https://web.archive.org/web/20160421073425/http://tcbh.oxfordjournals.org/content/4/1/25.extract online]</ref> Алайда соғыс жылдарында баспалар мен кітап дүкендерінде қызметкерлер жетіспеді, сондай-ақ үлестіріліп берілетін қағаздың қатты тапшылығы байқалды. Бұл жағдай 1940 жылы Патерностер алаңына жасалған әуе шабуылынан кейін одан әрі қиындады: шабуыл салдарынан қоймалардағы 5 миллион кітап өртеніп кетті.<ref>Joseph McAleer, ''Popular Reading and Publishing in Britain: 1914–1950'' (1992).</ref> Романтикалық көркем әдебиет ерекше танымал болды, ал бұл жанрдағы жетекші баспа [[Mills & Boon]] еді.<ref>Joseph McAleer, ''Passion's fortune: the story of Mills & Boon'' (1999).</ref> Романтикалық қарым-қатынастар жыныстық пәктік қағидасына негізделіп бейнеленді. Бұл [[әлеуметтік консерватизм]]ді ғана емес, шығармалардың басты әйел кейіпкерлерінің өз өміріне қатысты дербестігін қалай сақтай алатынын да көрсетті.<ref>Nicola Humble, ''The Feminine Middlebrow Novel, 1920s to 1950s: Class, Domesticity, and Bohemianism'' (2001).</ref><ref>Alison Light, ''Forever England: femininity, literature and conservatism between the wars'' (1991).</ref> Шытырман оқиғалы журналдар, әсіресе [[DC Thomson]] баспасының басылымдары кеңінен танымал болды. Баспа ұл балалармен әңгімелесіп, олардың қандай шығармаларды оқығысы келетінін анықтау үшін елдің әртүрлі аймақтарына арнайы бақылаушылар жіберді. Журналдар мен кинода ұл балаларды ерекше қызықтырған сюжеттер қызықты әрі әділетті деп қабылданған соғыстарға қатысқан британдық сарбаздардың ерліктерін әсірелеп, тартымды етіп бейнелеуге негізделді.<ref>Ernest Sackville Turner, ''Boys Will Be Boys: The Story of Sweeney Todd, Deadwood Dick, Sexton Blake, Billy Bunter, Dick Barton et al.'' (3rd ed. 1975).</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 17nl0mu1zlpb6m0acyisnzb47gmjxj0 3688273 3688271 2026-10-29T09:49:34Z 1nter pares 146705 /* Кітап оқу */ 3688273 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Түрлері == Бос уақыттағы іс-әрекеттер өте бейресми әрі кездейсоқ әрекеттерден бастап, жоғары деңгейде ұйымдастырылған және ұзақ уақытқа созылатын қызмет түрлеріне дейін қамтиды. Олардың маңызды бөлігін адамның жеке қанағаттануы үшін, әдетте жүйелі түрде айналысатын [[әуестік]]тері құрайды. Мұндай іс-әрекеттер көбіне дағдыларды жетілдіру немесе белгілі бір жетістікке қол жеткізіп, оның мойындалуы арқылы қанағаттану сезімін тудырады. Кейде бұл жетістіктер белгілі бір өнім түрінде көрініс табады. Қоғам өзгерген сайын әуестік түрлерінің тізімі де үнемі өзгеріп отырады. Әлеуметтанушы Роберт Стеббинс<ref name=":0" /> адамның өмірінде маңызды орын алатын әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын әуестіктер мен іс-әрекеттерді ''байыпты бос уақыт'' деп сипаттайды. ''Байыпты бос уақыт тұжырымдамасы'' бос уақыттағы іс-әрекеттердің кең ауқымын үш негізгі санатқа бөліп қарастырады: күнделікті бос уақыт, байыпты бос уақыт және жобалық негіздегі бос уақыт.<ref>{{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = www.seriousleisure.net)|access-date = 18 February 2016}}</ref> === Байыпты бос уақыт === «Байыпты бос уақыт» — әуесқойлардың, белгілі бір іспен айналысуды ұнататын адамдардың немесе еріктілердің ... аса маңызды, қызықты әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын қызметпен жүйелі түрде айналысуы. Мұндай қызмет барысында ... қатысушылар бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастырады.<ref name=":1" /> Мысалы, пошта маркаларын жинау немесе қоғамдық пайдаланудағы сулы-батпақты аумақты күтіп ұстау. Байыпты бос уақытпен айналысатын адамдарды [[әуесқой]]лар, [[еріктілік|еріктілер]] және [[әуестік]]пен айналысушылар деп бөлуге болады. Олардың іс-әрекеттері күнделікті бос уақыттағы қарапайым әрекеттерден жоғары табандылықты, күш-жігерді, білім мен даярлықты талап етуімен, ұзақ мерзімді пайда әкелуімен және мұндай қызмет арқылы бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастыруға болатындығымен ерекшеленеді.<ref name=":0">{{Cite book | title = Serious Leisure – A Perspective for Out Time | last = Stebbins | first = Robert | publisher = Transaction Publishers | year = 2015 | isbn = 978-0-7658-0363-4 | location = New Brunswick, US }}</ref> Қазіргі кезде байыпты бос уақыттағы іс-әрекеттердің түрлері қарқынды түрде көбейіп келеді.<ref name=":0" /> Бұған дамыған қоғамдарда бос уақыттың, өмір сүру ұзақтығының және әл-ауқат деңгейінің артуы ықпал етуде. Интернет әуесқойлар мен белгілі бір іспен қызығушылық үшін айналысатын адамдардың өзара байланыс орнатуына, жасаған өнімдерін көрсетуіне және олармен бөлісуіне барған сайын кең мүмкіндіктер ұсынып отыр. ==== Кітап оқу ==== 1900 жылдан кейін сауаттылық деңгейі артып, бос уақыт көбейген сайын кітап оқу кең таралған ермекке айналды. Кітапханаларда жаңа көркем әдебиет шығармаларына сұраныс жоғары болды.<ref>{{cite journal | author-link = Basil Cottle | last1 = Cottle | first1 = Basil | year = 1978 | title = Popular Reading And Our Public Libraries: The Abjured Prescription | journal = Library Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 222–227 | doi=10.1108/eb012677}}</ref> 1935 жылы [[Penguin Books]] баспасында [[Аллен Лейн]] (1902–1970) бастамашы болған арзан жұмсақ мұқабалы кітаптардың шығарылуы елеулі жаңалық болды. Алғашқы басылымдардың қатарында [[Эрнест Хемингуэй]] мен [[Агата Кристи]]дің романдары болды. Бұл кітаптар [[Woolworths (Ұлыбритания)|Woolworths]] сияқты арзан тауарлар сататын көптеген дүкенде төмен бағамен (әдетте алты пенске) сатылды. Penguin баспасы мәдени талғамы орташа деңгейдегі білімді орта тап оқырмандарына бағытталды. Ол америкалық жұмсақ мұқабалы кітаптарға тән төмен мәдени беделден аулақ болуға тырысты. Бұл кітаптар сериясы мәдени тұрғыдан өзін-өзі жетілдіру мен саяси білім алуға ықпал етуді көздеді. Көбіне Лейбористік партияны қолдайтын оқырмандарға арналған солшыл бағыттағы, өткір пікірталас тудыратын ''Penguin Specials'' басылымдары [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде кеңінен таралды.<ref>Nicholas Joicey, "A Paperback Guide to Progress: Penguin Books 1935–c. 1951." ''Twentieth Century British History'' 4#1 (1993): 25–56. [https://web.archive.org/web/20160421073425/http://tcbh.oxfordjournals.org/content/4/1/25.extract online]</ref> Алайда соғыс жылдарында баспалар мен кітап дүкендерінде қызметкерлер жетіспеді, сондай-ақ үлестіріліп берілетін қағаздың қатты тапшылығы байқалды. Бұл жағдай 1940 жылы Патерностер алаңына жасалған әуе шабуылынан кейін одан әрі қиындады: шабуыл салдарынан қоймалардағы 5 миллион кітап өртеніп кетті.<ref>Joseph McAleer, ''Popular Reading and Publishing in Britain: 1914–1950'' (1992).</ref> Романтикалық көркем әдебиет ерекше танымал болды, ал бұл жанрдағы жетекші баспа [[Mills & Boon]] еді.<ref>Joseph McAleer, ''Passion's fortune: the story of Mills & Boon'' (1999).</ref> Романтикалық қарым-қатынастар жыныстық пәктік қағидасына негізделіп бейнеленді. Бұл [[әлеуметтік консерватизм]]ді ғана емес, шығармалардың басты әйел кейіпкерлерінің өз өміріне қатысты дербестігін қалай сақтай алатынын да көрсетті.<ref>Nicola Humble, ''The Feminine Middlebrow Novel, 1920s to 1950s: Class, Domesticity, and Bohemianism'' (2001).</ref><ref>Alison Light, ''Forever England: femininity, literature and conservatism between the wars'' (1991).</ref> Шытырман оқиғалы журналдар, әсіресе [[DC Thomson]] баспасының басылымдары кеңінен танымал болды. Баспа ұл балалармен әңгімелесіп, олардың қандай шығармаларды оқығысы келетінін анықтау үшін елдің әртүрлі аймақтарына арнайы бақылаушылар жіберді. Журналдар мен кинода ұл балаларды ерекше қызықтырған сюжеттер қызықты әрі әділетті деп қабылданған соғыстарға қатысқан британдық сарбаздардың ерліктерін әсірелеп, тартымды етіп бейнелеуге негізделді.<ref>Ernest Sackville Turner, ''Boys Will Be Boys: The Story of Sweeney Todd, Deadwood Dick, Sexton Blake, Billy Bunter, Dick Barton et al.'' (3rd ed. 1975).</ref> === Күнделікті бос уақыт === «''Күнделікті бос уақыт'' — адамға бірден, іс-әрекеттің өзінен қанағаттану сезімін сыйлайтын, салыстырмалы түрде қысқа мерзімді әрі жағымды іс-әрекет. Одан ләззат алу үшін арнайы даярлықтың қажеті жоқ немесе өте аз даярлық жеткілікті».<ref name=":1" /> Мысалы, теледидар көру немесе суға шомылу. === Жобалық негіздегі бос уақыт === «''Жобалық негіздегі бос уақыт'' — бос уақытта жүзеге асырылатын, қысқа мерзімді, күрделілігі орташа, бір реттік немесе анда-санда ғана орындалатын шығармашылық іс-әрекет».<ref name=":1">{{Cite web|title = Concepts|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = The Serious Leisure Perspective (SLP)|access-date = 18 February 2016}}</ref> Мысалы, Уикипедиядағы бір мақаламен жұмыс істеу немесе [[бақ]]та сәндік құрылыс тұрғызу. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pvn11p5n8ghmt2kezm6x8ruzq3z00ed 3688282 3688273 2026-10-29T09:54:23Z 1nter pares 146705 /* Жобалық негіздегі бос уақыт */ 3688282 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Түрлері == Бос уақыттағы іс-әрекеттер өте бейресми әрі кездейсоқ әрекеттерден бастап, жоғары деңгейде ұйымдастырылған және ұзақ уақытқа созылатын қызмет түрлеріне дейін қамтиды. Олардың маңызды бөлігін адамның жеке қанағаттануы үшін, әдетте жүйелі түрде айналысатын [[әуестік]]тері құрайды. Мұндай іс-әрекеттер көбіне дағдыларды жетілдіру немесе белгілі бір жетістікке қол жеткізіп, оның мойындалуы арқылы қанағаттану сезімін тудырады. Кейде бұл жетістіктер белгілі бір өнім түрінде көрініс табады. Қоғам өзгерген сайын әуестік түрлерінің тізімі де үнемі өзгеріп отырады. Әлеуметтанушы Роберт Стеббинс<ref name=":0" /> адамның өмірінде маңызды орын алатын әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын әуестіктер мен іс-әрекеттерді ''байыпты бос уақыт'' деп сипаттайды. ''Байыпты бос уақыт тұжырымдамасы'' бос уақыттағы іс-әрекеттердің кең ауқымын үш негізгі санатқа бөліп қарастырады: күнделікті бос уақыт, байыпты бос уақыт және жобалық негіздегі бос уақыт.<ref>{{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = www.seriousleisure.net)|access-date = 18 February 2016}}</ref> === Байыпты бос уақыт === «Байыпты бос уақыт» — әуесқойлардың, белгілі бір іспен айналысуды ұнататын адамдардың немесе еріктілердің ... аса маңызды, қызықты әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын қызметпен жүйелі түрде айналысуы. Мұндай қызмет барысында ... қатысушылар бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастырады.<ref name=":1" /> Мысалы, пошта маркаларын жинау немесе қоғамдық пайдаланудағы сулы-батпақты аумақты күтіп ұстау. Байыпты бос уақытпен айналысатын адамдарды [[әуесқой]]лар, [[еріктілік|еріктілер]] және [[әуестік]]пен айналысушылар деп бөлуге болады. Олардың іс-әрекеттері күнделікті бос уақыттағы қарапайым әрекеттерден жоғары табандылықты, күш-жігерді, білім мен даярлықты талап етуімен, ұзақ мерзімді пайда әкелуімен және мұндай қызмет арқылы бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастыруға болатындығымен ерекшеленеді.<ref name=":0">{{Cite book | title = Serious Leisure – A Perspective for Out Time | last = Stebbins | first = Robert | publisher = Transaction Publishers | year = 2015 | isbn = 978-0-7658-0363-4 | location = New Brunswick, US }}</ref> Қазіргі кезде байыпты бос уақыттағы іс-әрекеттердің түрлері қарқынды түрде көбейіп келеді.<ref name=":0" /> Бұған дамыған қоғамдарда бос уақыттың, өмір сүру ұзақтығының және әл-ауқат деңгейінің артуы ықпал етуде. Интернет әуесқойлар мен белгілі бір іспен қызығушылық үшін айналысатын адамдардың өзара байланыс орнатуына, жасаған өнімдерін көрсетуіне және олармен бөлісуіне барған сайын кең мүмкіндіктер ұсынып отыр. ==== Кітап оқу ==== 1900 жылдан кейін сауаттылық деңгейі артып, бос уақыт көбейген сайын кітап оқу кең таралған ермекке айналды. Кітапханаларда жаңа көркем әдебиет шығармаларына сұраныс жоғары болды.<ref>{{cite journal | author-link = Basil Cottle | last1 = Cottle | first1 = Basil | year = 1978 | title = Popular Reading And Our Public Libraries: The Abjured Prescription | journal = Library Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 222–227 | doi=10.1108/eb012677}}</ref> 1935 жылы [[Penguin Books]] баспасында [[Аллен Лейн]] (1902–1970) бастамашы болған арзан жұмсақ мұқабалы кітаптардың шығарылуы елеулі жаңалық болды. Алғашқы басылымдардың қатарында [[Эрнест Хемингуэй]] мен [[Агата Кристи]]дің романдары болды. Бұл кітаптар [[Woolworths (Ұлыбритания)|Woolworths]] сияқты арзан тауарлар сататын көптеген дүкенде төмен бағамен (әдетте алты пенске) сатылды. Penguin баспасы мәдени талғамы орташа деңгейдегі білімді орта тап оқырмандарына бағытталды. Ол америкалық жұмсақ мұқабалы кітаптарға тән төмен мәдени беделден аулақ болуға тырысты. Бұл кітаптар сериясы мәдени тұрғыдан өзін-өзі жетілдіру мен саяси білім алуға ықпал етуді көздеді. Көбіне Лейбористік партияны қолдайтын оқырмандарға арналған солшыл бағыттағы, өткір пікірталас тудыратын ''Penguin Specials'' басылымдары [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде кеңінен таралды.<ref>Nicholas Joicey, "A Paperback Guide to Progress: Penguin Books 1935–c. 1951." ''Twentieth Century British History'' 4#1 (1993): 25–56. [https://web.archive.org/web/20160421073425/http://tcbh.oxfordjournals.org/content/4/1/25.extract online]</ref> Алайда соғыс жылдарында баспалар мен кітап дүкендерінде қызметкерлер жетіспеді, сондай-ақ үлестіріліп берілетін қағаздың қатты тапшылығы байқалды. Бұл жағдай 1940 жылы Патерностер алаңына жасалған әуе шабуылынан кейін одан әрі қиындады: шабуыл салдарынан қоймалардағы 5 миллион кітап өртеніп кетті.<ref>Joseph McAleer, ''Popular Reading and Publishing in Britain: 1914–1950'' (1992).</ref> Романтикалық көркем әдебиет ерекше танымал болды, ал бұл жанрдағы жетекші баспа [[Mills & Boon]] еді.<ref>Joseph McAleer, ''Passion's fortune: the story of Mills & Boon'' (1999).</ref> Романтикалық қарым-қатынастар жыныстық пәктік қағидасына негізделіп бейнеленді. Бұл [[әлеуметтік консерватизм]]ді ғана емес, шығармалардың басты әйел кейіпкерлерінің өз өміріне қатысты дербестігін қалай сақтай алатынын да көрсетті.<ref>Nicola Humble, ''The Feminine Middlebrow Novel, 1920s to 1950s: Class, Domesticity, and Bohemianism'' (2001).</ref><ref>Alison Light, ''Forever England: femininity, literature and conservatism between the wars'' (1991).</ref> Шытырман оқиғалы журналдар, әсіресе [[DC Thomson]] баспасының басылымдары кеңінен танымал болды. Баспа ұл балалармен әңгімелесіп, олардың қандай шығармаларды оқығысы келетінін анықтау үшін елдің әртүрлі аймақтарына арнайы бақылаушылар жіберді. Журналдар мен кинода ұл балаларды ерекше қызықтырған сюжеттер қызықты әрі әділетті деп қабылданған соғыстарға қатысқан британдық сарбаздардың ерліктерін әсірелеп, тартымды етіп бейнелеуге негізделді.<ref>Ernest Sackville Turner, ''Boys Will Be Boys: The Story of Sweeney Todd, Deadwood Dick, Sexton Blake, Billy Bunter, Dick Barton et al.'' (3rd ed. 1975).</ref> === Күнделікті бос уақыт === «''Күнделікті бос уақыт'' — адамға бірден, іс-әрекеттің өзінен қанағаттану сезімін сыйлайтын, салыстырмалы түрде қысқа мерзімді әрі жағымды іс-әрекет. Одан ләззат алу үшін арнайы даярлықтың қажеті жоқ немесе өте аз даярлық жеткілікті».<ref name=":1" /> Мысалы, теледидар көру немесе суға шомылу. === Жобалық негіздегі бос уақыт === «''Жобалық негіздегі бос уақыт'' — бос уақытта жүзеге асырылатын, қысқа мерзімді, күрделілігі орташа, бір реттік немесе анда-санда ғана орындалатын шығармашылық іс-әрекет».<ref name=":1">{{Cite web|title = Concepts|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = The Serious Leisure Perspective (SLP)|access-date = 18 February 2016}}</ref> Мысалы, Уикипедиядағы бір мақаламен жұмыс істеу немесе [[бақ]]та сәндік құрылыс тұрғызу. == Мәдени айырмашылықтар == [[Сурет:VietnamCombatArtCAT04JamesPollockGICardgame.jpg|thumb|right|''GI Card Game'' («Сарбаздардың карта ойыны») — Джеймс Поллоктың акварельмен салынған картинасы. АҚШ армиясының [[Вьетнам соғысындағы әскери суретшілер бағдарламасы|Вьетнам соғысындағы әскери суретшілерінің]] IV тобы (CAT IV, 1967). Вьетнам соғысы кезінде патрульге шығуды күткен сарбаздар кейде бос уақытын карта ойнаумен өткізген. Суретті [[АҚШ армиясының ұлттық мұражайы]] ұсынған.]] Бос уақыттың мөлшері әр қоғамда әртүрлі болғанымен, антропологтар [[аңшы-терімшілер]]дің күрделі әлеуметтік құрылымы бар қоғамдардағы адамдарға қарағанда бос уақыты едәуір көп болатынын анықтаған.<ref>{{Cite journal|last=Just|first=Peter|date=1980|title=Time and Leisure in the Elaboration of Culture|journal=Journal of Anthropological Research|volume=36|issue=1|pages=105–115|jstor=3629555|doi=10.1086/jar.36.1.3629555|s2cid=152360790}}</ref> Соның нәтижесінде [[Үлкен алап]] аймағындағы [[шошондар]] сияқты [[шағын топтық қоғам]]дар еуропалық отарлаушыларға ерекше жалқау болып көрінген.<ref>{{cite book |last=Farb |first=Peter |author-link=Peter Farb |title= Man's Rise to Civilization As Shown by the Indians of North America from Primeval Times to the Coming of the Industrial State |url=https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich/page/28 28] |year=1968 |publisher=[[E.P. Dutton]] |location=[[New York City]] |id= {{LCC|E77.F36}} |quote=Most people assume that the members of the Shoshone band worked ceaselessly in an unremitting search for sustenance. Such a dramatic picture might appear confirmed by an erroneous theory almost everyone recalls from schooldays: A high culture emerges only when the people have the leisure to build pyramids or to create art. The fact is that high civilization is hectic, and that primitive hunters and collectors of wild food, like the Shoshone, are among the most leisured people on earth.}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2iixu9p5h5nmvyxfhazk8i1fybq3zz3 3688285 3688282 2026-10-29T09:57:09Z 1nter pares 146705 /* Мәдени айырмашылықтар */ 3688285 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Түрлері == Бос уақыттағы іс-әрекеттер өте бейресми әрі кездейсоқ әрекеттерден бастап, жоғары деңгейде ұйымдастырылған және ұзақ уақытқа созылатын қызмет түрлеріне дейін қамтиды. Олардың маңызды бөлігін адамның жеке қанағаттануы үшін, әдетте жүйелі түрде айналысатын [[әуестік]]тері құрайды. Мұндай іс-әрекеттер көбіне дағдыларды жетілдіру немесе белгілі бір жетістікке қол жеткізіп, оның мойындалуы арқылы қанағаттану сезімін тудырады. Кейде бұл жетістіктер белгілі бір өнім түрінде көрініс табады. Қоғам өзгерген сайын әуестік түрлерінің тізімі де үнемі өзгеріп отырады. Әлеуметтанушы Роберт Стеббинс<ref name=":0" /> адамның өмірінде маңызды орын алатын әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын әуестіктер мен іс-әрекеттерді ''байыпты бос уақыт'' деп сипаттайды. ''Байыпты бос уақыт тұжырымдамасы'' бос уақыттағы іс-әрекеттердің кең ауқымын үш негізгі санатқа бөліп қарастырады: күнделікті бос уақыт, байыпты бос уақыт және жобалық негіздегі бос уақыт.<ref>{{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = www.seriousleisure.net)|access-date = 18 February 2016}}</ref> === Байыпты бос уақыт === «Байыпты бос уақыт» — әуесқойлардың, белгілі бір іспен айналысуды ұнататын адамдардың немесе еріктілердің ... аса маңызды, қызықты әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын қызметпен жүйелі түрде айналысуы. Мұндай қызмет барысында ... қатысушылар бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастырады.<ref name=":1" /> Мысалы, пошта маркаларын жинау немесе қоғамдық пайдаланудағы сулы-батпақты аумақты күтіп ұстау. Байыпты бос уақытпен айналысатын адамдарды [[әуесқой]]лар, [[еріктілік|еріктілер]] және [[әуестік]]пен айналысушылар деп бөлуге болады. Олардың іс-әрекеттері күнделікті бос уақыттағы қарапайым әрекеттерден жоғары табандылықты, күш-жігерді, білім мен даярлықты талап етуімен, ұзақ мерзімді пайда әкелуімен және мұндай қызмет арқылы бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастыруға болатындығымен ерекшеленеді.<ref name=":0">{{Cite book | title = Serious Leisure – A Perspective for Out Time | last = Stebbins | first = Robert | publisher = Transaction Publishers | year = 2015 | isbn = 978-0-7658-0363-4 | location = New Brunswick, US }}</ref> Қазіргі кезде байыпты бос уақыттағы іс-әрекеттердің түрлері қарқынды түрде көбейіп келеді.<ref name=":0" /> Бұған дамыған қоғамдарда бос уақыттың, өмір сүру ұзақтығының және әл-ауқат деңгейінің артуы ықпал етуде. Интернет әуесқойлар мен белгілі бір іспен қызығушылық үшін айналысатын адамдардың өзара байланыс орнатуына, жасаған өнімдерін көрсетуіне және олармен бөлісуіне барған сайын кең мүмкіндіктер ұсынып отыр. ==== Кітап оқу ==== 1900 жылдан кейін сауаттылық деңгейі артып, бос уақыт көбейген сайын кітап оқу кең таралған ермекке айналды. Кітапханаларда жаңа көркем әдебиет шығармаларына сұраныс жоғары болды.<ref>{{cite journal | author-link = Basil Cottle | last1 = Cottle | first1 = Basil | year = 1978 | title = Popular Reading And Our Public Libraries: The Abjured Prescription | journal = Library Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 222–227 | doi=10.1108/eb012677}}</ref> 1935 жылы [[Penguin Books]] баспасында [[Аллен Лейн]] (1902–1970) бастамашы болған арзан жұмсақ мұқабалы кітаптардың шығарылуы елеулі жаңалық болды. Алғашқы басылымдардың қатарында [[Эрнест Хемингуэй]] мен [[Агата Кристи]]дің романдары болды. Бұл кітаптар [[Woolworths (Ұлыбритания)|Woolworths]] сияқты арзан тауарлар сататын көптеген дүкенде төмен бағамен (әдетте алты пенске) сатылды. Penguin баспасы мәдени талғамы орташа деңгейдегі білімді орта тап оқырмандарына бағытталды. Ол америкалық жұмсақ мұқабалы кітаптарға тән төмен мәдени беделден аулақ болуға тырысты. Бұл кітаптар сериясы мәдени тұрғыдан өзін-өзі жетілдіру мен саяси білім алуға ықпал етуді көздеді. Көбіне Лейбористік партияны қолдайтын оқырмандарға арналған солшыл бағыттағы, өткір пікірталас тудыратын ''Penguin Specials'' басылымдары [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде кеңінен таралды.<ref>Nicholas Joicey, "A Paperback Guide to Progress: Penguin Books 1935–c. 1951." ''Twentieth Century British History'' 4#1 (1993): 25–56. [https://web.archive.org/web/20160421073425/http://tcbh.oxfordjournals.org/content/4/1/25.extract online]</ref> Алайда соғыс жылдарында баспалар мен кітап дүкендерінде қызметкерлер жетіспеді, сондай-ақ үлестіріліп берілетін қағаздың қатты тапшылығы байқалды. Бұл жағдай 1940 жылы Патерностер алаңына жасалған әуе шабуылынан кейін одан әрі қиындады: шабуыл салдарынан қоймалардағы 5 миллион кітап өртеніп кетті.<ref>Joseph McAleer, ''Popular Reading and Publishing in Britain: 1914–1950'' (1992).</ref> Романтикалық көркем әдебиет ерекше танымал болды, ал бұл жанрдағы жетекші баспа [[Mills & Boon]] еді.<ref>Joseph McAleer, ''Passion's fortune: the story of Mills & Boon'' (1999).</ref> Романтикалық қарым-қатынастар жыныстық пәктік қағидасына негізделіп бейнеленді. Бұл [[әлеуметтік консерватизм]]ді ғана емес, шығармалардың басты әйел кейіпкерлерінің өз өміріне қатысты дербестігін қалай сақтай алатынын да көрсетті.<ref>Nicola Humble, ''The Feminine Middlebrow Novel, 1920s to 1950s: Class, Domesticity, and Bohemianism'' (2001).</ref><ref>Alison Light, ''Forever England: femininity, literature and conservatism between the wars'' (1991).</ref> Шытырман оқиғалы журналдар, әсіресе [[DC Thomson]] баспасының басылымдары кеңінен танымал болды. Баспа ұл балалармен әңгімелесіп, олардың қандай шығармаларды оқығысы келетінін анықтау үшін елдің әртүрлі аймақтарына арнайы бақылаушылар жіберді. Журналдар мен кинода ұл балаларды ерекше қызықтырған сюжеттер қызықты әрі әділетті деп қабылданған соғыстарға қатысқан британдық сарбаздардың ерліктерін әсірелеп, тартымды етіп бейнелеуге негізделді.<ref>Ernest Sackville Turner, ''Boys Will Be Boys: The Story of Sweeney Todd, Deadwood Dick, Sexton Blake, Billy Bunter, Dick Barton et al.'' (3rd ed. 1975).</ref> === Күнделікті бос уақыт === «''Күнделікті бос уақыт'' — адамға бірден, іс-әрекеттің өзінен қанағаттану сезімін сыйлайтын, салыстырмалы түрде қысқа мерзімді әрі жағымды іс-әрекет. Одан ләззат алу үшін арнайы даярлықтың қажеті жоқ немесе өте аз даярлық жеткілікті».<ref name=":1" /> Мысалы, теледидар көру немесе суға шомылу. === Жобалық негіздегі бос уақыт === «''Жобалық негіздегі бос уақыт'' — бос уақытта жүзеге асырылатын, қысқа мерзімді, күрделілігі орташа, бір реттік немесе анда-санда ғана орындалатын шығармашылық іс-әрекет».<ref name=":1">{{Cite web|title = Concepts|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = The Serious Leisure Perspective (SLP)|access-date = 18 February 2016}}</ref> Мысалы, Уикипедиядағы бір мақаламен жұмыс істеу немесе [[бақ]]та сәндік құрылыс тұрғызу. == Мәдени айырмашылықтар == [[Сурет:VietnamCombatArtCAT04JamesPollockGICardgame.jpg|thumb|right|''GI Card Game'' («Сарбаздардың карта ойыны») — Джеймс Поллоктың акварельмен салынған картинасы. АҚШ армиясының [[Вьетнам соғысындағы әскери суретшілер бағдарламасы|Вьетнам соғысындағы әскери суретшілерінің]] IV тобы (CAT IV, 1967). Вьетнам соғысы кезінде патрульге шығуды күткен сарбаздар кейде бос уақытын карта ойнаумен өткізген. Суретті [[АҚШ армиясының ұлттық мұражайы]] ұсынған.]] Бос уақыттың мөлшері әр қоғамда әртүрлі болғанымен, антропологтар [[аңшы-терімшілер]]дің күрделі әлеуметтік құрылымы бар қоғамдардағы адамдарға қарағанда бос уақыты едәуір көп болатынын анықтаған.<ref>{{Cite journal|last=Just|first=Peter|date=1980|title=Time and Leisure in the Elaboration of Culture|journal=Journal of Anthropological Research|volume=36|issue=1|pages=105–115|jstor=3629555|doi=10.1086/jar.36.1.3629555|s2cid=152360790}}</ref> Соның нәтижесінде [[Үлкен алап]] аймағындағы [[шошондар]] сияқты [[шағын топтық қоғам]]дар еуропалық отарлаушыларға ерекше жалқау болып көрінген.<ref>{{cite book |last=Farb |first=Peter |author-link=Peter Farb |title= Man's Rise to Civilization As Shown by the Indians of North America from Primeval Times to the Coming of the Industrial State |url=https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich/page/28 28] |year=1968 |publisher=[[E.P. Dutton]] |location=[[New York City]] |id= {{LCC|E77.F36}} |quote=Most people assume that the members of the Shoshone band worked ceaselessly in an unremitting search for sustenance. Such a dramatic picture might appear confirmed by an erroneous theory almost everyone recalls from schooldays: A high culture emerges only when the people have the leisure to build pyramids or to create art. The fact is that high civilization is hectic, and that primitive hunters and collectors of wild food, like the Shoshone, are among the most leisured people on earth.}}</ref> Қоғамда қалыптасқан түсініктерге қарағанда сирек кездесетін [[жұмысқұмар]]лар — басқа іс-әрекеттердің есебінен жұмыс істеуге деген құштарлығын тежей алмайтын адамдар. Олар басқалармен араласуға және бос уақыттағы өзге де іс-әрекеттерге қатысуға қарағанда жұмыс істеуді жөн көреді. Статистикалық тұрғыдан алғанда, Еуропа мен Америкада ер адамдардың бос уақыты әйелдерге қарағанда көбірек. Бұл әйелдердің үй шаруасы мен бала тәрбиесіне байланысты міндеттеріне, сондай-ақ олардың ақы төленетін еңбекке қатысуының артуына байланысты. [[Еуропа]] мен [[АҚШ]]-та ересек ер адамдардың бос уақыты әдетте әйелдерге қарағанда аптасына 1–9 сағатқа артық болады.<ref>{{cite book| publisher = OECD Organisation for Economic Co-operation and Development| title = Society at a Glance 2009: OE}} See image at [https://dx.doi.org/10.1787/548724153767 dx.doi.org]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} kjn1p8bp4si9k858ukvjsvg8wc4gsvg 3688288 3688285 2026-10-29T09:59:48Z 1nter pares 146705 /* Мәдени айырмашылықтар */ 3688288 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Түрлері == Бос уақыттағы іс-әрекеттер өте бейресми әрі кездейсоқ әрекеттерден бастап, жоғары деңгейде ұйымдастырылған және ұзақ уақытқа созылатын қызмет түрлеріне дейін қамтиды. Олардың маңызды бөлігін адамның жеке қанағаттануы үшін, әдетте жүйелі түрде айналысатын [[әуестік]]тері құрайды. Мұндай іс-әрекеттер көбіне дағдыларды жетілдіру немесе белгілі бір жетістікке қол жеткізіп, оның мойындалуы арқылы қанағаттану сезімін тудырады. Кейде бұл жетістіктер белгілі бір өнім түрінде көрініс табады. Қоғам өзгерген сайын әуестік түрлерінің тізімі де үнемі өзгеріп отырады. Әлеуметтанушы Роберт Стеббинс<ref name=":0" /> адамның өмірінде маңызды орын алатын әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын әуестіктер мен іс-әрекеттерді ''байыпты бос уақыт'' деп сипаттайды. ''Байыпты бос уақыт тұжырымдамасы'' бос уақыттағы іс-әрекеттердің кең ауқымын үш негізгі санатқа бөліп қарастырады: күнделікті бос уақыт, байыпты бос уақыт және жобалық негіздегі бос уақыт.<ref>{{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = www.seriousleisure.net)|access-date = 18 February 2016}}</ref> === Байыпты бос уақыт === «Байыпты бос уақыт» — әуесқойлардың, белгілі бір іспен айналысуды ұнататын адамдардың немесе еріктілердің ... аса маңызды, қызықты әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын қызметпен жүйелі түрде айналысуы. Мұндай қызмет барысында ... қатысушылар бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастырады.<ref name=":1" /> Мысалы, пошта маркаларын жинау немесе қоғамдық пайдаланудағы сулы-батпақты аумақты күтіп ұстау. Байыпты бос уақытпен айналысатын адамдарды [[әуесқой]]лар, [[еріктілік|еріктілер]] және [[әуестік]]пен айналысушылар деп бөлуге болады. Олардың іс-әрекеттері күнделікті бос уақыттағы қарапайым әрекеттерден жоғары табандылықты, күш-жігерді, білім мен даярлықты талап етуімен, ұзақ мерзімді пайда әкелуімен және мұндай қызмет арқылы бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастыруға болатындығымен ерекшеленеді.<ref name=":0">{{Cite book | title = Serious Leisure – A Perspective for Out Time | last = Stebbins | first = Robert | publisher = Transaction Publishers | year = 2015 | isbn = 978-0-7658-0363-4 | location = New Brunswick, US }}</ref> Қазіргі кезде байыпты бос уақыттағы іс-әрекеттердің түрлері қарқынды түрде көбейіп келеді.<ref name=":0" /> Бұған дамыған қоғамдарда бос уақыттың, өмір сүру ұзақтығының және әл-ауқат деңгейінің артуы ықпал етуде. Интернет әуесқойлар мен белгілі бір іспен қызығушылық үшін айналысатын адамдардың өзара байланыс орнатуына, жасаған өнімдерін көрсетуіне және олармен бөлісуіне барған сайын кең мүмкіндіктер ұсынып отыр. ==== Кітап оқу ==== 1900 жылдан кейін сауаттылық деңгейі артып, бос уақыт көбейген сайын кітап оқу кең таралған ермекке айналды. Кітапханаларда жаңа көркем әдебиет шығармаларына сұраныс жоғары болды.<ref>{{cite journal | author-link = Basil Cottle | last1 = Cottle | first1 = Basil | year = 1978 | title = Popular Reading And Our Public Libraries: The Abjured Prescription | journal = Library Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 222–227 | doi=10.1108/eb012677}}</ref> 1935 жылы [[Penguin Books]] баспасында [[Аллен Лейн]] (1902–1970) бастамашы болған арзан жұмсақ мұқабалы кітаптардың шығарылуы елеулі жаңалық болды. Алғашқы басылымдардың қатарында [[Эрнест Хемингуэй]] мен [[Агата Кристи]]дің романдары болды. Бұл кітаптар [[Woolworths (Ұлыбритания)|Woolworths]] сияқты арзан тауарлар сататын көптеген дүкенде төмен бағамен (әдетте алты пенске) сатылды. Penguin баспасы мәдени талғамы орташа деңгейдегі білімді орта тап оқырмандарына бағытталды. Ол америкалық жұмсақ мұқабалы кітаптарға тән төмен мәдени беделден аулақ болуға тырысты. Бұл кітаптар сериясы мәдени тұрғыдан өзін-өзі жетілдіру мен саяси білім алуға ықпал етуді көздеді. Көбіне Лейбористік партияны қолдайтын оқырмандарға арналған солшыл бағыттағы, өткір пікірталас тудыратын ''Penguin Specials'' басылымдары [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде кеңінен таралды.<ref>Nicholas Joicey, "A Paperback Guide to Progress: Penguin Books 1935–c. 1951." ''Twentieth Century British History'' 4#1 (1993): 25–56. [https://web.archive.org/web/20160421073425/http://tcbh.oxfordjournals.org/content/4/1/25.extract online]</ref> Алайда соғыс жылдарында баспалар мен кітап дүкендерінде қызметкерлер жетіспеді, сондай-ақ үлестіріліп берілетін қағаздың қатты тапшылығы байқалды. Бұл жағдай 1940 жылы Патерностер алаңына жасалған әуе шабуылынан кейін одан әрі қиындады: шабуыл салдарынан қоймалардағы 5 миллион кітап өртеніп кетті.<ref>Joseph McAleer, ''Popular Reading and Publishing in Britain: 1914–1950'' (1992).</ref> Романтикалық көркем әдебиет ерекше танымал болды, ал бұл жанрдағы жетекші баспа [[Mills & Boon]] еді.<ref>Joseph McAleer, ''Passion's fortune: the story of Mills & Boon'' (1999).</ref> Романтикалық қарым-қатынастар жыныстық пәктік қағидасына негізделіп бейнеленді. Бұл [[әлеуметтік консерватизм]]ді ғана емес, шығармалардың басты әйел кейіпкерлерінің өз өміріне қатысты дербестігін қалай сақтай алатынын да көрсетті.<ref>Nicola Humble, ''The Feminine Middlebrow Novel, 1920s to 1950s: Class, Domesticity, and Bohemianism'' (2001).</ref><ref>Alison Light, ''Forever England: femininity, literature and conservatism between the wars'' (1991).</ref> Шытырман оқиғалы журналдар, әсіресе [[DC Thomson]] баспасының басылымдары кеңінен танымал болды. Баспа ұл балалармен әңгімелесіп, олардың қандай шығармаларды оқығысы келетінін анықтау үшін елдің әртүрлі аймақтарына арнайы бақылаушылар жіберді. Журналдар мен кинода ұл балаларды ерекше қызықтырған сюжеттер қызықты әрі әділетті деп қабылданған соғыстарға қатысқан британдық сарбаздардың ерліктерін әсірелеп, тартымды етіп бейнелеуге негізделді.<ref>Ernest Sackville Turner, ''Boys Will Be Boys: The Story of Sweeney Todd, Deadwood Dick, Sexton Blake, Billy Bunter, Dick Barton et al.'' (3rd ed. 1975).</ref> === Күнделікті бос уақыт === «''Күнделікті бос уақыт'' — адамға бірден, іс-әрекеттің өзінен қанағаттану сезімін сыйлайтын, салыстырмалы түрде қысқа мерзімді әрі жағымды іс-әрекет. Одан ләззат алу үшін арнайы даярлықтың қажеті жоқ немесе өте аз даярлық жеткілікті».<ref name=":1" /> Мысалы, теледидар көру немесе суға шомылу. === Жобалық негіздегі бос уақыт === «''Жобалық негіздегі бос уақыт'' — бос уақытта жүзеге асырылатын, қысқа мерзімді, күрделілігі орташа, бір реттік немесе анда-санда ғана орындалатын шығармашылық іс-әрекет».<ref name=":1">{{Cite web|title = Concepts|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = The Serious Leisure Perspective (SLP)|access-date = 18 February 2016}}</ref> Мысалы, Уикипедиядағы бір мақаламен жұмыс істеу немесе [[бақ]]та сәндік құрылыс тұрғызу. == Мәдени айырмашылықтар == [[Сурет:VietnamCombatArtCAT04JamesPollockGICardgame.jpg|thumb|right|''GI Card Game'' («Сарбаздардың карта ойыны») — Джеймс Поллоктың акварельмен салынған картинасы. АҚШ армиясының [[Вьетнам соғысындағы әскери суретшілер бағдарламасы|Вьетнам соғысындағы әскери суретшілерінің]] IV тобы (CAT IV, 1967). Вьетнам соғысы кезінде патрульге шығуды күткен сарбаздар кейде бос уақытын карта ойнаумен өткізген. Суретті [[АҚШ армиясының ұлттық мұражайы]] ұсынған.]] Бос уақыттың мөлшері әр қоғамда әртүрлі болғанымен, антропологтар [[аңшы-терімшілер]]дің күрделі әлеуметтік құрылымы бар қоғамдардағы адамдарға қарағанда бос уақыты едәуір көп болатынын анықтаған.<ref>{{Cite journal|last=Just|first=Peter|date=1980|title=Time and Leisure in the Elaboration of Culture|journal=Journal of Anthropological Research|volume=36|issue=1|pages=105–115|jstor=3629555|doi=10.1086/jar.36.1.3629555|s2cid=152360790}}</ref> Соның нәтижесінде [[Үлкен алап]] аймағындағы [[шошондар]] сияқты [[шағын топтық қоғам]]дар еуропалық отарлаушыларға ерекше жалқау болып көрінген.<ref>{{cite book |last=Farb |first=Peter |author-link=Peter Farb |title= Man's Rise to Civilization As Shown by the Indians of North America from Primeval Times to the Coming of the Industrial State |url=https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich/page/28 28] |year=1968 |publisher=[[E.P. Dutton]] |location=[[New York City]] |id= {{LCC|E77.F36}} |quote=Most people assume that the members of the Shoshone band worked ceaselessly in an unremitting search for sustenance. Such a dramatic picture might appear confirmed by an erroneous theory almost everyone recalls from schooldays: A high culture emerges only when the people have the leisure to build pyramids or to create art. The fact is that high civilization is hectic, and that primitive hunters and collectors of wild food, like the Shoshone, are among the most leisured people on earth.