Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic Қарағанды 0 1471 3688381 3659799 2026-10-29T12:23:26Z Арда3001 185931 Этимологиялық қате түзетілді, не сұмдық "Қара нан" деген 3688381 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қарағанды |сурет = {{Фотомонтаж | photo3a = Қарағанды вокзалы.jpg | photo4a = Караганда, 6-й микрорайон сверху.jpg | photo4b = Караганда, проспект Бухар-Жырау сверху.jpg | photo5a = Qaraghandy, Kazakhstan.jpg | photo5b = Вид на 45-й квартал Караганды с моста.jpg | photo6a = Караганда-Пассажирская сверху.jpg | photo7a = Nurken Abdriov Avenue.jpg | photo7b = Караганда, Ермекова 33 сверху.jpg | size = 287 | position = center |spacing = 2}} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Seal of Karaganda.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 49|lat_min= 48|lat_sec= |lon_deg= 73|lon_min= 07|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қарағанды облысы |кестедегі облыс = Қарағанды облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Мейрам Мұратұлы Кожухов]] |құрылған уақыты = 1931 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 550 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі |орталығының биiктігі = 553 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 515 625<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 937,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 47,63 % <br /> [[орыстар]] 38,54 % <br /> [[украиндар]] 2,73 % <br />[[татарлар]] 2,55 % <br /> [[немістер]] 2,36 % <br /> [[корейлер]] 1,44 % <br /> [[белорустар]] 0,64 % <br /> басқалары 4,11 % (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар |этнохороним = қарағандылық |телефон коды = 7212 |пошта индекстері = 100000-100030 |автомобиль коды = M |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Karaganda |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-karagandy?lang=kk Қарағанды қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = |add1n = Марапаттары |add1 = {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{мағына|Қарағанды (айрық)}} '''Қарағанды''' — [[Орталық Қазақстан]]дағы қала, [[Қарағанды облысы]]ның орталығы. Қазақстан қалаларының халық саны бойынша [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]] және [[Ақтөбе]] шаһарларынан кейін 5-ші орында орналасқан. [[1934 жыл]]ғы [[10 ақпан]]да Қарағанды поселкесі ЖОАК Президиумының қаулысымен қала болып қайта құрылды. Қала аумағы 543,3 шаршы километрге тең. Қала халқының саны 2019 жылғы 1 қазан 496 701 адамды құрады<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>. Қалалық әкімшілікте 1 ауылдық елді мекен бар. == Этимологиясы == Қарағанды қаласының атауы негізгі ғылыми және тарихи деректер бойынша «қараған» өсімдігімен байланысты. Осы аймақта '''қараған''' (қараған бұтасы) өте қалың өскен. «Қараған» атауына жерді, өңірді білдіретін -ды жұрнағы жалғанып, «қарағанды» (қарағаны көп жер) болып қалыптасқан. == Тарихы == 1833 жылы көмірді тауып алған бақташы бала [[Аппақ Байжанов]] туралы аңыз ел аузында сақталған. XIX ғасырдың аяғында геологиялық зерттеулер жүргізіліп, XX ғасырдың басында көмір өндіру орыс көпестерімен басталса, соңында француз, ағылшын кәсіпкерлерімен жалғасты. Алғашқы орыс қоныс аударушылары 1906 жылы [[Столыпин реформасы|Столыпин аграрлық реформасы]] бойынша келіп, Михайловка ([[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]]) ауылын құрды, содан кейін “Тихоновка”, “Зеленая балка” және “Новоузенка” құрылған болатын. [[Қазан төңкерісі|Революциядан]] кейін ағылшындықтардың кетуіне байланысты көмір өндірісі уақытша тоқтатылды. Аумақтық құрылым жағынан, [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] [[Ақмола уезі]]нің Спасск болысының құрамына кірді. 