}}</ref> Қоғамда қалыптасқан түсініктерге қарағанда сирек кездесетін [[жұмысқұмар]]лар — басқа іс-әрекеттердің есебінен жұмыс істеуге деген құштарлығын тежей алмайтын адамдар. Олар басқалармен араласуға және бос уақыттағы өзге де іс-әрекеттерге қатысуға қарағанда жұмыс істеуді жөн көреді. Статистикалық тұрғыдан алғанда, Еуропа мен Америкада ер адамдардың бос уақыты әйелдерге қарағанда көбірек. Бұл әйелдердің үй шаруасы мен бала тәрбиесіне байланысты міндеттеріне, сондай-ақ олардың ақы төленетін еңбекке қатысуының артуына байланысты. [[Еуропа]] мен [[АҚШ]]-та ересек ер адамдардың бос уақыты әдетте әйелдерге қарағанда аптасына 1–9 сағатқа артық болады.<ref>{{cite book| publisher = OECD Organisation for Economic Co-operation and Development| title = Society at a Glance 2009: OE}} See image at [https://dx.doi.org/10.1787/548724153767 dx.doi.org]</ref> == Отбасылық бос уақыт == Отбасылық бос уақыт — ата-аналардың, балалардың және бауырлардың бос уақытын бірге өткізуі немесе бірлесіп демалыс іс-әрекеттерімен айналысуы.<ref>{{cite journal | last1 = Shaw | first1 = S. M. | year = 1997 | title = Controversies and contradictions in family leisure: An analysis of conflicting paradigms | journal = Journal of Leisure Research | volume = 29 | issue = 1| pages = 98–112 | doi = 10.1080/00222216.1997.11949785 | bibcode = 1997JLeiR..29...98S | s2cid = 141509996 }}</ref> Бұл ұғымды ұрпақаралық отбасылық бос уақытқа дейін кеңейтуге болады. Ол ата-әжелердің, ата-аналардың және немерелердің бос уақытын бірге өткізуін немесе бірлесіп демалуын білдіреді.<ref name="auto">{{cite journal | last1 = Hebblethwaite | first1 = Shannon | year = 2014 | title = Grannie's got to go fishing": meanings and experiences of family leisure for three-generation families in rural and urban settings | journal = World Leisure Journal | volume = 56 | issue = 1| pages = 42–61 | doi = 10.1080/04419057.2013.876588 | s2cid = 143743562 }}</ref> Бос уақытты бірге өткізу отбасы мүшелерінің эмоционалдық жақындығын арттырып, берік отбасылық байланыстарды қалыптастырудың маңызды құралына айналуы мүмкін. Қалалық және ауылдық орта сияқты жағдайлар отбасылық бос уақытқа деген көзқарасқа, оның мәні мен өткізілу тәжірибесіне ықпал етеді. Мысалы, ауылдық жерлерде демалыс сәттері еңбек қызметімен ұштасса, қалалық отбасылар демалыс күндері ауыл өмірінің тыныш әрі жайлы көрінісін сезінуге ұмтылады. Дегенмен қалада да, ауылда да тұратын отбасылар ауылдық ортаны отбасылық байланыстарды нығайтуға қолайлы орын ретінде белгілі бір дәрежеде романтикалық тұрғыдан қабылдайды. Мұндай түсінік табиғатпен жақындықты, өмір қарқынының баяулығын, адамдар арасындағы тығыз қарым-қатынасты, өзара қамқорлыққа негізделген әлеуметтік ортаны және тыныштықты қамтиды.<ref name="auto"/><ref>{{cite journal | last1 = Rye | first1 = J | year = 2006 | title = Rural youths' images of the rural | journal = Journal of Rural Studies | volume = 22 | issue = 4| pages = 409–421 | doi = 10.1016/j.jrurstud.2006.01.005 | bibcode = 2006JRurS..22..409R }}</ref> Сонымен қатар отбасылық бос уақытты ұйымдастыру көбіне әйелдерге жүктелетін міндеттерді орындауды талап етеді. Отбасылық бос уақытқа демалыс күндері отбасы мүшелерінің бірге ойын ойнауы да жатады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} lz8qafago49y6znm27fktrbi0n87hft 3688290 3688288 2026-10-29T10:01:02Z 1nter pares 146705 /* Отбасылық бос уақыт */ 3688290 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Түрлері == Бос уақыттағы іс-әрекеттер өте бейресми әрі кездейсоқ әрекеттерден бастап, жоғары деңгейде ұйымдастырылған және ұзақ уақытқа созылатын қызмет түрлеріне дейін қамтиды. Олардың маңызды бөлігін адамның жеке қанағаттануы үшін, әдетте жүйелі түрде айналысатын [[әуестік]]тері құрайды. Мұндай іс-әрекеттер көбіне дағдыларды жетілдіру немесе белгілі бір жетістікке қол жеткізіп, оның мойындалуы арқылы қанағаттану сезімін тудырады. Кейде бұл жетістіктер белгілі бір өнім түрінде көрініс табады. Қоғам өзгерген сайын әуестік түрлерінің тізімі де үнемі өзгеріп отырады. Әлеуметтанушы Роберт Стеббинс<ref name=":0" /> адамның өмірінде маңызды орын алатын әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын әуестіктер мен іс-әрекеттерді ''байыпты бос уақыт'' деп сипаттайды. ''Байыпты бос уақыт тұжырымдамасы'' бос уақыттағы іс-әрекеттердің кең ауқымын үш негізгі санатқа бөліп қарастырады: күнделікті бос уақыт, байыпты бос уақыт және жобалық негіздегі бос уақыт.<ref>{{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = www.seriousleisure.net)|access-date = 18 February 2016}}</ref> === Байыпты бос уақыт === «Байыпты бос уақыт» — әуесқойлардың, белгілі бір іспен айналысуды ұнататын адамдардың немесе еріктілердің ... аса маңызды, қызықты әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын қызметпен жүйелі түрде айналысуы. Мұндай қызмет барысында ... қатысушылар бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастырады.<ref name=":1" /> Мысалы, пошта маркаларын жинау немесе қоғамдық пайдаланудағы сулы-батпақты аумақты күтіп ұстау. Байыпты бос уақытпен айналысатын адамдарды [[әуесқой]]лар, [[еріктілік|еріктілер]] және [[әуестік]]пен айналысушылар деп бөлуге болады. Олардың іс-әрекеттері күнделікті бос уақыттағы қарапайым әрекеттерден жоғары табандылықты, күш-жігерді, білім мен даярлықты талап етуімен, ұзақ мерзімді пайда әкелуімен және мұндай қызмет арқылы бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастыруға болатындығымен ерекшеленеді.<ref name=":0">{{Cite book | title = Serious Leisure – A Perspective for Out Time | last = Stebbins | first = Robert | publisher = Transaction Publishers | year = 2015 | isbn = 978-0-7658-0363-4 | location = New Brunswick, US }}</ref> Қазіргі кезде байыпты бос уақыттағы іс-әрекеттердің түрлері қарқынды түрде көбейіп келеді.<ref name=":0" /> Бұған дамыған қоғамдарда бос уақыттың, өмір сүру ұзақтығының және әл-ауқат деңгейінің артуы ықпал етуде. Интернет әуесқойлар мен белгілі бір іспен қызығушылық үшін айналысатын адамдардың өзара байланыс орнатуына, жасаған өнімдерін көрсетуіне және олармен бөлісуіне барған сайын кең мүмкіндіктер ұсынып отыр. ==== Кітап оқу ==== 1900 жылдан кейін сауаттылық деңгейі артып, бос уақыт көбейген сайын кітап оқу кең таралған ермекке айналды. Кітапханаларда жаңа көркем әдебиет шығармаларына сұраныс жоғары болды.<ref>{{cite journal | author-link = Basil Cottle | last1 = Cottle | first1 = Basil | year = 1978 | title = Popular Reading And Our Public Libraries: The Abjured Prescription | journal = Library Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 222–227 | doi=10.1108/eb012677}}</ref> 1935 жылы [[Penguin Books]] баспасында [[Аллен Лейн]] (1902–1970) бастамашы болған арзан жұмсақ мұқабалы кітаптардың шығарылуы елеулі жаңалық болды. Алғашқы басылымдардың қатарында [[Эрнест Хемингуэй]] мен [[Агата Кристи]]дің романдары болды. Бұл кітаптар [[Woolworths (Ұлыбритания)|Woolworths]] сияқты арзан тауарлар сататын көптеген дүкенде төмен бағамен (әдетте алты пенске) сатылды. Penguin баспасы мәдени талғамы орташа деңгейдегі білімді орта тап оқырмандарына бағытталды. Ол америкалық жұмсақ мұқабалы кітаптарға тән төмен мәдени беделден аулақ болуға тырысты. Бұл кітаптар сериясы мәдени тұрғыдан өзін-өзі жетілдіру мен саяси білім алуға ықпал етуді көздеді. Көбіне Лейбористік партияны қолдайтын оқырмандарға арналған солшыл бағыттағы, өткір пікірталас тудыратын ''Penguin Specials'' басылымдары [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде кеңінен таралды.<ref>Nicholas Joicey, "A Paperback Guide to Progress: Penguin Books 1935–c. 1951." ''Twentieth Century British History'' 4#1 (1993): 25–56. [https://web.archive.org/web/20160421073425/http://tcbh.oxfordjournals.org/content/4/1/25.extract online]</ref> Алайда соғыс жылдарында баспалар мен кітап дүкендерінде қызметкерлер жетіспеді, сондай-ақ үлестіріліп берілетін қағаздың қатты тапшылығы байқалды. Бұл жағдай 1940 жылы Патерностер алаңына жасалған әуе шабуылынан кейін одан әрі қиындады: шабуыл салдарынан қоймалардағы 5 миллион кітап өртеніп кетті.<ref>Joseph McAleer, ''Popular Reading and Publishing in Britain: 1914–1950'' (1992).</ref> Романтикалық көркем әдебиет ерекше танымал болды, ал бұл жанрдағы жетекші баспа [[Mills & Boon]] еді.<ref>Joseph McAleer, ''Passion's fortune: the story of Mills & Boon'' (1999).</ref> Романтикалық қарым-қатынастар жыныстық пәктік қағидасына негізделіп бейнеленді. Бұл [[әлеуметтік консерватизм]]ді ғана емес, шығармалардың басты әйел кейіпкерлерінің өз өміріне қатысты дербестігін қалай сақтай алатынын да көрсетті.<ref>Nicola Humble, ''The Feminine Middlebrow Novel, 1920s to 1950s: Class, Domesticity, and Bohemianism'' (2001).</ref><ref>Alison Light, ''Forever England: femininity, literature and conservatism between the wars'' (1991).</ref> Шытырман оқиғалы журналдар, әсіресе [[DC Thomson]] баспасының басылымдары кеңінен танымал болды. Баспа ұл балалармен әңгімелесіп, олардың қандай шығармаларды оқығысы келетінін анықтау үшін елдің әртүрлі аймақтарына арнайы бақылаушылар жіберді. Журналдар мен кинода ұл балаларды ерекше қызықтырған сюжеттер қызықты әрі әділетті деп қабылданған соғыстарға қатысқан британдық сарбаздардың ерліктерін әсірелеп, тартымды етіп бейнелеуге негізделді.<ref>Ernest Sackville Turner, ''Boys Will Be Boys: The Story of Sweeney Todd, Deadwood Dick, Sexton Blake, Billy Bunter, Dick Barton et al.'' (3rd ed. 1975).</ref> === Күнделікті бос уақыт === «''Күнделікті бос уақыт'' — адамға бірден, іс-әрекеттің өзінен қанағаттану сезімін сыйлайтын, салыстырмалы түрде қысқа мерзімді әрі жағымды іс-әрекет. Одан ләззат алу үшін арнайы даярлықтың қажеті жоқ немесе өте аз даярлық жеткілікті».<ref name=":1" /> Мысалы, теледидар көру немесе суға шомылу. === Жобалық негіздегі бос уақыт === «''Жобалық негіздегі бос уақыт'' — бос уақытта жүзеге асырылатын, қысқа мерзімді, күрделілігі орташа, бір реттік немесе анда-санда ғана орындалатын шығармашылық іс-әрекет».<ref name=":1">{{Cite web|title = Concepts|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = The Serious Leisure Perspective (SLP)|access-date = 18 February 2016}}</ref> Мысалы, Уикипедиядағы бір мақаламен жұмыс істеу немесе [[бақ]]та сәндік құрылыс тұрғызу. == Мәдени айырмашылықтар == [[Сурет:VietnamCombatArtCAT04JamesPollockGICardgame.jpg|thumb|right|''GI Card Game'' («Сарбаздардың карта ойыны») — Джеймс Поллоктың акварельмен салынған картинасы. АҚШ армиясының [[Вьетнам соғысындағы әскери суретшілер бағдарламасы|Вьетнам соғысындағы әскери суретшілерінің]] IV тобы (CAT IV, 1967). Вьетнам соғысы кезінде патрульге шығуды күткен сарбаздар кейде бос уақытын карта ойнаумен өткізген. Суретті [[АҚШ армиясының ұлттық мұражайы]] ұсынған.]] Бос уақыттың мөлшері әр қоғамда әртүрлі болғанымен, антропологтар [[аңшы-терімшілер]]дің күрделі әлеуметтік құрылымы бар қоғамдардағы адамдарға қарағанда бос уақыты едәуір көп болатынын анықтаған.<ref>{{Cite journal|last=Just|first=Peter|date=1980|title=Time and Leisure in the Elaboration of Culture|journal=Journal of Anthropological Research|volume=36|issue=1|pages=105–115|jstor=3629555|doi=10.1086/jar.36.1.3629555|s2cid=152360790}}</ref> Соның нәтижесінде [[Үлкен алап]] аймағындағы [[шошондар]] сияқты [[шағын топтық қоғам]]дар еуропалық отарлаушыларға ерекше жалқау болып көрінген.<ref>{{cite book |last=Farb |first=Peter |author-link=Peter Farb |title= Man's Rise to Civilization As Shown by the Indians of North America from Primeval Times to the Coming of the Industrial State |url=https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich/page/28 28] |year=1968 |publisher=[[E.P. Dutton]] |location=[[New York City]] |id= {{LCC|E77.F36}} |quote=Most people assume that the members of the Shoshone band worked ceaselessly in an unremitting search for sustenance. Such a dramatic picture might appear confirmed by an erroneous theory almost everyone recalls from schooldays: A high culture emerges only when the people have the leisure to build pyramids or to create art. The fact is that high civilization is hectic, and that primitive hunters and collectors of wild food, like the Shoshone, are among the most leisured people on earth.}}</ref> Қоғамда қалыптасқан түсініктерге қарағанда сирек кездесетін [[жұмысқұмар]]лар — басқа іс-әрекеттердің есебінен жұмыс істеуге деген құштарлығын тежей алмайтын адамдар. Олар басқалармен араласуға және бос уақыттағы өзге де іс-әрекеттерге қатысуға қарағанда жұмыс істеуді жөн көреді. Статистикалық тұрғыдан алғанда, Еуропа мен Америкада ер адамдардың бос уақыты әйелдерге қарағанда көбірек. Бұл әйелдердің үй шаруасы мен бала тәрбиесіне байланысты міндеттеріне, сондай-ақ олардың ақы төленетін еңбекке қатысуының артуына байланысты. [[Еуропа]] мен [[АҚШ]]-та ересек ер адамдардың бос уақыты әдетте әйелдерге қарағанда аптасына 1–9 сағатқа артық болады.<ref>{{cite book| publisher = OECD Organisation for Economic Co-operation and Development| title = Society at a Glance 2009: OE}} See image at [https://dx.doi.org/10.1787/548724153767 dx.doi.org]</ref> == Отбасылық бос уақыт == Отбасылық бос уақыт — ата-аналардың, балалардың және бауырлардың бос уақытын бірге өткізуі немесе бірлесіп демалыс іс-әрекеттерімен айналысуы.<ref>{{cite journal | last1 = Shaw | first1 = S. M. | year = 1997 | title = Controversies and contradictions in family leisure: An analysis of conflicting paradigms | journal = Journal of Leisure Research | volume = 29 | issue = 1| pages = 98–112 | doi = 10.1080/00222216.1997.11949785 | bibcode = 1997JLeiR..29...98S | s2cid = 141509996 }}</ref> Бұл ұғымды ұрпақаралық отбасылық бос уақытқа дейін кеңейтуге болады. Ол ата-әжелердің, ата-аналардың және немерелердің бос уақытын бірге өткізуін немесе бірлесіп демалуын білдіреді.<ref name="auto">{{cite journal | last1 = Hebblethwaite | first1 = Shannon | year = 2014 | title = Grannie's got to go fishing": meanings and experiences of family leisure for three-generation families in rural and urban settings | journal = World Leisure Journal | volume = 56 | issue = 1| pages = 42–61 | doi = 10.1080/04419057.2013.876588 | s2cid = 143743562 }}</ref> Бос уақытты бірге өткізу отбасы мүшелерінің эмоционалдық жақындығын арттырып, берік отбасылық байланыстарды қалыптастырудың маңызды құралына айналуы мүмкін. Қалалық және ауылдық орта сияқты жағдайлар отбасылық бос уақытқа деген көзқарасқа, оның мәні мен өткізілу тәжірибесіне ықпал етеді. Мысалы, ауылдық жерлерде демалыс сәттері еңбек қызметімен ұштасса, қалалық отбасылар демалыс күндері ауыл өмірінің тыныш әрі жайлы көрінісін сезінуге ұмтылады. Дегенмен қалада да, ауылда да тұратын отбасылар ауылдық ортаны отбасылық байланыстарды нығайтуға қолайлы орын ретінде белгілі бір дәрежеде романтикалық тұрғыдан қабылдайды. Мұндай түсінік табиғатпен жақындықты, өмір қарқынының баяулығын, адамдар арасындағы тығыз қарым-қатынасты, өзара қамқорлыққа негізделген әлеуметтік ортаны және тыныштықты қамтиды.<ref name="auto"/><ref>{{cite journal | last1 = Rye | first1 = J | year = 2006 | title = Rural youths' images of the rural | journal = Journal of Rural Studies | volume = 22 | issue = 4| pages = 409–421 | doi = 10.1016/j.jrurstud.2006.01.005 | bibcode = 2006JRurS..22..409R }}</ref> Сонымен қатар отбасылық бос уақытты ұйымдастыру көбіне әйелдерге жүктелетін міндеттерді орындауды талап етеді. Отбасылық бос уақытқа демалыс күндері отбасы мүшелерінің бірге ойын ойнауы да жатады. == Қартаю == Бос уақыт адамның бүкіл өмірінде маңызды рөл атқарады және өз өмірін бақылауда ұстай алатынын сезінуіне, сондай-ақ өзін-өзі бағалауын нығайтуға ықпал етуі мүмкін.<ref>Kleiber, D. A., Walker, G. J., & Mannell, R. C. (2011). ''A social psychology of leisure''. Venture Pub., Incorporated.</ref> Әсіресе егде жастағы адамдар бос уақыттың физикалық, әлеуметтік, эмоционалдық, мәдени және рухани қырларынан пайда көре алады. Бос уақыттағы іс-әрекеттер мен қарым-қатынастар көбіне «табысты» әрі қанағаттанарлық қартаюдың маңызды құрамдас бөліктері болып саналады.<ref>{{Cite book|title = Activity and Aging|editor-last = Kelly |editor-first = John|publisher = Sage|year = 1993|isbn = 978-0-8039-5273-7|location = Newbury Park and London|pages = 125–145}}</ref> Мысалы, немерелерімен бірге бос уақыт өткізу егде жастағы адамдардың кейінгі ұрпаққа үлес қосу сезімін күшейтуі мүмкін. Бұл оларға болашақ ұрпаққа өздерінен кейін мұра қалдыру арқылы өміріне мән беріп, әл-ауқатын жақсартуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal | last1 = Hebblethwaite | first1 = S. | last2 = Norris | first2 = J. | year = 2011 | title = Expressions of generativity through family leisure: Experiences of grandparents and adult grandchildren | journal = Family Relations | volume = 60 | issue = 1| pages = 121–133 | doi=10.1111/j.1741-3729.2010.00637.x}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8rqi7qjrz5h42nkcn9zdh9il5eoh900 3688291 3688290 2026-10-29T10:02:26Z 1nter pares 146705 3688291 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Түрлері == Бос уақыттағы іс-әрекеттер өте бейресми әрі кездейсоқ әрекеттерден бастап, жоғары деңгейде ұйымдастырылған және ұзақ уақытқа созылатын қызмет түрлеріне дейін қамтиды. Олардың маңызды бөлігін адамның жеке қанағаттануы үшін, әдетте жүйелі түрде айналысатын [[әуестік]]тері құрайды. Мұндай іс-әрекеттер көбіне дағдыларды жетілдіру немесе белгілі бір жетістікке қол жеткізіп, оның мойындалуы арқылы қанағаттану сезімін тудырады. Кейде бұл жетістіктер белгілі бір өнім түрінде көрініс табады. Қоғам өзгерген сайын әуестік түрлерінің тізімі де үнемі өзгеріп отырады. Әлеуметтанушы Роберт Стеббинс<ref name=":0" /> адамның өмірінде маңызды орын алатын әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын әуестіктер мен іс-әрекеттерді ''байыпты бос уақыт'' деп сипаттайды. ''Байыпты бос уақыт тұжырымдамасы'' бос уақыттағы іс-әрекеттердің кең ауқымын үш негізгі санатқа бөліп қарастырады: күнделікті бос уақыт, байыпты бос уақыт және жобалық негіздегі бос уақыт.<ref>{{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = www.seriousleisure.net)|access-date = 18 February 2016}}</ref> === Байыпты бос уақыт === «Байыпты бос уақыт» — әуесқойлардың, белгілі бір іспен айналысуды ұнататын адамдардың немесе еріктілердің ... аса маңызды, қызықты әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын қызметпен жүйелі түрде айналысуы. Мұндай қызмет барысында ... қатысушылар бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастырады.<ref name=":1" /> Мысалы, пошта маркаларын жинау немесе қоғамдық пайдаланудағы сулы-батпақты аумақты күтіп ұстау. Байыпты бос уақытпен айналысатын адамдарды [[әуесқой]]лар, [[еріктілік|еріктілер]] және [[әуестік]]пен айналысушылар деп бөлуге болады. Олардың іс-әрекеттері күнделікті бос уақыттағы қарапайым әрекеттерден жоғары табандылықты, күш-жігерді, білім мен даярлықты талап етуімен, ұзақ мерзімді пайда әкелуімен және мұндай қызмет арқылы бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастыруға болатындығымен ерекшеленеді.<ref name=":0">{{Cite book | title = Serious Leisure – A Perspective for Out Time | last = Stebbins | first = Robert | publisher = Transaction Publishers | year = 2015 | isbn = 978-0-7658-0363-4 | location = New Brunswick, US }}</ref> Қазіргі кезде байыпты бос уақыттағы іс-әрекеттердің түрлері қарқынды түрде көбейіп келеді.<ref name=":0" /> Бұған дамыған қоғамдарда бос уақыттың, өмір сүру ұзақтығының және әл-ауқат деңгейінің артуы ықпал етуде. Интернет әуесқойлар мен белгілі бір іспен қызығушылық үшін айналысатын адамдардың өзара байланыс орнатуына, жасаған өнімдерін көрсетуіне және олармен бөлісуіне барған сайын кең мүмкіндіктер ұсынып отыр. ==== Кітап оқу ==== 1900 жылдан кейін сауаттылық деңгейі артып, бос уақыт көбейген сайын кітап оқу кең таралған ермекке айналды. Кітапханаларда жаңа көркем әдебиет шығармаларына сұраныс жоғары болды.<ref>{{cite journal | author-link = Basil Cottle | last1 = Cottle | first1 = Basil | year = 1978 | title = Popular Reading And Our Public Libraries: The Abjured Prescription | journal = Library Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 222–227 | doi=10.1108/eb012677}}</ref> 1935 жылы [[Penguin Books]] баспасында [[Аллен Лейн]] (1902–1970) бастамашы болған арзан жұмсақ мұқабалы кітаптардың шығарылуы елеулі жаңалық болды. Алғашқы басылымдардың қатарында [[Эрнест Хемингуэй]] мен [[Агата Кристи]]дің романдары болды. Бұл кітаптар [[Woolworths (Ұлыбритания)|Woolworths]] сияқты арзан тауарлар сататын көптеген дүкенде төмен бағамен (әдетте алты пенске) сатылды. Penguin баспасы мәдени талғамы орташа деңгейдегі білімді орта тап оқырмандарына бағытталды. Ол америкалық жұмсақ мұқабалы кітаптарға тән төмен мәдени беделден аулақ болуға тырысты. Бұл кітаптар сериясы мәдени тұрғыдан өзін-өзі жетілдіру мен саяси білім алуға ықпал етуді көздеді. Көбіне Лейбористік партияны қолдайтын оқырмандарға арналған солшыл бағыттағы, өткір пікірталас тудыратын ''Penguin Specials'' басылымдары [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде кеңінен таралды.<ref>Nicholas Joicey, "A Paperback Guide to Progress: Penguin Books 1935–c. 1951." ''Twentieth Century British History'' 4#1 (1993): 25–56. [https://web.archive.org/web/20160421073425/http://tcbh.oxfordjournals.org/content/4/1/25.extract online]</ref> Алайда соғыс жылдарында баспалар мен кітап дүкендерінде қызметкерлер жетіспеді, сондай-ақ үлестіріліп берілетін қағаздың қатты тапшылығы байқалды. Бұл жағдай 1940 жылы Патерностер алаңына жасалған әуе шабуылынан кейін одан әрі қиындады: шабуыл салдарынан қоймалардағы 5 миллион кітап өртеніп кетті.<ref>Joseph McAleer, ''Popular Reading and Publishing in Britain: 1914–1950'' (1992).</ref> Романтикалық көркем әдебиет ерекше танымал болды, ал бұл жанрдағы жетекші баспа [[Mills & Boon]] еді.<ref>Joseph McAleer, ''Passion's fortune: the story of Mills & Boon'' (1999).</ref> Романтикалық қарым-қатынастар жыныстық пәктік қағидасына негізделіп бейнеленді. Бұл [[әлеуметтік консерватизм]]ді ғана емес, шығармалардың басты әйел кейіпкерлерінің өз өміріне қатысты дербестігін қалай сақтай алатынын да көрсетті.<ref>Nicola Humble, ''The Feminine Middlebrow Novel, 1920s to 1950s: Class, Domesticity, and Bohemianism'' (2001).</ref><ref>Alison Light, ''Forever England: femininity, literature and conservatism between the wars'' (1991).</ref> Шытырман оқиғалы журналдар, әсіресе [[DC Thomson]] баспасының басылымдары кеңінен танымал болды. Баспа ұл балалармен әңгімелесіп, олардың қандай шығармаларды оқығысы келетінін анықтау үшін елдің әртүрлі аймақтарына арнайы бақылаушылар жіберді. Журналдар мен кинода ұл балаларды ерекше қызықтырған сюжеттер қызықты әрі әділетті деп қабылданған соғыстарға қатысқан британдық сарбаздардың ерліктерін әсірелеп, тартымды етіп бейнелеуге негізделді.<ref>Ernest Sackville Turner, ''Boys Will Be Boys: The Story of Sweeney Todd, Deadwood Dick, Sexton Blake, Billy Bunter, Dick Barton et al.'' (3rd ed. 1975).</ref> === Күнделікті бос уақыт === «''Күнделікті бос уақыт'' — адамға бірден, іс-әрекеттің өзінен қанағаттану сезімін сыйлайтын, салыстырмалы түрде қысқа мерзімді әрі жағымды іс-әрекет. Одан ләззат алу үшін арнайы даярлықтың қажеті жоқ немесе өте аз даярлық жеткілікті».<ref name=":1" /> Мысалы, теледидар көру немесе суға шомылу. === Жобалық негіздегі бос уақыт === «''Жобалық негіздегі бос уақыт'' — бос уақытта жүзеге асырылатын, қысқа мерзімді, күрделілігі орташа, бір реттік немесе анда-санда ғана орындалатын шығармашылық іс-әрекет».<ref name=":1">{{Cite web|title = Concepts|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = The Serious Leisure Perspective (SLP)|access-date = 18 February 2016}}</ref> Мысалы, Уикипедиядағы бір мақаламен жұмыс істеу немесе [[бақ]]та сәндік құрылыс тұрғызу. == Мәдени айырмашылықтар == [[Сурет:VietnamCombatArtCAT04JamesPollockGICardgame.jpg|thumb|right|''GI Card Game'' («Сарбаздардың карта ойыны») — Джеймс Поллоктың акварельмен салынған картинасы. АҚШ армиясының [[Вьетнам соғысындағы әскери суретшілер бағдарламасы|Вьетнам соғысындағы әскери суретшілерінің]] IV тобы (CAT IV, 1967). Вьетнам соғысы кезінде патрульге шығуды күткен сарбаздар кейде бос уақытын карта ойнаумен өткізген. Суретті [[АҚШ армиясының ұлттық мұражайы]] ұсынған.]] Бос уақыттың мөлшері әр қоғамда әртүрлі болғанымен, антропологтар [[аңшы-терімшілер]]дің күрделі әлеуметтік құрылымы бар қоғамдардағы адамдарға қарағанда бос уақыты едәуір көп болатынын анықтаған.<ref>{{Cite journal|last=Just|first=Peter|date=1980|title=Time and Leisure in the Elaboration of Culture|journal=Journal of Anthropological Research|volume=36|issue=1|pages=105–115|jstor=3629555|doi=10.1086/jar.36.1.3629555|s2cid=152360790}}</ref> Соның нәтижесінде [[Үлкен алап]] аймағындағы [[шошондар]] сияқты [[шағын топтық қоғам]]дар еуропалық отарлаушыларға ерекше жалқау болып көрінген.<ref>{{cite book |last=Farb |first=Peter |author-link=Peter Farb |title= Man's Rise to Civilization As Shown by the Indians of North America from Primeval Times to the Coming of the Industrial State |url=https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich/page/28 28] |year=1968 |publisher=[[E.P. Dutton]] |location=[[New York City]] |id= {{LCC|E77.F36}} |quote=Most people assume that the members of the Shoshone band worked ceaselessly in an unremitting search for sustenance. Such a dramatic picture might appear confirmed by an erroneous theory almost everyone recalls from schooldays: A high culture emerges only when the people have the leisure to build pyramids or to create art. The fact is that high civilization is hectic, and that primitive hunters and collectors of wild food, like the Shoshone, are among the most leisured people on earth.}}</ref> Қоғамда қалыптасқан түсініктерге қарағанда сирек кездесетін [[жұмысқұмар]]лар — басқа іс-әрекеттердің есебінен жұмыс істеуге деген құштарлығын тежей алмайтын адамдар. Олар басқалармен араласуға және бос уақыттағы өзге де іс-әрекеттерге қатысуға қарағанда жұмыс істеуді жөн көреді. Статистикалық тұрғыдан алғанда, Еуропа мен Америкада ер адамдардың бос уақыты әйелдерге қарағанда көбірек. Бұл әйелдердің үй шаруасы мен бала тәрбиесіне байланысты міндеттеріне, сондай-ақ олардың ақы төленетін еңбекке қатысуының артуына байланысты. [[Еуропа]] мен [[АҚШ]]-та ересек ер адамдардың бос уақыты әдетте әйелдерге қарағанда аптасына 1–9 сағатқа артық болады.<ref>{{cite book| publisher = OECD Organisation for Economic Co-operation and Development| title = Society at a Glance 2009: OE}} See image at [https://dx.doi.org/10.1787/548724153767 dx.doi.org]</ref> == Отбасылық бос уақыт == Отбасылық бос уақыт — ата-аналардың, балалардың және бауырлардың бос уақытын бірге өткізуі немесе бірлесіп демалыс іс-әрекеттерімен айналысуы.<ref>{{cite journal | last1 = Shaw | first1 = S. M. | year = 1997 | title = Controversies and contradictions in family leisure: An analysis of conflicting paradigms | journal = Journal of Leisure Research | volume = 29 | issue = 1| pages = 98–112 | doi = 10.1080/00222216.1997.11949785 | bibcode = 1997JLeiR..29...98S | s2cid = 141509996 }}</ref> Бұл ұғымды ұрпақаралық отбасылық бос уақытқа дейін кеңейтуге болады. Ол ата-әжелердің, ата-аналардың және немерелердің бос уақытын бірге өткізуін немесе бірлесіп демалуын білдіреді.<ref name="auto">{{cite journal | last1 = Hebblethwaite | first1 = Shannon | year = 2014 | title = Grannie's got to go fishing": meanings and experiences of family leisure for three-generation families in rural and urban settings | journal = World Leisure Journal | volume = 56 | issue = 1| pages = 42–61 | doi = 10.1080/04419057.2013.876588 | s2cid = 143743562 }}</ref> Бос уақытты бірге өткізу отбасы мүшелерінің эмоционалдық жақындығын арттырып, берік отбасылық байланыстарды қалыптастырудың маңызды құралына айналуы мүмкін. Қалалық және ауылдық орта сияқты жағдайлар отбасылық бос уақытқа деген көзқарасқа, оның мәні мен өткізілу тәжірибесіне ықпал етеді. Мысалы, ауылдық жерлерде демалыс сәттері еңбек қызметімен ұштасса, қалалық отбасылар демалыс күндері ауыл өмірінің тыныш әрі жайлы көрінісін сезінуге ұмтылады. Дегенмен қалада да, ауылда да тұратын отбасылар ауылдық ортаны отбасылық байланыстарды нығайтуға қолайлы орын ретінде белгілі бір дәрежеде романтикалық тұрғыдан қабылдайды. Мұндай түсінік табиғатпен жақындықты, өмір қарқынының баяулығын, адамдар арасындағы тығыз қарым-қатынасты, өзара қамқорлыққа негізделген әлеуметтік ортаны және тыныштықты қамтиды.<ref name="auto"/><ref>{{cite journal | last1 = Rye | first1 = J | year = 2006 | title = Rural youths' images of the rural | journal = Journal of Rural Studies | volume = 22 | issue = 4| pages = 409–421 | doi = 10.1016/j.jrurstud.2006.01.005 | bibcode = 2006JRurS..22..409R }}</ref> Сонымен қатар отбасылық бос уақытты ұйымдастыру көбіне әйелдерге жүктелетін міндеттерді орындауды талап етеді. Отбасылық бос уақытқа демалыс күндері отбасы мүшелерінің бірге ойын ойнауы да жатады. == Қартаю == Бос уақыт адамның бүкіл өмірінде маңызды рөл атқарады және өз өмірін бақылауда ұстай алатынын сезінуіне, сондай-ақ өзін-өзі бағалауын нығайтуға ықпал етуі мүмкін.<ref>Kleiber, D. A., Walker, G. J., & Mannell, R. C. (2011). ''A social psychology of leisure''. Venture Pub., Incorporated.</ref> Әсіресе егде жастағы адамдар бос уақыттың физикалық, әлеуметтік, эмоционалдық, мәдени және рухани қырларынан пайда көре алады. Бос уақыттағы іс-әрекеттер мен қарым-қатынастар көбіне «табысты» әрі қанағаттанарлық қартаюдың маңызды құрамдас бөліктері болып саналады.<ref>{{Cite book|title = Activity and Aging|editor-last = Kelly |editor-first = John|publisher = Sage|year = 1993|isbn = 978-0-8039-5273-7|location = Newbury Park and London|pages = 125–145}}</ref> Мысалы, немерелерімен бірге бос уақыт өткізу егде жастағы адамдардың кейінгі ұрпаққа үлес қосу сезімін күшейтуі мүмкін. Бұл оларға болашақ ұрпаққа өздерінен кейін мұра қалдыру арқылы өміріне мән беріп, әл-ауқатын жақсартуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal | last1 = Hebblethwaite | first1 = S. | last2 = Norris | first2 = J. | year = 2011 | title = Expressions of generativity through family leisure: Experiences of grandparents and adult grandchildren | journal = Family Relations | volume = 60 | issue = 1| pages = 121–133 | doi=10.1111/j.1741-3729.2010.00637.x}}</ref> == Тағы қараңыз == == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} pl2rlfknos4hkgv1w42jsm3aeea9s2x 3688292 3688291 2026-10-29T10:02:39Z 1nter pares 146705 /* Тағы қараңыз */ 3688292 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Түрлері == Бос уақыттағы іс-әрекеттер өте бейресми әрі кездейсоқ әрекеттерден бастап, жоғары деңгейде ұйымдастырылған және ұзақ уақытқа созылатын қызмет түрлеріне дейін қамтиды. Олардың маңызды бөлігін адамның жеке қанағаттануы үшін, әдетте жүйелі түрде айналысатын [[әуестік]]тері құрайды. Мұндай іс-әрекеттер көбіне дағдыларды жетілдіру немесе белгілі бір жетістікке қол жеткізіп, оның мойындалуы арқылы қанағаттану сезімін тудырады. Кейде бұл жетістіктер белгілі бір өнім түрінде көрініс табады. Қоғам өзгерген сайын әуестік түрлерінің тізімі де үнемі өзгеріп отырады. Әлеуметтанушы Роберт Стеббинс<ref name=":0" /> адамның өмірінде маңызды орын алатын әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын әуестіктер мен іс-әрекеттерді ''байыпты бос уақыт'' деп сипаттайды. ''Байыпты бос уақыт тұжырымдамасы'' бос уақыттағы іс-әрекеттердің кең ауқымын үш негізгі санатқа бөліп қарастырады: күнделікті бос уақыт, байыпты бос уақыт және жобалық негіздегі бос уақыт.<ref>{{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = www.seriousleisure.net)|access-date = 18 February 2016}}</ref> === Байыпты бос уақыт === «Байыпты бос уақыт» — әуесқойлардың, белгілі бір іспен айналысуды ұнататын адамдардың немесе еріктілердің ... аса маңызды, қызықты әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын қызметпен жүйелі түрде айналысуы. Мұндай қызмет барысында ... қатысушылар бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастырады.<ref name=":1" /> Мысалы, пошта маркаларын жинау немесе қоғамдық пайдаланудағы сулы-батпақты аумақты күтіп ұстау. Байыпты бос уақытпен айналысатын адамдарды [[әуесқой]]лар, [[еріктілік|еріктілер]] және [[әуестік]]пен айналысушылар деп бөлуге болады. Олардың іс-әрекеттері күнделікті бос уақыттағы қарапайым әрекеттерден жоғары табандылықты, күш-жігерді, білім мен даярлықты талап етуімен, ұзақ мерзімді пайда әкелуімен және мұндай қызмет арқылы бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастыруға болатындығымен ерекшеленеді.<ref name=":0">{{Cite book | title = Serious Leisure – A Perspective for Out Time | last = Stebbins | first = Robert | publisher = Transaction Publishers | year = 2015 | isbn = 978-0-7658-0363-4 | location = New Brunswick, US }}</ref> Қазіргі кезде байыпты бос уақыттағы іс-әрекеттердің түрлері қарқынды түрде көбейіп келеді.<ref name=":0" /> Бұған дамыған қоғамдарда бос уақыттың, өмір сүру ұзақтығының және әл-ауқат деңгейінің артуы ықпал етуде. Интернет әуесқойлар мен белгілі бір іспен қызығушылық үшін айналысатын адамдардың өзара байланыс орнатуына, жасаған өнімдерін көрсетуіне және олармен бөлісуіне барған сайын кең мүмкіндіктер ұсынып отыр. ==== Кітап оқу ==== 1900 жылдан кейін сауаттылық деңгейі артып, бос уақыт көбейген сайын кітап оқу кең таралған ермекке айналды. Кітапханаларда жаңа көркем әдебиет шығармаларына сұраныс жоғары болды.<ref>{{cite journal | author-link = Basil Cottle | last1 = Cottle | first1 = Basil | year = 1978 | title = Popular Reading And Our Public Libraries: The Abjured Prescription | journal = Library Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 222–227 | doi=10.1108/eb012677}}</ref> 1935 жылы [[Penguin Books]] баспасында [[Аллен Лейн]] (1902–1970) бастамашы болған арзан жұмсақ мұқабалы кітаптардың шығарылуы елеулі жаңалық болды. Алғашқы басылымдардың қатарында [[Эрнест Хемингуэй]] мен [[Агата Кристи]]дің романдары болды. Бұл кітаптар [[Woolworths (Ұлыбритания)|Woolworths]] сияқты арзан тауарлар сататын көптеген дүкенде төмен бағамен (әдетте алты пенске) сатылды. Penguin баспасы мәдени талғамы орташа деңгейдегі білімді орта тап оқырмандарына бағытталды. Ол америкалық жұмсақ мұқабалы кітаптарға тән төмен мәдени беделден аулақ болуға тырысты. Бұл кітаптар сериясы мәдени тұрғыдан өзін-өзі жетілдіру мен саяси білім алуға ықпал етуді көздеді. Көбіне Лейбористік партияны қолдайтын оқырмандарға арналған солшыл бағыттағы, өткір пікірталас тудыратын ''Penguin Specials'' басылымдары [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде кеңінен таралды.<ref>Nicholas Joicey, "A Paperback Guide to Progress: Penguin Books 1935–c. 1951." ''Twentieth Century British History'' 4#1 (1993): 25–56. [https://web.archive.org/web/20160421073425/http://tcbh.oxfordjournals.org/content/4/1/25.extract online]</ref> Алайда соғыс жылдарында баспалар мен кітап дүкендерінде қызметкерлер жетіспеді, сондай-ақ үлестіріліп берілетін қағаздың қатты тапшылығы байқалды. Бұл жағдай 1940 жылы Патерностер алаңына жасалған әуе шабуылынан кейін одан әрі қиындады: шабуыл салдарынан қоймалардағы 5 миллион кітап өртеніп кетті.<ref>Joseph McAleer, ''Popular Reading and Publishing in Britain: 1914–1950'' (1992).</ref> Романтикалық көркем әдебиет ерекше танымал болды, ал бұл жанрдағы жетекші баспа [[Mills & Boon]] еді.<ref>Joseph McAleer, ''Passion's fortune: the story of Mills & Boon'' (1999).</ref> Романтикалық қарым-қатынастар жыныстық пәктік қағидасына негізделіп бейнеленді. Бұл [[әлеуметтік консерватизм]]ді ғана емес, шығармалардың басты әйел кейіпкерлерінің өз өміріне қатысты дербестігін қалай сақтай алатынын да көрсетті.<ref>Nicola Humble, ''The Feminine Middlebrow Novel, 1920s to 1950s: Class, Domesticity, and Bohemianism'' (2001).</ref><ref>Alison Light, ''Forever England: femininity, literature and conservatism between the wars'' (1991).</ref> Шытырман оқиғалы журналдар, әсіресе [[DC Thomson]] баспасының басылымдары кеңінен танымал болды. Баспа ұл балалармен әңгімелесіп, олардың қандай шығармаларды оқығысы келетінін анықтау үшін елдің әртүрлі аймақтарына арнайы бақылаушылар жіберді. Журналдар мен кинода ұл балаларды ерекше қызықтырған сюжеттер қызықты әрі әділетті деп қабылданған соғыстарға қатысқан британдық сарбаздардың ерліктерін әсірелеп, тартымды етіп бейнелеуге негізделді.<ref>Ernest Sackville Turner, ''Boys Will Be Boys: The Story of Sweeney Todd, Deadwood Dick, Sexton Blake, Billy Bunter, Dick Barton et al.'' (3rd ed. 1975).