1930 жылы көмір өндірісі белсенді түрде қайта басталып, жер аударған(тәркіленген) КСРО азаматтары мен олардың отбасыларына саз-балшықтан жартылай жер үй сияқты уақытша тұрғын үйлердің құрылысы басталды. Жаңадан келген жұмысшылар мен мамандардың басым көпшілігі жаңа салынған [[Майқұдық]], “Жаңа Тихоновка”, “Пришахтинский” ауылдарында қоныстанды. Бұрынғы ауылдарда да халық саны айтарлықтай өсті. 1931 жылдың 20 наурызында ҚазОАК (КазЦИК) бұйрығымен өз бюджеті бар Қарағанды жұмыс кеңесі құрылады, ол тікелей комитетке бағынатын болады. Орталығы кейін қала құрамына кірген “Большая Михайловка” ауылында болды. 1931 жылы шахталық Қарағанды кенті жұмыс ауылына айналады. 1930 бен 1931 жылы кеңес ауылының, кейін 1931-1932 жылы қала кеңесінің тұңғыш басқарушысы болып Қарағанды облысының Шет ауданының тумасы Кәрібоз Шектібаев (1897-1938) тағайындалады. 1934 жылдың 10 ақпанының БРОАК (ВЦИК) Президиумының қаулысы: 1. Қазақ АССР-нің төменде келтірілген елді мекендерді қалаға айналдыру: б) Қарағанды тас көмір бассейнін пайдалану жөніндегі мемлекеттік трест құрылысы аумағында пайда болған Қарағанды облысының Тельман ауданындағы елді мекен қалаға айналып, Қарағанды атауы берілсін.<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/Постановление_ВЦИК_от_10.02.1934_Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР]</ref> [[Ұлы Отан соғысы]] басталысымен мыңдаған қарағандылық майданға атсалысты. 1950 жылдары қалада екі апат орын алды - Ил-12 ұшақ күйреуі<ref>[http://www.airdisaster.ru/database.php?id=721Катастрофа Ил-12 Казахского управления ГВФ в аэропорту Караганды]</ref> және 4-Д зауытындағы жарылыс<ref>[http://ru.encyclopedia.kz/index.php/ Взрыв_на_заводе_№_4ДВзрыв_на_заводе_№_4Д]</ref>. 1974 жылы 66 кәсіпорын мен ұйымдар, оның ішінде 3 разрез бен 26 шахта [[Қарағанды көмір бассейні|“Қарағандыкөмір”]] өндіріс бірлестігіне қосылды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]ның ыдырауы қазақстандық шахтер астанасына қатты әсер етті - революциялық 1920-шы және әскери 1940-шы жылдардан кейінгі 1990-шы жылдар Қарағанды үшін XX ғасырда ең қиын уақытқа айналды. Еліміздің үшінші от жағушысы деп аталатын Қарағанды XXI ғасырдың басында КСРО кезінде өндірілген көмірдің аз ғана бөлігін өндіреді. == Географиясы == === Климаты === <div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Қарағанды |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/қарағанды/ Қарағанды ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 5.5 |Ақп_а_макс = 7.0 |Нау_а_макс = 22.3 |Сәу_а_макс = 29.9 |Мам_а_макс = 34.8 |Мау_а_макс = 39.1 |Шіл_а_макс = 39.6 |Там_а_макс = 40.2 |Қыр_а_макс = 37.4 |Қаз_а_макс = 26.5 |Қар_а_макс = 18.4 |Жел_а_макс = 11.5 |Жыл__а_макс = 40.2 |Қаң_а_мин = -35.6 |Ақп_а_мин = -37.3 |Нау_а_мин = -33.0 |Сәу_а_мин = -16.3 |Мам_а_мин = -8.8 |Мау_а_мин = -1.4 |Шіл_а_мин = 4.2 |Там_а_мин = 0.7 |Қыр_а_мин = -6.0 |Қаз_а_мин = -19.3 |Қар_а_мин = -38.0 |Жел_а_мин = -35.0 |Жыл__а_мин = -38.0 |Қаң_ор_макс = -9.1 |Ақп_ор_макс = -7.9 |Нау_ор_макс = -1.4 |Сәу_ор_макс = 12.3 |Мам_ор_макс = 20.3 |Мау_ор_макс = 25.6 |Шіл_ор_макс = 26.9 |Там_ор_макс = 25.4 |Қыр_ор_макс = 19.4 |Қаз_ор_макс = 10.4 |Қар_ор_макс = -0.5 |Жел_ор_макс = -6.9 |Жыл__ор_макс = 9.5 |Қаң_ор_мин = -17.0 |Ақп_ор_мин = -17.0 |Нау_ор_мин = -10.5 |Сәу_ор_мин = -0.1 |Мам_ор_мин = 6.9 |Мау_ор_мин = 12.1 |Шіл_ор_мин = 14.3 |Там_ор_мин = 12.3 |Қыр_ор_мин = 6.1 |Қаз_ор_мин = -0.3 |Қар_ор_мин = -8.6 |Жел_ор_мин = -14.8 |Жыл__ор_мин = -1.4 |Қаң_ор = -13.1 |Ақп_ор = -12.5 |Нау_ор = -6.0 |Сәу_ор = 6.1 |Мам_ор = 13.6 |Мау_ор = 18.8 |Шіл_ор = 20.6 |Там_ор = 18.9 |Қыр_ор = 12.8 |Қаз_ор = 5.0 |Қар_ор = -4.5 |Жел_ор = -10.8 |Жыл__ор = 4.1 |Қаң_ор_ж-ш = 23.2 |Ақп_ор_ж-ш = 21.5 |Нау_ор_ж-ш = 19.1 |Сәу_ор_ж-ш = 25.7 |Мам_ор_ж-ш = 42.3 |Мау_ор_ж-ш = 35.5 |Шіл_ор_ж-ш = 44.0 |Там_ор_ж-ш = 30.6 |Қыр_ор_ж-ш = 21.4 |Қаз_ор_ж-ш = 28.1 |Қар_ор_ж-ш = 30.3 |Жел_ор_ж-ш = 25.3 |Жыл__ор_ж-ш = 347.0 |}} </div> == Ұлттық құрамы == Есептілік деректер бойынша 2020 жылдың басына қалада тұратын халық санының 45,78 %-ы қазақтар, 39,89 %-ы орыстар, 2,91 %-ы украиндар, 2,62 %-ы татарлар, 2,49 %-ы немістер, 1,48 %-ы кәрістер, 4,84 %-ы басқа ұлт өкілдері. == Демография == 2006 жылғы деректер бойынша халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер: туылу – 16,85 өлім – 13,89 табиғи өсім – 2,96 Қалада 01.01.07 жылға 10371 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 92 ірі, 397 орта, 9882 шағын субъектілер. *2007 жылғы 1 қаңтарда 453.4 мың адам *2010 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 471,8 мың адамды құрады. Әкімшілік-аумақтық құрылым екі ауданмен ұсынылған: 256,7 мың адам тұрғыны бар [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би атындағы аудан]] және 215,1 мың адам тұрғыны бар [[Октябрь ауданы (Қарағанды)]]. Қала аумағында 113 ұлттың өкілдері тұрады. *2011 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 470&nbsp;900<ref>[http://www.karaganda-akimat.kz/rus/ Информационный портал Аппарата акима города Караганды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022021302/http://karaganda-akimat.kz/rus/ |date=2011-10-22 }}</ref> Қарағанды қаласы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1959!! 1970!! 1979!! 1989!! 1991!! 1999!! 2004!! 2005!! 2006 |- |397 083 |523 271 |571 877 |613 797 |608 600 |436 864 |428 867 |435 953 |446 139 |} {| class="wikitable" |- ! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!!2013!! 2014!! 2015 |- |453 271 |459 187 |459 778 |465 178 |470 890 |475 370 |478 952 |484 510 |492 162 |} {| class="wikitable" |+ 2021 жылғы Ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||436864||{{өсім}}459778 ||{{өсім}}508824 ||110,7 ||209795 ||{{өсім}}235844 ||112,4 ||249983 ||{{өсім}}272980 ||109,2 |} == Өнеркәсіп == Негізгі экономикалық бағыт: энергетика; тамақ өнеркәсібі. Қаланың негізгі кәсіпорындары: «Қарағанды-Жарық» ЖШС, «Қарағанды Маргарин зауыты» АҚ, «Эфес Қарағанды Сыра қайнату зауыты» АҚ ЖК, «Қарағанды конфеті» АҚ, Қарағанды металлоконструкция заводы «Имсталькон» АҚ филиалы, «Қарағанды Жылу» ЖШС. Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері: электр энергиясы; жылу энергиясы; маргарин өнімі; сыра; конфеттер. == Ауыл шаруашылығы == 2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімнің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады. 