</ref> === Күнделікті бос уақыт === «''Күнделікті бос уақыт'' — адамға бірден, іс-әрекеттің өзінен қанағаттану сезімін сыйлайтын, салыстырмалы түрде қысқа мерзімді әрі жағымды іс-әрекет. Одан ләззат алу үшін арнайы даярлықтың қажеті жоқ немесе өте аз даярлық жеткілікті».<ref name=":1" /> Мысалы, теледидар көру немесе суға шомылу. === Жобалық негіздегі бос уақыт === «''Жобалық негіздегі бос уақыт'' — бос уақытта жүзеге асырылатын, қысқа мерзімді, күрделілігі орташа, бір реттік немесе анда-санда ғана орындалатын шығармашылық іс-әрекет».<ref name=":1">{{Cite web|title = Concepts|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = The Serious Leisure Perspective (SLP)|access-date = 18 February 2016}}</ref> Мысалы, Уикипедиядағы бір мақаламен жұмыс істеу немесе [[бақ]]та сәндік құрылыс тұрғызу. == Мәдени айырмашылықтар == [[Сурет:VietnamCombatArtCAT04JamesPollockGICardgame.jpg|thumb|right|''GI Card Game'' («Сарбаздардың карта ойыны») — Джеймс Поллоктың акварельмен салынған картинасы. АҚШ армиясының [[Вьетнам соғысындағы әскери суретшілер бағдарламасы|Вьетнам соғысындағы әскери суретшілерінің]] IV тобы (CAT IV, 1967). Вьетнам соғысы кезінде патрульге шығуды күткен сарбаздар кейде бос уақытын карта ойнаумен өткізген. Суретті [[АҚШ армиясының ұлттық мұражайы]] ұсынған.]] Бос уақыттың мөлшері әр қоғамда әртүрлі болғанымен, антропологтар [[аңшы-терімшілер]]дің күрделі әлеуметтік құрылымы бар қоғамдардағы адамдарға қарағанда бос уақыты едәуір көп болатынын анықтаған.<ref>{{Cite journal|last=Just|first=Peter|date=1980|title=Time and Leisure in the Elaboration of Culture|journal=Journal of Anthropological Research|volume=36|issue=1|pages=105–115|jstor=3629555|doi=10.1086/jar.36.1.3629555|s2cid=152360790}}</ref> Соның нәтижесінде [[Үлкен алап]] аймағындағы [[шошондар]] сияқты [[шағын топтық қоғам]]дар еуропалық отарлаушыларға ерекше жалқау болып көрінген.<ref>{{cite book |last=Farb |first=Peter |author-link=Peter Farb |title= Man's Rise to Civilization As Shown by the Indians of North America from Primeval Times to the Coming of the Industrial State |url=https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich/page/28 28] |year=1968 |publisher=[[E.P. Dutton]] |location=[[New York City]] |id= {{LCC|E77.F36}} |quote=Most people assume that the members of the Shoshone band worked ceaselessly in an unremitting search for sustenance. Such a dramatic picture might appear confirmed by an erroneous theory almost everyone recalls from schooldays: A high culture emerges only when the people have the leisure to build pyramids or to create art. The fact is that high civilization is hectic, and that primitive hunters and collectors of wild food, like the Shoshone, are among the most leisured people on earth.}}</ref> Қоғамда қалыптасқан түсініктерге қарағанда сирек кездесетін [[жұмысқұмар]]лар — басқа іс-әрекеттердің есебінен жұмыс істеуге деген құштарлығын тежей алмайтын адамдар. Олар басқалармен араласуға және бос уақыттағы өзге де іс-әрекеттерге қатысуға қарағанда жұмыс істеуді жөн көреді. Статистикалық тұрғыдан алғанда, Еуропа мен Америкада ер адамдардың бос уақыты әйелдерге қарағанда көбірек. Бұл әйелдердің үй шаруасы мен бала тәрбиесіне байланысты міндеттеріне, сондай-ақ олардың ақы төленетін еңбекке қатысуының артуына байланысты. [[Еуропа]] мен [[АҚШ]]-та ересек ер адамдардың бос уақыты әдетте әйелдерге қарағанда аптасына 1–9 сағатқа артық болады.<ref>{{cite book| publisher = OECD Organisation for Economic Co-operation and Development| title = Society at a Glance 2009: OE}} See image at [https://dx.doi.org/10.1787/548724153767 dx.doi.org]</ref> == Отбасылық бос уақыт == Отбасылық бос уақыт — ата-аналардың, балалардың және бауырлардың бос уақытын бірге өткізуі немесе бірлесіп демалыс іс-әрекеттерімен айналысуы.<ref>{{cite journal | last1 = Shaw | first1 = S. M. | year = 1997 | title = Controversies and contradictions in family leisure: An analysis of conflicting paradigms | journal = Journal of Leisure Research | volume = 29 | issue = 1| pages = 98–112 | doi = 10.1080/00222216.1997.11949785 | bibcode = 1997JLeiR..29...98S | s2cid = 141509996 }}</ref> Бұл ұғымды ұрпақаралық отбасылық бос уақытқа дейін кеңейтуге болады. Ол ата-әжелердің, ата-аналардың және немерелердің бос уақытын бірге өткізуін немесе бірлесіп демалуын білдіреді.<ref name="auto">{{cite journal | last1 = Hebblethwaite | first1 = Shannon | year = 2014 | title = Grannie's got to go fishing": meanings and experiences of family leisure for three-generation families in rural and urban settings | journal = World Leisure Journal | volume = 56 | issue = 1| pages = 42–61 | doi = 10.1080/04419057.2013.876588 | s2cid = 143743562 }}</ref> Бос уақытты бірге өткізу отбасы мүшелерінің эмоционалдық жақындығын арттырып, берік отбасылық байланыстарды қалыптастырудың маңызды құралына айналуы мүмкін. Қалалық және ауылдық орта сияқты жағдайлар отбасылық бос уақытқа деген көзқарасқа, оның мәні мен өткізілу тәжірибесіне ықпал етеді. Мысалы, ауылдық жерлерде демалыс сәттері еңбек қызметімен ұштасса, қалалық отбасылар демалыс күндері ауыл өмірінің тыныш әрі жайлы көрінісін сезінуге ұмтылады. Дегенмен қалада да, ауылда да тұратын отбасылар ауылдық ортаны отбасылық байланыстарды нығайтуға қолайлы орын ретінде белгілі бір дәрежеде романтикалық тұрғыдан қабылдайды. Мұндай түсінік табиғатпен жақындықты, өмір қарқынының баяулығын, адамдар арасындағы тығыз қарым-қатынасты, өзара қамқорлыққа негізделген әлеуметтік ортаны және тыныштықты қамтиды.<ref name="auto"/><ref>{{cite journal | last1 = Rye | first1 = J | year = 2006 | title = Rural youths' images of the rural | journal = Journal of Rural Studies | volume = 22 | issue = 4| pages = 409–421 | doi = 10.1016/j.jrurstud.2006.01.005 | bibcode = 2006JRurS..22..409R }}</ref> Сонымен қатар отбасылық бос уақытты ұйымдастыру көбіне әйелдерге жүктелетін міндеттерді орындауды талап етеді. Отбасылық бос уақытқа демалыс күндері отбасы мүшелерінің бірге ойын ойнауы да жатады. == Қартаю == Бос уақыт адамның бүкіл өмірінде маңызды рөл атқарады және өз өмірін бақылауда ұстай алатынын сезінуіне, сондай-ақ өзін-өзі бағалауын нығайтуға ықпал етуі мүмкін.<ref>Kleiber, D. A., Walker, G. J., & Mannell, R. C. (2011). ''A social psychology of leisure''. Venture Pub., Incorporated.</ref> Әсіресе егде жастағы адамдар бос уақыттың физикалық, әлеуметтік, эмоционалдық, мәдени және рухани қырларынан пайда көре алады. Бос уақыттағы іс-әрекеттер мен қарым-қатынастар көбіне «табысты» әрі қанағаттанарлық қартаюдың маңызды құрамдас бөліктері болып саналады.<ref>{{Cite book|title = Activity and Aging|editor-last = Kelly |editor-first = John|publisher = Sage|year = 1993|isbn = 978-0-8039-5273-7|location = Newbury Park and London|pages = 125–145}}</ref> Мысалы, немерелерімен бірге бос уақыт өткізу егде жастағы адамдардың кейінгі ұрпаққа үлес қосу сезімін күшейтуі мүмкін. Бұл оларға болашақ ұрпаққа өздерінен кейін мұра қалдыру арқылы өміріне мән беріп, әл-ауқатын жақсартуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal | last1 = Hebblethwaite | first1 = S. | last2 = Norris | first2 = J. | year = 2011 | title = Expressions of generativity through family leisure: Experiences of grandparents and adult grandchildren | journal = Family Relations | volume = 60 | issue = 1| pages = 121–133 | doi=10.1111/j.1741-3729.2010.00637.x}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Тұрмыс]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} dnpp3p89ufm1b6yrjm9k29byuem1av3 3688295 3688292 2026-10-29T10:03:30Z 1nter pares 146705 /* Тағы қараңыз */ 3688295 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Түрлері == Бос уақыттағы іс-әрекеттер өте бейресми әрі кездейсоқ әрекеттерден бастап, жоғары деңгейде ұйымдастырылған және ұзақ уақытқа созылатын қызмет түрлеріне дейін қамтиды. Олардың маңызды бөлігін адамның жеке қанағаттануы үшін, әдетте жүйелі түрде айналысатын [[әуестік]]тері құрайды. Мұндай іс-әрекеттер көбіне дағдыларды жетілдіру немесе белгілі бір жетістікке қол жеткізіп, оның мойындалуы арқылы қанағаттану сезімін тудырады. Кейде бұл жетістіктер белгілі бір өнім түрінде көрініс табады. Қоғам өзгерген сайын әуестік түрлерінің тізімі де үнемі өзгеріп отырады. Әлеуметтанушы Роберт Стеббинс<ref name=":0" /> адамның өмірінде маңызды орын алатын әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын әуестіктер мен іс-әрекеттерді ''байыпты бос уақыт'' деп сипаттайды. ''Байыпты бос уақыт тұжырымдамасы'' бос уақыттағы іс-әрекеттердің кең ауқымын үш негізгі санатқа бөліп қарастырады: күнделікті бос уақыт, байыпты бос уақыт және жобалық негіздегі бос уақыт.<ref>{{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = www.seriousleisure.net)|access-date = 18 February 2016}}</ref> === Байыпты бос уақыт === «Байыпты бос уақыт» — әуесқойлардың, белгілі бір іспен айналысуды ұнататын адамдардың немесе еріктілердің ... аса маңызды, қызықты әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын қызметпен жүйелі түрде айналысуы. Мұндай қызмет барысында ... қатысушылар бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастырады.<ref name=":1" /> Мысалы, пошта маркаларын жинау немесе қоғамдық пайдаланудағы сулы-батпақты аумақты күтіп ұстау. Байыпты бос уақытпен айналысатын адамдарды [[әуесқой]]лар, [[еріктілік|еріктілер]] және [[әуестік]]пен айналысушылар деп бөлуге болады. Олардың іс-әрекеттері күнделікті бос уақыттағы қарапайым әрекеттерден жоғары табандылықты, күш-жігерді, білім мен даярлықты талап етуімен, ұзақ мерзімді пайда әкелуімен және мұндай қызмет арқылы бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастыруға болатындығымен ерекшеленеді.<ref name=":0">{{Cite book | title = Serious Leisure – A Perspective for Out Time | last = Stebbins | first = Robert | publisher = Transaction Publishers | year = 2015 | isbn = 978-0-7658-0363-4 | location = New Brunswick, US }}</ref> Қазіргі кезде байыпты бос уақыттағы іс-әрекеттердің түрлері қарқынды түрде көбейіп келеді.<ref name=":0" /> Бұған дамыған қоғамдарда бос уақыттың, өмір сүру ұзақтығының және әл-ауқат деңгейінің артуы ықпал етуде. Интернет әуесқойлар мен белгілі бір іспен қызығушылық үшін айналысатын адамдардың өзара байланыс орнатуына, жасаған өнімдерін көрсетуіне және олармен бөлісуіне барған сайын кең мүмкіндіктер ұсынып отыр. ==== Кітап оқу ==== 1900 жылдан кейін сауаттылық деңгейі артып, бос уақыт көбейген сайын кітап оқу кең таралған ермекке айналды. Кітапханаларда жаңа көркем әдебиет шығармаларына сұраныс жоғары болды.<ref>{{cite journal | author-link = Basil Cottle | last1 = Cottle | first1 = Basil | year = 1978 | title = Popular Reading And Our Public Libraries: The Abjured Prescription | journal = Library Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 222–227 | doi=10.1108/eb012677}}</ref> 1935 жылы [[Penguin Books]] баспасында [[Аллен Лейн]] (1902–1970) бастамашы болған арзан жұмсақ мұқабалы кітаптардың шығарылуы елеулі жаңалық болды. Алғашқы басылымдардың қатарында [[Эрнест Хемингуэй]] мен [[Агата Кристи]]дің романдары болды. Бұл кітаптар [[Woolworths (Ұлыбритания)|Woolworths]] сияқты арзан тауарлар сататын көптеген дүкенде төмен бағамен (әдетте алты пенске) сатылды. Penguin баспасы мәдени талғамы орташа деңгейдегі білімді орта тап оқырмандарына бағытталды. Ол америкалық жұмсақ мұқабалы кітаптарға тән төмен мәдени беделден аулақ болуға тырысты. Бұл кітаптар сериясы мәдени тұрғыдан өзін-өзі жетілдіру мен саяси білім алуға ықпал етуді көздеді. Көбіне Лейбористік партияны қолдайтын оқырмандарға арналған солшыл бағыттағы, өткір пікірталас тудыратын ''Penguin Specials'' басылымдары [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде кеңінен таралды.<ref>Nicholas Joicey, "A Paperback Guide to Progress: Penguin Books 1935–c. 1951." ''Twentieth Century British History'' 4#1 (1993): 25–56. [https://web.archive.org/web/20160421073425/http://tcbh.oxfordjournals.org/content/4/1/25.extract online]</ref> Алайда соғыс жылдарында баспалар мен кітап дүкендерінде қызметкерлер жетіспеді, сондай-ақ үлестіріліп берілетін қағаздың қатты тапшылығы байқалды. Бұл жағдай 1940 жылы Патерностер алаңына жасалған әуе шабуылынан кейін одан әрі қиындады: шабуыл салдарынан қоймалардағы 5 миллион кітап өртеніп кетті.<ref>Joseph McAleer, ''Popular Reading and Publishing in Britain: 1914–1950'' (1992).</ref> Романтикалық көркем әдебиет ерекше танымал болды, ал бұл жанрдағы жетекші баспа [[Mills & Boon]] еді.<ref>Joseph McAleer, ''Passion's fortune: the story of Mills & Boon'' (1999).</ref> Романтикалық қарым-қатынастар жыныстық пәктік қағидасына негізделіп бейнеленді. Бұл [[әлеуметтік консерватизм]]ді ғана емес, шығармалардың басты әйел кейіпкерлерінің өз өміріне қатысты дербестігін қалай сақтай алатынын да көрсетті.<ref>Nicola Humble, ''The Feminine Middlebrow Novel, 1920s to 1950s: Class, Domesticity, and Bohemianism'' (2001).</ref><ref>Alison Light, ''Forever England: femininity, literature and conservatism between the wars'' (1991).</ref> Шытырман оқиғалы журналдар, әсіресе [[DC Thomson]] баспасының басылымдары кеңінен танымал болды. Баспа ұл балалармен әңгімелесіп, олардың қандай шығармаларды оқығысы келетінін анықтау үшін елдің әртүрлі аймақтарына арнайы бақылаушылар жіберді. Журналдар мен кинода ұл балаларды ерекше қызықтырған сюжеттер қызықты әрі әділетті деп қабылданған соғыстарға қатысқан британдық сарбаздардың ерліктерін әсірелеп, тартымды етіп бейнелеуге негізделді.<ref>Ernest Sackville Turner, ''Boys Will Be Boys: The Story of Sweeney Todd, Deadwood Dick, Sexton Blake, Billy Bunter, Dick Barton et al.'' (3rd ed. 1975).</ref> === Күнделікті бос уақыт === «''Күнделікті бос уақыт'' — адамға бірден, іс-әрекеттің өзінен қанағаттану сезімін сыйлайтын, салыстырмалы түрде қысқа мерзімді әрі жағымды іс-әрекет. Одан ләззат алу үшін арнайы даярлықтың қажеті жоқ немесе өте аз даярлық жеткілікті».<ref name=":1" /> Мысалы, теледидар көру немесе суға шомылу. === Жобалық негіздегі бос уақыт === «''Жобалық негіздегі бос уақыт'' — бос уақытта жүзеге асырылатын, қысқа мерзімді, күрделілігі орташа, бір реттік немесе анда-санда ғана орындалатын шығармашылық іс-әрекет».<ref name=":1">{{Cite web|title = Concepts|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = The Serious Leisure Perspective (SLP)|access-date = 18 February 2016}}</ref> Мысалы, Уикипедиядағы бір мақаламен жұмыс істеу немесе [[бақ]]та сәндік құрылыс тұрғызу. == Мәдени айырмашылықтар == [[Сурет:VietnamCombatArtCAT04JamesPollockGICardgame.jpg|thumb|right|''GI Card Game'' («Сарбаздардың карта ойыны») — Джеймс Поллоктың акварельмен салынған картинасы. АҚШ армиясының [[Вьетнам соғысындағы әскери суретшілер бағдарламасы|Вьетнам соғысындағы әскери суретшілерінің]] IV тобы (CAT IV, 1967). Вьетнам соғысы кезінде патрульге шығуды күткен сарбаздар кейде бос уақытын карта ойнаумен өткізген. Суретті [[АҚШ армиясының ұлттық мұражайы]] ұсынған.]] Бос уақыттың мөлшері әр қоғамда әртүрлі болғанымен, антропологтар [[аңшы-терімшілер]]дің күрделі әлеуметтік құрылымы бар қоғамдардағы адамдарға қарағанда бос уақыты едәуір көп болатынын анықтаған.<ref>{{Cite journal|last=Just|first=Peter|date=1980|title=Time and Leisure in the Elaboration of Culture|journal=Journal of Anthropological Research|volume=36|issue=1|pages=105–115|jstor=3629555|doi=10.1086/jar.36.1.3629555|s2cid=152360790}}</ref> Соның нәтижесінде [[Үлкен алап]] аймағындағы [[шошондар]] сияқты [[шағын топтық қоғам]]дар еуропалық отарлаушыларға ерекше жалқау болып көрінген.<ref>{{cite book |last=Farb |first=Peter |author-link=Peter Farb |title= Man's Rise to Civilization As Shown by the Indians of North America from Primeval Times to the Coming of the Industrial State |url=https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich/page/28 28] |year=1968 |publisher=[[E.P. Dutton]] |location=[[New York City]] |id= {{LCC|E77.F36}} |quote=Most people assume that the members of the Shoshone band worked ceaselessly in an unremitting search for sustenance. Such a dramatic picture might appear confirmed by an erroneous theory almost everyone recalls from schooldays: A high culture emerges only when the people have the leisure to build pyramids or to create art. The fact is that high civilization is hectic, and that primitive hunters and collectors of wild food, like the Shoshone, are among the most leisured people on earth.}}</ref> Қоғамда қалыптасқан түсініктерге қарағанда сирек кездесетін [[жұмысқұмар]]лар — басқа іс-әрекеттердің есебінен жұмыс істеуге деген құштарлығын тежей алмайтын адамдар. Олар басқалармен араласуға және бос уақыттағы өзге де іс-әрекеттерге қатысуға қарағанда жұмыс істеуді жөн көреді. Статистикалық тұрғыдан алғанда, Еуропа мен Америкада ер адамдардың бос уақыты әйелдерге қарағанда көбірек. Бұл әйелдердің үй шаруасы мен бала тәрбиесіне байланысты міндеттеріне, сондай-ақ олардың ақы төленетін еңбекке қатысуының артуына байланысты. [[Еуропа]] мен [[АҚШ]]-та ересек ер адамдардың бос уақыты әдетте әйелдерге қарағанда аптасына 1–9 сағатқа артық болады.<ref>{{cite book| publisher = OECD Organisation for Economic Co-operation and Development| title = Society at a Glance 2009: OE}} See image at [https://dx.doi.org/10.1787/548724153767 dx.doi.org]</ref> == Отбасылық бос уақыт == Отбасылық бос уақыт — ата-аналардың, балалардың және бауырлардың бос уақытын бірге өткізуі немесе бірлесіп демалыс іс-әрекеттерімен айналысуы.<ref>{{cite journal | last1 = Shaw | first1 = S. M. | year = 1997 | title = Controversies and contradictions in family leisure: An analysis of conflicting paradigms | journal = Journal of Leisure Research | volume = 29 | issue = 1| pages = 98–112 | doi = 10.1080/00222216.1997.11949785 | bibcode = 1997JLeiR..29...98S | s2cid = 141509996 }}</ref> Бұл ұғымды ұрпақаралық отбасылық бос уақытқа дейін кеңейтуге болады. Ол ата-әжелердің, ата-аналардың және немерелердің бос уақытын бірге өткізуін немесе бірлесіп демалуын білдіреді.<ref name="auto">{{cite journal | last1 = Hebblethwaite | first1 = Shannon | year = 2014 | title = Grannie's got to go fishing": meanings and experiences of family leisure for three-generation families in rural and urban settings | journal = World Leisure Journal | volume = 56 | issue = 1| pages = 42–61 | doi = 10.1080/04419057.2013.876588 | s2cid = 143743562 }}</ref> Бос уақытты бірге өткізу отбасы мүшелерінің эмоционалдық жақындығын арттырып, берік отбасылық байланыстарды қалыптастырудың маңызды құралына айналуы мүмкін. Қалалық және ауылдық орта сияқты жағдайлар отбасылық бос уақытқа деген көзқарасқа, оның мәні мен өткізілу тәжірибесіне ықпал етеді. Мысалы, ауылдық жерлерде демалыс сәттері еңбек қызметімен ұштасса, қалалық отбасылар демалыс күндері ауыл өмірінің тыныш әрі жайлы көрінісін сезінуге ұмтылады. Дегенмен қалада да, ауылда да тұратын отбасылар ауылдық ортаны отбасылық байланыстарды нығайтуға қолайлы орын ретінде белгілі бір дәрежеде романтикалық тұрғыдан қабылдайды. Мұндай түсінік табиғатпен жақындықты, өмір қарқынының баяулығын, адамдар арасындағы тығыз қарым-қатынасты, өзара қамқорлыққа негізделген әлеуметтік ортаны және тыныштықты қамтиды.<ref name="auto"/><ref>{{cite journal | last1 = Rye | first1 = J | year = 2006 | title = Rural youths' images of the rural | journal = Journal of Rural Studies | volume = 22 | issue = 4| pages = 409–421 | doi = 10.1016/j.jrurstud.2006.01.005 | bibcode = 2006JRurS..22..409R }}</ref> Сонымен қатар отбасылық бос уақытты ұйымдастыру көбіне әйелдерге жүктелетін міндеттерді орындауды талап етеді. Отбасылық бос уақытқа демалыс күндері отбасы мүшелерінің бірге ойын ойнауы да жатады. == Қартаю == Бос уақыт адамның бүкіл өмірінде маңызды рөл атқарады және өз өмірін бақылауда ұстай алатынын сезінуіне, сондай-ақ өзін-өзі бағалауын нығайтуға ықпал етуі мүмкін.<ref>Kleiber, D. A., Walker, G. J., & Mannell, R. C. (2011). ''A social psychology of leisure''. Venture Pub., Incorporated.</ref> Әсіресе егде жастағы адамдар бос уақыттың физикалық, әлеуметтік, эмоционалдық, мәдени және рухани қырларынан пайда көре алады. Бос уақыттағы іс-әрекеттер мен қарым-қатынастар көбіне «табысты» әрі қанағаттанарлық қартаюдың маңызды құрамдас бөліктері болып саналады.<ref>{{Cite book|title = Activity and Aging|editor-last = Kelly |editor-first = John|publisher = Sage|year = 1993|isbn = 978-0-8039-5273-7|location = Newbury Park and London|pages = 125–145}}</ref> Мысалы, немерелерімен бірге бос уақыт өткізу егде жастағы адамдардың кейінгі ұрпаққа үлес қосу сезімін күшейтуі мүмкін. Бұл оларға болашақ ұрпаққа өздерінен кейін мұра қалдыру арқылы өміріне мән беріп, әл-ауқатын жақсартуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal | last1 = Hebblethwaite | first1 = S. | last2 = Norris | first2 = J. | year = 2011 | title = Expressions of generativity through family leisure: Experiences of grandparents and adult grandchildren | journal = Family Relations | volume = 60 | issue = 1| pages = 121–133 | doi=10.1111/j.1741-3729.2010.00637.x}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Тұрмыс]] * [[Демалу]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} r7t98ozpr81iwprgukqtu2w1qnro95q 3688300 3688295 2026-10-29T10:04:55Z 1nter pares 146705 /* Тағы қараңыз */ 3688300 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Түрлері == Бос уақыттағы іс-әрекеттер өте бейресми әрі кездейсоқ әрекеттерден бастап, жоғары деңгейде ұйымдастырылған және ұзақ уақытқа созылатын қызмет түрлеріне дейін қамтиды. Олардың маңызды бөлігін адамның жеке қанағаттануы үшін, әдетте жүйелі түрде айналысатын [[әуестік]]тері құрайды. Мұндай іс-әрекеттер көбіне дағдыларды жетілдіру немесе белгілі бір жетістікке қол жеткізіп, оның мойындалуы арқылы қанағаттану сезімін тудырады. Кейде бұл жетістіктер белгілі бір өнім түрінде көрініс табады. Қоғам өзгерген сайын әуестік түрлерінің тізімі де үнемі өзгеріп отырады. Әлеуметтанушы Роберт Стеббинс<ref name=":0" /> адамның өмірінде маңызды орын алатын әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын әуестіктер мен іс-әрекеттерді ''байыпты бос уақыт'' деп сипаттайды. ''Байыпты бос уақыт тұжырымдамасы'' бос уақыттағы іс-әрекеттердің кең ауқымын үш негізгі санатқа бөліп қарастырады: күнделікті бос уақыт, байыпты бос уақыт және жобалық негіздегі бос уақыт.<ref>{{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = www.seriousleisure.net)|access-date = 18 February 2016}}</ref> === Байыпты бос уақыт === «Байыпты бос уақыт» — әуесқойлардың, белгілі бір іспен айналысуды ұнататын адамдардың немесе еріктілердің ... аса маңызды, қызықты әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын қызметпен жүйелі түрде айналысуы. Мұндай қызмет барысында ... қатысушылар бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастырады.<ref name=":1" /> Мысалы, пошта маркаларын жинау немесе қоғамдық пайдаланудағы сулы-батпақты аумақты күтіп ұстау. Байыпты бос уақытпен айналысатын адамдарды [[әуесқой]]лар, [[еріктілік|еріктілер]] және [[әуестік]]пен айналысушылар деп бөлуге болады. Олардың іс-әрекеттері күнделікті бос уақыттағы қарапайым әрекеттерден жоғары табандылықты, күш-жігерді, білім мен даярлықты талап етуімен, ұзақ мерзімді пайда әкелуімен және мұндай қызмет арқылы бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастыруға болатындығымен ерекшеленеді.<ref name=":0">{{Cite book | title = Serious Leisure – A Perspective for Out Time | last = Stebbins | first = Robert | publisher = Transaction Publishers | year = 2015 | isbn = 978-0-7658-0363-4 | location = New Brunswick, US }}</ref> Қазіргі кезде байыпты бос уақыттағы іс-әрекеттердің түрлері қарқынды түрде көбейіп келеді.<ref name=":0" /> Бұған дамыған қоғамдарда бос уақыттың, өмір сүру ұзақтығының және әл-ауқат деңгейінің артуы ықпал етуде. Интернет әуесқойлар мен белгілі бір іспен қызығушылық үшін айналысатын адамдардың өзара байланыс орнатуына, жасаған өнімдерін көрсетуіне және олармен бөлісуіне барған сайын кең мүмкіндіктер ұсынып отыр. ==== Кітап оқу ==== 1900 жылдан кейін сауаттылық деңгейі артып, бос уақыт көбейген сайын кітап оқу кең таралған ермекке айналды. Кітапханаларда жаңа көркем әдебиет шығармаларына сұраныс жоғары болды.<ref>{{cite journal | author-link = Basil Cottle | last1 = Cottle | first1 = Basil | year = 1978 | title = Popular Reading And Our Public Libraries: The Abjured Prescription | journal = Library Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 222–227 | doi=10.1108/eb012677}}</ref> 1935 жылы [[Penguin Books]] баспасында [[Аллен Лейн]] (1902–1970) бастамашы болған арзан жұмсақ мұқабалы кітаптардың шығарылуы елеулі жаңалық болды. Алғашқы басылымдардың қатарында [[Эрнест Хемингуэй]] мен [[Агата Кристи]]дің романдары болды. Бұл кітаптар [[Woolworths (Ұлыбритания)|Woolworths]] сияқты арзан тауарлар сататын көптеген дүкенде төмен бағамен (әдетте алты пенске) сатылды. Penguin баспасы мәдени талғамы орташа деңгейдегі білімді орта тап оқырмандарына бағытталды. Ол америкалық жұмсақ мұқабалы кітаптарға тән төмен мәдени беделден аулақ болуға тырысты. Бұл кітаптар сериясы мәдени тұрғыдан өзін-өзі жетілдіру мен саяси білім алуға ықпал етуді көздеді. Көбіне Лейбористік партияны қолдайтын оқырмандарға арналған солшыл бағыттағы, өткір пікірталас тудыратын ''Penguin Specials'' басылымдары [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде кеңінен таралды.<ref>Nicholas Joicey, "A Paperback Guide to Progress: Penguin Books 1935–c. 1951." ''Twentieth Century British History'' 4#1 (1993): 25–56. [https://web.archive.org/web/20160421073425/http://tcbh.oxfordjournals.org/content/4/1/25.extract online]</ref> Алайда соғыс жылдарында баспалар мен кітап дүкендерінде қызметкерлер жетіспеді, сондай-ақ үлестіріліп берілетін қағаздың қатты тапшылығы байқалды. Бұл жағдай 1940 жылы Патерностер алаңына жасалған әуе шабуылынан кейін одан әрі қиындады: шабуыл салдарынан қоймалардағы 5 миллион кітап өртеніп кетті.<ref>Joseph McAleer, ''Popular Reading and Publishing in Britain: 1914–1950'' (1992).</ref> Романтикалық көркем әдебиет ерекше танымал болды, ал бұл жанрдағы жетекші баспа [[Mills & Boon]] еді.<ref>Joseph McAleer, ''Passion's fortune: the story of Mills & Boon'' (1999).</ref> Романтикалық қарым-қатынастар жыныстық пәктік қағидасына негізделіп бейнеленді. Бұл [[әлеуметтік консерватизм]]ді ғана емес, шығармалардың басты әйел кейіпкерлерінің өз өміріне қатысты дербестігін қалай сақтай алатынын да көрсетті.<ref>Nicola Humble, ''The Feminine Middlebrow Novel, 1920s to 1950s: Class, Domesticity, and Bohemianism'' (2001).</ref><ref>Alison Light, ''Forever England: femininity, literature and conservatism between the wars'' (1991).</ref> Шытырман оқиғалы журналдар, әсіресе [[DC Thomson]] баспасының басылымдары кеңінен танымал болды. Баспа ұл балалармен әңгімелесіп, олардың қандай шығармаларды оқығысы келетінін анықтау үшін елдің әртүрлі аймақтарына арнайы бақылаушылар жіберді. Журналдар мен кинода ұл балаларды ерекше қызықтырған сюжеттер қызықты әрі әділетті деп қабылданған соғыстарға қатысқан британдық сарбаздардың ерліктерін әсірелеп, тартымды етіп бейнелеуге негізделді.<ref>Ernest Sackville Turner, ''Boys Will Be Boys: The Story of Sweeney Todd, Deadwood Dick, Sexton Blake, Billy Bunter, Dick Barton et al.'' (3rd ed. 1975).</ref> === Күнделікті бос уақыт === «''Күнделікті бос уақыт'' — адамға бірден, іс-әрекеттің өзінен қанағаттану сезімін сыйлайтын, салыстырмалы түрде қысқа мерзімді әрі жағымды іс-әрекет. Одан ләззат алу үшін арнайы даярлықтың қажеті жоқ немесе өте аз даярлық жеткілікті».<ref name=":1" /> Мысалы, теледидар көру немесе суға шомылу. === Жобалық негіздегі бос уақыт === «''Жобалық негіздегі бос уақыт'' — бос уақытта жүзеге асырылатын, қысқа мерзімді, күрделілігі орташа, бір реттік немесе анда-санда ғана орындалатын шығармашылық іс-әрекет».<ref name=":1">{{Cite web|title = Concepts|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = The Serious Leisure Perspective (SLP)|access-date = 18 February 2016}}</ref> Мысалы, Уикипедиядағы бір мақаламен жұмыс істеу немесе [[бақ]]та сәндік құрылыс тұрғызу. == Мәдени айырмашылықтар == [[Сурет:VietnamCombatArtCAT04JamesPollockGICardgame.jpg|thumb|right|''GI Card Game'' («Сарбаздардың карта ойыны») — Джеймс Поллоктың акварельмен салынған картинасы. АҚШ армиясының [[Вьетнам соғысындағы әскери суретшілер бағдарламасы|Вьетнам соғысындағы әскери суретшілерінің]] IV тобы (CAT IV, 1967). Вьетнам соғысы кезінде патрульге шығуды күткен сарбаздар кейде бос уақытын карта ойнаумен өткізген. Суретті [[АҚШ армиясының ұлттық мұражайы]] ұсынған.]] Бос уақыттың мөлшері әр қоғамда әртүрлі болғанымен, антропологтар [[аңшы-терімшілер]]дің күрделі әлеуметтік құрылымы бар қоғамдардағы адамдарға қарағанда бос уақыты едәуір көп болатынын анықтаған.<ref>{{Cite journal|last=Just|first=Peter|date=1980|title=Time and Leisure in the Elaboration of Culture|journal=Journal of Anthropological Research|volume=36|issue=1|pages=105–115|jstor=3629555|doi=10.1086/jar.36.1.3629555|s2cid=152360790}}</ref> Соның нәтижесінде [[Үлкен алап]] аймағындағы [[шошондар]] сияқты [[шағын топтық қоғам]]дар еуропалық отарлаушыларға ерекше жалқау болып көрінген.<ref>{{cite book |last=Farb |first=Peter |author-link=Peter Farb |title= Man's Rise to Civilization As Shown by the Indians of North America from Primeval Times to the Coming of the Industrial State |url=https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich/page/28 28] |year=1968 |publisher=[[E.P. Dutton]] |location=[[New York City]] |id= {{LCC|E77.F36}} |quote=Most people assume that the members of the Shoshone band worked ceaselessly in an unremitting search for sustenance. Such a dramatic picture might appear confirmed by an erroneous theory almost everyone recalls from schooldays: A high culture emerges only when the people have the leisure to build pyramids or to create art. The fact is that high civilization is hectic, and that primitive hunters and collectors of wild food, like the Shoshone, are among the most leisured people on earth.}}</ref> Қоғамда қалыптасқан түсініктерге қарағанда сирек кездесетін [[жұмысқұмар]]лар — басқа іс-әрекеттердің есебінен жұмыс істеуге деген құштарлығын тежей алмайтын адамдар. Олар басқалармен араласуға және бос уақыттағы өзге де іс-әрекеттерге қатысуға қарағанда жұмыс істеуді жөн көреді. Статистикалық тұрғыдан алғанда, Еуропа мен Америкада ер адамдардың бос уақыты әйелдерге қарағанда көбірек. Бұл әйелдердің үй шаруасы мен бала тәрбиесіне байланысты міндеттеріне, сондай-ақ олардың ақы төленетін еңбекке қатысуының артуына байланысты. [[Еуропа]] мен [[АҚШ]]-та ересек ер адамдардың бос уақыты әдетте әйелдерге қарағанда аптасына 1–9 сағатқа артық болады.<ref>{{cite book| publisher = OECD Organisation for Economic Co-operation and Development| title = Society at a Glance 2009: OE}} See image at [https://dx.doi.org/10.1787/548724153767 dx.doi.org]</ref> == Отбасылық бос уақыт == Отбасылық бос уақыт — ата-аналардың, балалардың және бауырлардың бос уақытын бірге өткізуі немесе бірлесіп демалыс іс-әрекеттерімен айналысуы.<ref>{{cite journal | last1 = Shaw | first1 = S. M. | year = 1997 | title = Controversies and contradictions in family leisure: An analysis of conflicting paradigms | journal = Journal of Leisure Research | volume = 29 | issue = 1| pages = 98–112 | doi = 10.1080/00222216.1997.11949785 | bibcode = 1997JLeiR..29...98S | s2cid = 141509996 }}</ref> Бұл ұғымды ұрпақаралық отбасылық бос уақытқа дейін кеңейтуге болады. Ол ата-әжелердің, ата-аналардың және немерелердің бос уақытын бірге өткізуін немесе бірлесіп демалуын білдіреді.<ref name="auto">{{cite journal | last1 = Hebblethwaite | first1 = Shannon | year = 2014 | title = Grannie's got to go fishing": meanings and experiences of family leisure for three-generation families in rural and urban settings | journal = World Leisure Journal | volume = 56 | issue = 1| pages = 42–61 | doi = 10.1080/04419057.2013.876588 | s2cid = 143743562 }}</ref> Бос уақытты бірге өткізу отбасы мүшелерінің эмоционалдық жақындығын арттырып, берік отбасылық байланыстарды қалыптастырудың маңызды құралына айналуы мүмкін. Қалалық және ауылдық орта сияқты жағдайлар отбасылық бос уақытқа деген көзқарасқа, оның мәні мен өткізілу тәжірибесіне ықпал етеді. Мысалы, ауылдық жерлерде демалыс сәттері еңбек қызметімен ұштасса, қалалық отбасылар демалыс күндері ауыл өмірінің тыныш әрі жайлы көрінісін сезінуге ұмтылады. Дегенмен қалада да, ауылда да тұратын отбасылар ауылдық ортаны отбасылық байланыстарды нығайтуға қолайлы орын ретінде белгілі бір дәрежеде романтикалық тұрғыдан қабылдайды. Мұндай түсінік табиғатпен жақындықты, өмір қарқынының баяулығын, адамдар арасындағы тығыз қарым-қатынасты, өзара қамқорлыққа негізделген әлеуметтік ортаны және тыныштықты қамтиды.<ref name="auto"/><ref>{{cite journal | last1 = Rye | first1 = J | year = 2006 | title = Rural youths' images of the rural | journal = Journal of Rural Studies | volume = 22 | issue = 4| pages = 409–421 | doi = 10.1016/j.jrurstud.2006.01.005 | bibcode = 2006JRurS..22..409R }}</ref> Сонымен қатар отбасылық бос уақытты ұйымдастыру көбіне әйелдерге жүктелетін міндеттерді орындауды талап етеді. Отбасылық бос уақытқа демалыс күндері отбасы мүшелерінің бірге ойын ойнауы да жатады. == Қартаю == Бос уақыт адамның бүкіл өмірінде маңызды рөл атқарады және өз өмірін бақылауда ұстай алатынын сезінуіне, сондай-ақ өзін-өзі бағалауын нығайтуға ықпал етуі мүмкін.<ref>Kleiber, D. A., Walker, G. J., & Mannell, R. C. (2011). ''A social psychology of leisure''. Venture Pub., Incorporated.</ref> Әсіресе егде жастағы адамдар бос уақыттың физикалық, әлеуметтік, эмоционалдық, мәдени және рухани қырларынан пайда көре алады. Бос уақыттағы іс-әрекеттер мен қарым-қатынастар көбіне «табысты» әрі қанағаттанарлық қартаюдың маңызды құрамдас бөліктері болып саналады.<ref>{{Cite book|title = Activity and Aging|editor-last = Kelly |editor-first = John|publisher = Sage|year = 1993|isbn = 978-0-8039-5273-7|location = Newbury Park and London|pages = 125–145}}</ref> Мысалы, немерелерімен бірге бос уақыт өткізу егде жастағы адамдардың кейінгі ұрпаққа үлес қосу сезімін күшейтуі мүмкін. Бұл оларға болашақ ұрпаққа өздерінен кейін мұра қалдыру арқылы өміріне мән беріп, әл-ауқатын жақсартуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal | last1 = Hebblethwaite | first1 = S. | last2 = Norris | first2 = J. | year = 2011 | title = Expressions of generativity through family leisure: Experiences of grandparents and adult grandchildren | journal = Family Relations | volume = 60 | issue = 1| pages = 121–133 | doi=10.1111/j.1741-3729.2010.00637.x}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Тұрмыс]] * [[Демалу]] * [[Жұмыс пен өмір үйлесімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} picxbfv1zsxled0xmarzrdn7uajvocd 3688304 3688300 2026-10-29T10:07:12Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3688304 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Түрлері == Бос уақыттағы іс-әрекеттер өте бейресми әрі кездейсоқ әрекеттерден бастап, жоғары деңгейде ұйымдастырылған және ұзақ уақытқа созылатын қызмет түрлеріне дейін қамтиды. Олардың маңызды бөлігін адамның жеке қанағаттануы үшін, әдетте жүйелі түрде айналысатын [[әуестік]]тері құрайды. Мұндай іс-әрекеттер көбіне дағдыларды жетілдіру немесе белгілі бір жетістікке қол жеткізіп, оның мойындалуы арқылы қанағаттану сезімін тудырады. Кейде бұл жетістіктер белгілі бір өнім түрінде көрініс табады. Қоғам өзгерген сайын әуестік түрлерінің тізімі де үнемі өзгеріп отырады. Әлеуметтанушы Роберт Стеббинс<ref name=":0" /> адамның өмірінде маңызды орын алатын әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын әуестіктер мен іс-әрекеттерді ''байыпты бос уақыт'' деп сипаттайды. ''Байыпты бос уақыт тұжырымдамасы'' бос уақыттағы іс-әрекеттердің кең ауқымын үш негізгі санатқа бөліп қарастырады: күнделікті бос уақыт, байыпты бос уақыт және жобалық негіздегі бос уақыт.<ref>{{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = www.seriousleisure.net)|access-date = 18 February 2016}}</ref> === Байыпты бос уақыт === «Байыпты бос уақыт» — әуесқойлардың, белгілі бір іспен айналысуды ұнататын адамдардың немесе еріктілердің ... аса маңызды, қызықты әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын қызметпен жүйелі түрде айналысуы. Мұндай қызмет барысында ... қатысушылар бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастырады.<ref name=":1" /> Мысалы, пошта маркаларын жинау немесе қоғамдық пайдаланудағы сулы-батпақты аумақты күтіп ұстау. Байыпты бос уақытпен айналысатын адамдарды [[әуесқой]]лар, [[еріктілік|еріктілер]] және [[әуестік]]пен айналысушылар деп бөлуге болады. Олардың іс-әрекеттері күнделікті бос уақыттағы қарапайым әрекеттерден жоғары табандылықты, күш-жігерді, білім мен даярлықты талап етуімен, ұзақ мерзімді пайда әкелуімен және мұндай қызмет арқылы бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастыруға болатындығымен ерекшеленеді.<ref name=":0">{{Cite book | title = Serious Leisure – A Perspective for Out Time | last = Stebbins | first = Robert | publisher = Transaction Publishers | year = 2015 | isbn = 978-0-7658-0363-4 | location = New Brunswick, US }}</ref> Қазіргі кезде байыпты бос уақыттағы іс-әрекеттердің түрлері қарқынды түрде көбейіп келеді.<ref name=":0" /> Бұған дамыған қоғамдарда бос уақыттың, өмір сүру ұзақтығының және әл-ауқат деңгейінің артуы ықпал етуде. Интернет әуесқойлар мен белгілі бір іспен қызығушылық үшін айналысатын адамдардың өзара байланыс орнатуына, жасаған өнімдерін көрсетуіне және олармен бөлісуіне барған сайын кең мүмкіндіктер ұсынып отыр. ==== Кітап оқу ==== 1900 жылдан кейін сауаттылық деңгейі артып, бос уақыт көбейген сайын кітап оқу кең таралған ермекке айналды. Кітапханаларда жаңа көркем әдебиет шығармаларына сұраныс жоғары болды.<ref>{{cite journal | author-link = Basil Cottle | last1 = Cottle | first1 = Basil | year = 1978 | title = Popular Reading And Our Public Libraries: The Abjured Prescription | journal = Library Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 222–227 | doi=10.1108/eb012677}}</ref> 1935 жылы [[Penguin Books]] баспасында [[Аллен Лейн]] (1902–1970) бастамашы болған арзан жұмсақ мұқабалы кітаптардың шығарылуы елеулі жаңалық болды. Алғашқы басылымдардың қатарында [[Эрнест Хемингуэй]] мен [[Агата Кристи]]дің романдары болды. Бұл кітаптар [[Woolworths (Ұлыбритания)|Woolworths]] сияқты арзан тауарлар сататын көптеген дүкенде төмен бағамен (әдетте алты пенске) сатылды. Penguin баспасы мәдени талғамы орташа деңгейдегі білімді орта тап оқырмандарына бағытталды. Ол америкалық жұмсақ мұқабалы кітаптарға тән төмен мәдени беделден аулақ болуға тырысты. Бұл кітаптар сериясы мәдени тұрғыдан өзін-өзі жетілдіру мен саяси білім алуға ықпал етуді көздеді. Көбіне Лейбористік партияны қолдайтын оқырмандарға арналған солшыл бағыттағы, өткір пікірталас тудыратын ''Penguin Specials'' басылымдары [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде кеңінен таралды.<ref>Nicholas Joicey, "A Paperback Guide to Progress: Penguin Books 1935–c. 1951." ''Twentieth Century British History'' 4#1 (1993): 25–56. [https://web.archive.org/web/20160421073425/http://tcbh.oxfordjournals.org/content/4/1/25.extract online]</ref> Алайда соғыс жылдарында баспалар мен кітап дүкендерінде қызметкерлер жетіспеді, сондай-ақ үлестіріліп берілетін қағаздың қатты тапшылығы байқалды. Бұл жағдай 1940 жылы Патерностер алаңына жасалған әуе шабуылынан кейін одан әрі қиындады: шабуыл салдарынан қоймалардағы 5 миллион кітап өртеніп кетті.<ref>Joseph McAleer, ''Popular Reading and Publishing in Britain: 1914–1950'' (1992).</ref> Романтикалық көркем әдебиет ерекше танымал болды, ал бұл жанрдағы жетекші баспа [[Mills & Boon]] еді.<ref>Joseph McAleer, ''Passion's fortune: the story of Mills & Boon'' (1999).</ref> Романтикалық қарым-қатынастар жыныстық пәктік қағидасына негізделіп бейнеленді. Бұл [[әлеуметтік консерватизм]]ді ғана емес, шығармалардың басты әйел кейіпкерлерінің өз өміріне қатысты дербестігін қалай сақтай алатынын да көрсетті.<ref>Nicola Humble, ''The Feminine Middlebrow Novel, 1920s to 1950s: Class, Domesticity, and Bohemianism'' (2001).</ref><ref>Alison Light, ''Forever England: femininity, literature and conservatism between the wars'' (1991).</ref> Шытырман оқиғалы журналдар, әсіресе [[DC Thomson]] баспасының басылымдары кеңінен танымал болды. Баспа ұл балалармен әңгімелесіп, олардың қандай шығармаларды оқығысы келетінін анықтау үшін елдің әртүрлі аймақтарына арнайы бақылаушылар жіберді. Журналдар мен кинода ұл балаларды ерекше қызықтырған сюжеттер қызықты әрі әділетті деп қабылданған соғыстарға қатысқан британдық сарбаздардың ерліктерін әсірелеп, тартымды етіп бейнелеуге негізделді.<ref>Ernest Sackville Turner, ''Boys Will Be Boys: The Story of Sweeney Todd, Deadwood Dick, Sexton Blake, Billy Bunter, Dick Barton et al.'' (3rd ed. 1975).</ref> === Күнделікті бос уақыт === «''Күнделікті бос уақыт'' — адамға бірден, іс-әрекеттің өзінен қанағаттану сезімін сыйлайтын, салыстырмалы түрде қысқа мерзімді әрі жағымды іс-әрекет. Одан ләззат алу үшін арнайы даярлықтың қажеті жоқ немесе өте аз даярлық жеткілікті».<ref name=":1" /> Мысалы, теледидар көру немесе суға шомылу. === Жобалық негіздегі бос уақыт === «''Жобалық негіздегі бос уақыт'' — бос уақытта жүзеге асырылатын, қысқа мерзімді, күрделілігі орташа, бір реттік немесе анда-санда ғана орындалатын шығармашылық іс-әрекет».<ref name=":1">{{Cite web|title = Concepts|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = The Serious Leisure Perspective (SLP)|access-date = 18 February 2016}}</ref> Мысалы, Уикипедиядағы бір мақаламен жұмыс істеу немесе [[бақ]]та сәндік құрылыс тұрғызу. == Мәдени айырмашылықтар == [[Сурет:VietnamCombatArtCAT04JamesPollockGICardgame.jpg|thumb|right|''GI Card Game'' («Сарбаздардың карта ойыны») — Джеймс Поллоктың акварельмен салынған картинасы. АҚШ армиясының [[Вьетнам соғысындағы әскери суретшілер бағдарламасы|Вьетнам соғысындағы әскери суретшілерінің]] IV тобы (CAT IV, 1967). Вьетнам соғысы кезінде патрульге шығуды күткен сарбаздар кейде бос уақытын карта ойнаумен өткізген. Суретті [[АҚШ армиясының ұлттық мұражайы]] ұсынған.]] Бос уақыттың мөлшері әр қоғамда әртүрлі болғанымен, антропологтар [[аңшы-терімшілер]]дің күрделі әлеуметтік құрылымы бар қоғамдардағы адамдарға қарағанда бос уақыты едәуір көп болатынын анықтаған.<ref>{{Cite journal|last=Just|first=Peter|date=1980|title=Time and Leisure in the Elaboration of Culture|journal=Journal of Anthropological Research|volume=36|issue=1|pages=105–115|jstor=3629555|doi=10.1086/jar.36.1.3629555|s2cid=152360790}}</ref> Соның нәтижесінде [[Үлкен алап]] аймағындағы [[шошондар]] сияқты [[шағын топтық қоғам]]дар еуропалық отарлаушыларға ерекше жалқау болып көрінген.<ref>{{cite book |last=Farb |first=Peter |author-link=Peter Farb |title= Man's Rise to Civilization As Shown by the Indians of North America from Primeval Times to the Coming of the Industrial State |url=https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich/page/28 28] |year=1968 |publisher=[[E.P. Dutton]] |location=[[New York City]] |id= {{LCC|E77.F36}} |quote=Most people assume that the members of the Shoshone band worked ceaselessly in an unremitting search for sustenance. Such a dramatic picture might appear confirmed by an erroneous theory almost everyone recalls from schooldays: A high culture emerges only when the people have the leisure to build pyramids or to create art. The fact is that high civilization is hectic, and that primitive hunters and collectors of wild food, like the Shoshone, are among the most leisured people on earth.}}</ref> Қоғамда қалыптасқан түсініктерге қарағанда сирек кездесетін [[жұмысқұмар]]лар — басқа іс-әрекеттердің есебінен жұмыс істеуге деген құштарлығын тежей алмайтын адамдар. Олар басқалармен араласуға және бос уақыттағы өзге де іс-әрекеттерге қатысуға қарағанда жұмыс істеуді жөн көреді. Статистикалық тұрғыдан алғанда, Еуропа мен Америкада ер адамдардың бос уақыты әйелдерге қарағанда көбірек. Бұл әйелдердің үй шаруасы мен бала тәрбиесіне байланысты міндеттеріне, сондай-ақ олардың ақы төленетін еңбекке қатысуының артуына байланысты. [[Еуропа]] мен [[АҚШ]]-та ересек ер адамдардың бос уақыты әдетте әйелдерге қарағанда аптасына 1–9 сағатқа артық болады.<ref>{{cite book| publisher = OECD Organisation for Economic Co-operation and Development| title = Society at a Glance 2009: OE}} See image at [https://dx.doi.org/10.1787/548724153767 dx.doi.org]</ref> == Отбасылық бос уақыт == Отбасылық бос уақыт — ата-аналардың, балалардың және бауырлардың бос уақытын бірге өткізуі немесе бірлесіп демалыс іс-әрекеттерімен айналысуы.<ref>{{cite journal | last1 = Shaw | first1 = S. M. | year = 1997 | title = Controversies and contradictions in family leisure: An analysis of conflicting paradigms | journal = Journal of Leisure Research | volume = 29 | issue = 1| pages = 98–112 | doi = 10.1080/00222216.1997.11949785 | bibcode = 1997JLeiR..29...98S | s2cid = 141509996 }}</ref> Бұл ұғымды ұрпақаралық отбасылық бос уақытқа дейін кеңейтуге болады. Ол ата-әжелердің, ата-аналардың және немерелердің бос уақытын бірге өткізуін немесе бірлесіп демалуын білдіреді.<ref name="auto">{{cite journal | last1 = Hebblethwaite | first1 = Shannon | year = 2014 | title = Grannie's got to go fishing": meanings and experiences of family leisure for three-generation families in rural and urban settings | journal = World Leisure Journal | volume = 56 | issue = 1| pages = 42–61 | doi = 10.1080/04419057.2013.876588 | s2cid = 143743562 }}</ref> Бос уақытты бірге өткізу отбасы мүшелерінің эмоционалдық жақындығын арттырып, берік отбасылық байланыстарды қалыптастырудың маңызды құралына айналуы мүмкін. Қалалық және ауылдық орта сияқты жағдайлар отбасылық бос уақытқа деген көзқарасқа, оның мәні мен өткізілу тәжірибесіне ықпал етеді. Мысалы, ауылдық жерлерде демалыс сәттері еңбек қызметімен ұштасса, қалалық отбасылар демалыс күндері ауыл өмірінің тыныш әрі жайлы көрінісін сезінуге ұмтылады. Дегенмен қалада да, ауылда да тұратын отбасылар ауылдық ортаны отбасылық байланыстарды нығайтуға қолайлы орын ретінде белгілі бір дәрежеде романтикалық тұрғыдан қабылдайды. Мұндай түсінік табиғатпен жақындықты, өмір қарқынының баяулығын, адамдар арасындағы тығыз қарым-қатынасты, өзара қамқорлыққа негізделген әлеуметтік ортаны және тыныштықты қамтиды.<ref name="auto"/><ref>{{cite journal | last1 = Rye | first1 = J | year = 2006 | title = Rural youths' images of the rural | journal = Journal of Rural Studies | volume = 22 | issue = 4| pages = 409–421 | doi = 10.1016/j.jrurstud.2006.01.005 | bibcode = 2006JRurS..22..409R }}</ref> Сонымен қатар отбасылық бос уақытты ұйымдастыру көбіне әйелдерге жүктелетін міндеттерді орындауды талап етеді. Отбасылық бос уақытқа демалыс күндері отбасы мүшелерінің бірге ойын ойнауы да жатады. == Қартаю == Бос уақыт адамның бүкіл өмірінде маңызды рөл атқарады және өз өмірін бақылауда ұстай алатынын сезінуіне, сондай-ақ өзін-өзі бағалауын нығайтуға ықпал етуі мүмкін.<ref>Kleiber, D. A., Walker, G. J., & Mannell, R. C. (2011). ''A social psychology of leisure''. Venture Pub., Incorporated.</ref> Әсіресе егде жастағы адамдар бос уақыттың физикалық, әлеуметтік, эмоционалдық, мәдени және рухани қырларынан пайда көре алады. Бос уақыттағы іс-әрекеттер мен қарым-қатынастар көбіне «табысты» әрі қанағаттанарлық қартаюдың маңызды құрамдас бөліктері болып саналады.<ref>{{Cite book|title = Activity and Aging|editor-last = Kelly |editor-first = John|publisher = Sage|year = 1993|isbn = 978-0-8039-5273-7|location = Newbury Park and London|pages = 125–145}}</ref> Мысалы, немерелерімен бірге бос уақыт өткізу егде жастағы адамдардың кейінгі ұрпаққа үлес қосу сезімін күшейтуі мүмкін. Бұл оларға болашақ ұрпаққа өздерінен кейін мұра қалдыру арқылы өміріне мән беріп, әл-ауқатын жақсартуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal | last1 = Hebblethwaite | first1 = S. | last2 = Norris | first2 = J. | year = 2011 | title = Expressions of generativity through family leisure: Experiences of grandparents and adult grandchildren | journal = Family Relations | volume = 60 | issue = 1| pages = 121–133 | doi=10.1111/j.1741-3729.2010.00637.x}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Тұрмыс]] * [[Демалу]] * [[Жұмыс пен өмір үйлесімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commons category}} {{Wikiquote}} * [https://www.leisure.com/ Leisure — бос уақыт туралы сайт] * {{cite journal |last=Burke |first=Peter |author-link=Peter Burke (historian) |title=The invention of leisure in early modern Europe |date=February 1995 |journal=Past & Present |issue=146 |via=[[FindArticles]] |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m2279/is_n146/ai_17249828 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612030121/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2279/is_n146/ai_17249828 |archive-date=June 12, 2008 |url-status=usurped}} * [https://web.archive.org/web/20080509122700/http://www.cwrl.utexas.edu/~ulrich/femhist/leisure.shtml Өнеркәсіптік революция кезеңінде әртүрлі әлеуметтік таптар арасында бос уақыттың дамуы] (2008 жылғы 9 мамырда мұрағатталған) * {{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/|website = The Serious Leisure Perspective (SLP)|access-date = 17 February 2016}} * {{Cite web|title = Leisure Perspective|url = http://nwice.com/leisure|website = My Nephew's Take on Leisure (SMD)|access-date = 19 September 2016}} 7yx8z4a3sybd4c3mylto312kr0xkylp 3688308 3688304 2026-10-29T10:08:50Z 1nter pares 146705 /* Сыртқы сілтемелер */ 3688308 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Tompkins Square Park Central Knoll.jpg|thumb|[[Қоғамдық саябақ]]тар бастапқыда бос уақыт өткізуге, [[рекреация]]ға және [[спорт]]пен айналысуға арналған орындар ретінде бөлінген.]] [[Сурет:Man-relaxing.jpg|thumb|Диванда демалып жатқан ер адам]] [[Сурет:Oasis de Pica. I región..jpg|thumb|[[Оазис]]те бос уақытта шомылу]] '''Бос уақыт''' көбіне адамның тәжірибесінің сапасы немесе '''еркін уақыт''' ретінде анықталады.<ref name="Kelly 1996 17–27">{{Cite book|title = Leisure|edition=3rd|last = Kelly|first = John|publisher = Allyn and Bacon|year = 1996|isbn = 978-0-13-110561-4|location = Boston and London|pages = 17–27}}</ref><ref>{{Cite book |last=Neulinger |first=John |url=https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 |title=To Leisure: An Introduction |publisher=Allyn and Bacon |year=1981 |isbn=978-0-20-506936-1 |location=Ann Arbor, MI |pages=[https://archive.org/details/toleisureintrodu0000neul/page/10 10–26] |url-access=registration}}</ref> Еркін уақыт — [[жұмыс]]қа, [[жұмыс іздеу]]ге, [[үй шаруасы]]на және [[білім беру|білім алуға]], сондай-ақ [[тамақтану]] мен [[ұйқы]] сияқты қажетті әрекеттерге жұмсалмайтын [[уақыт]]. Бос уақытты тәжірибе ретінде қарастырғанда, әдетте адамның өзін еркін сезінуі мен таңдау мүмкіндігіне баса мән беріледі. Мұндай әрекет өзге бір мақсатқа жетудің құралы ретінде емес, сол әрекеттің өзіндік құндылығы, одан алынатын тәжірибе және оған қатысу үшін жасалады.<ref name="Kelly 1996 17–27" /> Бос уақыттың классикалық анықтамаларының бірі — [[Торстейн Веблен]]нің 1899 жылы ұсынған «уақытты өнімсіз тұтыну» тұжырымы.<ref>{{Cite book |last=Veblen |first=Thorstein |title=The Theory of the Leisure Class |publisher=New American Library |year=1953 |location=New York |pages=46}}</ref> Еркін уақыттың мәнін анықтауға арналған тәсілдер көп болғандықтан, оған біржақты анықтама беру қиын. Әртүрлі ғылыми салалар бұл ұғымды өздерінің зерттеу нысандарына сәйкес түсіндіреді: мысалы, [[әлеуметтану]] әлеуметтік факторлар мен жағдайларға, ал [[психология]] адамның психикалық және эмоциялық күйлеріне назар аударады. Зерттеу тұрғысынан мұндай тәсілдердің артықшылығы — оларды сандық тұрғыдан өлшеп, әртүрлі уақыт пен орын бойынша салыстыруға болатындығында.<ref>Laurent Turcot, "The origins of leisure", International Innovation, April 2016, [https://www.academia.edu/24771137/The_Origins_of_Leisure]</ref> [[Бос уақытты зерттеу]] және [[бос уақыт әлеуметтануы]] — бос уақытты зерттеу мен талдауға арналған [[ғылыми пән]]дер. [[Рекреация]]ның бос уақыттан айырмашылығы — ол бос уақытты белгілі бір іс-әрекет барысында өткізуді қамтитын мақсатты қызмет. Экономистер бос уақыттың адам үшін жалақы сияқты құндылығы бар деп есептейді. Егер олай болмағанда, адамдар демалудың орнына жұмыс істеуді таңдар еді.<ref>{{cite book|author1=Michael Parkin|author2=Robin Bade|title=Macroeconomics: Canada in the Global Environment|url=https://books.google.com/books?id=27ctswEACAAJ|year=2018|publisher=Pearson Canada|isbn=978-0-13-468683-7|page=485}}</ref> Алайда бос уақыт пен міндетті түрде орындалатын іс-әрекеттер арасындағы шекара қатаң белгіленбеген. Мысалы, адамдар кейде еңбекке қатысты тапсырмаларды ұзақ мерзімді пайдасы үшін ғана емес, [[ләззат]] алу мақсатында да орындайды.<ref name=Goodin2005>Goodin, Robert E.; Rice, James Mahmud; Bittman, Michael; & Saunders, Peter. (2005). "The time-pressure illusion: Discretionary time vs free time". ''Social Indicators Research'' '''73'''(1), 43–70. ([http://www.jamesmahmudrice.info/Time-Pressure.pdf JamesMahmudRice.info], "Time pressure" (PDF))</ref> Кейде ''бос уақыт'' пен ''өз қалауынша жұмсауға болатын уақыт'' ұғымдарының арасына айырмашылық қойылады.<ref name=Goodin2005/> Осыған байланысты ұғымдардың бірі — ''әлеуметтік бос уақыт''. Ол спортпен айналысу, клубтарға қатысу сияқты сабақтан тыс іс-шараларды қоса алғанда, әлеуметтік ортада өткізілетін бос уақыттағы іс-әрекеттерді қамтиды. Тағы бір байланысты ұғым — ''отбасылық бос уақыт''. Әдетте басқа адамдармен қарым-қатынас бос уақытты өткізу түрін таңдауға да, одан қанағаттану деңгейіне де елеулі ықпал етеді. Адамның [[демалу құқығы]] [[Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы]]ның 24-бабында адам құқықтарының бірі ретінде бекітілген. == Тарихы == Тарихи тұрғыдан алғанда, бос уақыт [[жоғарғы тап]] өкілдеріне тән артықшылық болған.<ref>Peter N. Stearns, ed., ''Encyclopedia of European social history from 1350 to 2000'' (2001) 5:3–261.</ref> Қаржылық мүмкіндіктердің кеңеюі, ұйымдастыру ісінің жақсаруы және жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін арттырды. Бұл үрдіс XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында айтарлықтай қарқын алып, алдымен Ұлыбританияда басталып, кейін Еуропаның басқа да бай елдеріне таралды. Ол АҚШ-та да кеңінен таралғанымен, бұл ел өзінің байлығына қарамастан, тұрғындарының бос уақыты Еуропа елдерімен салыстырғанда әлдеқайда аз мемлекет ретінде танылған еді. АҚШ-қа қоныс аударғандар мұнда Еуропадағыға қарағанда көбірек еңбек етуге тура келетінін байқаған.<ref>{{cite book|author=Mark Wyman|title=Round-trip to America: The Immigrants Return to Europe, 1880–1930|url=https://books.google.com/books?id=SJOh-Yt4PdkC&pg=PA53|year=1993|publisher=Cornell University Press|page=53|isbn=978-0801481123}}</ref> Экономистер америкалықтардың неліктен ұзағырақ жұмыс істейтінін зерттеуді жалғастыруда.<ref>Edward C. Prescott, "Why do Americans work so much more than Europeans?" (No. w10316. National Bureau of Economic Research, 2004) [https://www.minneapolisfed.org/research/qr/qr2811.pdf online].</ref> Лоран Тюрко өз еңбегінде бос уақыт ұғымы XIX ғасырда пайда болмағанын, керісінше, оның Батыс әлемінің өмірімен тарихтың ең ерте кезеңдерінен бері тығыз байланысты екенін тұжырымдайды.<ref>Laurent Turcot, Sports et Loisirs. Une histoire des origines à nos jours. Paris, Gallimard, 2016.</ref> === Канада === Канадада бос уақытты өткізу мәдениетінің қалыптасуына жұмыс уақытының қысқаруы, моральдық құндылықтар, сондай-ақ этнодіни және гендерлік қауымдастықтар ықпал етті. Қысы суық, түндері ұзақ, ал жазда күндізгі жарық уақыты ұзаққа созылатын бұл елде бос уақытты өткізудің кең таралған түрлеріне ат жарысы, хоккей сияқты командалық спорт түрлері, көпшілік болып ән айту, роликті коньки тебу және үстел ойындары жатады.<ref>Suzanne Morton, "Leisure", ''Oxford Companion to Canadian History'' (2006) pp. 355–356.</ref><ref>George Karlis, ''Leisure and recreation in Canadian society: An introduction'' (2011).</ref><ref>Gerald Redmond, "Some Aspects of Organized Sport and Leisure in Nineteenth-Century Canada." ''Loisir et société/Society and Leisure'' 2#1 (1979): 71–100.</ref> Шіркеулер ішімдік ішуге қарсы уағыздар айтып, жыл сайынғы діни жаңғыру жиындары мен апта сайынғы клубтық іс-шараларды ұйымдастыру арқылы адамдардың бос уақытын қалай өткізетінін бағыттауға тырысты.<ref>{{cite book|author=Lynne Sorrel Marks|title=Revivals and Roller Rinks: Religion, Leisure, and Identity in Late-nineteenth-century Small-town Ontario|url=https://books.google.com/books?id=2T4miKwsIIcC&pg=PR1|year=1996|publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0802078001}}</ref> 1930 жылға қарай радио канадалықтарды жергілікті немесе аймақтық хоккей командаларына жанкүйер ретінде біріктіруде маңызды рөл атқарды. Спорттық жарыстарды, әсіресе шайбалы хоккей матчтарын ойын барысын егжей-тегжейлі баяндап, тікелей эфирде көрсету келесі күні газеттерде жарияланатын есептерге қарағанда жанкүйерлердің әлдеқайда зор қызығушылығын тудырды. Спорттық радиохабарлар әсіресе ауылдық жерлерге айтарлықтай ықпал етті.<ref>{{cite journal | last1 = Lorenz | first1 = Stacy L. | year = 2000 | title = A Lively Interest on the Prairies": Western Canada, the Mass Media, and a 'World of Sport,' 1870–1939 | journal = Journal of Sport History | volume = 27 | issue = 2| pages = 195–227 }}</ref> === Франция === XIX ғасырдың ортасына қарай бос уақытты өткізу жеке адамның ғана ісі болудан қалып, барған сайын ұйымдасқан сипат ала бастады. 1858 жылы 80 мың тұрғыны болған Францияның өнеркәсіптік [[Лилль]] қаласында жұмысшы табына арналған 1300 кабаре мен таверна жұмыс істеген, яғни әрбір үш үйге шамамен бір осындай мекеме келген. Лилльде ішімдік ішіп, ән айтуға арналған 63 клуб, карта ойыншыларының 37 клубы, боулингке арналған 23 клуб, кегли ойынына арналған 13 клуб және садақ атушылардың 18 клубы болған. Шіркеулердің де өз қоғамдық ұйымдары жұмыс істеген. Әр клубта көптеген басшылар мен жауапты қызметкерлер болған, сондай-ақ банкеттер, мерекелер мен жарыстардың тығыз кестесі жасалған. XIX және XX ғасырлар тоғысында осындай мыңдаған клуб құрылған.<ref>Theodore Zeldin, ''France, 1848–1945, vol. 2, Intellect, Taste and Anxiety'' This made many people happy as now they could spend more time together. (1977) pp 2:270–271.</ref> === Ұлыбритания === [[Сурет:DV257 no.10 The start.png|thumb|Виктория дәуіріндегі жоғарғы тап өкілдерінің туристік саяхатын бейнелейтін карикатура, 1852 жыл]] XIX ғасырдың ортасынан бастап Ұлыбританияда сауаттылық пен халықтың әл-ауқаты артып, саяхаттау жеңілдеп, адамдардың өздерін кеңірек қауымдастықтың бір бөлігі ретінде сезінуі күшейген сайын, барлық әлеуметтік тап өкілдерінің бос уақыты көбейіп, әртүрлі демалыс түрлеріне қызығушылығы артты.<ref name="Peter J. Beck 2008">Peter J. Beck, "Leisure and Sport in Britain." in Chris Wrigley, ed., ''A Companion to Early Twentieth-Century Britain'' (2008): 453–469.</ref> Нақты жалақының өсуі мен жұмыс уақытының қысқаруы бос уақытты өткізу мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Ұлыбритания қалаларында тоғыз сағаттық жұмыс күні барған сайын қалыпты тәжірибеге айналды. [[1874 жылғы фабрикалар туралы заң]] жұмыс аптасының ұзақтығын 56,5 сағатпен шектеді. Сегіз сағаттық жұмыс күніне көшу қозғалысы да күшейді. Сонымен қатар жыл сайынғы тұрақты еңбек демалысы жүйесі қалыптаса бастады. Алғашында бұл тәжірибе кеңсе қызметкерлері арасында таралып, кейін жұмысшы табын да қамтыды.<ref>[[G. R. Searle]], ''A New England?: Peace and War, 1886–1918'' (Oxford University Press, 2004), 529–570.</ref><ref>Hugh Cunningham, ''Time, work and leisure: Life changes in England since 1700'' (2014)</ref> Қолжетімді қонақүйлер мен арзан теміржол билеттерінің пайда болуы, ресми демалыс күндерінің кеңінен таралуы және жексенбі күндері діни емес іс-әрекеттермен айналысуға қатысты көптеген діни тыйымдардың әлсіреуі нәтижесінде теңіз жағалауында 200-ге жуық курорт пайда болды.<ref>[[John K. Walton]], ''The English seaside resort. A social history 1750–1914'' (1983).</ref> [[Виктория дәуірі]]нің соңына қарай Ұлыбританияның барлық қалаларында ойын-сауық индустриясы қалыптасып, бұл үлгі кейін Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкаға таралды. Ол қолайлы жерлерде, алдын ала белгіленген кесте бойынша, ұзақтығы ыңғайлы әрі бағасы қолжетімді ойын-сауық түрлерін ұсынды. Олардың қатарына спорттық жарыстар, мюзик-холлдар мен көпшілікке арналған театр қойылымдары кірді. 1880 жылға қарай футбол тек қоғамның жоғарғы тап өкілдеріне арналған ойын болудан қалып, жұмысшы табынан шыққан көптеген көрерменді тарта бастады. 1905 жылы матчтарға орта есеппен 5000 көрермен қатысса, 1913 жылы бұл көрсеткіш 23 000-ға жетті. Жалпы саны 6 миллион ақылы көрермен тіркеліп, апталық түсім 400 000 фунт стерлингке жетті. 1900 жылға қарай спорт Ұлыбританияның жалпы ұлттық өнімінің шамамен 3%-ын қамтамасыз етті. Спорттың кәсібиленуі қалыпты құбылысқа айналғанымен, көгалдағы теннис пен гольф сияқты кейбір жаңа спорт түрлері ауқатты әуесқойлар арасында танымал болды. Осы кезеңде әйелдерге садақ ату, теннис, бадминтон және гимнастика сияқты бірқатар спорт түрлерімен айналысуға рұқсат етіле бастады.<ref>Searle, ''A New England?'' pp. 547–553</ref> Бос уақытты өткізу негізінен ер адамдарға тән іс-әрекет саналған, ал орта таптағы әйелдердің оған қатысу мүмкіндігі шектеулі болған. Әлеуметтік таптар арасында да айырмашылықтар байқалды: жоғарғы тап өкілдері өз клубтарына барса, жұмысшы және орта тап өкілдері пабтарда бас қосқан.<ref>Peter Haydon, ''The English pub: a history'' (1994).</ref> Ішімдікті шамадан тыс тұтыну азайып, жарыстардың нәтижесіне бәс тігу кеңірек таралды. Қарапайым ағылшындардың спортпен және бос уақыттағы әртүрлі іс-әрекеттермен айналысуы жиілеп, спорттық жарыстарды көрермен ретінде тамашалауға деген қызығушылығы күрт артты.<ref>John K. Walton, ''Leisure in Britain, 1780–1939'' (1983).</ref> 1920 жылдарға қарай кино мен радио барлық әлеуметтік таптардан, жас топтарынан және екі жыныстан да көптеген адамдарды өзіне тарта бастады. Голливуд фильмдерін көргісі келетін қалың көрермен қауым үшін зәулім кинотеатрлар салынды. Ливерпульде тұрғындардың 40%-ы қаладағы 69 кинотеатрдың біріне аптасына бір рет, ал 25%-ы аптасына екі рет барған. Дәстүрлі құндылықтарды жақтаушылар америкалық мәдениеттің басып кіруіне наразылық білдіргенімен, оның ұзақ мерзімді ықпалы шамалы болды.<ref>[[Charles Loch Mowat]], ''Britain between the Wars 1918–1940'' (1955) pp. 246–250</ref> Британдықтар басқа елдердің халықтарына қарағанда спортқа тереңірек қызығушылық танытып, оның әлдеқайда көп түрімен айналысты. Олар спорттық әдеп пен әділ ойын сияқты адамгершілік қағидаларына ерекше мән берді.<ref name="Peter J. Beck 2008"/> [[Крикет]] бүкіл Британ империясында империялық рухтың нышанына айналды. Футбол қала жұмысшылары арасында ерекше танымал болып, спорттық жарыстарға шулы әрі қызуқанды көрермендердің көптеп келуіне ықпал етті. Кейбір спорт түрлерінде, әсіресе регби мен ескек есуде, әуесқой спорттың таза қағидаларын сақтау мәселесі төңірегінде елеулі пікірталастар туындады. Гольф, көгалдағы теннис, велосипед спорты және хоккей сияқты жаңа спорт түрлері өте қысқа мерзімде танымал болды. Әйелдер бұрыннан қалыптасқан спорт түрлеріне қарағанда осы жаңа спорт түрлерімен көбірек айналыса бастады. Ақсүйектер мен жер иеленуші джентри өкілдері жерге қатысты құқықтарды қатаң бақылауының арқасында аңшылық, ату, балық аулау және ат жарысы сияқты іс-әрекеттерде үстемдік етті.<ref>Derek Birley, ''Land of sport and glory: Sport and British society, 1887–1910'' (1995)</ref> XVIII ғасырда крикет ағылшын қоғамының жоғарғы табы арасында кеңінен таралып, беделді жеке мектептер арасындағы спорттық бәсекелестіктің маңызды бөлігіне айналды. Британ империясының әртүрлі аймақтарында орналасқан әскери бөлімдердің бос уақыты болғандықтан, олар жергілікті тұрғындарды крикет ойнауға үйретіп, өзара қызықты жарыстар ұйымдастыруға ынталандырды. Канададан басқа Британ империясының басым бөлігінде крикет кеңінен танымал болды.<ref>{{cite journal | last1 = Cooper | first1 = David | year = 1999 | title = Canadians Declare 'It Isn't Cricket': A Century of Rejection of the Imperial Game, 1860–1960 | journal = Journal of Sport History | volume = 26 | pages = 51–81 }}</ref> 1870 жылдары крикеттен халықаралық тест-матчтар өткізіле бастады. Олардың ішіндегі ең әйгілісі — Аустралия мен Ұлыбритания арасындағы «[[Эшес]]<nowiki/>» сериясы.<ref>Derek Birley, ''A Social History of English Cricket'' (1999) [https://www.amazon.com/Social-History-English-Cricket-Classics/dp/1781311765/ excerpt]</ref> == Түрлері == Бос уақыттағы іс-әрекеттер өте бейресми әрі кездейсоқ әрекеттерден бастап, жоғары деңгейде ұйымдастырылған және ұзақ уақытқа созылатын қызмет түрлеріне дейін қамтиды. Олардың маңызды бөлігін адамның жеке қанағаттануы үшін, әдетте жүйелі түрде айналысатын [[әуестік]]тері құрайды. Мұндай іс-әрекеттер көбіне дағдыларды жетілдіру немесе белгілі бір жетістікке қол жеткізіп, оның мойындалуы арқылы қанағаттану сезімін тудырады. Кейде бұл жетістіктер белгілі бір өнім түрінде көрініс табады. Қоғам өзгерген сайын әуестік түрлерінің тізімі де үнемі өзгеріп отырады. Әлеуметтанушы Роберт Стеббинс<ref name=":0" /> адамның өмірінде маңызды орын алатын әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын әуестіктер мен іс-әрекеттерді ''байыпты бос уақыт'' деп сипаттайды. ''Байыпты бос уақыт тұжырымдамасы'' бос уақыттағы іс-әрекеттердің кең ауқымын үш негізгі санатқа бөліп қарастырады: күнделікті бос уақыт, байыпты бос уақыт және жобалық негіздегі бос уақыт.<ref>{{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = www.seriousleisure.net)|access-date = 18 February 2016}}</ref> === Байыпты бос уақыт === «Байыпты бос уақыт» — әуесқойлардың, белгілі бір іспен айналысуды ұнататын адамдардың немесе еріктілердің ... аса маңызды, қызықты әрі қанағаттану сезімін сыйлайтын қызметпен жүйелі түрде айналысуы. Мұндай қызмет барысында ... қатысушылар бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастырады.<ref name=":1" /> Мысалы, пошта маркаларын жинау немесе қоғамдық пайдаланудағы сулы-батпақты аумақты күтіп ұстау. Байыпты бос уақытпен айналысатын адамдарды [[әуесқой]]лар, [[еріктілік|еріктілер]] және [[әуестік]]пен айналысушылар деп бөлуге болады. Олардың іс-әрекеттері күнделікті бос уақыттағы қарапайым әрекеттерден жоғары табандылықты, күш-жігерді, білім мен даярлықты талап етуімен, ұзақ мерзімді пайда әкелуімен және мұндай қызмет арқылы бос уақыт саласында өзіндік мансап жолын қалыптастыруға болатындығымен ерекшеленеді.<ref name=":0">{{Cite book | title = Serious Leisure – A Perspective for Out Time | last = Stebbins | first = Robert | publisher = Transaction Publishers | year = 2015 | isbn = 978-0-7658-0363-4 | location = New Brunswick, US }}</ref> Қазіргі кезде байыпты бос уақыттағы іс-әрекеттердің түрлері қарқынды түрде көбейіп келеді.<ref name=":0" /> Бұған дамыған қоғамдарда бос уақыттың, өмір сүру ұзақтығының және әл-ауқат деңгейінің артуы ықпал етуде. Интернет әуесқойлар мен белгілі бір іспен қызығушылық үшін айналысатын адамдардың өзара байланыс орнатуына, жасаған өнімдерін көрсетуіне және олармен бөлісуіне барған сайын кең мүмкіндіктер ұсынып отыр. ==== Кітап оқу ==== 1900 жылдан кейін сауаттылық деңгейі артып, бос уақыт көбейген сайын кітап оқу кең таралған ермекке айналды. Кітапханаларда жаңа көркем әдебиет шығармаларына сұраныс жоғары болды.<ref>{{cite journal | author-link = Basil Cottle | last1 = Cottle | first1 = Basil | year = 1978 | title = Popular Reading And Our Public Libraries: The Abjured Prescription | journal = Library Review | volume = 27 | issue = 4| pages = 222–227 | doi=10.1108/eb012677}}</ref> 1935 жылы [[Penguin Books]] баспасында [[Аллен Лейн]] (1902–1970) бастамашы болған арзан жұмсақ мұқабалы кітаптардың шығарылуы елеулі жаңалық болды. Алғашқы басылымдардың қатарында [[Эрнест Хемингуэй]] мен [[Агата Кристи]]дің романдары болды. Бұл кітаптар [[Woolworths (Ұлыбритания)|Woolworths]] сияқты арзан тауарлар сататын көптеген дүкенде төмен бағамен (әдетте алты пенске) сатылды. Penguin баспасы мәдени талғамы орташа деңгейдегі білімді орта тап оқырмандарына бағытталды. Ол америкалық жұмсақ мұқабалы кітаптарға тән төмен мәдени беделден аулақ болуға тырысты. Бұл кітаптар сериясы мәдени тұрғыдан өзін-өзі жетілдіру мен саяси білім алуға ықпал етуді көздеді. Көбіне Лейбористік партияны қолдайтын оқырмандарға арналған солшыл бағыттағы, өткір пікірталас тудыратын ''Penguin Specials'' басылымдары [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде кеңінен таралды.<ref>Nicholas Joicey, "A Paperback Guide to Progress: Penguin Books 1935–c. 1951." ''Twentieth Century British History'' 4#1 (1993): 25–56. [https://web.archive.org/web/20160421073425/http://tcbh.oxfordjournals.org/content/4/1/25.extract online]</ref> Алайда соғыс жылдарында баспалар мен кітап дүкендерінде қызметкерлер жетіспеді, сондай-ақ үлестіріліп берілетін қағаздың қатты тапшылығы байқалды. Бұл жағдай 1940 жылы Патерностер алаңына жасалған әуе шабуылынан кейін одан әрі қиындады: шабуыл салдарынан қоймалардағы 5 миллион кітап өртеніп кетті.<ref>Joseph McAleer, ''Popular Reading and Publishing in Britain: 1914–1950'' (1992).</ref> Романтикалық көркем әдебиет ерекше танымал болды, ал бұл жанрдағы жетекші баспа [[Mills & Boon]] еді.<ref>Joseph McAleer, ''Passion's fortune: the story of Mills & Boon'' (1999).</ref> Романтикалық қарым-қатынастар жыныстық пәктік қағидасына негізделіп бейнеленді. Бұл [[әлеуметтік консерватизм]]ді ғана емес, шығармалардың басты әйел кейіпкерлерінің өз өміріне қатысты дербестігін қалай сақтай алатынын да көрсетті.<ref>Nicola Humble, ''The Feminine Middlebrow Novel, 1920s to 1950s: Class, Domesticity, and Bohemianism'' (2001).</ref><ref>Alison Light, ''Forever England: femininity, literature and conservatism between the wars'' (1991).</ref> Шытырман оқиғалы журналдар, әсіресе [[DC Thomson]] баспасының басылымдары кеңінен танымал болды. Баспа ұл балалармен әңгімелесіп, олардың қандай шығармаларды оқығысы келетінін анықтау үшін елдің әртүрлі аймақтарына арнайы бақылаушылар жіберді. Журналдар мен кинода ұл балаларды ерекше қызықтырған сюжеттер қызықты әрі әділетті деп қабылданған соғыстарға қатысқан британдық сарбаздардың ерліктерін әсірелеп, тартымды етіп бейнелеуге негізделді.<ref>Ernest Sackville Turner, ''Boys Will Be Boys: The Story of Sweeney Todd, Deadwood Dick, Sexton Blake, Billy Bunter, Dick Barton et al.'' (3rd ed. 1975).</ref> === Күнделікті бос уақыт === «''Күнделікті бос уақыт'' — адамға бірден, іс-әрекеттің өзінен қанағаттану сезімін сыйлайтын, салыстырмалы түрде қысқа мерзімді әрі жағымды іс-әрекет. Одан ләззат алу үшін арнайы даярлықтың қажеті жоқ немесе өте аз даярлық жеткілікті».<ref name=":1" /> Мысалы, теледидар көру немесе суға шомылу. === Жобалық негіздегі бос уақыт === «''Жобалық негіздегі бос уақыт'' — бос уақытта жүзеге асырылатын, қысқа мерзімді, күрделілігі орташа, бір реттік немесе анда-санда ғана орындалатын шығармашылық іс-әрекет».<ref name=":1">{{Cite web|title = Concepts|url = http://www.seriousleisure.net/concepts.html|website = The Serious Leisure Perspective (SLP)|access-date = 18 February 2016}}</ref> Мысалы, Уикипедиядағы бір мақаламен жұмыс істеу немесе [[бақ]]та сәндік құрылыс тұрғызу. == Мәдени айырмашылықтар == [[Сурет:VietnamCombatArtCAT04JamesPollockGICardgame.jpg|thumb|right|''GI Card Game'' («Сарбаздардың карта ойыны») — Джеймс Поллоктың акварельмен салынған картинасы. АҚШ армиясының [[Вьетнам соғысындағы әскери суретшілер бағдарламасы|Вьетнам соғысындағы әскери суретшілерінің]] IV тобы (CAT IV, 1967). Вьетнам соғысы кезінде патрульге шығуды күткен сарбаздар кейде бос уақытын карта ойнаумен өткізген. Суретті [[АҚШ армиясының ұлттық мұражайы]] ұсынған.]] Бос уақыттың мөлшері әр қоғамда әртүрлі болғанымен, антропологтар [[аңшы-терімшілер]]дің күрделі әлеуметтік құрылымы бар қоғамдардағы адамдарға қарағанда бос уақыты едәуір көп болатынын анықтаған.<ref>{{Cite journal|last=Just|first=Peter|date=1980|title=Time and Leisure in the Elaboration of Culture|journal=Journal of Anthropological Research|volume=36|issue=1|pages=105–115|jstor=3629555|doi=10.1086/jar.36.1.3629555|s2cid=152360790}}</ref> Соның нәтижесінде [[Үлкен алап]] аймағындағы [[шошондар]] сияқты [[шағын топтық қоғам]]дар еуропалық отарлаушыларға ерекше жалқау болып көрінген.