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 20 ауыл шаруашылығы кәсіпорыны, 14,9 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. Аймақта ауыл шаруашылық өнім өндіруге 10,3 мың гектар ауыл шаруашылық жерлер пайдаланылады, оның ішінде 3,0 мың га – егістік алқаптар.* 2006 жылғы астыққа 2,9 мың гектар ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның 0,1 мың гектарын дәнді дақылдар, 1,3 мың гектарын картоп, 0,5 мың гектарын көкөніс алады. 2006 жылы 0,1 мың тонна дән дақылдар, 23,5 мың тонна картоп, 12,5 мың тонна көкөніс-бақша дақылдары, 0,7 мың тонна ет (тірі салмақта), 3,5 мың тонна сүт; 1991,0 мың дана жұмыртқа өндірілді. 2007 жылғы 1 қаңтарға ірі қара мал саны 3,0 мың бас; қой мен ешкі – 1,1 мың бас; шошқа – 2,4 мың бас; жылқы - 0,1 мың бас; құс - 22,8 мың басты құрады.* Қалада 2006/2007 оқу жылы басына • 103 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 62917 оқушы оқиды, • 18 колледжде – 23427 оқушы, • 11 кәсіби-техникалық оқу орнында – 4567 оқушы, • 12 жоғары оқу орнында - 56222 оқушы оқиды. Қалада • 26 кітапхана, • 9 клуб типті мекеме, • кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 7 ұйым, • 4 мәдениет және демалыс паркі, • 3 театр, • 2 мұражай, • 1 концерт залы, • бір хайуанаттар паркі жұмыс істейді. 2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 118844 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 34150 теңге. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 77505,5 млн теңгені құрады. 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 49855,6 млн теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемге 132,5%-ды құрайды. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 21687,7 млн теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 140,7%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметін есепке алмағанда) 131272,1 млн теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 21379,2 млн теңге. * Бірінші ұлттық ауылшаруашылық санағының алдын ала қорытындылары бойынша == Қарағанды қаласының ескерткіштері== Қарағанды қаласының көптеген ескерткіштері де туристерді қызықтыруы мүмкін. Олардың ішінде Абылай ханның ақылшысы, суырып салма ақын Бұқар жыраудың ескерткіші, қазақ әдебиетінің классигі, ұлы ақын Абай Құнанбаев ескерткіші және тағы басқалары көз тартарлықтай. Бұқар жырау ескерткіші (1668- 1781). Бұқар жырау Қалқаманұлы ( 1668- 1781), ақын, жырау. Абылай ханның ақылшысы. Абай Құнанбаев ескерткіші (1845-1904). 2011 жылы 28 мамырда ескерткіш ашылды атақты фраза «Қайда-қайда? Қарағандыда!".<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20110529/381407819.html|title=Памятник фразе "Где-где? В Караганде!" открыт в Казахстане|website=ria.ru|date=2011-05-29}}</ref> 2022 жылғы 31 мамырда Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күнінде Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығы атындағы Қарағанды ​​этносаябағында «Ашаршылық құрбандарына» монументі ашылды.<ref>{{cite web |url=https://saryarqanews.kz/kz/news/zhanalyktar/karagandyda-kugyn-surgin-kurbandaryna-eskertkish-ashyldy|title=Қарағандыда қуғын-сүргін құрбандарына ескерткіш ашылды|website=saryarqanews.kz|date=2022-05-31}}</ref> Ол аштықты бейнелейтін жабық қазанның, сонымен қатар ер мен әйелдің бейнесінде жасалған. == Білім және ғылым == [[Сурет:Karaganda State University.JPG|thumb|left|Қарағанды мемлекеттік университеті]] Мемлекеттік ЖОО-лар Қарағанды өзінің мол жерасты байлығының арқасында өмірге келіп, өсімі тараған қала. Қарағанды облысының әкімшілік-орталығы. Петропавл-Шу темір жол бойындағы ірі темір жол стансасы, әуе, автомобиль қатынасының торабы. Іргесі Қарағанды көмір алабының орталығындағы шахтерлер кенттерінің негізінде қаланды. Тұрғындарының тез өсуіне байланысты 1934 жылы қалаға, 1936 жылы облыс орталығына айналды. Сарыарқаның ұсақ шоқылы, сәл белесті жазығының орта тұсында, жазда тартылып қалатын Бұқпа өзенінің екі жағалауында орналасқан. Климаты айқын континенттік, қысы суық, ұзақ, қар жамылғысы жұқа, боранды, жазы ыстық, құрғақ, аңызақ желді. Қаланы сумен Нұра өзені, Ертіс-Қарағанды каналы, жер асты сулары қамтамасыз етеді. Қарағандының 170 жылдық тарихы бар. Қараған көп өсетіндіктен қала «Қарағанды» деп аталған. Бұл жерден 1833 жылы Байжанов Аппақ тас көмір тапқан. Өтепов деген бай Қарағанды өңірін Н. Ушаковқа 250 сомға сатқан. Орыс кен кәсіпкерлері Ушаков пен Рязанов 1856 жылдан бастап Қарағандыдан көмір өндіре бастайды. Өндірілген көмір [[Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы|Спасск мыс қорыту зауыты]]на тасылып тұрған. Қазан төңкерілісінен кейін Қарағанды шахталары мемлекет меншігіне айналды. 1920-30 жылдары жүргізілген барлау жұмыстары мұнда көмір қорының мол екенін анықтады. 1929 жылы «Қазаққұрылыскөмір» тресі құрылды. Қарағандыда елдің үшінші көмір базасын салу туралы шешім шығарылды. Бұл Қарағанды көмір алабының дамуындағы жаңа кезең болды. Алғашқы бесжылдық жылдары Қарағандыда ірі көмір өндіру орталығы пайда болды. Оны салуға Донбасс кеншілері жан-жақты кәсіби көмек көрсетті. Шахталарды кен қазатын құралдар және жабдықтармен қамтамасыз етті. Қарағанды көмірін Оралға, Батыс Сібірге, Орта Азияға жеткізу үшін темір жолдар салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Қарағанды көмір алабы қорғаныс өнеркәсіптерін, теміржол көлігін қамтамасыз етті. Өнеркәсібінің басты саласы – тас көмір өндіру. Олармен «Қарағандыкөмір», «Көмір-Инвест», «Трансэнерго» ЖШС-терінің ірі кәсіпорындары шұғылданады.Қарағанды ғылым, білім, мәдениет орталығы. Мұнда Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Орталық Қазақстан бөлімшесі, 19 ғылыми-зерттеу және жобалау институттары орналасқан. Қарағанда мемлекеттік университеті, техникалық университет, медицина академиясы, ішкі істер Министрлігінің заң институты және әр саладан мамандар даярлайтын мемлекеттік емес 10 жоғары оқу орны жұмыс істейді. 10 кәсіптік-техникалық мектеп, 7 колледж, 80 мектеп, 39 мектепке дейінгі балалар мекемесі, 40 аурухана, 84 амбулатория мен емхана, 24 кітапхана, 3 мұражай, 6 мәдениет үйі мен клубтар, 2 драма театры, музыкалық комедия театры, филармония, цирк, спорт кешені, стадион, екі үлкен саябақ бар. Қаланың орталық бөлігінің архитектурасын жасағаны үшін авторлар-тобы (архитектор Э.Г. Меликов, С.И. [[Станислав Ильич Мордвинцев|Мордвинцев]], М.О. Жандәулетов) Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығына ие болды (1978). Қалада Н.Ә. Әбдіровке ескерткіш орнатылды (1958), «Шахтер Даңқы» (1976) және 2-ші дүниежүзілік соғыс жылдары қаза болған қарағандылықтарға (1978), арналған монументтер қойылды. Қарағандыда әр түрлі білім орындары бар. Олар ҚарМУ ҚарМТУ ҚММУ ҚЭУ ҚУ Болашақ ҚЗИ және әр түрлі білімді мектептер қалыптасқан,олар НЗМ, сшод "Мурагер","Дарын", Ктл және тағы да басқа білімді мекемелер қалыптасқан. Қарағанды облысының білімі мен ғылым жоғары деңгейде . == Мәдениетте == Қарағанды қаласына [[Дәулет Ырысбайұлы Сәтибеков]]тың "Қарағанды вальсі" деген әні арналған.