<ref>{{cite book |last=Farb |first=Peter |author-link=Peter Farb |title= Man's Rise to Civilization As Shown by the Indians of North America from Primeval Times to the Coming of the Industrial State |url=https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/mansrisetocivili00farbrich/page/28 28] |year=1968 |publisher=[[E.P. Dutton]] |location=[[New York City]] |id= {{LCC|E77.F36}} |quote=Most people assume that the members of the Shoshone band worked ceaselessly in an unremitting search for sustenance. Such a dramatic picture might appear confirmed by an erroneous theory almost everyone recalls from schooldays: A high culture emerges only when the people have the leisure to build pyramids or to create art. The fact is that high civilization is hectic, and that primitive hunters and collectors of wild food, like the Shoshone, are among the most leisured people on earth.}}</ref> Қоғамда қалыптасқан түсініктерге қарағанда сирек кездесетін [[жұмысқұмар]]лар — басқа іс-әрекеттердің есебінен жұмыс істеуге деген құштарлығын тежей алмайтын адамдар. Олар басқалармен араласуға және бос уақыттағы өзге де іс-әрекеттерге қатысуға қарағанда жұмыс істеуді жөн көреді. Статистикалық тұрғыдан алғанда, Еуропа мен Америкада ер адамдардың бос уақыты әйелдерге қарағанда көбірек. Бұл әйелдердің үй шаруасы мен бала тәрбиесіне байланысты міндеттеріне, сондай-ақ олардың ақы төленетін еңбекке қатысуының артуына байланысты. [[Еуропа]] мен [[АҚШ]]-та ересек ер адамдардың бос уақыты әдетте әйелдерге қарағанда аптасына 1–9 сағатқа артық болады.<ref>{{cite book| publisher = OECD Organisation for Economic Co-operation and Development| title = Society at a Glance 2009: OE}} See image at [https://dx.doi.org/10.1787/548724153767 dx.doi.org]</ref> == Отбасылық бос уақыт == Отбасылық бос уақыт — ата-аналардың, балалардың және бауырлардың бос уақытын бірге өткізуі немесе бірлесіп демалыс іс-әрекеттерімен айналысуы.<ref>{{cite journal | last1 = Shaw | first1 = S. M. | year = 1997 | title = Controversies and contradictions in family leisure: An analysis of conflicting paradigms | journal = Journal of Leisure Research | volume = 29 | issue = 1| pages = 98–112 | doi = 10.1080/00222216.1997.11949785 | bibcode = 1997JLeiR..29...98S | s2cid = 141509996 }}</ref> Бұл ұғымды ұрпақаралық отбасылық бос уақытқа дейін кеңейтуге болады. Ол ата-әжелердің, ата-аналардың және немерелердің бос уақытын бірге өткізуін немесе бірлесіп демалуын білдіреді.<ref name="auto">{{cite journal | last1 = Hebblethwaite | first1 = Shannon | year = 2014 | title = Grannie's got to go fishing": meanings and experiences of family leisure for three-generation families in rural and urban settings | journal = World Leisure Journal | volume = 56 | issue = 1| pages = 42–61 | doi = 10.1080/04419057.2013.876588 | s2cid = 143743562 }}</ref> Бос уақытты бірге өткізу отбасы мүшелерінің эмоционалдық жақындығын арттырып, берік отбасылық байланыстарды қалыптастырудың маңызды құралына айналуы мүмкін. Қалалық және ауылдық орта сияқты жағдайлар отбасылық бос уақытқа деген көзқарасқа, оның мәні мен өткізілу тәжірибесіне ықпал етеді. Мысалы, ауылдық жерлерде демалыс сәттері еңбек қызметімен ұштасса, қалалық отбасылар демалыс күндері ауыл өмірінің тыныш әрі жайлы көрінісін сезінуге ұмтылады. Дегенмен қалада да, ауылда да тұратын отбасылар ауылдық ортаны отбасылық байланыстарды нығайтуға қолайлы орын ретінде белгілі бір дәрежеде романтикалық тұрғыдан қабылдайды. Мұндай түсінік табиғатпен жақындықты, өмір қарқынының баяулығын, адамдар арасындағы тығыз қарым-қатынасты, өзара қамқорлыққа негізделген әлеуметтік ортаны және тыныштықты қамтиды.<ref name="auto"/><ref>{{cite journal | last1 = Rye | first1 = J | year = 2006 | title = Rural youths' images of the rural | journal = Journal of Rural Studies | volume = 22 | issue = 4| pages = 409–421 | doi = 10.1016/j.jrurstud.2006.01.005 | bibcode = 2006JRurS..22..409R }}</ref> Сонымен қатар отбасылық бос уақытты ұйымдастыру көбіне әйелдерге жүктелетін міндеттерді орындауды талап етеді. Отбасылық бос уақытқа демалыс күндері отбасы мүшелерінің бірге ойын ойнауы да жатады. == Қартаю == Бос уақыт адамның бүкіл өмірінде маңызды рөл атқарады және өз өмірін бақылауда ұстай алатынын сезінуіне, сондай-ақ өзін-өзі бағалауын нығайтуға ықпал етуі мүмкін.<ref>Kleiber, D. A., Walker, G. J., & Mannell, R. C. (2011). ''A social psychology of leisure''. Venture Pub., Incorporated.</ref> Әсіресе егде жастағы адамдар бос уақыттың физикалық, әлеуметтік, эмоционалдық, мәдени және рухани қырларынан пайда көре алады. Бос уақыттағы іс-әрекеттер мен қарым-қатынастар көбіне «табысты» әрі қанағаттанарлық қартаюдың маңызды құрамдас бөліктері болып саналады.<ref>{{Cite book|title = Activity and Aging|editor-last = Kelly |editor-first = John|publisher = Sage|year = 1993|isbn = 978-0-8039-5273-7|location = Newbury Park and London|pages = 125–145}}</ref> Мысалы, немерелерімен бірге бос уақыт өткізу егде жастағы адамдардың кейінгі ұрпаққа үлес қосу сезімін күшейтуі мүмкін. Бұл оларға болашақ ұрпаққа өздерінен кейін мұра қалдыру арқылы өміріне мән беріп, әл-ауқатын жақсартуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal | last1 = Hebblethwaite | first1 = S. | last2 = Norris | first2 = J. | year = 2011 | title = Expressions of generativity through family leisure: Experiences of grandparents and adult grandchildren | journal = Family Relations | volume = 60 | issue = 1| pages = 121–133 | doi=10.1111/j.1741-3729.2010.00637.x}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Тұрмыс]] * [[Демалу]] * [[Жұмыс пен өмір үйлесімі]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commons category}} {{Wikiquote}} * [https://www.leisure.com/ Leisure — бос уақыт туралы сайт] * {{cite journal |last=Burke |first=Peter |author-link=Peter Burke (historian) |title=The invention of leisure in early modern Europe |date=February 1995 |journal=Past & Present |issue=146 |via=[[FindArticles]] |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m2279/is_n146/ai_17249828 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612030121/http://findarticles.com/p/articles/mi_m2279/is_n146/ai_17249828 |archive-date=June 12, 2008 |url-status=usurped}} * [https://web.archive.org/web/20080509122700/http://www.cwrl.utexas.edu/~ulrich/femhist/leisure.shtml Өнеркәсіптік революция кезеңінде әртүрлі әлеуметтік таптар арасында бос уақыттың дамуы] (2008 жылғы 9 мамырда мұрағатталған) * {{Cite web|title = The Serious Leisure Perspective (SLP)|url = http://www.seriousleisure.net/|website = The Serious Leisure Perspective (SLP)|access-date = 17 February 2016}} * {{Cite web|title = Leisure Perspective|url = http://nwice.com/leisure|website = My Nephew's Take on Leisure (SMD)|access-date = 19 September 2016}} [[Санат:Бос уақыт| ]] [[Санат:Өмір сапасы]] [[Санат:Бос уақытты зерттеу| ]] rxnlswvyjr46l4gvnsip2d2q0a2qqbk 0 789391 3688151 2026-10-29T06:16:09Z PushkinVko 184261 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Марат Тыштықпайұлы Башабаев''' - дәрігер, хирург. == Өмірбаяны == 1960 жылы 16 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Марқакөл ауданы]], Марқакөл ауылында дүниеге келген. 196... 3688151 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Марат Тыштықпайұлы Башабаев''' - дәрігер, хирург. == Өмірбаяны == 1960 жылы 16 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Марқакөл ауданы]], Марқакөл ауылында дүниеге келген. 1967 - 1977 жж. аралығында Марқакөл орта мектебінде оқыған. 1977 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Семей медициналық институтының "Емдеу ісі" факультетіне оқуға түседі. 1983 жылы [[Семей]] медициналық институтын аяқтайды. 1983-1984 жылдар аралығында[Шығыс Қазақстан облыстық ауруханасының хирургиялық бөлімінің базасында интернатурадан өтті. == Қызметтік жолы == 1984 жылдың шілде айынан бастап Марқакөл аудандық орталық ауруханасында хирург, 1989 жылдан осы аурухананың хирургия бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. 1991 жылдан 1997 жылы ШҚ ОМО ауыстырылғанға дейін [[Марқакөл]] ОАА бас дәрігері болып жұмыс істеді. 1997 жылы Шығыс Қазақстан облыстық медициналық бірлестігінің операциялық блогының меңгерушісі ретінде жұмысқа қабылданады. 2003 жылдан бастап проктология, торакальды және абдоминальды хирургия бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істейді. 2013 жылғы 23 тамызда ШҚО ДСБ бас хирургы болып тағайындалады. Өскемен қаласындағы ШҚ облыстық ауруханасының жетекші хирургы болады. 2008 жылы «Субклиникалық гипотериозы бар БКБ науқастарында операциядан кейінгі асқынулардың алдын алу» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған. 1995 жылы беріліп, 2000 ж., 2005 ж., 2010 ж. расталған хирург-дәрігердің жоғары біліктілік санаты бар. Келесі маманданудан өткен: - «Абдоминалды және кеуде хирургиясының өзекті мәселелері», Павлодар қаласы, 1987 ж.; - «Абдоминалды және кеуде хирургиясының өзекті мәселелері», Алматы қаласы, 1990 ж.; - «Қан тамыр хирургиясының өзекті мәселелері», Алматы қаласы, 1994 ж; - «Абдоминалды және кеуде хирургиясының өзекті мәселелері», Алматы қаласы, 1998 ж.; - «Жалпы эндокринологиялық хирургия, лазерлі және эндоскоптық хирургия» Мәскеу қаласы, 2002 ж.; - АГИУФ жанында тиреодология бойынша мамандану, Алматы қаласы, 2006 ж.; - «Қан тамыр хирургиясының өзекті мәселелері», Павлодар қаласы, 2007 ж.; - «Хирургияның өзекті мәселелері», Павлодар қаласы, 2010 ж.; - «Асқазанның эндоскопиялық резекциясы», Астана қаласы, 2013 ж.; - «Эндоскопиялық хирургия», Астана қаласы, 2013 ж. 2003 жылдан бастап Ресей және ТМД хирург-гепатологтары қауымдастығының мүшесі, 2010 жылдан бастап Қазақстан Республикасы эндобейнехирургтары қауымдастығының мүшесі. 2012 жылы Оңтүстік Корея мен Израильде медициналық көмекті ұйымдастыру бойынша - эндобейнехирургия бойынша тағылымдамадан өтті. Халықаралық хирургиялық конгрестердің жұмысына қатысты. 37 баспа жұмыстарының авторы. Рационализаторлық қызметпен белсенді айналысады. 2 патенттелген өнертабысы бар. Аудандық хирургтер үшін "Жедел төгілген іріңді перитониті", "Жедел деструктивті панкреатиті" және "Субклиникалық гипотиреозы бар өт тас ауруы бар науқастарды диагностикалау мен емдеу" алгоритмін жасаған. Бауыр, көкбауыр және ӨЖЖ кисталары мен абсцестерінде УДЗ бақылауымен хирургиялық операциялар жүргізу әдістемесін меңгерген. Аймақтағы ВСПП гепатикоеюноанастомоз, бауырдың кеңейтілген резекциясы, панкреатодуоденальды резекция жасайтын жалғыз маман.<ref>{{citeweb|url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/medikik/2094-.html|title=Башабаев М. Т.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> 2015 ж. 24 сәуірде Алматы қаласында өткен хирургтардың 4 конгресінде ШҚО деректері бойынша панкреатиттің жіті деструктивтік түрлерін емдеу нәтижелері бойынша баяндама жасады. Келесі қоғамдық қызмет түрлерімен айналысқан: - 1989-1993 жж. – Марқакөл аудандық мәслихатының депутаты; - 1994-1998 жж. – Шығыс Қазақстан облысы мәслихатының депутаты. 2005, 2008 жж. денсаулық сақтауды дамытуға қосқан үлесі үшін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің грамотасымен, 2010 жылы Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің Құрмет грамотасымен, 2011 жылы Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің үздігі төс белгісімен марапатталған. 2013 жылы ШҚО бойынша денсаулық сақтау саласының үздік маманы атағы берілген. 2016 жылдың қорытындысы бойынша Жылдың үздік қызметкері атанған. 2013 және 2016 жылдары ЖҚБ грамоталарымен және 2016 жылы «Құрмет» орденімен, 2025 жылы "Парасат" орденімен марапатталған. == М.Т. Башабаев туралы мақалалар == Қасым, А. Маған операцияны Бошабаев жасасыншы... : отыз мыңға жуық операция жасаған хирург Марат Башабаев туралы бір үзік сыр / А. Қасым // Егемен Қазақстан. - 2017. - 19 маусым. - Б. 8. Президент Республика күні қарсаңында бір топ азаматты мемлекеттік наградалармен марапаттау туралы жарлыққа қол қойды // Егемен Қазақстан. - 2025. - 24 қазан (№206). - Б. 1-2. Сарсембаева, Б. Высший пилотаж хирурга Башабаева : о хирурге высшей категории кандидате медицинских наук Марате Башабаеве / Б. Сарсембаева. // Рудный Алтай. - 2019. - 15 июня. - С. 3. О награждении государственными наградами Республики Казахстан : выписка из Указа Президента РК / Н. А. Назарбаев // Рудный Алтай. - 2016. - 16 декабря. - С. 5. p3vhnjn7ov04pwwae2fd18au7d75ns0 3688346 3688151 2026-10-29T11:18:12Z PushkinVko 184261 3688346 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Марат Тыштықпайұлы Башабаев''' - дәрігер, хирург. == Өмірбаяны == 1960 жылы 16 наурызда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Марқакөл ауданы]], Марқакөл ауылында дүниеге келген. 1967 - 1977 жж. аралығында Марқакөл орта мектебінде оқыған. 1977 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін Семей медициналық институтының "Емдеу ісі" факультетіне оқуға түседі. 1983 жылы [[Семей]] медициналық институтын аяқтайды. 1983-1984 жылдар аралығында[Шығыс Қазақстан облыстық ауруханасының хирургиялық бөлімінің базасында интернатурадан өтті. == Қызметі == 1984 жылдың шілде айынан бастап Марқакөл аудандық орталық ауруханасында хирург, 1989 жылдан осы аурухананың хирургия бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеді. 1991 жылдан 1997 жылы ШҚ ОМО ауыстырылғанға дейін [[Марқакөл]] ОАА бас дәрігері болып жұмыс істеді. 1997 жылы Шығыс Қазақстан облыстық медициналық бірлестігінің операциялық блогының меңгерушісі ретінде жұмысқа қабылданады. 2003 жылдан бастап проктология, торакальды және абдоминальды хирургия бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істейді. 2013 жылғы 23 тамызда ШҚО ДСБ бас хирургы болып тағайындалады. Өскемен қаласындағы ШҚ облыстық ауруханасының жетекші хирургы болады. == Ғылымдағы жолы == 2008 жылы «Субклиникалық гипотериозы бар БКБ науқастарында операциядан кейінгі асқынулардың алдын алу» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған. 1995 жылы беріліп, 2000 ж., 2005 ж., 2010 ж. расталған хирург-дәрігердің жоғары біліктілік санаты бар. Келесі маманданудан өткен: * «Абдоминалды және кеуде хирургиясының өзекті мәселелері», Павлодар қаласы, 1987 ж.; * «Абдоминалды және кеуде хирургиясының өзекті мәселелері», Алматы қаласы, 1990 ж.; * «Қан тамыр хирургиясының өзекті мәселелері», Алматы қаласы, 1994 ж; * «Абдоминалды және кеуде хирургиясының өзекті мәселелері», Алматы қаласы, 1998 ж.; * «Жалпы эндокринологиялық хирургия, лазерлі және эндоскоптық хирургия» Мәскеу қаласы, 2002 ж.; * АГИУФ жанында тиреодология бойынша мамандану, Алматы қаласы, 2006 ж.; * «Қан тамыр хирургиясының өзекті мәселелері», Павлодар қаласы, 2007 ж.; * «Хирургияның өзекті мәселелері», Павлодар қаласы, 2010 ж.; * «Асқазанның эндоскопиялық резекциясы», Астана қаласы, 2013 ж.; * «Эндоскопиялық хирургия», Астана қаласы, 2013 ж. 2003 жылдан бастап Ресей және ТМД хирург-гепатологтары қауымдастығының мүшесі, 2010 жылдан бастап [[Қазақстан Республикасы]] эндобейнехирургтары қауымдастығының мүшесі. 2012 жылы [[Оңтүстік Корея]] мен [[Израиль]]де медициналық көмекті ұйымдастыру бойынша - эндобейнехирургия бойынша тағылымдамадан өтті. Халықаралық хирургиялық конгрестердің жұмысына қатысты. 37 баспа жұмыстарының авторы. Рационализаторлық қызметпен белсенді айналысады. 2 патенттелген өнертабысы бар. Аудандық хирургтер үшін "Жедел төгілген іріңді перитониті", "Жедел деструктивті панкреатиті" және "Субклиникалық гипотиреозы бар өт тас ауруы бар науқастарды диагностикалау мен емдеу" алгоритмін жасаған. Бауыр, көкбауыр және ӨЖЖ кисталары мен абсцестерінде УДЗ бақылауымен хирургиялық операциялар жүргізу әдістемесін меңгерген. Аймақтағы ВСПП гепатикоеюноанастомоз, бауырдың кеңейтілген резекциясы, панкреатодуоденальды резекция жасайтын жалғыз маман.<ref>{{citeweb|url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/medikik/2094-.html|title=Башабаев М. Т.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> 2015 ж. 24 сәуірде [[Алматы қаласы]]нда өткен хирургтардың 4 конгресінде [[ШҚО]] деректері бойынша панкреатиттің жіті деструктивтік түрлерін емдеу нәтижелері бойынша баяндама жасады. == Қоғамдық қызметі == Келесі қоғамдық қызмет түрлерімен айналысқан: * 1989-1993 жж. – Марқакөл аудандық мәслихатының депутаты; * 1994-1998 жж. – Шығыс Қазақстан облысы мәслихатының депутаты. == Марапаттары == * 2005, 2008 жж. денсаулық сақтауды дамытуға қосқан үлесі үшін Шығыс Қазақстан облысы әкімінің грамотасымен; * 2010 жылы Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің Құрмет грамотасымен; * 2011 жылы Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау ісінің үздігі төс белгісімен; * 2013 жылы ШҚО бойынша денсаулық сақтау саласының үздік маманы атағы берілген; * 2016 жылдың қорытындысы бойынша Жылдың үздік қызметкері атанған; * 2013 және 2016 жылдары ЖҚБ грамоталарымен және 2016 жылы «Құрмет» орденімен; * 2025 жылы "Парасат" орденімен марапатталған. == М.Т. Башабаев туралы мақалалар == * Қасым, А. Маған операцияны Бошабаев жасасыншы... : отыз мыңға жуық операция жасаған хирург Марат Башабаев туралы бір үзік сыр / А. Қасым // Егемен Қазақстан. - 2017. - 19 маусым. - Б. 8. * Президент Республика күні қарсаңында бір топ азаматты мемлекеттік наградалармен марапаттау туралы жарлыққа қол қойды // Егемен Қазақстан. - 2025. - 24 қазан (№206). - Б. 1-2. * Сарсембаева, Б. Высший пилотаж хирурга Башабаева : о хирурге высшей категории кандидате медицинских наук Марате Башабаеве / Б. Сарсембаева. // Рудный Алтай. - 2019. - 15 июня. - С. 3. * О награждении государственными наградами Республики Казахстан : выписка из Указа Президента РК / Н. А. Назарбаев // Рудный Алтай. - 2016. - 16 декабря. - С. 5. kciqpe3i1c28eqy1u1mo640nsktnj3m 3 789392 3688164 2026-10-29T06:28:00Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688164 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Роза Джунисова Сыдықовна}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 11:28, 2026 ж. қазанның 29 (+05) 4qzu1fbjsia8o3bqn834bbb95d4g0ol 3 789393 3688187 2026-10-29T07:04:23Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688187 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Әлішер Нұрымжанұлы}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 12:04, 2026 ж. қазанның 29 (+05) kh1ka7r7s1dfqwf6ynho6vimkyu4p4p 3 789394 3688190 2026-10-29T07:05:08Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688190 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Толеубай Нұрбол Жұмаұлы}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 12:05, 2026 ж. қазанның 29 (+05) bjp0dapscjjc29flbnnks79b5gk0dcz 0 789395 3688192 2026-10-29T07:05:53Z MuratbekErkebulan 162992 Жаңа бетте: {{Infobox Airport | name = <center>Алтай әуежайы</center><center>Зырян әуежайы</center> | image = | image-width = 427 | IATA = | ICAO = <center>{{Location map|Қазақстан|width=340|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=Алтай|position=right |lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N |lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E }}<small>Әуежайдың Қазақс... 3688192 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = <center>Алтай әуежайы</center><center>Зырян әуежайы</center> | image = | image-width = 427 | IATA = | ICAO = <center>{{Location map|Қазақстан|width=340|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=Алтай|position=right |lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N |lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E }}<small>Әуежайдың [[Қазақстан]] картасында орналасуы</small></center> <center>{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=340|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=Алтай|position=right |lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N |lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E }}<small>Әуежайдың [[Шығыс Қазақстан облысы]] картасында орналасуы</small></center> | type = Мемлекеттік, тастанды | owner = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]] | operator = Әзірше жоқ, бірақ [[КСРО]]-ның уақытында [[Аэрофлот]] болды | city-served = [[Алтай (қала)|Алтай]], [[Қазақстан]] | elevation-f = 1 371 | elevation-m = 418 | coordinates = {{Coord|49|47|52|N|84|13|22|E|type:airport|display=inline,title}} | r1-number = | r1-length-m = 1 453 | r1-length-f = 4 769 | r1-surface = Бетон | metric-elev = yes | metric-rwy = yes }} '''Алтай әуежайы''' (немесе Зырян әуежайы) — [[Қазақстан Республикасы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы әуежай. Әуежайдың іргетасы архивтік негіздерде [[1986 жыл]]ы ашылғаны жазылған.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> == Тарихы == 1934 жылы [[Өскемен]] қаласы мен [[Семей]], [[Алтай (қала)|Зырян]] және басқа да елді мекендер арасында тұрақты авиациялық байланыс (негізінен пошта тасымалы ретінде) ресми түрде жолға қойылды. Әуежайлардың алғашы ретінде [[Өскемен әуежайы]] [[1936 жыл]]ы ашылды.<ref>[http://aviaengeneer.ru/istoriya-aviatcii-ust-kamenogorska Қазақстан қалаларындағы авиация тарихы]</ref> Ал Зырян әуежайы халыққа алғаш рет [[1986 жыл]]ы ашылды. Әуежай [[Алтай (қала)|Зырян]] қаласының маңайында Зубовка кентінің жанында өзен бойында ашылды. Әуежай терминалының қабырғасы ақ кірпішпен қаланды. [[1986 жыл]]ы әуежайға [[Яковлев Як-40]] атты жолаушылар ұшағы [[Өскемен]]нен [[Алтай (қала)|Зырянға]] қонды. Кейін әуежай Антонов Ан-28, Илюшин Ил-14 ұшақтарымен, Мил Ми-2 тікұшақтарын қабылдады. Әуежай маңында 1980-жылдардың ортасында Илюшин Ил-14 ке ескерткіш қойылған, бірақ ол ескерткіш қазіргі уақытта бұзылып қалған екен.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> Әуежай [[КСРО]] ыдырағаннан кейін көп ұзамай жұмысын тоқтатты.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]] j7hl8q299uu2no8rmc0rkivnwj7hy5x 3688193 3688192 2026-10-29T07:06:23Z MuratbekErkebulan 162992 3688193 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = <center>Алтай әуежайы</center><center>Зырян әуежайы</center> | image = | image-width = 427 | IATA = | ICAO = <center>{{Location map|Қазақстан|width=340|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=Алтай|position=right |lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N |lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E }}<small>Әуежайдың [[Қазақстан]] картасында орналасуы</small></center> <center>{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=340|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=Алтай|position=right |lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N |lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E }}<small>Әуежайдың [[Шығыс Қазақстан облысы]] картасында орналасуы</small></center> | type = Мемлекеттік, тастанды | owner = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]] | operator = Әзірше жоқ, бірақ [[КСРО]]-ның уақытында [[Аэрофлот]] болды | city-served = [[Алтай (қала)|Алтай]], [[Қазақстан]] | elevation-f = 1 371 | elevation-m = 418 | coordinates = {{Coord|49|47|52|N|84|13|22|E|type:airport|display=inline,title}} | r1-number = | r1-length-m = 1 453 | r1-length-f = 4 769 | r1-surface = Бетон | metric-elev = yes | metric-rwy = yes }} '''Алтай әуежайы''' (немесе Зырян әуежайы) — [[Қазақстан Республикасы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы әуежай. Әуежай жолағының іргетасы архивтік негіздерде [[1986 жыл]]ы ашылғаны жазылған.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> == Тарихы == 1934 жылы [[Өскемен]] қаласы мен [[Семей]], [[Алтай (қала)|Зырян]] және басқа да елді мекендер арасында тұрақты авиациялық байланыс (негізінен пошта тасымалы ретінде) ресми түрде жолға қойылды. Әуежайлардың алғашы ретінде [[Өскемен әуежайы]] [[1936 жыл]]ы ашылды.<ref>[http://aviaengeneer.ru/istoriya-aviatcii-ust-kamenogorska Қазақстан қалаларындағы авиация тарихы]</ref> Ал Зырян әуежайы халыққа алғаш рет [[1986 жыл]]ы ашылды. Әуежай [[Алтай (қала)|Зырян]] қаласының маңайында Зубовка кентінің жанында өзен бойында ашылды. Әуежай терминалының қабырғасы ақ кірпішпен қаланды. [[1986 жыл]]ы әуежайға [[Яковлев Як-40]] атты жолаушылар ұшағы [[Өскемен]]нен [[Алтай (қала)|Зырянға]] қонды. Кейін әуежай Антонов Ан-28, Илюшин Ил-14 ұшақтарымен, Мил Ми-2 тікұшақтарын қабылдады. Әуежай маңында 1980-жылдардың ортасында Илюшин Ил-14 ке ескерткіш қойылған, бірақ ол ескерткіш қазіргі уақытта бұзылып қалған екен.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> Әуежай [[КСРО]] ыдырағаннан кейін көп ұзамай жұмысын тоқтатты.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]] 0t0ng8z1i41v8kq9uq1nsdc3up6hfef 3688277 3688193 2026-10-29T09:52:12Z MuratbekErkebulan 162992 3688277 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = <center>Алтай әуежайы</center><center>Зырян әуежайы</center> | image = | image-width = 427 | IATA = | ICAO = <center>{{Location map|Қазақстан|width=340|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=Алтай|position=right |lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N |lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E }}<small>Әуежайдың [[Қазақстан]] картасында орналасуы</small></center> <center>{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=340|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=Алтай|position=right |lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N |lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E }}<small>Әуежайдың [[Шығыс Қазақстан облысы]] картасында орналасуы</small></center> | type = Мемлекеттік, тастанды | owner = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]] | operator = Әзірше жоқ, бірақ [[КСРО]]-ның уақытында [[Аэрофлот]] болды | city-served = [[Алтай (қала)|Алтай]], [[Қазақстан]] | elevation-f = 1 371 | elevation-m = 418 | coordinates = {{Coord|49|47|52|N|84|13|22|E|type:airport|display=inline,title}} | r1-number = | r1-length-m = 1 453 | r1-length-f = 4 769 | r1-surface = Бетон | metric-elev = yes | metric-rwy = yes }} '''Алтай әуежайы''' (немесе Зырян әуежайы) — [[Қазақстан Республикасы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы әуежай. Әуежай жолағының іргетасы архивтік негіздерде [[1986 жыл]]ы ашылғаны жазылған.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> == Тарихы == 1934 жылы [[Өскемен]] қаласы мен [[Семей]], [[Алтай (қала)|Зырян]] және басқа да елді мекендер арасында тұрақты авиациялық байланыс (негізінен пошта тасымалы ретінде) ресми түрде жолға қойылды. Әуежайлардың алғашы ретінде [[Өскемен әуежайы]] [[1936 жыл]]ы ашылды.<ref>[http://aviaengeneer.ru/istoriya-aviatcii-ust-kamenogorska Қазақстан қалаларындағы авиация тарихы]</ref> Ал Зырян әуежайы халыққа алғаш рет [[1986 жыл]]ы ашылды. Әуежай [[Алтай (қала)|Зырян]] қаласының маңайында Зубовка кентінің жанында өзен бойында ашылды. Әуежай терминалының қабырғасы ақ кірпішпен қаланды. [[1986 жыл]]ы әуежайға [[Яковлев Як-40]] атты жолаушылар ұшағы [[Өскемен]]нен [[Алтай (қала)|Зырянға]] қонды. Кейін әуежай Антонов Ан-28, Илюшин Ил-14 ұшақтарымен, Мил Ми-2 тікұшақтарын қабылдады. Әуежай маңында 1980-жылдардың ортасында Илюшин Ил-14 ке ескерткіш қойылған, бірақ ол ескерткіш қазіргі уақытта бұзылып қалған екен.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> Әуежай [[КСРО]] ыдырағаннан кейін көп ұзамай жұмысын тоқтатты.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]] sjt04pymtc0s0nlahayoc2smcc4krl9 3688286 3688277 2026-10-29T09:58:26Z MuratbekErkebulan 162992 3688286 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = <center>Алтай әуежайы</center><center>Зырян әуежайы</center> | image = | image-width = 427 | IATA = | ICAO = <center>{{Location map|Қазақстан|width=340|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=Алтай|position=right |lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N |lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E }}<small>Әуежайдың [[Қазақстан]] картасында орналасуы</small></center> <center>{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=340|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=Алтай|position=right |lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N |lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E }}<small>Әуежайдың [[Шығыс Қазақстан облысы]] картасында орналасуы</small></center> | type = Мемлекеттік, тастанды | owner = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]] | operator = Әзірше жоқ, бірақ [[КСРО]]-ның уақытында [[Аэрофлот]] болды | city-served = [[Алтай (қала)|Алтай]], [[Қазақстан]] | elevation-f = 1 371 | elevation-m = 418 | coordinates = {{Coord|49|47|52|N|84|13|22|E|type:airport|display=inline,title}} | r1-number = | r1-length-m = 1 453 | r1-length-f = 4 769 | r1-surface = Бетон | metric-elev = yes | metric-rwy = yes }} '''Алтай әуежайы''' (немесе Зырян әуежайы) — [[Қазақстан Республикасы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы әуежай. Әуежай жолағының іргетасы архивтік негіздерде [[1986 жыл]]ы ашылғаны жазылған.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> == Тарихы == 1934 жылы [[Өскемен]] қаласы мен [[Семей]], [[Алтай (қала)|Зырян]] және басқа да елді мекендер арасында тұрақты авиациялық байланыс (негізінен пошта тасымалы ретінде) ресми түрде жолға қойылды. Әуежайлардың алғашы ретінде [[Өскемен әуежайы]] [[1936 жыл]]ы ашылды.<ref>[http://aviaengeneer.ru/istoriya-aviatcii-ust-kamenogorska Қазақстан қалаларындағы авиация тарихы]</ref> Ал Зырян әуежайы халыққа алғаш рет [[1986 жыл]]ы ашылды. Әуежай [[Алтай (қала)|Зырян]] қаласының маңайында Зубовка кентінің жанында өзен бойында ашылды. Әуежай терминалының қабырғасы ақ кірпішпен қаланды. [[1986 жыл]]ы әуежайға [[Яковлев Як-40]] атты жолаушылар ұшағы [[Өскемен]]нен [[Алтай (қала)|Зырянға]] қонды. Кейін әуежай Антонов Ан-28, Илюшин Ил-14 ұшақтарын қабылдады.. Әуежай маңында 1980-жылдардың ортасында Илюшин Ил-14 ке ескерткіш қойылған, бірақ ол ескерткіш қазіргі уақытта бұзылып қалған екен.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> Әуежай [[КСРО]] ыдырағаннан кейін көп ұзамай жұмысын тоқтатты.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> == Қызмет көрсететін ұшақұтар == [[КСРО]]-дағы жағдай бойынша Алтай әуежайы Антонов Ан-28 ұшағын, Илюшин Ил-14 ұшағын, Яковлев Як-40 ұшақтарын қабылдай алды. Ұшу қону жолағы бетон мен салынған. Ұзындығы 1453 метр. Соңғы рет [[2015 жыл]]ы Мил Ми-2 тікұшағы осы әуежайда байқалған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]] sc52hbk87dblgrfz8q46sijar5q3txo 3688299 3688286 2026-10-29T10:04:43Z MuratbekErkebulan 162992 3688299 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = <center>Алтай әуежайы</center><center>Зырян әуежайы</center> | image = | image-width = 427 | IATA = | ICAO = <center>{{Location map|Қазақстан|width=340|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=Алтай|position=right |lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N |lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E }}<small>Әуежайдың [[Қазақстан]] картасында орналасуы</small></center> <center>{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=340|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=Алтай|position=right |lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N |lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E }}<small>Әуежайдың [[Шығыс Қазақстан облысы]] картасында орналасуы</small></center> | type = Мемлекеттік, тастанды | owner = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]] | operator = Әзірше жоқ, бірақ [[КСРО]]-ның уақытында [[Аэрофлот]] болды | city-served = [[Алтай (қала)|Алтай]], [[Қазақстан]] | elevation-f = 1 371 | elevation-m = 418 | coordinates = {{Coord|49|47|52|N|84|13|22|E|type:airport|display=inline,title}} | r1-number = | r1-length-m = 1 453 | r1-length-f = 4 769 | r1-surface = Бетон | metric-elev = yes | metric-rwy = yes }} '''Алтай әуежайы''' (немесе Зырян әуежайы) — [[Қазақстан Республикасы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы әуежай. Әуежай жолағының іргетасы архивтік негіздерде [[1986 жыл]]ы ашылғаны жазылған.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> == Тарихы == 1934 жылы [[Өскемен]] қаласы мен [[Семей]], [[Алтай (қала)|Зырян]] және басқа да елді мекендер арасында тұрақты авиациялық байланыс (негізінен пошта тасымалы ретінде) ресми түрде жолға қойылды. Әуежайлардың алғашы ретінде [[Өскемен әуежайы]] [[1936 жыл]]ы ашылды.<ref>[http://aviaengeneer.ru/istoriya-aviatcii-ust-kamenogorska Қазақстан қалаларындағы авиация тарихы]</ref> Ал Зырян әуежайы халыққа алғаш рет [[1986 жыл]]ы ашылды. Әуежай [[Алтай (қала)|Зырян]] қаласының маңайында Зубовка кентінің жанында өзен бойында ашылды. Әуежай терминалының қабырғасы ақ кірпішпен қаланды. [[1986 жыл]]ы әуежайға [[Яковлев Як-40]] атты жолаушылар ұшағы [[Өскемен]]нен [[Алтай (қала)|Зырянға]] қонды. Кейін әуежай Антонов Ан-28, Илюшин Ил-14 ұшақтарын қабылдады.. Әуежай маңында 1980-жылдардың ортасында Илюшин Ил-14 ке ескерткіш қойылған, бірақ ол ескерткіш қазіргі уақытта бұзылып қалған екен.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> Әуежай [[КСРО]] ыдырағаннан кейін көп ұзамай жұмысын тоқтатты.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> == Қызмет көрсететін ұшақұтар == [[КСРО]]-дағы жағдай бойынша Алтай әуежайы Антонов Ан-28 ұшағын, Илюшин Ил-14 ұшағын, Яковлев Як-40 ұшақтарын қабылдай алды. Ұшу қону жолағы бетон мен салынған. Ұзындығы 1453 метр. Соңғы рет [[2015 жыл]]ы Мил Ми-2 тікұшағы осы әуежайда байқалған. == Қазіргі жағдайы == Әуежай қазір бос қаңырап қалған. Жергілікті тұрғындарың айтуынша әуежай ұзақ уақыт қаңырап қалған, және ол кеңестік заманда қолданылғаны айтылады. Әуежай орналасқан аумақтың жалпы көлемі – 24,5031 гектар. Аудан әкімдігі бұл нысанды болашақта туризм саласын дамытуға немесе экономикалық тұрғыдан тиімді басқа бағыттарға пайдалануға болатынын атап өтті. Ресми ақпаратқа сәйкес, әуе қатынасын қалпына келтіру өңірдегі көлік қолжетімділігін арттырып, туристік ағынның өсуіне ықпал етуі мүмкін. Сонымен қатар қонақүй, қоғамдық тамақтану, көлік қызметтері секілді шағын және орта бизнестің дамуына мүмкіндік береді. Аудан әкімінің орынбасары Татьяна Мыслимованың сөзінше, Алтайда әуежайдан басқа да қараусыз қалған нысандар бар. Бірақ олар Мемлекеттік мүлік заңнамасына сәйкес мемлекеттік емес заңды және және жеке тұлғаларға басқаруға беріліпті. Мәлім болғандай, былтыр ауданға 62808 турист келген. Бұл [[2024 жыл]]мен салыстырғанда 2,9 пайызға жоғары. Сауалхат жауабына зер салсақ, туризм саласында бірқатар жоба жүзеге асырылып жатыр. Мәселен, Бұқтырма су қоймасы жағалауындағы инфрақұрылымды дамыту, Жаңа Бұқтырма кентін абаттандыру, демалыс орындарын көбейту бағытында жұмыстар жүргізілуде. Сондай-ақ Орел тауы маңында тау-шаңғы кешенін дамыту, жаңа демалыс орындарын ашу, туристерге арналған нысандар салу жобалары қолға алынған.<ref>[https://buqara.kz/today/10514-altaj-audanynday-arausyz-alan-uezhaj-ajta-zhandana-ma.html Алтай ауданындағы қараусыз қалған әуежай қайта жандана ма?]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]] p943wuo9t0gzxqbvomlf7xmkwbm9y59 3688305 3688299 2026-10-29T10:07:41Z MuratbekErkebulan 162992 /* Қазіргі жағдайы */ 3688305 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = <center>Алтай әуежайы</center><center>Зырян әуежайы</center> | image = | image-width = 427 | IATA = | ICAO = <center>{{Location map|Қазақстан|width=340|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=Алтай|position=right |lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N |lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E }}<small>Әуежайдың [[Қазақстан]] картасында орналасуы</small></center> <center>{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=340|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=Алтай|position=right |lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N |lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E }}<small>Әуежайдың [[Шығыс Қазақстан облысы]] картасында орналасуы</small></center> | type = Мемлекеттік, тастанды | owner = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]] | operator = Әзірше жоқ, бірақ [[КСРО]]-ның уақытында [[Аэрофлот]] болды | city-served = [[Алтай (қала)|Алтай]], [[Қазақстан]] | elevation-f = 1 371 | elevation-m = 418 | coordinates = {{Coord|49|47|52|N|84|13|22|E|type:airport|display=inline,title}} | r1-number = | r1-length-m = 1 453 | r1-length-f = 4 769 | r1-surface = Бетон | metric-elev = yes | metric-rwy = yes }} '''Алтай әуежайы''' (немесе Зырян әуежайы) — [[Қазақстан Республикасы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы әуежай. Әуежай жолағының іргетасы архивтік негіздерде [[1986 жыл]]ы ашылғаны жазылған.