<ref>{{Cite web|access-date=2022-02-11|lang=kk-KK|title=Қара Дәулеттің қара өлеңі - Ortalyq.kz|url=https://ortalyq.kz/ara-d-uletti-ara-le-i/}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-02-11|title=Қарағанды қ. білім бөлімінің білім беру ұйымдары - Обложка - «Балақай» бөбекжайы шеруінің өткізілуі жайлы ақпарат|url=https://kargoo.kz/photoreport/detail/598|website=kargoo.kz}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарағанды облысы}} {{Қазақстан қалалары}} [[Санат:Қарағанды]] q4z5sq7q598ja6ic4fkn5mtgk55hf6e 3688396 3688381 2026-10-29T12:52:22Z Арда3001 185931 климаты туралы ақпарат толықтырылды 3688396 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қарағанды |сурет = {{Фотомонтаж | photo3a = Қарағанды вокзалы.jpg | photo4a = Караганда, 6-й микрорайон сверху.jpg | photo4b = Караганда, проспект Бухар-Жырау сверху.jpg | photo5a = Qaraghandy, Kazakhstan.jpg | photo5b = Вид на 45-й квартал Караганды с моста.jpg | photo6a = Караганда-Пассажирская сверху.jpg | photo7a = Nurken Abdriov Avenue.jpg | photo7b = Караганда, Ермекова 33 сверху.jpg | size = 287 | position = center |spacing = 2}} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Seal of Karaganda.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 49|lat_min= 48|lat_sec= |lon_deg= 73|lon_min= 07|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қарағанды облысы |кестедегі облыс = Қарағанды облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Мейрам Мұратұлы Кожухов]] |құрылған уақыты = 1931 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 550 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі |орталығының биiктігі = 553 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 515 625<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 937,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 47,63 % <br /> [[орыстар]] 38,54 % <br /> [[украиндар]] 2,73 % <br />[[татарлар]] 2,55 % <br /> [[немістер]] 2,36 % <br /> [[корейлер]] 1,44 % <br /> [[белорустар]] 0,64 % <br /> басқалары 4,11 % (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар |этнохороним = қарағандылық |телефон коды = 7212 |пошта индекстері = 100000-100030 |автомобиль коды = M |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Karaganda |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-karagandy?lang=kk Қарағанды қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = |add1n = Марапаттары |add1 = {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{мағына|Қарағанды (айрық)}} '''Қарағанды''' — [[Орталық Қазақстан]]дағы қала, [[Қарағанды облысы]]ның орталығы. Қазақстан қалаларының халық саны бойынша [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]] және [[Ақтөбе]] шаһарларынан кейін 5-ші орында орналасқан. [[1934 жыл]]ғы [[10 ақпан]]да Қарағанды поселкесі ЖОАК Президиумының қаулысымен қала болып қайта құрылды. Қала аумағы 543,3 шаршы километрге тең. Қала халқының саны 2019 жылғы 1 қазан 496 701 адамды құрады<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>. Қалалық әкімшілікте 1 ауылдық елді мекен бар. == Этимологиясы == Қарағанды қаласының атауы негізгі ғылыми және тарихи деректер бойынша «қараған» өсімдігімен байланысты. Осы аймақта '''қараған''' (қараған бұтасы) өте