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> == Тарихы == 1934 жылы [[Өскемен]] қаласы мен [[Семей]], [[Алтай (қала)|Зырян]] және басқа да елді мекендер арасында тұрақты авиациялық байланыс (негізінен пошта тасымалы ретінде) ресми түрде жолға қойылды. Әуежайлардың алғашы ретінде [[Өскемен әуежайы]] [[1936 жыл]]ы ашылды.<ref>[http://aviaengeneer.ru/istoriya-aviatcii-ust-kamenogorska Қазақстан қалаларындағы авиация тарихы]</ref> Ал Зырян әуежайы халыққа алғаш рет [[1986 жыл]]ы ашылды. Әуежай [[Алтай (қала)|Зырян]] қаласының маңайында Зубовка кентінің жанында өзен бойында ашылды. Әуежай терминалының қабырғасы ақ кірпішпен қаланды. [[1986 жыл]]ы әуежайға [[Яковлев Як-40]] атты жолаушылар ұшағы [[Өскемен]]нен [[Алтай (қала)|Зырянға]] қонды. Кейін әуежай Антонов Ан-28, Илюшин Ил-14 ұшақтарын қабылдады.. Әуежай маңында 1980-жылдардың ортасында Илюшин Ил-14 ке ескерткіш қойылған, бірақ ол ескерткіш қазіргі уақытта бұзылып қалған екен.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> Әуежай [[КСРО]] ыдырағаннан кейін көп ұзамай жұмысын тоқтатты.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> == Қызмет көрсететін ұшақұтар == [[КСРО]]-дағы жағдай бойынша Алтай әуежайы Антонов Ан-28 ұшағын, Илюшин Ил-14 ұшағын, Яковлев Як-40 ұшақтарын қабылдай алды. Ұшу қону жолағы бетон мен салынған. Ұзындығы 1453 метр. Соңғы рет [[2015 жыл]]ы Мил Ми-2 тікұшағы осы әуежайда байқалған. == Қазіргі жағдайы == Әуежай қазір бос қаңырап қалған. Жергілікті тұрғындарың айтуынша әуежай ұзақ уақыт қаңырап қалған, және ол кеңестік заманда қолданылғаны айтылады. Әуежай орналасқан аумақтың жалпы көлемі – 24,5031 гектар. Аудан әкімдігі бұл нысанды болашақта туризм саласын дамытуға немесе экономикалық тұрғыдан тиімді басқа бағыттарға пайдалануға болатынын атап өтті. Ресми ақпаратқа сәйкес, әуе қатынасын қалпына келтіру өңірдегі көлік қолжетімділігін арттырып, туристік ағынның өсуіне ықпал етуі мүмкін. Сонымен қатар қонақүй, қоғамдық тамақтану, көлік қызметтері секілді шағын және орта бизнестің дамуына мүмкіндік береді деген мәлімдеме бар. Аудан әкімінің орынбасары Татьяна Мыслимованың сөзінше, Алтайда әуежайдан басқа да қараусыз қалған нысандар бар. Бірақ олар Мемлекеттік мүлік заңнамасына сәйкес мемлекеттік емес заңды және және жеке тұлғаларға басқаруға беріліпті. Мәлім болғандай, былтыр ауданға 62808 турист келген. Бұл [[2024 жыл]]мен салыстырғанда 2,9 пайызға жоғары. Сауалхат жауабына зер салсақ, туризм саласында бірқатар жоба жүзеге асырылып жатыр. Мәселен, Бұқтырма су қоймасы жағалауындағы инфрақұрылымды дамыту, Жаңа Бұқтырма кентін абаттандыру, демалыс орындарын көбейту бағытында жұмыстар жүргізілуде. Сондай-ақ Орел тауы маңында тау-шаңғы кешенін дамыту, жаңа демалыс орындарын ашу, туристерге арналған нысандар салу жобалары қолға алынған.<ref>[https://buqara.kz/today/10514-altaj-audanynday-arausyz-alan-uezhaj-ajta-zhandana-ma.html Алтай ауданындағы қараусыз қалған әуежай қайта жандана ма?]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]] 49eraw55sc1ut1f8x4i4y4e27ipk12w 3 789396 3688196 2026-10-29T07:08:02Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688196 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ақбота Амангельдиева}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 12:08, 2026 ж. қазанның 29 (+05) gmuh1icc96qldp1g69jucv4turwj0wq 2 789397 3688223 2026-10-29T08:23:15Z Василь Дулатов 130809 Жаңа бетте: Мен орысша Уикипедияда біршама тәжірибесі бар редакторымын. Ресейде тұратын қазақпын. Орыс тілі — бірінші ана тілім, ал қазақ тілі — екінші ана тілім. Енді қазақша Уикипедияны да өңдеп көруге шешім қабылдадым. 3688223 wikitext text/x-wiki Мен орысша Уикипедияда біршама тәжірибесі бар редакторымын. Ресейде тұратын қазақпын. Орыс тілі — бірінші ана тілім, ал қазақ тілі — екінші ана тілім. Енді қазақша Уикипедияны да өңдеп көруге шешім қабылдадым. iga28gsnqt3uf58k4j6cp3k2c18k9ud 2 789398 3688227 2026-10-29T08:39:00Z Шардара 2026 187453 Шардара 2026 [[Қатысушы:Шардара 2026/зертхана]] бетін [[Қанат Дауылбаев]] бетіне жылжытты 3688227 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қанат Дауылбаев]] cx5rxdmear8mu11b3emf8i1soozz0di 3 789399 3688231 2026-10-29T09:16:11Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688231 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Жубышева Кенжетай}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 14:16, 2026 ж. қазанның 29 (+05) 0eijgsqgnfnuy4ceauaazk14lsr19a8 3 789400 3688232 2026-10-29T09:20:12Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688232 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Раимханова Айшабибі}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 14:20, 2026 ж. қазанның 29 (+05) 8hmqtwl27xq1xo1ieaf5xl4kyxr25g7 3 789401 3688236 2026-10-29T09:22:48Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688236 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=MeruertZH}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 14:22, 2026 ж. қазанның 29 (+05) lca6p4q8yp0k05jvp7i6y5ygx4sgcfi 3 789402 3688237 2026-10-29T09:22:52Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688237 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=ШҚО арнаулы кітапхана}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 14:22, 2026 ж. қазанның 29 (+05) sdsq51034xx3nmqlrbp3dsu56pnix6q 3 789403 3688238 2026-10-29T09:23:15Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688238 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Zhasulan01}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 14:23, 2026 ж. қазанның 29 (+05) 2db1fd3sbuldqlgdo1rfpffnlpg5omo 3 789404 3688239 2026-10-29T09:23:35Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688239 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Balapany}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 14:23, 2026 ж. қазанның 29 (+05) ll1d3v7focq25mhkm9puyfwftxxiya7 3 789405 3688241 2026-10-29T09:26:14Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688241 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Zhasik029}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 14:26, 2026 ж. қазанның 29 (+05) ln1xjliarzn94ayd0c4s3gaoc20j0bp 3 789406 3688243 2026-10-29T09:26:53Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688243 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=ШҚО этнографиялық музейі}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 14:26, 2026 ж. қазанның 29 (+05) byp68aab6088btucnacp60y4c6kkgq7 3 789407 3688244 2026-10-29T09:27:14Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688244 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Райочка}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 14:27, 2026 ж. қазанның 29 (+05) 2jap30km4wn5dew11b5t0u73uvmbnrd 3 789408 3688245 2026-10-29T09:27:51Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688245 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Nurbolatgaziz}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 14:27, 2026 ж. қазанның 29 (+05) e58mygwnpyjvw1mx58i1zbfwr1bvg69 3 789409 3688248 2026-10-29T09:31:30Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688248 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Kusanar1970}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 14:31, 2026 ж. қазанның 29 (+05) g14k8ur7j77m8k1x61bp4qedepwr3ci 0 789410 3688250 2026-10-29T09:31:35Z Unknown Alash 96268 Unknown Alash [[Торғұттар]] бетін [[Торғауыттар]] деген бағыттау үстіне жылжытты 3688250 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Торғауыттар]] khba0ww87eotg6p8arikg5od1ptqygp 3 789411 3688253 2026-10-29T09:32:05Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688253 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Avenger37}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 14:32, 2026 ж. қазанның 29 (+05) outf0fwh7yhxgry0on0sq02v7v3edhi 0 789412 3688258 2026-10-29T09:36:30Z Unikalinho 46280 Unikalinho [[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2022]] бетін [[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2026]] бетіне жылжытты 3688258 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Жазғы жасөспірімдер Олимпиадалық Ойындар 2026]] sdztssm4ole10id7r28krmual6y9nsy 0 789413 3688293 2026-10-29T10:02:50Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Тұрсынай Бейсембекқызы Байназарова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.07.1961 |Туған жері = қазіргі [[Жетісу облысы]], {{туғанжері|Панфилов ауданы|Панфилов ауданында}}, Көкта... 3688293 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Тұрсынай Бейсембекқызы Байназарова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.07.1961 |Туған жері = қазіргі [[Жетісу облысы]], {{туғанжері|Панфилов ауданы|Панфилов ауданында}}, [[Көктал (Панфилов ауданы)|Көктал]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2017); * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің дамуына қосқан үлесі үшін "Құрмен белгісі" медалі (2014);<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> * "Білім беру жүйесіндегі үздік оқытушы" (2018); * Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамотасы (2023); * {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} төсбелгісі (2024); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} төсбелгісі (2025). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Тұрсынай Бейсембекқызы Байназарова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент (2025), Халықаралық педагогикалық білім беру академиясының корреспондент мүшесі. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1961 жыл|1961]] жылы 11 шілдеде қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Панфилов ауданы]], [[Көктал (Панфилов ауданы)|Көктал]] ауылында туған.<br> Орта мектепті бітірген соң Панфилов педагогикалық училищесінен "Бастауыш сынып мұғалімі және аға пионер тәлімгер" мамандығын алып, [[1983 жыл|1983]] жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты]]на "Педагогика және психология (мектеп жасына дейінгі) мамандығына түсіп, оқу орнын [[1987 жыл|1987]] жылы бітірген.<br> 1987-[[1992 жыл|1992]] жылдары [[Алматы]] қаласындағы №224, 152, 139 балабақшаларда тәрбиеші, №339 балабақшада қазақ тілі мұғалімі, 1992-[[1993 жыл|1993]] жылдары Алматы қалалық біліктілікті арттыру және педагогикалық кадрларды қайта даярлау институтының Мектепке дейінгі білім беру және бастауыш білім кафедрасының оқытушысы, [[2001 жыл|2001]]-[[2012 жыл|2012]] жылдары аталған кафедраның аға оқытушысы, 2012 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарып келеді. Сонымен қатар [[2014 жыл|2014]] жылдан бастан оқу орнының қауымдастырылған профессор міндетін атқарушы болып еңбек етеді. == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[2009 жыл|2009]] жылы "Бастауыш сынып оқушыларына пәнаралық кіріктіру арқылы эстетикалық тәрбие беру ("Бейнелеу өнері" мен "Дүниетану" материалдары негізінде)" тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация қорғап, ҚР Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің 2009 жылғы 23 желтоқсандағы шешімімен педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі берілді.<br> 100-ден астам іылыми-педагогикалық мақаланың, бірнеше оқу, оқу-әдістемелік құралдар мен монографияның авторы. Жарияланымдары Германия, Түркия сынды мемлекеттердің ғылыми басылымдарына шықты. Қазақстан Республикасы жалпыға міндетті білім стандартына сәйкес "Мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу" мамандықтары бойынша типтік оқу бағдарламалары, "Бастауыш сынып оқушыларына пәнаралық байланыс арқылы эстетикалық тәрбие беру" атты монографиясы, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Республикалық оқу-әдістемелік кеңесі ұсынған "Основы педиатрии гигиены детей дошкольного возраста", "Мектепке даярлық топтардағы бейнелеу іс-әрекетінің әдістемесі" және "Бастауыш сыныпта бейнелеу өнерін оқытудың теориясы мен технологиясы" сынды оқу құралдары жарық көрді. Сонымен қатар 12 жылдық білім беруге арналған бастауыш сыныптардағы "Бейнелеу өнері" байқау оқулықтар бағдарламасы мен 1998-2014 жылдары аралығында Білім және ғылым министрлігінің ұсынуымен 12-ден астам оқулық пен оқу-әдістемелік кешені шықты. == Марапаттары == * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2017); * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің дамуына қосқан үлесі үшін "Құрмен белгісі" медалі (2014);<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> * "Білім беру жүйесіндегі үздік оқытушы" (2018); * Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамотасы (2023); * [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]] (2024); * "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]" төсбелгісі (2025).<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/tursynai-baynazarova Тұрсынай Бейсембекқызы Байназарова.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://scholar.google.com/citations?user=pBIC3f8AAAAJ&hl=ru Байназарова Турсынай Бейсембековна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары]] pxpup0kuh673bis0awptrzdhgxgdz1p 3688298 3688293 2026-10-29T10:04:13Z Салиха 17167 3688298 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Тұрсынай Бейсембекқызы Байназарова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.07.1961 |Туған жері = қазіргі [[Жетісу облысы]], {{туғанжері|Панфилов ауданы|Панфилов ауданында}}, [[Көктал (Панфилов ауданы)|Көктал]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2017); * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің дамуына қосқан үлесі үшін "Құрмен белгісі" медалі (2014); * "Білім беру жүйесіндегі үздік оқытушы" (2018); * Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамотасы (2023); * {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} төсбелгісі (2024); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} төсбелгісі (2025). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Тұрсынай Бейсембекқызы Байназарова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент (2025), Халықаралық педагогикалық білім беру академиясының корреспондент мүшесі. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1961 жыл|1961]] жылы 11 шілдеде қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Панфилов ауданы]], [[Көктал (Панфилов ауданы)|Көктал]] ауылында туған.<br> Орта мектепті бітірген соң Панфилов педагогикалық училищесінен "Бастауыш сынып мұғалімі және аға пионер тәлімгер" мамандығын алып, [[1983 жыл|1983]] жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты]]на "Педагогика және психология (мектеп жасына дейінгі) мамандығына түсіп, оқу орнын [[1987 жыл|1987]] жылы бітірген.<br> 1987-[[1992 жыл|1992]] жылдары [[Алматы]] қаласындағы №224, 152, 139 балабақшаларда тәрбиеші, №339 балабақшада қазақ тілі мұғалімі, 1992-[[1993 жыл|1993]] жылдары Алматы қалалық біліктілікті арттыру және педагогикалық кадрларды қайта даярлау институтының Мектепке дейінгі білім беру және бастауыш білім кафедрасының оқытушысы, [[2001 жыл|2001]]-[[2012 жыл|2012]] жылдары аталған кафедраның аға оқытушысы, 2012 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарып келеді. Сонымен қатар [[2014 жыл|2014]] жылдан бастан оқу орнының қауымдастырылған профессор міндетін атқарушы болып еңбек етеді. == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[2009 жыл|2009]] жылы "Бастауыш сынып оқушыларына пәнаралық кіріктіру арқылы эстетикалық тәрбие беру ("Бейнелеу өнері" мен "Дүниетану" материалдары негізінде)" тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация қорғап, ҚР Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің 2009 жылғы 23 желтоқсандағы шешімімен педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі берілді.<br> 100-ден астам іылыми-педагогикалық мақаланың, бірнеше оқу, оқу-әдістемелік құралдар мен монографияның авторы. Жарияланымдары Германия, Түркия сынды мемлекеттердің ғылыми басылымдарына шықты. Қазақстан Республикасы жалпыға міндетті білім стандартына сәйкес "Мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу" мамандықтары бойынша типтік оқу бағдарламалары, "Бастауыш сынып оқушыларына пәнаралық байланыс арқылы эстетикалық тәрбие беру" атты монографиясы, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Республикалық оқу-әдістемелік кеңесі ұсынған "Основы педиатрии гигиены детей дошкольного возраста", "Мектепке даярлық топтардағы бейнелеу іс-әрекетінің әдістемесі" және "Бастауыш сыныпта бейнелеу өнерін оқытудың теориясы мен технологиясы" сынды оқу құралдары жарық көрді. Сонымен қатар 12 жылдық білім беруге арналған бастауыш сыныптардағы "Бейнелеу өнері" байқау оқулықтар бағдарламасы мен 1998-2014 жылдары аралығында Білім және ғылым министрлігінің ұсынуымен 12-ден астам оқулық пен оқу-әдістемелік кешені шықты. == Марапаттары == * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2017); * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің дамуына қосқан үлесі үшін "Құрмен белгісі" медалі (2014);<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> * "Білім беру жүйесіндегі үздік оқытушы" (2018); * Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамотасы (2023); * [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]] (2024); * "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]" төсбелгісі (2025).<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/tursynai-baynazarova Тұрсынай Бейсембекқызы Байназарова.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://scholar.google.com/citations?user=pBIC3f8AAAAJ&hl=ru Байназарова Турсынай Бейсембековна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары]] 4hm90pzvzyek6x9rsrinwfylrt2uzts 3688302 3688298 2026-10-29T10:06:44Z Салиха 17167 3688302 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Тұрсынай Бейсембекқызы Байназарова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.07.1961 |Туған жері = қазіргі [[Жетісу облысы]], {{туғанжері|Панфилов ауданы|Панфилов ауданында}}, [[Көктал (Панфилов ауданы)|Көктал]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2017); * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің дамуына қосқан үлесі үшін "Құрмен белгісі" медалі (2014); * "Білім беру жүйесіндегі үздік оқытушы" (2018); * Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамотасы (2023); * {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} төсбелгісі (2024); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} төсбелгісі (2025). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Тұрсынай Бейсембекқызы Байназарова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент (2025), Халықаралық педагогикалық білім беру академиясының корреспондент мүшесі. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1961 жыл|1961]] жылы 11 шілдеде қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Панфилов ауданы]], [[Көктал (Панфилов ауданы)|Көктал]] ауылында туған.<br> Орта мектепті бітірген соң Панфилов педагогикалық училищесінен "Бастауыш сынып мұғалімі және аға пионер тәлімгер" мамандығын алып, [[1983 жыл|1983]] жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты]]на "Педагогика және психология (мектеп жасына дейінгі) мамандығына түсіп, оқу орнын [[1987 жыл|1987]] жылы бітірген.<br> 1987-[[1992 жыл|1992]] жылдары [[Алматы]] қаласындағы №224, 152, 139 балабақшаларда тәрбиеші, №339 балабақшада қазақ тілі мұғалімі, 1992-[[1993 жыл|1993]] жылдары Алматы қалалық біліктілікті арттыру және педагогикалық кадрларды қайта даярлау институтының Мектепке дейінгі білім беру және бастауыш білім кафедрасының оқытушысы, [[2001 жыл|2001]]-[[2012 жыл|2012]] жылдары аталған кафедраның аға оқытушысы, 2012 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарып келеді. Сонымен қатар [[2014 жыл|2014]] жылдан бастан оқу орнының қауымдастырылған профессор міндетін атқарушы болып еңбек етеді. == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[2009 жыл|2009]] жылы "Бастауыш сынып оқушыларына пәнаралық кіріктіру арқылы эстетикалық тәрбие беру ("Бейнелеу өнері" мен "Дүниетану" материалдары негізінде)" тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация қорғап, ҚР Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің 2009 жылғы 23 желтоқсандағы шешімімен педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі берілді.<br> 200-ден астам ғылыми-педагогикалық мақаланың, бірнеше оқу, оқу-әдістемелік құралдар мен монографияның авторы. Жарияланымдары [[Германия]], [[Түркия]] сынды мемлекеттердің ғылыми басылымдарына шықты. Қазақстан Республикасы жалпыға міндетті білім стандартына сәйкес "Мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу" мамандықтары бойынша типтік оқу бағдарламалары, "Бастауыш сынып оқушыларына пәнаралық байланыс арқылы эстетикалық тәрбие беру" атты монографиясы, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Республикалық оқу-әдістемелік кеңесі ұсынған "Основы педиатрии гигиены детей дошкольного возраста", "Мектепке даярлық топтардағы бейнелеу іс-әрекетінің әдістемесі" және "Бастауыш сыныпта бейнелеу өнерін оқытудың теориясы мен технологиясы" сынды оқу құралдары жарық көрді. Сонымен қатар 12 жылдық білім беруге арналған бастауыш сыныптардағы "Бейнелеу өнері" байқау оқулықтар бағдарламасы мен 1998-2014 жылдары аралығында Білім және ғылым министрлігінің ұсынуымен 12-ден астам оқулық пен оқу-әдістемелік кешені шықты. == Марапаттары == * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2017); * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің дамуына қосқан үлесі үшін "Құрмен белгісі" медалі (2014);<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> * "Білім беру жүйесіндегі үздік оқытушы" (2018); * Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамотасы (2023); * [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]] (2024); * "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]" төсбелгісі (2025).<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/tursynai-baynazarova Тұрсынай Бейсембекқызы Байназарова.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://scholar.google.com/citations?user=pBIC3f8AAAAJ&hl=ru Байназарова Турсынай Бейсембековна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары]] 5oypz7cgyokab8lbh3ca6r5xceq19ov 3688306 3688302 2026-10-29T10:08:27Z Салиха 17167 3688306 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Тұрсынай Бейсембекқызы Байназарова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 11.07.1961 |Туған жері = қазіргі [[Жетісу облысы]], {{туғанжері|Панфилов ауданы|Панфилов ауданында}}, [[Көктал (Панфилов ауданы)|Көктал]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2017); * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің дамуына қосқан үлесі үшін "Құрмет белгісі" медалі (2014); * "Білім беру жүйесіндегі үздік оқытушы" (2018); * Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамотасы (2023); * {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} төсбелгісі (2024); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} төсбелгісі (2025). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Тұрсынай Бейсембекқызы Байназарова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент (2025), Халықаралық педагогикалық білім беру академиясының корреспондент мүшесі. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1961 жыл|1961]] жылы 11 шілдеде қазіргі [[Жетісу облысы]], [[Панфилов ауданы]], [[Көктал (Панфилов ауданы)|Көктал]] ауылында туған.<br> Орта мектепті бітірген соң Панфилов педагогикалық училищесінен "Бастауыш сынып мұғалімі және аға пионер тәлімгер" мамандығын алып, [[1983 жыл|1983]] жылы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты]]на "Педагогика және психология (мектеп жасына дейінгі) мамандығына түсіп, оқу орнын [[1987 жыл|1987]] жылы бітірген.<br> 1987-[[1992 жыл|1992]] жылдары [[Алматы]] қаласындағы №224, 152, 139 балабақшаларда тәрбиеші, №339 балабақшада қазақ тілі мұғалімі, 1992-[[1993 жыл|1993]] жылдары Алматы қалалық біліктілікті арттыру және педагогикалық кадрларды қайта даярлау институтының Мектепке дейінгі білім беру және бастауыш білім кафедрасының оқытушысы, [[2001 жыл|2001]]-[[2012 жыл|2012]] жылдары аталған кафедраның аға оқытушысы, 2012 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарып келеді. Сонымен қатар [[2014 жыл|2014]] жылдан бастан оқу орнының қауымдастырылған профессор міндетін атқарушы болып еңбек етеді. == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[2009 жыл|2009]] жылы "Бастауыш сынып оқушыларына пәнаралық кіріктіру арқылы эстетикалық тәрбие беру ("Бейнелеу өнері" мен "Дүниетану" материалдары негізінде)" тақырыбы бойынша кандидаттық диссертация қорғап, ҚР Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің 2009 жылғы 23 желтоқсандағы шешімімен педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі берілді.<br> 200-ден астам ғылыми-педагогикалық мақаланың, бірнеше оқу, оқу-әдістемелік құралдар мен монографияның авторы. Жарияланымдары [[Германия]], [[Түркия]] сынды мемлекеттердің ғылыми басылымдарына шықты. Қазақстан Республикасы жалпыға міндетті білім стандартына сәйкес "Мектепке дейінгі оқыту мен тәрбиелеу" мамандықтары бойынша типтік оқу бағдарламалары, "Бастауыш сынып оқушыларына пәнаралық байланыс арқылы эстетикалық тәрбие беру" атты монографиясы, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Республикалық оқу-әдістемелік кеңесі ұсынған "Основы педиатрии гигиены детей дошкольного возраста", "Мектепке даярлық топтардағы бейнелеу іс-әрекетінің әдістемесі" және "Бастауыш сыныпта бейнелеу өнерін оқытудың теориясы мен технологиясы" сынды оқу құралдары жарық көрді. Сонымен қатар 12 жылдық білім беруге арналған бастауыш сыныптардағы "Бейнелеу өнері" байқау оқулықтар бағдарламасы мен 1998-2014 жылдары аралығында Білім және ғылым министрлігінің ұсынуымен 12-ден астам оқулық пен оқу-әдістемелік кешені шықты. == Марапаттары == * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" (2017); * Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің дамуына қосқан үлесі үшін "Құрмет белгісі" медалі (2014);<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> * "Білім беру жүйесіндегі үздік оқытушы" (2018); * Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Құрмет грамотасы (2023); * [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]] (2024); * "[[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]]" төсбелгісі (2025).<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/tursynai-baynazarova Тұрсынай Бейсембекқызы Байназарова.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://scholar.google.com/citations?user=pBIC3f8AAAAJ&hl=ru Байназарова Турсынай Бейсембековна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары]] qnm2xutqdoe9nj4dm1q19wq9v4hdqq3 0 789414 3688296 2026-10-29T10:03:51Z PushkinVko 184261 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Зарина Айдарханқызы Камасова''' (1962) – педиатр-дәрігер, офтальмолог-дәрігер, ҚР Парламент Мәжілісінінің VIІ шақырылым депутаты. == Өмірбаяны == 20 қарашада 1962 жылы У... 3688296 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Зарина Айдарханқызы Камасова''' (1962) – педиатр-дәрігер, офтальмолог-дәрігер, ҚР Парламент Мәжілісінінің VIІ шақырылым депутаты. == Өмірбаяны == 20 қарашада 1962 жылы [[Украина]]ның Черкасск облысы, Умань қаласында дүниеге келген. 1990 жылы [[Семей]] мемлекеттік медицина институтының педиатрия мамандығын бітірген. Зарина Айдарханқызы денсаулық сақтау саласының біліктілігі жоғары санаттағы ұйымдастырушысы. Денсаулық сақтау саласындағы еңбек өтілі – 41 жыл. == Қызметтік жолы == Институтты бітіргеннен кейін Семипалатинск (қазіргі Семей) қаласындағы облыстық офтальмологиялық ауруханада дәрігер – интерн болып қызмет атқарады (1990-1991). Кейін осы аурухананың офтальмолог дәрігері болады (1991-1994). 1994-1996 жылдары Семей мемлекеттік медицина институтының Көз аурулары кафедрасының ассистенті. Одан кейінгі жылдары [[Шығыс Қазақстан облыстық балалар ауруханасы]]нда офтальмолог-дәрігер болып жұмыс істейді. 1997 жылдан бастап «Ана мен бала орталығы» ШЖҚ КМК ШҚО штаттан тыс бас офтальмологы (1997-2013) және Өскемен қалалық Көз микрохирургиясы бөлімшесінің меңгерушісі қызметін қоса атқарады. 2013 жылдан бастап "Көз микрохирургиясы клиникасы" ЖШС бас дәрігері. 2014 жылдан 2020 жылға дейін аталған мекеменің директоры. == Партиялық қызметі == 2016 жылғы наурызда «Нұр Отан» партиясынан облыстық мәслихаттың депутаты болып сайланды, «Nur Otan» партиясының облыстық филиалының сайлауалды бағдарламасының «Денсаулық сақтау» бағыты бойынша комиссиясын басқарды. «Нұр Отан» партиясынан ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаттығына Кандидат (14.12.2020 ж.), «Нұр Отан» партиясынан VIІ сайланған ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі (15.01.2021 ж. бастап). == Марапаттары == Мемлекеттік және халықаралық наградалары, сыйлықтары, құрметті атақтары: - ҚР ДСМ «ҚР үздік балалар офтальмологиялық қызметі» грамотасы, 2011 ж.; - ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Алғыс хаты; - Облыс әкімінің грамоталары, 2003 ж. және 2017 ж.; - Өскемен қаласы әкімінің грамотасы, 2018 ж.; - 2016 жылдың желтоқсан айында «Денсаулық сақтау саласының үздігі» төсбелгісі; - 12.04.2017 ж. «Үздік депутат» төсбелгісі; - 2019 ж. «Шығыс Қазақстан мәслихаттарына 25 жыл» мерейтойлық медалі; - 12.2018 ж. «Астана 20 жыл» мерекелік медалі; - ҚР Президенті Қ. К. Тоқаевтың Алғыс хаты; - «ШҚО Әйел басқаратын үздік кәсіпорын» байқауының жеңімпазы, 2013 ж.; - 2020 ж. «Қаланың дамуына қосқан үлесі үшін» төс белгісі; Зарина Камасованың белсенді қатысуымен қала мен облысты дамытудың мемлекеттік бағдарламалары бойынша сайлау округінің аумағында күрделі жөндеуден өтіп, мемлекеттік емхана ашылды, жедел медициналық жәрдем қызметі жұмысының көптеген мәселелері шешілді, мектептер мен балабақшалар салынды, жолдар салынды, балалар мен спорт алаңдары бар ондаған аулалар абаттандырылды. == Интернет ресурстары == Камасова Зарина Айдархановна [Электронный ресурс] //Официальный сайт Мажилиса Парламента РК: сайт. – Режим доступа: http://www.parlam.kz/ru/blogs/Kamasova/Biography Главный офтальмолог ВКО призывает коллег включиться в праймериз [Электронный ресурс] : сайт. – Режим доступа: https://liter.kz/71246-2/ oefd9s3bvp1bih1qftkgmkjvifw1o5w 3688307 3688296 2026-10-29T10:08:34Z PushkinVko 184261 дереккөз көзтым 3688307 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Зарина Айдарханқызы Камасова''' (1962) – педиатр-дәрігер, офтальмолог-дәрігер, ҚР Парламент Мәжілісінінің VIІ шақырылым депутаты. == Өмірбаяны == 20 қарашада 1962 жылы [[Украина]]ның Черкасск облысы, Умань қаласында дүниеге келген. 1990 жылы [[Семей]] мемлекеттік медицина институтының педиатрия мамандығын бітірген.<ref>{{citeweb|url=https://oskemen.vision.kz/kz/doctors/kamasova-zarina-ajdarhanqyzy/|title=Камасова Зарина Айдарханқызы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> Зарина Айдарханқызы денсаулық сақтау саласының біліктілігі жоғары санаттағы ұйымдастырушысы. Денсаулық сақтау саласындағы еңбек өтілі – 41 жыл. == Қызметтік жолы == Институтты бітіргеннен кейін Семипалатинск (қазіргі Семей) қаласындағы облыстық офтальмологиялық ауруханада дәрігер – интерн болып қызмет атқарады (1990-1991). Кейін осы аурухананың офтальмолог дәрігері болады (1991-1994). 1994-1996 жылдары Семей мемлекеттік медицина институтының Көз аурулары кафедрасының ассистенті. Одан кейінгі жылдары [[Шығыс Қазақстан облыстық балалар ауруханасы]]нда офтальмолог-дәрігер болып жұмыс істейді. 1997 жылдан бастап «Ана мен бала орталығы» ШЖҚ КМК ШҚО штаттан тыс бас офтальмологы (1997-2013) және Өскемен қалалық Көз микрохирургиясы бөлімшесінің меңгерушісі қызметін қоса атқарады. 2013 жылдан бастап "Көз микрохирургиясы клиникасы" ЖШС бас дәрігері. 2014 жылдан 2020 жылға дейін аталған мекеменің директоры. == Партиялық қызметі == 2016 жылғы наурызда «Нұр Отан» партиясынан облыстық мәслихаттың депутаты болып сайланды, «Nur Otan» партиясының облыстық филиалының сайлауалды бағдарламасының «Денсаулық сақтау» бағыты бойынша комиссиясын басқарды. «Нұр Отан» партиясынан ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаттығына Кандидат (14.12.2020 ж.), «Нұр Отан» партиясынан VIІ сайланған ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі (15.01.2021 ж. бастап). == Марапаттары == Мемлекеттік және халықаралық наградалары, сыйлықтары, құрметті атақтары: - ҚР ДСМ «ҚР үздік балалар офтальмологиялық қызметі» грамотасы, 2011 ж.; - ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Алғыс хаты; - Облыс әкімінің грамоталары, 2003 ж. және 2017 ж.; - Өскемен қаласы әкімінің грамотасы, 2018 ж.; - 2016 жылдың желтоқсан айында «Денсаулық сақтау саласының үздігі» төсбелгісі; - 12.04.2017 ж. «Үздік депутат» төсбелгісі; - 2019 ж. «Шығыс Қазақстан мәслихаттарына 25 жыл» мерейтойлық медалі; - 12.2018 ж. «Астана 20 жыл» мерекелік медалі; - ҚР Президенті Қ. К. Тоқаевтың Алғыс хаты; - «ШҚО Әйел басқаратын үздік кәсіпорын» байқауының жеңімпазы, 2013 ж.; - 2020 ж. «Қаланың дамуына қосқан үлесі үшін» төс белгісі; Зарина Камасованың белсенді қатысуымен қала мен облысты дамытудың мемлекеттік бағдарламалары бойынша сайлау округінің аумағында күрделі жөндеуден өтіп, мемлекеттік емхана ашылды, жедел медициналық жәрдем қызметі жұмысының көптеген мәселелері шешілді, мектептер мен балабақшалар салынды, жолдар салынды, балалар мен спорт алаңдары бар ондаған аулалар абаттандырылды. == Интернет ресурстары == Камасова Зарина Айдархановна [Электронный ресурс] //Официальный сайт Мажилиса Парламента РК: сайт. – Режим доступа: http://www.parlam.kz/ru/blogs/Kamasova/Biography Главный офтальмолог ВКО призывает коллег включиться в праймериз [Электронный ресурс] : сайт. – Режим доступа: https://liter.kz/71246-2/ 5q7vkaffk27bi8253q05dnj6rl2fe2g 3688342 3688307 2026-10-29T11:10:40Z PushkinVko 184261 3688342 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Зарина Айдарханқызы Камасова''' (1962) – педиатр-дәрігер, офтальмолог-дәрігер, ҚР Парламент Мәжілісінінің VIІ шақырылым депутаты болған. == Өмірбаяны == 20 қарашада 1962 жылы [[Украина]]ның Черкасск облысы, Умань қаласында дүниеге келген. 1990 жылы [[Семей]] мемлекеттік медицина институтының педиатрия мамандығын бітірген.<ref>{{citeweb|url=https://oskemen.vision.kz/kz/doctors/kamasova-zarina-ajdarhanqyzy/|title=Камасова Зарина Айдарханқызы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> Зарина Айдарханқызы денсаулық сақтау саласының біліктілігі жоғары санаттағы ұйымдастырушысы. Денсаулық сақтау саласындағы еңбек өтілі – 41 жыл. == Қызметтік жолы == Институтты бітіргеннен кейін Семипалатинск (қазіргі [[Семей]]) қаласындағы облыстық офтальмологиялық ауруханада дәрігер – интерн болып қызмет атқарады (1990-1991). Кейін осы аурухананың офтальмолог дәрігері болады (1991-1994). 1994-1996 жылдары Семей мемлекеттік медицина институтының Көз аурулары кафедрасының ассистенті. Одан кейінгі жылдары [[Шығыс Қазақстан облыстық балалар ауруханасы]]нда офтальмолог-дәрігер болып жұмыс істейді. 1997 жылдан бастап «Ана мен бала орталығы» ШЖҚ КМК ШҚО штаттан тыс бас офтальмологы (1997-2013) және Өскемен қалалық Көз микрохирургиясы бөлімшесінің меңгерушісі қызметін қоса атқарады. 2013 жылдан бастап "Көз микрохирургиясы клиникасы" ЖШС бас дәрігері. 2014 жылдан 2020 жылға дейін аталған мекеменің директоры. == Партиялық қызметі == 2016 жылғы наурызда «Нұр Отан» партиясынан облыстық мәслихаттың депутаты болып сайланды, «Nur Otan» партиясының облыстық филиалының сайлауалды бағдарламасының «Денсаулық сақтау» бағыты бойынша комиссиясын басқарды. «Нұр Отан» партиясынан ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаттығына Кандидат (14.12.2020 ж.), «Нұр Отан» партиясынан VIІ сайланған ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты, Әлеуметтік-мәдени даму комитетінің мүшесі (15.01.2021 ж. бастап). == Марапаттары == Мемлекеттік және халықаралық наградалары, сыйлықтары, құрметті атақтары: - ҚР ДСМ «ҚР үздік балалар офтальмологиялық қызметі» грамотасы, 2011 ж.; - ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Алғыс хаты; - Облыс әкімінің грамоталары, 2003 ж. және 2017 ж.; - Өскемен қаласы әкімінің грамотасы, 2018 ж.; - 2016 жылдың желтоқсан айында «Денсаулық сақтау саласының үздігі» төсбелгісі; - 12.04.2017 ж. «Үздік депутат» төсбелгісі; - 2019 ж. «Шығыс Қазақстан мәслихаттарына 25 жыл» мерейтойлық медалі; - 12.2018 ж. «Астана 20 жыл» мерекелік медалі; - ҚР Президенті Қ. К. Тоқаевтың Алғыс хаты; - «ШҚО Әйел басқаратын үздік кәсіпорын» байқауының жеңімпазы, 2013 ж.; - 2020 ж. «Қаланың дамуына қосқан үлесі үшін» төс белгісі; Зарина Камасованың белсенді қатысуымен қала мен облысты дамытудың мемлекеттік бағдарламалары бойынша сайлау округінің аумағында күрделі жөндеуден өтіп, мемлекеттік емхана ашылды, жедел медициналық жәрдем қызметі жұмысының көптеген мәселелері шешілді, мектептер мен балабақшалар салынды, жолдар салынды, балалар мен спорт алаңдары бар ондаған аулалар абаттандырылды. == Интернет ресурстары == Камасова Зарина Айдархановна [Электронный ресурс] //Официальный сайт Мажилиса Парламента РК: сайт. – Режим доступа: http://www.parlam.kz/ru/blogs/Kamasova/Biography Главный офтальмолог ВКО призывает коллег включиться в праймериз [Электронный ресурс] : сайт. – Режим доступа: https://liter.kz/71246-2/ 4eja1akp6t45pf8cr9blh2bkizwonas 14 789415 3688313 2026-10-29T10:16:44Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Денсаулық]] [[Санат:Сапа|Өмір]] [[Санат:Эвтеника]] [[Санат:Әл-ауқат экономикасы]] [[Санат:Позитивті психология]] [[Санат:Науқастар]] 3688313 wikitext text/x-wiki [[Санат:Денсаулық]] [[Санат:Сапа|Өмір]] [[Санат:Эвтеника]] [[Санат:Әл-ауқат экономикасы]] [[Санат:Позитивті психология]] [[Санат:Науқастар]] mpghp58sjvi6dsbg232iwti7j4j7ls6 0 789416 3688315 2026-10-29T10:22:53Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Ричард Аттенборо |шынайы есімі = {{lang-en|Richard Attenborough}} |сурет = RichardAttenborough07TIFF.