қалың өскен. «Қараған» атауына жерді, өңірді білдіретін -ды жұрнағы жалғанып, «қарағанды» (қарағаны көп жер) болып қалыптасқан. == Тарихы == 1833 жылы көмірді тауып алған бақташы бала [[Аппақ Байжанов]] туралы аңыз ел аузында сақталған. XIX ғасырдың аяғында геологиялық зерттеулер жүргізіліп, XX ғасырдың басында көмір өндіру орыс көпестерімен басталса, соңында француз, ағылшын кәсіпкерлерімен жалғасты. Алғашқы орыс қоныс аударушылары 1906 жылы [[Столыпин реформасы|Столыпин аграрлық реформасы]] бойынша келіп, Михайловка ([[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]]) ауылын құрды, содан кейін “Тихоновка”, “Зеленая балка” және “Новоузенка” құрылған болатын. [[Қазан төңкерісі|Революциядан]] кейін ағылшындықтардың кетуіне байланысты көмір өндірісі уақытша тоқтатылды. Аумақтық құрылым жағынан, [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] [[Ақмола уезі]]нің Спасск болысының құрамына кірді. 1930 жылы көмір өндірісі белсенді түрде қайта басталып, жер аударған(тәркіленген) КСРО азаматтары мен олардың отбасыларына саз-балшықтан жартылай жер үй сияқты уақытша тұрғын үйлердің құрылысы басталды. Жаңадан келген жұмысшылар мен мамандардың басым көпшілігі жаңа салынған [[Майқұдық]], “Жаңа Тихоновка”, “Пришахтинский” ауылдарында қоныстанды. Бұрынғы ауылдарда да халық саны айтарлықтай өсті. 1931 жылдың 20 наурызында ҚазОАК (КазЦИК) бұйрығымен өз бюджеті бар Қарағанды жұмыс кеңесі құрылады, ол тікелей комитетке бағынатын болады. Орталығы кейін қала құрамына кірген “Большая Михайловка” ауылында болды. 1931 жылы шахталық Қарағанды кенті жұмыс ауылына айналады. 1930 бен 1931 жылы кеңес ауылының, кейін 1931-1932 жылы қала кеңесінің тұңғыш басқарушысы болып Қарағанды облысының Шет ауданының тумасы Кәрібоз Шектібаев (1897-1938) тағайындалады. 1934 жылдың 10 ақпанының БРОАК (ВЦИК) Президиумының қаулысы: 1. Қазақ АССР-нің төменде келтірілген елді мекендерді қалаға айналдыру: б) Қарағанды тас көмір бассейнін пайдалану жөніндегі мемлекеттік трест құрылысы аумағында пайда болған Қарағанды облысының Тельман ауданындағы елді мекен қалаға айналып, Қарағанды атауы берілсін.<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/Постановление_ВЦИК_от_10.02.1934_Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР]</ref> [[Ұлы Отан соғысы]] басталысымен мыңдаған қарағандылық майданға атсалысты. 1950 жылдары қалада екі апат орын алды - Ил-12 ұшақ күйреуі<ref>[http://www.airdisaster.ru/database.php?id=721Катастрофа Ил-12 Казахского управления ГВФ в аэропорту Караганды]</ref> және 4-Д зауытындағы жарылыс<ref>[http://ru.encyclopedia.kz/index.php/ Взрыв_на_заводе_№_4ДВзрыв_на_заводе_№_4Д]</ref>. 1974 жылы 66 кәсіпорын мен ұйымдар, оның ішінде 3 разрез бен 26 шахта [[Қарағанды көмір бассейні|“Қарағандыкөмір”]] өндіріс бірлестігіне қосылды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]ның ыдырауы қазақстандық шахтер астанасына қатты әсер етті - революциялық 1920-шы және әскери 1940-шы жылдардан кейінгі 1990-шы жылдар Қарағанды үшін XX ғасырда ең қиын уақытқа айналды. Еліміздің үшінші от жағушысы деп аталатын Қарағанды XXI ғасырдың басында КСРО кезінде өндірілген көмірдің аз ғана бөлігін өндіреді. == Географиясы == === Климаты === <div style="max-width:75%"> Қарағанды қаласының климаты — шұғыл континенттік, қысы суық әрі ұзақ, жазы ыстық және құрғақ. Қыс мезгілі бұл аймақта қатал әрі