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = Ричард Аттенборо [[Торонто кинофестивалі]]нде, қыркүйек 2007 жыл |туған кездегі есімі = Ричард С... 3688315 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Ричард Аттенборо |шынайы есімі = {{lang-en|Richard Attenborough}} |сурет = RichardAttenborough07TIFF.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = Ричард Аттенборо [[Торонто кинофестивалі]]нде, қыркүйек 2007 жыл |туған кездегі есімі = Ричард Сэмюэл Аттенборо |туған күні = 29.08.1923 |туған жері = {{туғанжері|Кембридж|Кембриджде}}, [[Кембриджшир]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = 24.08.2014 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |мамандығы = {{актер|Ұлыбритания}}<br />{{кинорежиссёр|Ұлыбритания}}<br />{{кинопродюсер|Ұлыбритания}} |азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |белсенді жылдары = [[1942 жыл|1942]] — [[2007 жыл|2007]] |бағыты = |киностудия = |марапаттары = [[BAFTA]] (1965, 1983, 1994)<br />«[[Алтын глобус]]» (1967, 1968, 1983)<br />«[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1983) |imdb_id = 0000803 |сайты = |ортаққор = Richard Attenborough }} '''Ричард Сэмюэл Аттенборо, барон Аттенборо''' ({{lang-en|Richard Samuel Attenborough, Baron Attenborough}} {{IPA|[ˈætənbʌrə]}}; [[29 тамыз]] [[1923 жыл|1923]], [[Кембридж]], [[Кембриджшир]], [[Англия]] — [[24 тамыз]] [[2014 жыл|2014]], [[Лондон]], [[Англия]]) — британдық [[актёр]], [[кинорежиссёр]] және [[кинопродюсер]]. [[Корольдік драма өнері академиясы]] мен [[BAFTA|Британдық кино және телевизия өнері академиясының]] президенті қызметтерін атқарған. Екі мәрте «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1983), алты мәрте «[[Алтын глобус]]» (1967, 1968, 1970, 1973, 1983 — екі мәрте) және төрт мәрте «[[BAFTA]]» (1965, 1983 — екі мәрте, 1994) сыйлықтарының иегері, [[Берлин кинофестивалі]]нің жүлдегері. == Өмірбаяны == Ричард Аттенборо 1923 жылдың 29 тамызында [[Кембридж]] қаласында академик [[Фредерик Аттенборо]]ның отбасында дүниеге келген. Өмірінің соңғы күндеріне дейін өзі басқарған [[Корольдік драма өнері академиясы]]нда оқыған. Аттенборо — табиғат зерттеушісі, жазушы және деректі фильмдер режиссері [[Дэвид Аттенборо]]ның үлкен ағасы. Аттенборо отбасы 1939 жылғы «[[Киндертранспорт]]» еріктілерінің үндеуіне үн қосқандардың бірі болып, Хелга және Ирена Бежач есімді 9 және 11 жастағы екі неміс-еврей қызын өз отбасына қабылдады. Балалардың ата-анасы қайтыс болғаны белгілі болған соң, олар соғыстан кейін де отбасында қалып қойды<ref>''The Amber Time Machine'', BBC 2004</ref>. 1950 жылдары Хелга мен Ирена Америкаға өз ағасының қасына көшіп барып, тұрмысқа шықты және Америка азаматтығын алды<ref>''Entirely Up To You, Darling'' by Diana Hawkins & Richard Attenborough; pages 29-30; paperback; Arrow Books; published 2009. ISBN 978-0-09-950304-0</ref>. 1945 жылдың қаңтар айында Ричард актриса [[Шейла Сим]]ге үйленді. 1967 жылы Аттенборо [[Британ империясы ордені]]нің командоры атағына ие болды, 1976 жылы рыцарь атағын алды, ал 1993 жылы [[Өмірлік пэр]] титулымен марапатталды. Бұл ретте ол 1979 бен 1993 жылдар аралығындағы 14 жыл бойы киноға түскен жоқ.<ref>{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0000277/#actor|title=Richard Attenborough: Actor – filmography|publisher=IMDb|access-date=2008-07-05|archive-url=https://www.webcitation.org/65Dsobfnv?url=http://www.imdb.com/name/nm0000277/#actor|archive-date=2012-02-05}}</ref> 2008 жылдан бастап «[[Челси (футбол клубы)|Челси]]» футбол клубының өмір бойғы вице-президенті болды.<ref>{{Cite web |url=http://www.chelsea-fc.ru/club/information/ |title=Общая информация. Персоналии клуба «Челси» |access-date=2010-06-11 |archive-date=2010-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723225005/http://www.chelsea-fc.ru/club/information/ |url-status=live }}</ref> «[[Ганди (фильм)|Ганди]]» (1982) өмірбаяндық фильмін қойғаны және продюсерлік еткені үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]», «[[Алтын глобус]]» және ''[[BAFTA]]'' сыйлықтарымен марапатталған. 2004 жылы Аттенбороның үлкен қызы Джейн қызымен және қайынненесімен бірге [[2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунами|Таиландтағы цунами]] кезінде қаза тапты. Өмірінің соңғы бес жылында инсульттан кейін сәтсіз құлап, мүгедектер арбасына таңылды. Денсаулық жағдайының нашарлауына байланысты 2013 жылдың наурыз айында қарттар үйіне орналастырылды. 2014 жылдың 24 тамызында 90 жасында қайтыс болды. Өсиеті бойынша күлі [[Ричмонд (Лондон)|Ричмондтағы]] Әулие Мәрия Магдалина шіркеуіндегі қызы мен немересінің қабірлерінің жанына жерленді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері]] [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] [[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Давид ди Донателло сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка режиссерлер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] 20t8nukisn2vpajyt3t6a067ngbw924 14 789417 3688317 2026-10-29T10:26:59Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Микроэкономика]] [[Санат:Әл-ауқат]] [[Санат:Экономика салалары]] 3688317 wikitext text/x-wiki [[Санат:Микроэкономика]] [[Санат:Әл-ауқат]] [[Санат:Экономика салалары]] fkg6aextqm7kc9rkwdpgqz2ipu73982 14 789418 3688321 2026-10-29T10:33:27Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Тұлғаның дамуы]] [[Санат:Танымал психология]] [[Санат:Психология мектептері]] [[Санат:Өзін-өзі күту]] 3688321 wikitext text/x-wiki [[Санат:Тұлғаның дамуы]] [[Санат:Танымал психология]] [[Санат:Психология мектептері]] [[Санат:Өзін-өзі күту]] bhwakr3i6c13oijguni3wjwo1slgrzq 3 789419 3688333 2026-10-29T10:52:30Z SHB 110742 SHB [[Қатысушы талқылауы:Andriy.Korbut]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Andreas.Korbut]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Andriy.Korbut|Andriy.Korbut]]" to "[[Special:CentralAuth/Andreas.Korbut|Andreas.Korbut]]" 3688333 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Andreas.Korbut]] 9bwt0td2jwzhvu37lt63utc8f48z76d 0 789420 3688334 2026-10-29T10:52:57Z Амина Жанаковна 182087 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қайта өңдеу (рециклинг)''' ({{lang-en|Recycling}}) — қалдықтарды жинау, сұрыптау және өңдеу арқылы оларды жаңа өнімдер немесе материалдар өндіруге пайдалануға мүмкіндік бер... 3688334 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қайта өңдеу (рециклинг)''' ({{lang-en|Recycling}}) — қалдықтарды жинау, сұрыптау және өңдеу арқылы оларды жаңа өнімдер немесе материалдар өндіруге пайдалануға мүмкіндік беретін үдеріс.<ref name="EPA">{{Cite web |url=https://www.epa.gov/recycle/recycling-basics-and-benefits |title=Recycling Basics and Benefits |website=United States Environmental Protection Agency |language=en |access-date=2026-10-29 }}</ref> Қайта өңдеудің негізгі мақсаты — табиғи ресурстарды үнемдеу, қалдықтардың қоршаған ортаға әсерін азайту және материалдарды қайтадан шаруашылық айналымына енгізу. == Тарихы == Материалдарды қайта пайдалану мен өңдеу адамзат тарихында ерте кезеңдерден белгілі. Өнеркәсіптің, қалалардың және тұтыну көлемінің өсуіне байланысты қалдықтарды жинау мен өңдеуді ұйымдастыру қажеттілігі артты. Кейін қалдықтарды бөлек жинау, сұрыптау және олардан қайталама шикізат өндіру жүйелері дами бастады. Қазіргі кезде қайта өңдеу қалдықтарды басқарудың маңызды бағыттарының бірі болып саналады. Ол табиғи ресурстарды тиімді пайдалануға және қалдықтардың көлемін азайтуға бағытталған.<ref name="EPA"/> == Қайта өңдеудің негізгі түрлері == Қайта өңдеу қалдықтардың материалы мен қасиеттеріне қарай бірнеше түрге бөлінеді. === Қағаз бен картонды қайта өңдеу === Қағаз және картон қалдықтары сұрыпталып, қоспалардан тазартылады. Кейін олар өңделіп, қағаз массасын өндіруге пайдаланылады. Қайталама шикізаттан картон, қаптама және қағаз өнімдерінің кейбір түрлері жасалады. === Пластикті қайта өңдеу === Пластик қалдықтары полимердің түріне қарай сұрыпталады. Одан кейін олар жуылып, ұсақталып, тиісті технология бойынша өңделеді. Алынған материал жаңа пластик бұйымдарын, қаптама немесе басқа өнімдерді өндіруге қолданылуы мүмкін. Пластиктің барлық түрін бірдей технологиямен қайта өңдеу мүмкін емес. === Шыныны қайта өңдеу === Шыны қалдықтары түсі мен түріне қарай сұрыпталып, тазартылып, ұсақталады. Алынған шыны сынықтары жаңа шыны өнімдерін өндіруге шикізат ретінде пайдаланылуы мүмкін. === Металды қайта өңдеу === Металл қалдықтары қара және түсті металдарға бөлінеді. Олар сұрыптау мен тиісті дайындық кезеңдерінен кейін балқытылып, жаңа металл өнімдерін өндіруге пайдаланылады. === Органикалық қалдықтарды өңдеу === Тағам қалдықтары мен өсімдік қалдықтары сияқты органикалық материалдарды компосттау арқылы топыраққа қосуға болатын органикалық тыңайтқыш алуға болады. Кейбір органикалық қалдықтар биогаз өндіру үшін де пайдаланылады. === Электрондық қалдықтарды қайта өңдеу === Пайдаланылған электрондық құрылғылардың құрамында металдар, пластик және басқа да материалдар болады. Оларды арнайы технологиялар арқылы өңдеп, кейбір құнды материалдарды қайта алуға болады. Электрондық қалдықтарда қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін заттар кездесетіндіктен, оларды арнайы қабылдау орындарына тапсыру қажет. == Қайта өңдеу кезеңдері == Қалдықтарды қайта өңдеу үдерісі әдетте бірнеше кезеңнен тұрады: # '''Жинау.''' Қалдықтар тұрмыстық, өндірістік немесе арнайы жинау жүйелері арқылы қабылданады. # '''Сұрыптау.''' Қалдықтар материалдың түріне және қайта өңдеуге жарамдылығына қарай бөлінеді. # '''Тазарту және дайындау.''' Қайта өңдеуге кедергі келтіретін қоспалар алынып, материалдар тиісті түрде дайындалады. # '''Өңдеу.''' Қалдықтардан қайталама шикізат алынады. # '''Жаңа өнім өндіру.''' Алынған шикізат жаңа тауарлар мен материалдар жасауға пайдаланылады. Қайта өңделген материалдардан жасалған өнімдерді тұтыну материалдардың қайтадан өндіріс айналымына түсуіне мүмкіндік береді.<ref name="EPA"/> == Экологиялық маңызы == Қайта өңдеудің қоршаған орта мен экономика үшін бірнеше пайдасы бар: * табиғи ресурстарды тұтынуды азайтуға көмектеседі; * полигондарға жіберілетін қалдықтардың көлемін қысқартуы мүмкін; * кейбір материалдарды бастапқы шикізаттан өндірумен салыстырғанда энергияны үнемдеуге мүмкіндік береді; * қайталама шикізатты пайдаланатын өндірістердің дамуына ықпал етеді; * қалдықтарды басқару және экологиялық мәдениетті қалыптастыру салаларында жаңа мүмкіндіктер туғызады.<ref name="EPA"/> Сонымен қатар қайта өңдеудің тиімділігі материалдың түріне, оны жинау мен сұрыптау сапасына, қолданылатын технологияларға және тасымалдау шығындарына байланысты. Сондықтан қалдықтардың пайда болуын болдырмау мен заттарды қайта пайдалану да маңызды болып саналады. == Қазақстандағы қайта өңдеу == Қазақстанда қалдықтарды жинау, сұрыптау, қайта өңдеу және кәдеге жарату мәселелері мемлекеттік экологиялық саясаттың бағыттарына жатады. Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігі қалдықтарды басқару саласындағы мемлекеттік саясатты жүзеге асыруға қатысады.<ref name="Ministry">{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo |title=Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі |website=Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының интернет-ресурсы |language=kk |access-date=2026-10-29 }}</ref> Министрліктің мәліметтеріне сәйкес, қалдықтарды басқару қалдықтарды жинау, тасымалдау, қалпына келтіру және жою сияқты операцияларды қамтиды. Қалдықтарды қалпына келтірудің құрамына оларды қайта пайдалануға дайындау, қайта өңдеу және кәдеге жарату кіреді.<ref name="Waste">{{Cite web |url=https://www.gov.kz/org/ecogeo/activities/14791 |title=Қалдықтарды басқару |website=Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының интернет-ресурсы |language=kk |access-date=2026-10-29 }}</ref> Елде қалдықтарды сұрыптау мен қайта өңдеу инфрақұрылымын дамытуға, арнайы кәсіпорындарды қолдауға және қайталама шикізатты шаруашылық айналымына енгізуге бағытталған жобалар жүзеге асырылуда.<ref name="Projects">{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo/press/news/details/963054 |title=Елімізде қалдықтарды тиімді қайта өңдеу бойынша шамамен 317 млрд теңге сомаға жаңа жобалар мақұлданды |website=Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының интернет-ресурсы |language=kk |access-date=2026-10-29 }}</ref> Қалдықтарды қайта өңдеу жүйесін дамыту үшін бөлек жинау инфрақұрылымын жетілдіру, қайта өңдеу кәсіпорындарының мүмкіндіктерін арттыру және халықтың экологиялық сауаттылығын қалыптастыру маңызды. == Қайта өңдеу және қалдықтарды азайту == Қалдықтарды басқаруда қайта өңдеумен қатар олардың пайда болуын азайту және заттарды қайта пайдалану да маңызды. Мысалы, көп рет қолданылатын сөмкелер мен ыдыстарды пайдалану, жарамды заттарды жөндеу және қажетсіз бұйымдарды басқа адамдарға беру қалдықтардың пайда болуын азайтуға көмектеседі.<ref name="EPA"/> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Экология]] [[Санат:Қалдықтарды басқару]] 17ehw5tb1w9222zvp281bddxsrfyswa 0 789421 3688335 2026-10-29T10:54:19Z Akmaral090 186657 Андертон кеме көтергіші туралы дереккөздерге негізделген жаңа мақала: салыну тарихы, құрылысы, қайта жабдықталуы, қалпына келтірілуі және тарихи мәртебесі сипатталды. 3688335 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->'''Андертон кеме көтергіші''' ({{lang-en|Anderton Boat Lift}}) — [[Ұлыбритания]]ның [[Англия]] бөлігіндегі Чешир аймағында, Нортвич қаласына жақын орналасқан гидротехникалық құрылыс. Уивер өзені мен Трент және Мерси каналын байланыстыратын көтергіш кемелерді деңгей айырмасы 15,24 метр болатын екі су жолының арасында өткізуге арналған. Ол 1875 жылғы 26 шілдеде пайдалануға берілген. Негізгі жобалаушысы — инженер Эдвин Кларк.<ref name="imeche">[https://asf.imeche.org/docs/default-source/heritage/engineering-heritage-awards-handbook.pdf?sfvrsn=0 Engineering Heritage Awards. Fifth Edition]. Institution of Mechanical Engineers. «Anderton Boat Lift» бөлімі, 19-бет. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref><ref name="historic">[https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1021152 Anderton Boat Lift, aqueduct, basins, meter building, toll houses and buried remains of salt chutes, inclined planes, the east basin and dockside features]. Historic England. Тізілім нөмірі: 1021152. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> Алғашында гидравликалық жүйемен жұмыс істеген көтергіш 1908 жылы электрмеханикалық жүйеге ауыстырылды. XX ғасырдың соңында тоқтатылғаннан кейін қалпына келтіріліп, 2002 жылы қайта ашылды. Қалпына келтіру кезінде бастапқы гидравликалық жұмыс істеу қағидасы қайтарылып, кейін қосылған болат құрылым тарихи элемент ретінде сақталды.<ref name="structural">Gray, Jamie; Brownrigg, Tim. [https://www.istructe.org/journal/volumes/volume-81-(published-in-2003)/issue-20/the-restoration-of-the-anderton-boat-lift/ The restoration of the Anderton Boat Lift] // ''The Structural Engineer''. — 2003. — 81-том, 20-нөмір. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> {| class="wikitable" |+ Андертон кеме көтергіші туралы негізгі мәліметтер ! Көрсеткіш !! Мәлімет |- | Орналасуы || Андертон, Чешир, Англия |- | Байланыстыратын су жолдары || Уивер өзені және Трент және Мерси каналы |- | Су деңгейлерінің айырмасы || 15,24 метр |- | Құрылыс басталған жыл || 1872 |- | Алғаш ашылған күні || 1875 жылғы 26 шілде |- | Негізгі жобалаушысы || Эдвин Кларк |- | Камера саны || 2 |- | Электрмеханикалық жүйеге ауысуы || 1908 жыл |- | Қалпына келтіруден кейін қайта ашылуы || 2002 жылғы наурыз |- | Қорғалатын ескерткіш ретінде тіркелуі || 1976 жылғы 9 маусым |- | Ұлттық мұра тізіліміндегі нөмірі || 1021152 |} Кестедегі тарихи және техникалық мәліметтер Historic England тізілімі мен Institution of Mechanical Engineers басылымында келтірілген.<ref name="historic" /><ref name="imeche" /> == Орналасуы және экономикалық алғышарттары == Көтергіш Уивер өзенінің солтүстік жағалауында, өзен мен Трент және Мерси каналы бір-біріне жақындайтын жерде салынған. Канал өзеннен жоғары орналасқандықтан, екі су жолының арасында тікелей кеме қатынасын ұйымдастыру үшін арнайы құрылыс қажет болды. 1734 жылы Уивер өзенінің бір бөлігі кеме қатынасына бейімделіп, Чеширдегі тұз өндіретін елді мекендердің Мерси өзенімен көлік байланысы жақсарды. 1777 жылы ашылған Трент және Мерси каналы қыш өндірісі орталықтарын су жолдарымен байланыстырды. Андертон арқылы тұз, қыш бұйымдар және қыш өндіруге қажетті шикізат тасымалданды. 1793 жылға қарай өзен жағасында айлақ бассейні жасалды. Су жолдарының арасында жүкті ауыстырып тиеу үшін тұз түсіретін науалар, көлбеу жолдар және қоймалар пайдаланылды. Сауда көлемінің артуына қарай бұл кешен кеңейтілді.<ref name="historic" /> == Жобалау және салынуы == 1870 жылы Уивер су жолының басқарушылары екі су жолын кеме көтергіші арқылы байланыстыруды ұсынды. Шлюздер тізбегін салу нұсқасы да қарастырылған, бірақ оған қолайлы орынның жетіспеуі және канал суының шығыны бұл шешімді тиімсіз етті. Бас инженер Эдвард Лидер Уильямс су толтырылған екі камера бірін-бірі теңгеретін жүйені таңдады. Камераларды гидравликалық поршеньдерге тіреу негізгі салмақты цилиндрлерге түсіріп, сыртқы қаңқаны жеңілдетуге мүмкіндік берді. Жобаны егжей-тегжейлі әзірлеуге Эдвин Кларк тартылды.<ref name="transport">[https://www.nationaltransporttrust.org.uk/heritage-sites/heritage-detail/anderton-boat-lift Anderton Boat Lift]. National Transport Trust. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> Құрылыс 1872 жылы басталды. Көтергіш 1875 жылғы 26 шілдеде ресми түрде ашылып, кемелердің өзен мен канал арасында жүкті басқа кемеге қайта тиемей өтуіне жағдай жасады. Оның негізгі қызметі биіктігі әртүрлі екі су жолының арасындағы жүк тасымалын жеделдету болды.<ref name="imeche" /> == Құрылысы және техникалық сипаттамалары == === Су камералары === Көтергіштің негізгі бөліктері — кеме орналасатын, су толтырылған екі металл камера. Камералар қатар орналасып, тік бағытта қозғалады. Су өткізбейтін қақпалар камерадағы суды ұстап тұрады. Кеме қажетті деңгейге жеткізілген соң, камера тиісті су жолымен жалғанады. Әр камера екі тар канал кемесін немесе бір баржаны қабылдауға есептелген. Жоғарғы деңгейде көтергіш каналмен акведук арқылы байланысады.<ref name="visitor">[https://canalrivertrust.org.uk/things-to-do/museums-and-attractions/anderton-boat-lift-and-visitor-centre-cheshire Anderton Boat Lift & Visitor Centre]. Canal & River Trust. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref><ref name="engineering">[https://canalrivertrust.org.uk/things-to-do/canal-history/canal-heritage-and-architecture/boat-lifts Boat lifts history and engineering]. Canal & River Trust. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> {| class="wikitable" |+ Бастапқы құрылымның өлшемдері ! Бөлігі немесе көрсеткіші !! Өлшемі |- | Көтергіш құрылымының биіктігі || 60 фут, шамамен 18,3 м |- | Камераның ұзындығы || 75 фут, шамамен 22,9 м |- | Камераның ені || 15 фут 6 дюйм, шамамен 4,7 м |- | Камераның орта тұсындағы тереңдігі || 9 фут 6 дюйм, шамамен 2,9 м |- | Акведуктың ұзындығы || 165 фут, шамамен 50,3 м |} Өлшемдер Canal & River Trust ұйымының техникалық сипаттамасына негізделген; метрлік баламалары дөңгелектеліп берілген.<ref name="engineering" /> === Гидравликалық жүйе === Бастапқы құрылыста камералар гидравликалық тіректер арқылы қозғалған. Екі камераның бірін-бірі теңгеруі қозғалысқа қажетті қуатты азайтқан. Осылайша кемелер су толтырылған камераның ішінде жүзіп тұрған күйінде көтерілген немесе төмен түсірілген. Көтергіштің жалпы биіктігі мен кемені көтеру биіктігі бірдей емес. Құрылымның биіктігі шамамен 18 метр болғанымен, ол екі су жолының арасындағы шамамен 15 метрлік деңгей айырмасын еңсерген.<ref name="engineering" /><ref name="imeche" /> == Пайдалану тарихы == === Алғашқы жылдар және 1882 жылғы апат === Пайдаланудың алғашқы жылдарында көтергіштің жұмысы негізінен тұрақты болды. Ұзақ үзілістер канал суы қатқан суық кезеңдерде орын алды. 1882 жылы гидравликалық цилиндрдің жоғарғы бөлігі жарылып, көтеріліп тұрған камера төмен түскен. Осы оқиғадан кейін көтергіш алты айға тоқтатылды. Жөндеу кезінде жүктер су жолдарының арасында уақытша төселген рельсті жолмен тасымалданды.<ref name="liverpool">[https://liverpoolmaritimesociety.org/wp-content/uploads/2019/03/NNQ-New-Vol-10-1966.pdf Anderton Canal Boat Lift] // ''News, Notes and Queries''. Liverpool Nautical Research Society. — 1966. — X том (New Series). — 49–51-беттер. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> === Электрмеханикалық жүйеге ауысуы === Гидравликалық жабдықтың тозуы мен жөндеудің жиілеуі жаңа жұмыс жүйесін іздеуге себеп болды. Инженер Джон Артур Санер камераларды электр қозғалтқыштары, арқандар және қарсы салмақтар арқылы қозғалту нұсқасын ұсынды. 1906–1908 жылдары бастапқы құрылымның айналасына қосымша болат тіректер орнатылды. Жаңа жүйеде камералар бір-бірінен тәуелсіз қозғала алды. Қайта жабдықтау кезінде кеме қатынасы барлығы 49 күнге тоқтатылды.<ref name="transport" /><ref name="history">[https://canalrivertrust.org.uk/media/document/CVdENhzIIHhzvbNnUufHrg/B5Ltx-P0vGA2D8ikhW0okU3MQ1iFgd8AapGV-9gtEaE/aHR0cHM6Ly9jcnRwcm9kY21zdWtzMDEuYmxvYi5jb3JlLndpbmRvd3MubmV0L2RvY3VtZW50Lw/019759df-4485-7d80-a816-5803856a4213.pdf History of the Anderton Boat Lift]. Canal & River Trust. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> Электр жетегіне ауысқанда камералардың салмағы жоғарыдағы арқандар мен шығырлар жүйесіне берілді. Әр камераны теңгеруге жалпы массасы 252 тонна болатын шойын қарсы салмақтар пайдаланылды. Қарсы салмақтар әрқайсысы жеті тонна болатын 36 топқа бөлінді. Құрылымда барлығы 72 тісті шығыр дөңгелегі болды.<ref name="engineering" /> === Жүк тасымалының азаюы және жабылуы === XX ғасырдың екінші жартысында каналдардағы коммерциялық тасымал азайды. Соған байланысты көтергіштің жүк көлігіндегі рөлі төмендеп, оны серуен кемелері көбірек пайдалана бастады.<ref name="transport" /> 1983 жылы тексеру кезінде құрылымның елеулі коррозиясы анықталды. Көтергіштің тірек бөліктерінің жағдайы қауіпсіз пайдалануға мүмкіндік бермегендіктен, оның жұмысы тоқтатылды. Бұл жағдай 2003 жылы ''The Structural Engineer'' журналында жарияланған қалпына келтіру туралы мақалада да көрсетілген.<ref name="structural" /> == Қалпына келтіру == Қалпына келтіру жобасында көтергіштің бастапқы гидравликалық жұмыс қағидасына оралу және 1908 жылғы болат құрылымды сақтау көзделді. Осы шешім арқылы әр кезеңдегі инженерлік өзгерістердің материалдық белгілері сақталды. Жұмыстар 2000 жылы басталып, көтергіш 2002 жылғы наурызда қайта ашылды. Institution of Mechanical Engineers анықтамалығында қалпына келтіру бағдарламасының құны жеті миллион фунт стерлинг болғаны көрсетіледі.<ref name="imeche" /> Гидравликалық жабдық қайта жұмысқа қосылғанымен, электрмеханикалық кезеңнің сыртқы қаңқасы мен шығырлары қозғалмайтын тарихи құрылым ретінде қалдырылды. Сондықтан қалпына келтірілген нысанда бастапқы гидравликалық жүйе мен кейінгі қайта жабдықтаудың элементтері қатар сақталған.<ref name="structural" /> Бұрынғы қарсы салмақтар аумақта келушілерге арналған лабиринт жасауға пайдаланылды. Көтергіш жанында оның тарихын түсіндіретін көрме мен келушілер орталығы ұйымдастырылды.<ref name="visitor" /> == Тарихи маңызы және қорғалуы == Historic England Андертон кеме көтергішін коммерциялық тұрғыдан табысты жұмыс істеген әлемдегі алғашқы кеме көтергіші ретінде сипаттайды. Нысан Виктория және Эдуард дәуірлеріндегі инженерлік шешімдерді бір кешенде сақтаған. Көтергіш пен оған қатысты айлақтар, акведук және басқа тарихи бөліктер 1976 жылғы 9 маусымда қорғалатын ескерткіш ретінде тіркелді. Ұлттық мұра тізіліміндегі нөмірі — 1021152.<ref name="historic" /> 2014 жылғы 21 наурызда нысан Institution of Mechanical Engineers ұйымының инженерлік мұра марапатына ие болды. Ұйымның анықтамалығында оның гидравликалық кеме көтеру техникасының тарихындағы орны атап көрсетілген.<ref name="imeche" /> == Қазіргі жағдайы == Көтергіш пен келушілер орталығын Canal & River Trust ұйымы басқарады. 2026 жылғы қазандағы ресми ақпарат бойынша, камера қақпаларының көтеру тетіктерін жөндеуге байланысты көтергіштің өзі келушілер үшін жабық болғанымен, аумақ пен көрме жұмысын жалғастырған.<ref name="visitor" /> Ұйымның 2026 жылғы 12 тамызда жаңартылған хабарламасында бір камераны 2027 жылғы мамырда қайта ашу мақсаты көрсетілген. Жөндеу шешімі тарихи құрылымның ерекшеліктерін ескеріп, тетіктерді ауыстыру мен қауіпсіздік сынақтарын өткізуді қамтиды. Қайта ашылу мерзімі сынақтардың нәтижесіне байланысты нақтылануға тиіс.<ref name="repair">[https://canalrivertrust.org.uk/things-to-do/museums-and-attractions/anderton-boat-lift-and-visitor-centre-cheshire/anderton-boat-lift-repair-and-reopening-update Anderton Boat Lift repair and reopening update]. Canal & River Trust. Жаңартылған күні: 2026-08-12. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://canalrivertrust.org.uk/things-to-do/museums-and-attractions/anderton-boat-lift-and-visitor-centre-cheshire Canal & River Trust сайтындағы ресми беті] (ағылшын тілінде). * [https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1021152 Historic England ұлттық мұра тізіліміндегі жазба] (ағылшын тілінде). [[Санат:Англия]] 40eczm1ciemmkk6rw1gg5bx3vm9s8ld 14 789422 3688337 2026-10-29T10:59:32Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Психология]] [[Санат:Ғылымды танымал ету]] [[Санат:Әлеуметтік ықпал]] 3688337 wikitext text/x-wiki [[Санат:Психология]] [[Санат:Ғылымды танымал ету]] [[Санат:Әлеуметтік ықпал]] dgw96pvl86fx44k8cw6joa1yyrovzkl 14 789423 3688339 2026-10-29T11:03:31Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Эвтеника]] [[Санат:Алдын алу]] [[Санат:Жеке өмір]] [[Санат:Денсаулық сақтау]] [[Санат:Өмірлік дағдылар]] 3688339 wikitext text/x-wiki [[Санат:Эвтеника]] [[Санат:Алдын алу]] [[Санат:Жеке өмір]] [[Санат:Денсаулық сақтау]] [[Санат:Өмірлік дағдылар]] dbr9tmg00xyvgpnb9j8wyccfuyfvddi 3 789424 3688341 2026-10-29T11:04:06Z Neriah 108272 Neriah [[Қатысушы талқылауы:Bruhpedia]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Estoppel]] бетіне жылжытты: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Bruhpedia|Bruhpedia]]" to "[[Special:CentralAuth/Estoppel|Estoppel]]" 3688341 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қатысушы талқылауы:Estoppel]] gts1n1jnopnvn0j25e0wel070odghdk 0 789425 3688343 2026-10-29T11:12:14Z Akmaral090 186657 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бартон бұрылмалы акведугі''' (ағылш. ''Barton Swing Aqueduct'') — [[Англия]]ның Үлкен Манчестер аймағындағы Бартон-апон-Ирвеллде орналасқан кеме қатынасына арналған жылжымалы... 3688343 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бартон бұрылмалы акведугі''' (ағылш. ''Barton Swing Aqueduct'') — [[Англия]]ның Үлкен Манчестер аймағындағы Бартон-апон-Ирвеллде орналасқан кеме қатынасына арналған жылжымалы акведук. Ол Бриджуотер каналын Манчестер кеме каналының үстінен өткізеді. Төменгі каналмен ірі кеме өткен кезде акведуктің су толтырылған бөлігі орталық тірегінің айналасында бұрылып, кеме жолын босатады.<ref name="ntt">[https://www.nationaltransporttrust.org.uk/heritage-sites/heritage-detail/barton-swing-aqueduct?rs=1 Barton Canal Aqueducts]. National Transport Trust. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> Акведукті инженер Эдвард Лидер Уильямс жобалаған, металл құрылымдарын Дербидегі Andrew Handyside and Company кәсіпорны жасаған. Құрылыс 1893 жылы аяқталып, 1894 жылғы 1 қаңтарда коммерциялық кеме қатынасына ресми түрде ашылды. Ол Джеймс Бриндли салған 1761 жылғы тас акведуктің орнына тұрғызылған.<ref name="iwa">[https://waterways.org.uk/about-us/news/aqueducts-where-one-waterway-crosses-another Aqueducts where one waterway crosses another]. The Inland Waterways Association. Жарияланған күні: 2022-01-21. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref><ref name="ntt" /> Акведук, көршілес бұрылмалы автомобиль көпірі және басқару мұнарасы Англияның Ұлттық мұра тізілімінде II* дәрежелі тарихи кешен ретінде тіркелген.<ref name="listing">[https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1356522 Barton Bridge, Barton Aqueduct and Control Tower]. Historic England. Тізілім нөмірі: 1356522. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> {| class="wikitable" |+ Негізгі мәліметтер ! Көрсеткіш !! Мәлімет |- | Орналасқан жері || Бартон-апон-Ирвелл, Үлкен Манчестер, Англия |- | Үстімен өтетін су жолы || Бриджуотер каналы |- | Астынан өтетін су жолы || Манчестер кеме каналы |- | Құрылыс түрі || Бұрылмалы кеме қатынасы акведугі |- | Жобалаушысы || Эдвард Лидер Уильямс |- | Металл құрылымдарын жасаған кәсіпорын || Andrew Handyside and Company |- | Құрылыс аяқталған жыл || 1893 |- | Коммерциялық қатынасқа ашылған күні || 1894 жылғы 1 қаңтар |- | Бұрылу бұрышы || 90° |- | Қорғау дәрежесі || Grade II* |- | Ұлттық мұра тізіліміндегі нөмірі || 1356522 |} <ref name="ntt" /><ref name="iwa" /><ref name="listing" /> == Тарихи алғышарттары == === Алғашқы тас акведук === Бартондағы алғашқы кеме қатынасы акведугін инженер Джеймс Бриндли жобалаған. 1761 жылы аяқталған тас құрылыс Бриджуотер каналын Ирвелл өзенінің үстінен өткізген. Ол канал кемелерінің бір су жолынан түспей, төмендегі кеме қатынасы жолын кесіп өтуіне мүмкіндік берген.<ref name="iwa" /> Бұрынғы акведук үш аркалы тас құрылым болған. Жаңа акведук салынғанда канал бағыты өзгертіліп, ескі құрылыстың кейбір тірек бөліктері солтүстік жағалауда, Экклс жағында сақталған. Олар Бартондағы XVIII ғасырдағы кеме қатынасы жүйесінің материалдық қалдықтары болып саналады.<ref name="her">[https://historicengland.org.uk/listing/heritage-gateway/results/record/40b1668f-44ca-471f-970f-e86d7ea4f9ac/MGM2125 Barton Aqueduct (Swing)]. Greater Manchester Historic Environment Record. Heritage Gateway. Жазба нөмірі: MGM2125. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> === Манчестер кеме каналының салынуы === XIX ғасырдың соңында Манчестер кеме каналының құрылысы Бартондағы су жолдарының қиылысын қайта ұйымдастыруды талап етті. Жаңа каналмен жүретін теңіз кемелері бұрынғы тас акведуктің астынан өте алмайтын еді. Шлюздердің екі тізбегін қолданатын балама жоба қарастырылғанымен, ол қабылданбады. Себептердің бірі Бриджуотер каналындағы суды үнемдеу қажеттілігі болды. Бұрылмалы акведук жоғарғы каналдың суын сақтай отырып, төменгі каналдағы кемелерге жол ашуға мүмкіндік берді.<ref name="ntt" /> == Жобалануы және пайдалануға берілуі == Жаңа құрылыстың жобасын Манчестер кеме каналы компаниясының инженері Эдвард Лидер Уильямс әзірледі. Ол жоғарғы су жолының бір бөлігін қозғалмалы металл құрылымға орналастыру шешімін қолданды. Металл бөліктерін Andrew Handyside and Company кәсіпорны дайындады.<ref name="listing" /> Бірінші баржа жаңа акведуктен 1893 жылғы 21 тамызда өтті. Бұл күн құрылыстың бастапқы пайдаланылуына қатысты болса, тұрақты коммерциялық қатынасқа ресми ашылуы 1894 жылғы 1 қаңтарға сәйкес келеді.<ref name="ntt" /><ref name="iwa" /> == Құрылысы == === Су толтырылған науа === Акведуктің негізгі қозғалмалы бөлігі — кеме жүзіп өтетін металл науа. Құрылым торлы металл арқалықтармен бекітілген. Су арнасы оның төменгі бөлігінде орналасады және бұрылу кезінде де сумен толтырылған күйінде қалады.<ref name="listing" /> Historic England мұрағаттық сипаттамасында науаның ұзындығы 71,6 метр, ал суы мен үстіңгі құрылымын қосқандағы салмағы шамамен 1450 тонна деп көрсетілген. Бұл салмақты қозғалту үшін науа орталық тіректегі роликтерге сүйеніп, гидравликалық жетек арқылы бұрылады.<ref name="archive">[https://historicengland.org.uk/education/schools-resources/educational-images/barton-swing-aqueduct-eccles-greater-manchester-aa98-05171 Barton Swing Aqueduct, Eccles, Greater Manchester]. Historic England Archive. Мұрағат нөмірі: AA98/05171. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> === Орталық тірек және басқару мұнарасы === Бұрылу тірегі Манчестер кеме каналының ортасындағы арнайы аралда орналасқан. Акведук ашылғанда оның қозғалмалы бөлігі аралдың бойымен бағытталып, төменгі каналдағы кеме жолын босатады. Аралда автомобиль көпірі мен акведукке ортақ басқару мұнарасы орналасқан. Мұнара кірпіштен салынған, төрт қабатты, пирамидалы шатырмен жабылған және сыртқы баспалдақпен жабдықталған. Көршілес автомобиль көпірі де орталық осінің айналасында бұрылады.<ref name="listing" /><ref name="ntt" /> == Жұмыс істеу қағидасы == === Жоғарғы каналдағы қозғалыс === Акведук каналдың екі жағалауын жалғап тұрған кезде кемелер Бриджуотер каналы бойымен металл науа арқылы өтеді. Осы қалыпта жоғарғы су жолы тұтас арна ретінде жұмыс істейді.<ref name="iwa" /> === Төменгі каналдағы кемелерді өткізу === Манчестер кеме каналымен ірі кеме өтуі қажет болғанда, науаның екі шетіндегі қақпалар жабылады. Жағалаудағы қақпалар Бриджуотер каналының қалған бөліктеріндегі суды ұстап тұрады. Осыдан кейін су толтырылған науа орталық тіректің айналасында 90 градусқа бұрылады. Жылжымалы бөліктегі су сыртқа төгілмей, науаның ішінде сақталады. Мұндай орналасу төменгі каналмен өтетін кемелердің биіктігін акведук аралығымен шектемеуге мүмкіндік береді.<ref name="iwa" /> Кемелер өткен соң акведук бастапқы орнына қайтарылып, жоғарғы каналдағы қатынас қалпына келтіріледі. Құрылымның ашылып-жабылуы екі су жолындағы қозғалысты кезектестіріп ұйымдастыруға негізделген.<ref name="archive" /> == Қозғалыс тетіктері және өзгерістер == Акведуктің науасы орталық тіректегі роликті жүйеге сүйенеді. Heritage Gateway жазбасында гидравликалық жабдыққа қысымды электр қозғалтқыштарымен жұмыс істейтін сорғылар беретіні көрсетілген. Жабдық құрамында Mather & Platt кәсіпорнының сорғылары мен Честердегі Hydraulic Engineering Company шығарған гидравликалық қозғалтқыштар сипатталған.<ref name="her" /> Алғашқы роликтер шойыннан жасалған. Уақыт өте келе үлкен жүктеменің әсерінен олар деформацияға ұшыраған. 1928 жылы шойын роликтер болат роликтермен ауыстырылды. Alun Taylor-дың 2016 жылғы техникалық репортажында бұл өзгеріс тірек жүйесінің кейінгі шөгуін едәуір азайтқаны баяндалады.<ref name="taylor">Taylor, Alun. [https://www.theregister.com/offbeat/2016/07/28/avoiding-liverpool-was-the-aim-all-aboard-the-worlds-only-moving-aqueduct/1456698?page=2 Avoiding Liverpool was the aim: All aboard the world's ONLY moving aqueduct] // ''The Register''. — 2016-07-28. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> Бастапқы гидравликалық жүйеге қажетті қысым бу машиналары арқылы жасалған. Кейін энергия көзі электр жетегіне ауыстырылды. Бұрынғы бу сорғы станциясы мен су мұнарасы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бұзылған.<ref name="taylor" /> == Тарихи мәртебесі == Бартон бұрылмалы акведугі, автомобиль көпірі және басқару мұнарасы 1987 жылғы 30 маусымда Англияның Ұлттық мұра тізіліміне енгізілген. Кешеннің қорғау дәрежесі — II*. Тіркеу нөмірі — 1356522. Historic England сипаттамасында акведук пен автомобиль көпірінің бұрылмалы құрылымы, металл арқалықтары және ортақ басқару мұнарасы кешеннің тарихи-сәулеттік ерекшеліктері ретінде көрсетілген. Тізілімдегі жазба 1988 жылғы 17 мамырда түзетілген.<ref name="listing" /> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1356522 Historic England ұлттық мұра тізіліміндегі жазба] (ағылшын тілінде). * [https://www.nationaltransporttrust.org.uk/heritage-sites/heritage-detail/barton-swing-aqueduct?rs=1 National Transport Trust сайтындағы тарихи сипаттама] (ағылшын тілінде). [[Санат:Англия]] 5vbqoht9u8nrcr8t3my3pep89t3pjfg 3 789426 3688344 2026-10-29T11:16:04Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688344 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Бөхөн Жансерик}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 16:16, 2026 ж. қазанның 29 (+05) fv8f11tboxb7ysis7lwcj6pvb5prwnj 0 789427 3688349 2026-10-29T11:29:00Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Джером Роббинс |шынайы есімі = {{lang-en|Jerome Robbins}} |сурет = Jerome Robbins ca. 1968 cropped.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Джером Уилсон Рабиновиц |туған күні = 11.10.1918 |туған жері = {{туғанжер... 3688349 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джером Роббинс |шынайы есімі = {{lang-en|Jerome Robbins}} |сурет = Jerome Robbins ca. 1968 cropped.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Джером Уилсон Рабиновиц |туған күні = 11.10.1918 |туған жері = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 29.07.1998 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = [[Балерина|балет әртісі]]<br />[[балетмейстер]]<br />{{кинорежиссёр|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1937–1998 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = [[Ұлттық өнер медалі (АҚШ)|Ұлттық өнер медалі]]<br />[[Кеннеди орталығының сыйлығы]]<br />«[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1962 — екі рет) |imdb_id = 0730385 |сайты = |ортаққор = Jerome Robbins }} '''Джером Роббинс''' ({{lang-en|Jerome Robbins}}; [[11 қазан]] [[1918 жыл|1918]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] — [[29 шілде]] [[1998 жыл|1998]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық [[Хореография|хореограф]] және режиссер. [[Роберт Уайз|Роберт Уайзбен]] бірлесіп түсірген «[[Вестсайд хикаясы (фильм, 1961)|Вестсайд хикаясы]]» (1961) фильмі үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының иегері. Бұл сыйлықты өзінің дебюттік және соңғы режиссерлік фильмі үшін алған жалғыз режиссер.<ref>{{Cite web |url=https://tvkinoradio.ru/article/article11265-10-rezhisserov-odnogo-filma |title=10 режиссеров одного фильма |access-date=2017-07-05 |archive-date=2020-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215080017/https://tvkinoradio.ru/article/article11265-10-rezhisserov-odnogo-filma |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] call2sv8bt7rw4tzfs5ogurjl2yvgpr 3688363 3688349 2026-10-29T11:43:34Z Marksscheider 183882 3688363 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джером Роббинс |шынайы есімі = {{lang-en|Jerome Robbins}} |сурет = Jerome Robbins ca. 1968 cropped.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Джером Уилсон Рабиновиц |туған күні = 11.10.1918 |туған жері = {{туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 29.07.1998 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = [[Балерина|балет әртісі]]<br />[[балетмейстер]]<br />{{кинорежиссёр|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1937–1998 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1962 — екі рет) {{Қатар |{{Өнер саласындағы АҚШ ұлттық медалі}} |{{Кеннеди орталығының сыйлығы}} }} |imdb_id = 0730385 |сайты = |ортаққор = Jerome Robbins }} '''Джером Роббинс''' ({{lang-en|Jerome Robbins}}; [[11 қазан]] [[1918 жыл|1918]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] — [[29 шілде]] [[1998 жыл|1998]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — америкалық [[Хореография|хореограф]] және режиссер. [[Роберт Уайз|Роберт Уайзбен]] бірлесіп түсірген «[[Вестсайд хикаясы (фильм, 1961)|Вестсайд хикаясы]]» (1961) фильмі үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының иегері. Бұл сыйлықты өзінің дебюттік және соңғы режиссерлік фильмі үшін алған жалғыз режиссер.<ref>{{Cite web |url=https://tvkinoradio.ru/article/article11265-10-rezhisserov-odnogo-filma |title=10 режиссеров одного фильма |access-date=2017-07-05 |archive-date=2020-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215080017/https://tvkinoradio.ru/article/article11265-10-rezhisserov-odnogo-filma |url-status=live }}</ref> == Өмірбаяны == [[Еврейлер|Еврей]] эмигранттарының отбасында дүниеге келген, туған кездегі есімі — Джером Уилсон Рабиновиц ({{lang-en|Jerome Wilson Rabinowitz}}). Бала кезінде [[скрипка]]да ойнауды үйренген. 1936 жылы, он сегіз жасында би мектебіне түсті. Биші ретінде комикалық [[амплуа]]да өнер көрсетіп, 1942 жылы Игорь Стравинскийдің [[Петрушка (балет)|«Петрушка» балетіндегі]] Петрушка рөлін орындағаннан кейін танымал болды. 1940 жылдардың ортасында Америка коммунистік партиясының мүшесі болды, сол үшін кейін «[[Маккартизм|антиамерикалық қызметі]]» үшін қуғынға ұшырады.<ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/456780.html|title=Балет на задворках: памяти хореографа Джерома Роббинса|publisher=Радио Свобода|lang=ru|access-date=2018-09-25|archive-date=2018-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925104342/https://www.svoboda.org/a/456780.html|url-status=live}}</ref> [[Джордж Баланчин]]нің шақыруымен [[Нью-Йорк Сити балет]] труппасының балетмейстері болды. Екі [[балетмейстер]]дің көп жылдық шығармашылық ынтымақтастығы балет театрының тарихында бірегей болып табылады: стилі мен жұмыс принципі жағынан бір-біріне толық қарама-қарсы бола тұра, олар труппада ұзақ жылдар бойы тең құқылы жағдайды иеленді. Орындаушылардан әрдайым өзін-өзі жеңуді, техникалық мүмкіндіктерінің шегінен шығуды талап еткен Баланчиннен айырмашылығы, Роббинс жұмыстың актерлік аспектілеріне көбірек көңіл бөлді. Оның бишілерге айтатын тұрақты ескертуі ''Take it easy'' («сабырмен», «асықпай») болды. Сондай-ақ оны ерекше әзіл-оспақ сезімі ерекшелендірді, бұл «[[Концерт (балет)|Концерт]]» балетінде (1956) өз көрінісін тапты.<ref>{{Cite web|url=https://jeromerobbins.org/|title=Jerome Robbins {{!}} Jerome Robbins - Jerome Robbins Foundation - Jerome Robbins Rights Trust|website=jeromerobbins.org|access-date=2023-12-22|archive-date=2023-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20231222134108/https://jeromerobbins.org/|url-status=live}}</ref> Роббинс эстрадалық [[джаз биі]]нің тәсілдерін әкелген [[балет]]те де, [[мюзикл]]де де белсенді жұмыс істеді. Өзінің алғашқы қойылымын — [[Леонард Бернстайн]]ның музыкасына жазылған «Теңізшілер жағалауда» балетін (1944) сол жылы [[Бродвей театры|Бродвейде]] «Қалаға саяхат» мюзиклі ретінде қайта қойды. Роббинске ерекше танымаллық әкелген — 1957 жылғы өз [[Вестсайд хикаясы (мюзикл)|мюзиклі]] бойынша түсірілген «[[Вестсайд хикаясы (фильм, 1961)|Вестсайд хикаясы]]» (1961) фильмі. Сауатты [[либретто]], динамикалық сюжет, классикалық техника мен [[модерн биі|заманауи би]] ұштасқан экспрессивті [[хореография]] бұл фильм-мюзиклді бүкіл әлемге әйгілі етті, ал оның жасаушысына «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының [[Оскар (1962)|1962 жылғы]] «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|үздік режиссура]]» номинациясын әкелді (бұл марапат алғаш рет екі адам арасында бөлінді). Роббинс қойған соңғы мюзикл «Шатырдағы скрипкашы» (1964) болды. 1969 жылы «Нью-Йорк Сити балет» труппасымен бірге [[Фридерик Шопен|Ф. Шопен]] музыкасына «Кештегі билер» бір актілі балетін қойды. Оған [[Игорь Фёдорович Стравинский|И. Стравинский]] «ұшқыр пікір» білдірді: «Жұмыс керемет ойластырылған және орындалған (Роббинспен салыстырғанда басқа хореографтар тек бишілерді сахнада жылжытып жүрген сияқты). Оның үстіне ол музыканы өте ақылмен пайдаланады». 1990 жылы велосипед апатына ұшырап, 1996 жылы жүрегіне операция жасалғаннан кейін Роббинсте [[Паркинсон ауруы|Паркинсон ауруының]] белгілері байқала бастады, есту қабілеті тез нашарлай түсті. 1998 жылы ол [[инсульт]] дертіне шалдығып, содан екі ай өткен соң қайтыс болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Инсульттан қайтыс болғандар]] [[Санат:Құрметті Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Тони сыйлығының иегерлері]] [[Санат:АҚШ балетмейстерлері]] [[Санат:АҚШ балет әртістері]] [[Санат:АҚШ хореографтары]] 2hzyypmokis5691m1qwt4im1ys8j2xl 0 789428 3688357 2026-10-29T11:34:24Z Akmaral090 186657 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мовиле үңгірі''' (рум. ''Peștera Movile'') — [[Румыния]]ның оңтүстік-шығысындағы Добруджа өңірінде, Констанца уезінің Мангалия қаласы маңында орналасқан үңгір. [[Қара теңіз]]... 3688357 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мовиле үңгірі''' (рум. ''Peștera Movile'') — [[Румыния]]ның оңтүстік-шығысындағы Добруджа өңірінде, Констанца уезінің Мангалия қаласы маңында орналасқан үңгір. [[Қара теңіз]] жағалауынан шамамен үш километр қашықтықта жатыр. Үңгірдің ғылыми маңызы күн сәулесіне тікелей тәуелсіз, химиялық энергияға негізделген жерасты экожүйесімен байланысты.<ref name="unesco">[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6761/ Movile Cave]. UNESCO World Heritage Centre. Румыния ұсынған алдын ала тізім жазбасы. Ұсынылған күні: 2024-04-15. Нөмірі: 6761. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref><ref name="review">Kumaresan, D.; Wischer, D.; Stephenson, J.; Hillebrand-Voiculescu, A.; Murrell, J. C. [https://doi.org/10.1080/01490451.2013.839764 Microbiology of Movile Cave—A Chemolithoautotrophic Ecosystem] // ''Geomicrobiology Journal''. — 2014. — 31-том, 3-нөмір. — 186–193-беттер. Ағылшын тілінде.</ref> 1986 жылы ашылған үңгірде органикалық заттардың бастапқы өндірілуін хемоавтотрофты микроағзалар қамтамасыз етеді. Олар бейорганикалық көміртекті органикалық қосылыстарға айналдыру үшін химиялық реакциялардан бөлінетін энергияны пайдаланады. Осы микроағзалар жерасты жануарларының қоректік тізбегінің негізін құрайды.<ref name="review" /> {| class="wikitable" |+ Негізгі мәліметтер ! Көрсеткіш !! Мәлімет |- | Ел || Румыния |- | Өңір || Оңтүстік Добруджа |- | Әкімшілік орналасуы || Констанца уезі, Мангалия маңы |- | Ашылған жыл || 1986 |- | Ашқан зерттеуші || Кристиан Ласку |- | Геологиялық ортасы || Әктас |- | Зерттеулердегі ұзындық бағасы || Шамамен 250 м |- | Жасанды кіру шахтасының тереңдігі || Шамамен 21 м |- | Экожүйесінің ерекшелігі || Хемосинтезге негізделген қоректік жүйе |} <ref name="unesco" /><ref name="eukaryotes">Reboul, G.; Moreira, D.; Bertolino, P.; Hillebrand-Voiculescu, A. M.; López-García, P. [https://doi.org/10.1111/1758-2229.12756 Microbial eukaryotes in the suboxic chemosynthetic ecosystem of Movile Cave, Romania] // ''Environmental Microbiology Reports''. — 2019. — 11-том, 3-нөмір. — 464–473-беттер. Ағылшын тілінде.</ref><ref name="discovery">[https://www.eurekalert.org/news-releases/1012843 University of Cincinnati Biologists Find First Terrestrial Ecosystem That Survives Without Sun's Energy]. University of Cincinnati / EurekAlert! — 1996. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> == Ашылуы және алғашқы зерттеулері == Мовиле үңгірін 1986 жылы румыниялық геолог Кристиан Ласку ашқан. Кейін Шербан Сарбу үңгірдің табиғи жағдайлары мен жануарлар дүниесін зерттей бастады. Зерттеушілерді жерасты кеңістігінде сырттан келетін күн сәулесінсіз қалыптасқан қоректік жүйенің болуы қызықтырды.<ref name="discovery" /> 1996 жылы Шербан Сарбу, Томас Кейн және Брайан Кинкл ''Science'' журналында үңгір экожүйесі туралы зерттеу жариялады. Ғалымдар көміртек пен азоттың тұрақты изотоптарын талдап, омыртқасыз жануарлардың қоректенуі үңгірдің өз ішінде түзілетін органикалық заттармен байланысты екенін көрсетті. Зерттеуде сол кезеңде анықталған 48 омыртқасыз түрінің 33-і осы экожүйеге эндемик ретінде сипатталған. Бұл сандар 1996 жылғы зерттеудің нәтижелерін білдіреді.<ref name="science">Sarbu, S. M.; Kane, T. C.; Kinkle, B. K. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8662497/ A Chemoautotrophically Based Cave Ecosystem] // ''Science''. — 1996. — 272-том, 5270-нөмір. — 1953–1955-беттер. DOI: 10.1126/science.272.5270.1953. Ағылшын тілінде.</ref> == Геологиялық құрылысы == Үңгір әктас жыныстарында қалыптасқан. Оның пайда болуына жыныстардың қышқыл әсерінен еруі және қабырғаларда ылғалдың конденсациялануы қатысқан. Күкіртті сутекке бай жерасты сулары үңгірдің геохимиялық жағдайларын қалыптастыратын негізгі факторлардың бірі болып саналады.<ref name="review" /> Үңгір жүйесінде құрғақ жоғарғы деңгей мен жартылай су басқан төменгі галереялар бар. Төменгі бөліктері жылы, күкіртті қосылыстарға бай сумен байланысты. Су басқан қуыстардың төбесі жоғарылаған жерлерінде ауа қалталары қалыптасқан.<ref name="eukaryotes" /> Үңгірге кіру шамамен 21 метрлік жасанды шахта арқылы жүзеге асырылады. Оның қолжетімді галереялары жерасты сулы қабатымен байланысты кеңірек экожүйенің бір бөлігі болып табылады.<ref name="unesco" /> == Табиғи жағдайлары == === Суының құрамы === Мовиленің жерасты суында күкіртті сутек, метан және аммоний қосылыстары кездеседі. Үңгірдің кейбір бөліктерінде су бетінде ақшыл микробтық қабықшалар байқалады.<ref name="eukaryotes" /> === Ауадағы газдар және оттек === Үңгірдің әр бөлігіндегі газдық жағдайлар бірдей емес. 2019 жылғы зерттеуде кіреберістен алшақ орналасқан ауа қалталарының біріндегі оттек мөлшері 8–10 пайыз, көмірқышқыл газы шамамен 2,5 пайыз, метан шамамен 2 пайыз болғаны көрсетілген. Сол зерттеуде су бетіндегі еріген оттектің мөлшері төмен, ал су қабатының бірнеше сантиметр тереңдігінен кейін жағдай оттексіз болатыны сипатталған. Сондықтан бұл көрсеткіштерді бүкіл үңгірге ортақ тұрақты мән ретінде қарастыруға болмайды.<ref name="eukaryotes" /> == Хемосинтезге негізделген экожүйе == Мовиле экожүйесінде бастапқы органикалық заттарды өндіру жарыққа тәуелсіз жүреді. Хемоавтотрофты бактериялар күкіртті сутек тәрізді қосылыстардың тотығуынан алынатын энергияны пайдаланып, бейорганикалық көміртекті игереді. 1996 жылғы изотоптық талдау бұл жолмен түзілген органикалық заттардың құрлықта және суда тіршілік ететін үңгір омыртқасыздарына қорек болатынын көрсетті. Осылайша үңгірдің микробтық қауымдастықтары бүкіл қоректік жүйенің бастапқы буынын құрайды.<ref name="science" /> Кейінгі зерттеулерде метанды тотықтыратын және бір көміртекті қосылыстарды пайдаланатын бактериялардың да рөлі анықталды. Органикалық заттардың түзілуі мен қайта ыдырауы бір-бірімен байланысты бірнеше микробтық үдеріс арқылы жүреді.<ref name="amines">Wischer, D. және басқалар. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4274414/ Bacterial metabolism of methylated amines and identification of novel methylotrophs in Movile Cave] // ''The ISME Journal''. — 2015. — 9-том. — 195–206-беттер. DOI: 10.1038/ismej.2014.102. Ағылшын тілінде.</ref> == Микроағзалары == === Бактериялар және зат айналымы === Мовиледегі микробтық қауымдастықтар көміртек, күкірт және азот қосылыстарының айналымына қатысады. Күкіртті тотықтыратын бактериялармен қатар, метан мен басқа бір көміртекті заттарды пайдаланатын микроағзалар зерттелген.<ref name="review" /> 2015 жылғы зерттеуде метилденген аминдердің бактериялар үшін көміртек пен азот көзі ретіндегі маңызы қарастырылды. Ғалымдар зертханалық өсіру тәсілдері мен тұрақты изотоптармен таңбалау әдісін бірге қолданып, осы қосылыстарды игеретін бактерияларды анықтады. Нәтижелер микробтық қабықшалардың ыдырау өнімдері де үңгірдегі зат айналымына қайта қосылатынын көрсетті.<ref name="amines" /> === Микробтық эукариоттар === 2019 жылы жүргізілген зерттеу үңгірдегі микробтық қабықшалар мен суда тіршілік ететін эукариоттардың алуан түрлілігін қарастырды. 18S рРНҚ геніне негізделген талдау арқылы кірпікшелілер, страменопилдер және басқа біржасушалы топтар анықталды. Бұл жұмыс үңгірдің микробтық қауымдастығы бактериялармен ғана шектелмейтінін көрсетті.<ref name="eukaryotes" /> === Әртүрлі бөліктердегі микробтық қауымдастықтар === 2023 жылғы зерттеуде үш жыл бойы үңгірдің бірнеше бөлігінен алынған үлгілер салыстырылды. 16S рРНҚ генін талдау әр ортада құрамы өзгеше прокариоттық қауымдастықтар кездесетінін көрсетті. Сондай-ақ зерттеушілер минералдарды үңгір суында бір жыл ұстап, олардың бетінде қалыптасқан микроағзаларды қарастырды. Минерал түрлерінде әртүрлі микробтық қауымдастықтар орныққан. Бұл нәтиже үңгірдегі микроағзалардың жергілікті қоректік және энергетикалық жағдайларға жауап беретінін көрсетті.<ref name="aerts">Aerts, J. W.; Sarbu, S. M.; Brad, T.; Ehrenfreund, P.; Westerhoff, H. V. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38004260/ Microbial Ecosystems in Movile Cave: An Environment of Extreme Life] // ''Life''. — 2023. — 13-том, 11-нөмір. — 2120. DOI: 10.3390/life13112120. Ағылшын тілінде.</ref> == Жануарлар дүниесі == Мовиледе құрлықтық және су омыртқасыздары кездеседі. Үңгір жануарларының бір бөлігі осы жерасты ортасына ғана тән. Олардың қоректік байланыстары микробтық бастапқы өндіріске сүйенеді.<ref name="science" /> Үңгір жағдайына бейімделген түрлерде көздің редукциялануы, пигменттің азаюы және аяқтар мен сезім мүшелерінің ұзаруы сияқты белгілер кездеседі. Мұндай ерекшеліктер тұрақты қараңғылықтағы тіршілікпен байланысты қарастырылады.<ref name="cryptops">Vahtera, V.; Stoev, P.; Akkari, N. [https://doi.org/10.3897/zookeys.1004.58537 Five million years in the darkness: A new troglomorphic species of Cryptops Leach, 1814 (Chilopoda, Scolopendromorpha) from Movile Cave, Romania] // ''ZooKeys''. — 2020. — 1004. — 1–26-беттер. Ағылшын тілінде.</ref> === Cryptops speleorex === 2020 жылы үңгірден ''Cryptops speleorex'' атты қырықаяқтың жаңа түрі сипатталды. Бұған дейін Мовиледегі осы жануарлар Еуропада кең таралған ''Cryptops anomalans'' түріне жатқызылып келген. Морфологиялық және молекулалық зерттеулер олардың дербес түр екенін көрсетті. Жаңа түрдің белгілеріне денесінің ірілігі, аяқтары мен тыныс тесіктерінің ұзаруы және кейбір құрылымдық ерекшеліктері жатады. Авторлар осы жаңалықтан кейін үңгірден белгілі эндемик түрлер саны 35-ке жеткенін хабарлаған.<ref name="cryptops" /> == Ғылыми маңызы == Мовиле үңгірі химиялық энергияға негізделген жерасты қоректік жүйелерін зерттеуде маңызды нысан болып саналады. Ол микроағзалардың бастапқы органикалық заттарды өндіруі мен омыртқасыз жануарлардың қоректенуі арасындағы байланысты зерттеуге мүмкіндік береді.<ref name="review" /> Үңгірдегі жұмыстарда тұрақты изотоптарды талдау, микроағзаларды өсіру және генетикалық әдістер қолданылған. Осы тәсілдер қоректік тізбектің негізін анықтауға, микроағзалардың қызметін салыстыруға және сырттай ұқсас жануарлардың түрлік айырмашылығын айқындауға пайдаланылды.<ref name="science" /><ref name="amines" /><ref name="cryptops" /> == Қорғалуы және халықаралық мәртебесі == Үңгірге кіру табиғи жағдайлары мен биологиялық қауымдастықтарын сақтау мақсатында қатаң реттеледі. Қорғау және бақылау жұмыстарында микробтық қабықшалардың жағдайына, жануарлар дүниесіне және су құрамына назар аударылады. Мовиле үңгірі мен оған байланысты аумақ Natura 2000 табиғат қорғау желісіне кіретін учаскелермен байланысты. 2024 жылғы 15 сәуірде Румыния оны ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасына ұсынуға арналған алдын ала тізімге енгізді. Жазба нөмірі — 6761. Алдын ала тізімдегі мәртебе Дүниежүзілік мұра тізіміне түпкілікті енгізілген мәртебеден бөлек.<ref name="unesco" /> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6761/ ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұра орталығының алдын ала тізіміндегі жазба] (ағылшын тілінде). * [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/8662497/ 1996 жылғы зерттеудің PubMed дерекқорындағы жазбасы] (ағылшын тілінде). [[Санат:Үңгірлер]] [[Санат:Румыния]] m01w01s1gn9s8ey08joyfph50fpdgdz 3 789429 3688360 2026-10-29T11:36:37Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688360 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ллакга}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 16:36, 2026 ж. қазанның 29 (+05) adugm8vdt1n9gg0wfgvh18nrrmytaba 0 789430 3688368 2026-10-29T11:51:49Z Akmaral090 186657 Лост-Сити гидротермалдық алаңы туралы ғылыми дереккөздерге негізделген жаңа мақала: ашылуы, геологиялық құрылысы, химиялық қасиеттері, биологиялық қауымдастықтары және зерттелуі сипатталды. 3688368 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Лост-Сити гидротермалдық алаңы''' (ағылш. ''Lost City Hydrothermal Field'') — [[Атлант мұхиты]]ның солтүстік бөлігіндегі Атлантис суасты массивінде орналасқан гидротермалдық көздер жүйесі. Ол Орта Атлант жотасының таралу осінен шамамен 15 километр қашықтықта жатыр. Алаң ақшыл карбонатты мұнараларымен және сутек пен метанға бай сілтілі сұйықтықтарымен ерекшеленеді.<ref name="nature2001">Kelley, D. S. және басқалар. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11449263/ An off-axis hydrothermal vent field near the Mid-Atlantic Ridge at 30 degrees N] // ''Nature''. — 2001. — 412-том. — 145–149-беттер. DOI: 10.1038/35084000. Ағылшын тілінде.</ref><ref name="science2005">Kelley, D. S. және басқалар. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15746419/ A serpentinite-hosted ecosystem: the Lost City hydrothermal field] // ''Science''. — 2005. — 307-том, 5714-нөмір. — 1428–1434-беттер. DOI: 10.1126/science.1102556. Ағылшын тілінде.</ref> Алаң 2000 жылы ашылған. Оның геологиялық және биологиялық ерекшеліктері теңіз суының мантия жыныстарымен әрекеттесуіне байланысты. Лост-Сити Жердің ерте кезеңдеріндегі химиялық жағдайларды және микроағзалардың химиялық энергияны пайдалануын зерттеу нысандарының бірі болып саналады.<ref name="schmidt">[https://schmidtocean.org/cruise/in-search-of-hydrothermal-lost-cities/ In Search of Hydrothermal Lost Cities]. Schmidt Ocean Institute. Экспедиция мерзімі: 2023-03-03 — 2023-04-11. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> {| class="wikitable" |+ Негізгі мәліметтер ! Көрсеткіш !! Мәлімет |- | Орналасқан мұхиты || Атлант мұхиты |- | Геологиялық нысаны || Атлантис суасты массиві |- | Орта Атлант жотасының осінен қашықтығы || Шамамен 15 км |- | Ашылған жыл || 2000 |- | Негізгі құрылымдары || Карбонатты мұнаралар |- | Зерттелген ірі мұнаралардың биіктігі || 30–60 м |- | Гидротермалдық сұйықтықтың сипаты || Сілтілі, сутек пен метанға бай |- | 2005 жылғы зерттеуде көрсетілген pH аралығы || 9–11 |} <ref name="nature2001" /><ref name="science2005" /><ref name="schmidt" /> == Ашылуы және атауы == Лост-Сити 2000 жылы Атлантис массивін зерттеу кезінде анықталды. Теңіз түбін камерамен шолу барысында ғалымдар ақ түсті биік құрылымдарды байқаған. Кейін ''Alvin'' суасты аппараты арқылы зерттеу жүргізіліп, алғашқы тау жынысы мен сұйықтық үлгілері алынған.<ref name="discovery">[https://schmidtocean.org/cruise-log-post/starting-the-expedition-serpentinization-on-the-seafloor/ Starting the Expedition: Serpentinization on the Seafloor]. Schmidt Ocean Institute. — 2023-03-06. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> Ағылшынша ''Lost City'' атауы «Жоғалған қала» деген мағынаны білдіреді. Атау теңіз түбіндегі мұнаралар мен сүйір құрылымдардың қала ғимараттарына ұқсастығына байланысты қойылған.<ref name="noaa2005">[https://oceanexplorer.noaa.gov/explorations/05lostcity/background/edu/media/lostcity05_towers.pdf 2005 Lost City Expedition]. NOAA Ocean Exploration. Оқу материалы: lostcity05_towers.pdf. — 2005. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> 2001 жылы ''Nature'' журналында алаңның ашылуы туралы ғылыми мақала жарияланды. Онда Лост-Ситидің жота осіндегі жас жанартаулық жыныстардан алыста орналасқаны, карбонатты құрылымдары және сілтілі сұйықтықтары сипатталды.<ref name="nature2001" /> == Геологиялық орналасуы == Алаң Орта Атлант жотасы мен Атлантис жарылым аймағы түйісетін ауданға жақын орналасқан. 2001 жылғы алғашқы сипаттамада оның шамамен 1,5 миллион жылдық мұхиттық қыртыста жатқаны көрсетілген. Зерттеушілер Лост-Ситиді жота осіндегі жас жанартаулық учаскелермен шектелмейтін гидротермалдық белсенділіктің мысалы ретінде қарастырды. Атлантис массивінде теңіз суы тереңнен көтерілген мантиялық жыныстармен әрекеттесе алады.<ref name="nature2001" /> == Гидротермалдық жүйенің қалыптасуы == === Серпентиндену === Лост-Ситидегі негізгі үдерістердің бірі — серпентиндену. Бұл теңіз суының перидотит тәрізді мантиялық жыныстармен әрекеттесуі нәтижесінде жүретін минералдық өзгерістер кешені. Теңіз суы жарықтар арқылы жыныстарға өтеді. Су мен минералдардың реакциялары жылу бөліп, сұйықтықтың химиялық құрамын өзгертеді. Жылынған сұйықтық жоғары көтеріліп, теңіз түбіндегі саңылаулар арқылы сыртқа шығады.<ref name="noaa2005" /> Осы әрекеттесу кезінде сутек пен метан түзіліп, сұйықтықтың сілтілігі артады. Нәтижесінде пайда болған ерітінділердің құрамы жанартаулық гидротермалдық жүйелердегі қышқыл және металдарға бай сұйықтықтардан өзгеше болады.<ref name="discovery" /> === Карбонатты мұнаралардың түзілуі === Гидротермалдық сұйықтық суық теңіз суымен араласқанда минералдар тұнбаға түседі. Кальций карбонатының жиналуы мұнаралар, сүйір шоқылар және қабырғалардан шығып тұратын сөре тәрізді құрылымдар түзеді. Минералдардың осылайша жиналуы ақшыл мұнаралардың өсуіне жағдай жасайды. Лост-Ситидің сыртқы пішіні де, минералдық құрамы да күңгірт сульфидті шөгінділерден қалыптасатын көптеген басқа гидротермалдық құрылымдардан ерекшеленеді.<ref name="noaa2005" /> == Сұйықтықтарының химиялық қасиеттері == 2005 жылғы зерттеуде алаң сұйықтықтарының температурасы 40 °C-тан төмен мәндерден 90 °C-қа дейін, ал pH көрсеткіші 9–11 аралығында болғаны сипатталған. Бұл көрсеткіштер зерттелген көздердегі сілтілі жағдайларды білдіреді. Сұйықтықтар сутек пен метанға бай. Олардың химиялық құрамы теңіз суының жоғарғы мантия перидотитімен әрекеттесуінен қалыптасады. Сондықтан алаңдағы геологиялық реакциялар мен биологиялық қауымдастықтардың тіршілігі өзара байланысты.<ref name="science2005" /> === «Қара түтіншілерден» айырмашылығы === Көптеген жанартаулық гидротермалдық көздерде ыстық, металдарға бай сұйықтық теңіз суымен араласып, қара түсті бөлшектер шоғырын түзеді. Лост-Сити көздерінен шығатын сұйықтықтар салыстырмалы түрде мөлдір және химиялық тұрғыдан өзгеше. Сілтілі көздер айқын бөлшекті шлейфтерді аз түзетіндіктен, оларды оптикалық өлшеулер арқылы анықтау қиынырақ. Сондықтан мұндай жүйелерді іздеуде метан мен сутек тәрізді химиялық белгілер де ескеріледі.<ref name="schmidt" /> == Гидротермалдық белсенділіктің ұзақтығы == 2003 жылы жарияланған зерттеуде стронций, көміртек және оттек изотоптары мен радиокөміртектік жас анықтау нәтижелері пайдаланылды. Олар Лост-Ситиде гидротермалдық белсенділіктің кемінде 30 мың жыл жалғасқанын көрсетті. Авторлар жүйенің ұзақ жұмыс істеуі үшін теңіз суының салыстырмалы түрде салқын, реакцияға түспеген перидотитке жетуі маңызды екенін атап көрсетті. Жарылымдар, жыныстар көлемінің өзгеруі және беткейлік үдерістер су мен жыныстың әрекеттесуіне жағдай жасайды. Бұл нәтиже алаңның ашылған уақытын емес, геологиялық белсенділігінің ұзақтығын сипаттайды.<ref name="age">Früh-Green, G. L. және басқалар. [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12881565/ 30,000 years of hydrothermal activity at the lost city vent field] // ''Science''. — 2003. — 301-том, 5632-нөмір. — 495–498-беттер. DOI: 10.1126/science.1085582. Ағылшын тілінде.</ref> == Биологиялық қауымдастықтары == === Микроағзалар === Мұнаралардың жылы, кеуекті ішкі бөліктерінде метан айналымымен байланысты археялар кездеседі. Гидротермалдық сұйықтықтар жеткізетін химиялық қосылыстар осы қауымдастықтардың тіршілігіне жағдай жасайды.<ref name="science2005" /> 2010 жылғы зерттеуде карбонатты мұнаралардағы археялар мен бактериялардың алуан түрлілігі қарастырылды. Белсенді мұнаралардың кеуекті қабырғаларында метан мен сутекке бай сұйықтықтардың ағынымен байланысты биоқабықшалар сипатталған. Археялық қауымдастықтарда ''Methanosarcinales'' тобының бір филотипі басым болған.<ref name="microbes">Brazelton, W. J. және басқалар. [https://doi.org/10.1073/pnas.0905369107 Archaea and bacteria with surprising microdiversity show shifts in dominance over 1,000-year time scales in hydrothermal chimneys] // ''Proceedings of the National Academy of Sciences''. — 2010. — 107-том, 4-нөмір. — 1612–1617-беттер. Ағылшын тілінде.</ref> === Жануарлар дүниесі === Лост-Ситидің жануарлар қауымдастығы гидротермалдық көздердің басқа түрлеріндегі қауымдастықтармен салыстырылып зерттелген. 2005 жылғы жұмыста ірі жануарлар түрлерінің алуан түрлілігі Орта Атлант жотасындағы «қара түтіншілерден» төмен болмағаны көрсетілген. Алайда жанартаулық жүйелерге тән хемосинтездік ағзалардың жоғары биомассасы мұнда байқалмаған.<ref name="science2005" /> == Зерттеу әдістері және кейінгі экспедициялар == Алаңның зерттелуі суасты аппараттары арқылы бейнебақылау жүргізуді, тау жыныстары мен сұйықтықтарды жинауды және зертханалық химиялық талдауды қамтиды. Мұндай тәсілдер ақ карбонатты құрылымдардың табиғатын және гидротермалдық сұйықтықтардың құрамын анықтауға мүмкіндік берді.<ref name="discovery" /> 2023 жылғы 3 наурыз бен 11 сәуір аралығында ''Falkor (too)'' ғылыми кемесімен Лост-Ситиге ұқсас жүйелерді іздеу экспедициясы өткізілді. Зерттеушілер теңіз түбін көпсәулелі сонармен картаға түсіріп, автономды және қашықтан басқарылатын суасты аппараттарын қолданды. Экспедиция барысында Орта Атлант жотасынан жоғары температуралы үш жаңа гидротермалдық алаң анықталды. NOAA қорытындысында олардың Лост-Ситиге ұқсас сілтілі көздер емес, «қара түтіншілер» болғаны көрсетілген.<ref name="noaa2023">[https://oceanexplorer.noaa.gov/expedition/23lost-cities/ In Search of Hydrothermal Lost Cities: Searching for Serpentinization-Driven Hydrothermal Activity on Oceanic Core Complexes of the Mid-Atlantic Ridge]. NOAA Ocean Exploration. — 2023. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> == Ғылыми маңызы == === Геология және органикалық қосылыстар === Лост-Сити мантия жыныстарының теңіз суымен әрекеттесуін зерттеуге мүмкіндік береді. Woods Hole Oceanographic Institution зерттеушілерінің түсіндіруінше, бұл ортада сутек, метан және кейбір органикалық молекулалар тірі ағзалардың қатысуынсыз түзіле алады. Мұндай үдерістер органикалық қосылыстардың пайда болуы тек биологиялық әрекетпен шектелмейтінін зерттеу үшін маңызды. Атлантис массивіндегі бұрғылау жұмыстары осы реакциялар жүретін жыныстарды тереңірек зерттеуге бағытталған.<ref name="whoi">[https://www.whoi.edu/oceanus/feature/unlocking-the-earths-time-capsule/ Unlocking the Earth's time capsule]. Woods Hole Oceanographic Institution, ''Oceanus''. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> === Тіршіліктің пайда болуына қатысты зерттеулер === Сілтілі гидротермалдық жүйелер тіршіліктің пайда болуына қатысты ғылыми болжамдарда қарастырылады. Олардың химиялық ортасы органикалық молекулалардың түзілуі мен сақталуына қолайлы жағдайлардың үлгісі ретінде зерттеледі. Лост-Ситидегі қазіргі жағдайларды зерттеу ерте Жердегі ықтимал химиялық орталарды түсінуге көмектесуі мүмкін. Алайда бұл тіршілік дәл осы алаңда пайда болды дегенді білдірмейді: мұндағы реакциялар тіршіліктің басталуына қатысты болжамдарды тексеруге арналған табиғи модель ретінде қарастырылады.<ref name="schmidt" /> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://schmidtocean.org/cruise/in-search-of-hydrothermal-lost-cities/ Schmidt Ocean Institute экспедициясының беті] (ағылшын тілінде). * [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15746419/ 2005 жылғы зерттеудің PubMed дерекқорындағы жазбасы] (ағылшын тілінде). * [https://oceanexplorer.noaa.gov/expedition/23lost-cities/ NOAA Ocean Exploration экспедиция қорытындысы] (ағылшын тілінде). [[Санат:Атлант мұхиты]] aklwlmwaafsc46qzpusf2jp8og687pq 0 789431 3688369 2026-10-29T11:54:19Z Гулмира Исатай 179201 Жаңа бетте: == Әлемде талай қызық бар == Әлемде шынымен де адам таңғаларлық қызық деректер мен деректер жиынтығы өте көп. Солардың бірнешеуі: * Қар көрмеген адамдар: Жер бетіндегі халықтың шамамен жартысы өмірінде бірде-бір рет қар көрмеген, олар оны тек кино мен суреттен... 3688369 wikitext text/x-wiki == Әлемде талай қызық бар == Әлемде шынымен де адам таңғаларлық қызық деректер мен деректер жиынтығы өте көп. Солардың бірнешеуі: * Қар көрмеген адамдар: Жер бетіндегі халықтың шамамен жартысы өмірінде бірде-бір рет қар көрмеген, олар оны тек кино мен суреттен ғана біледі. * • Гипопотам сүті: Бегемоттың (гипопотам) сүті ақ түсті емес, қызғылт түсті болады. * • Ең қысқа соғыс: Тарихтағы ең қысқа соғыс 1896 жылы Ұлыбритания мен Занзибар арасында болған және бар болғаны 38 минутқа созылған. * • Эйфель мұнарасы: Париж қаласындағы Эйфель мұнарасының биіктігі ауа температурасына байланысты жазда 15 сантиметрге дейін ұзарады. Сонымен қатар оны әрбір 7 жыл сайын жаңадан бояп тұрады. * • Бағдаршам күту: Орташа есеппен адам өз өмірінің шамамен екі аптасын бағдаршамның жасыл түсін күтумен өткізеді == Дереккөздер == [https://massaget.kz/bul%20kyzyk/alemde-talay-kyizyik-bar-tangaldyiratyin-15-derek--64963/ massaget.kz] [https://old.syrboyi.kz/tanim/29104-lemde-talay-yzy-bar.html сыр бойы] 9v75uv3rgt0xcklmwodyh910pdohdv7 3 789432 3688371 2026-10-29T11:55:03Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688371 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Arealalto}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 16:55, 2026 ж. қазанның 29 (+05) auwso4z3em1g8epj92pihhc33xnfjj7 0 789433 3688372 2026-10-29T11:58:34Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Джеймс Л. Брукс |шынайы есімі = {{lang-en|James L. Brooks}} |сурет = Jameslbrooks.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = Брукс 2007 жылы |туған кездегі есімі = Джеймс Лоренс Брукс |туған күні = 09.05.1940 |туған жері = {{туғанжері... 3688372 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джеймс Л. Брукс |шынайы есімі = {{lang-en|James L. Brooks}} |сурет = Jameslbrooks.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = Брукс 2007 жылы |туған кездегі есімі = Джеймс Лоренс Брукс |туған күні = 09.05.1940 |туған жері = {{туғанжері|Бруклин|Бруклинде}}, [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}<br />{{кинопродюсер|АҚШ}}<br />{{сценарийші|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1984 — үш рет)<br />«[[Алтын глобус]]» (1984)<br />«[[Эмми]]» (1971, 1975, 1976, 1977 — екі рет, 1978, 1979, 1980, 1981, 1989, 1990 — екі рет, 1991, 1995, 1997, 1998, 2000, 2001, 2003, 2006, 2008, 2019)<br />[[Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы]] (1983)<br />[[Америка сценарийшілер гильдиясының сыйлығы]] (1983, 1998 — екі рет, 2006, 2018)<br />[[Америка продюсерлер гильдиясының сыйлығы]] (2017) |imdb_id = 0000985 |сайты = |ортаққор = James L. Brooks }} '''Джеймс Лоренс Брукс''' ({{lang-en|James Lawrence Brooks}}; [[9 мамыр]] [[1940 жыл|1940]] ж. туылған) — америкалық [[кинорежиссер]], [[сценарийші]] және [[продюсер]], [[Gracie Films]] компаниясының негізін қалаушы. «[[222-бөлме]]», «[[Мэри Тайлер Мур шоуы]]», «[[Рода (телесериал)|Рода]]», «[[Лу Грант]]» және «[[Такси (телесериал)|Такси]]» телесериалдарының авторы. Кейіпкерлері өзі продюсерлік еткен «[[Трейси Ульман шоуы]]» бағдарламасында алғаш рет пайда болған «[[Симпсондар]]» мультсериалының әзірлеушілерінің бірі. «[[Мейірімділік тілі]]», «[[Телевизиялық жаңалықтар]]» және «[[Бұдан артық болмайды]]» фильмдерінің авторы әрі қоюшысы. Үш мәрте «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]», «[[Алтын глобус]]» және 21 рет «[[Эмми]]» сыйлығының иегері.<ref>{{Cite web|url=https://www.emmys.com/awards/nominations/award-search?search_api_views_fulltext=James+L.+Brooks|title=James L. Brooks {{!}} Awards Search|lang=en|website=Television Academy|access-date=2024-07-06|archive-date=2024-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240706120517/https://www.emmys.com/awards/nominations/award-search?search_api_views_fulltext=James+L.+Brooks|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} {{Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:АҚШ телережиссерлері]] [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (продюсерлер)]] [[Санат:Эмми сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Спутник сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка режиссерлер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка сценарийшілер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка продюсерлер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] r8ucx5ixocshc1dsrzmt3j2mwgn2r0c