құрғақ. Ауаның орташа температурасы жылы деген күндері -13 °С шамамен. Кейбір күндері -43 °С дейін төмендеген кездер де болған. {{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Қарағанды |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/қарағанды/ Қарағанды ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 5.5 |Ақп_а_макс = 7.0 |Нау_а_макс = 22.3 |Сәу_а_макс = 29.9 |Мам_а_макс = 34.8 |Мау_а_макс = 39.1 |Шіл_а_макс = 39.6 |Там_а_макс = 40.2 |Қыр_а_макс = 37.4 |Қаз_а_макс = 26.5 |Қар_а_макс = 18.4 |Жел_а_макс = 11.5 |Жыл__а_макс = 40.2 |Қаң_а_мин = -35.6 |Ақп_а_мин = -37.3 |Нау_а_мин = -33.0 |Сәу_а_мин = -16.3 |Мам_а_мин = -8.8 |Мау_а_мин = -1.4 |Шіл_а_мин = 4.2 |Там_а_мин = 0.7 |Қыр_а_мин = -6.0 |Қаз_а_мин = -19.3 |Қар_а_мин = -38.0 |Жел_а_мин = -35.0 |Жыл__а_мин = -38.0 |Қаң_ор_макс = -9.1 |Ақп_ор_макс = -7.9 |Нау_ор_макс = -1.4 |Сәу_ор_макс = 12.3 |Мам_ор_макс = 20.3 |Мау_ор_макс = 25.6 |Шіл_ор_макс = 26.9 |Там_ор_макс = 25.4 |Қыр_ор_макс = 19.4 |Қаз_ор_макс = 10.4 |Қар_ор_макс = -0.5 |Жел_ор_макс = -6.9 |Жыл__ор_макс = 9.5 |Қаң_ор_мин = -17.0 |Ақп_ор_мин = -17.0 |Нау_ор_мин = -10.5 |Сәу_ор_мин = -0.1 |Мам_ор_мин = 6.9 |Мау_ор_мин = 12.1 |Шіл_ор_мин = 14.3 |Там_ор_мин = 12.3 |Қыр_ор_мин = 6.1 |Қаз_ор_мин = -0.3 |Қар_ор_мин = -8.6 |Жел_ор_мин = -14.8 |Жыл__ор_мин = -1.4 |Қаң_ор = -13.1 |Ақп_ор = -12.5 |Нау_ор = -6.0 |Сәу_ор = 6.1 |Мам_ор = 13.6 |Мау_ор = 18.8 |Шіл_ор = 20.6 |Там_ор = 18.9 |Қыр_ор = 12.8 |Қаз_ор = 5.0 |Қар_ор = -4.5 |Жел_ор = -10.8 |Жыл__ор = 4.1 |Қаң_ор_ж-ш = 23.2 |Ақп_ор_ж-ш = 21.5 |Нау_ор_ж-ш = 19.1 |Сәу_ор_ж-ш = 25.7 |Мам_ор_ж-ш = 42.3 |Мау_ор_ж-ш = 35.5 |Шіл_ор_ж-ш = 44.0 |Там_ор_ж-ш = 30.6 |Қыр_ор_ж-ш = 21.4 |Қаз_ор_ж-ш = 28.1 |Қар_ор_ж-ш = 30.3 |Жел_ор_ж-ш = 25.3 |Жыл__ор_ж-ш = 347.0 |}} </div> == Ұлттық құрамы == Есептілік деректер бойынша 2020 жылдың басына қалада тұратын халық санының 45,78 %-ы қазақтар, 39,89 %-ы орыстар, 2,91 %-ы украиндар, 2,62 %-ы татарлар, 2,49 %-ы немістер, 1,48 %-ы кәрістер, 4,84 %-ы басқа ұлт өкілдері. == Демография == 2006 жылғы деректер бойынша халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер: туылу – 16,85 өлім – 13,89 табиғи өсім – 2,96 Қалада 01.01.07 жылға 10371 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 92 ірі, 397 орта, 9882 шағын субъектілер. *2007 жылғы 1 қаңтарда 453.4 мың адам *2010 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 471,8 мың адамды құрады. Әкімшілік-аумақтық құрылым екі ауданмен ұсынылған: 256,7 мың адам тұрғыны бар [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би атындағы аудан]] және 215,1 мың адам тұрғыны бар [[Октябрь ауданы (Қарағанды)]]. Қала аумағында 113 ұлттың өкілдері тұрады. *2011 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 470&nbsp;900<ref>[http://www.karaganda-akimat.kz/rus/ Информационный портал Аппарата акима города Караганды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022021302/http://karaganda-akimat.kz/rus/ |date=2011-10-22 }}</ref> Қарағанды қаласы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1959!! 1970!! 1979!! 1989!! 1991!! 1999!! 2004!! 2005!! 2006 |- |397 083 |523 271 |571 877 |613 797 |608 600 |436 864 |428 867 |435 953 |446 139 |} {| class="wikitable" |- ! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!!2013!! 2014!! 2015 |- |453 271 |459 187 |459 778 |465 178 |470 890 |475 370 |478 952 |484 510 |492 162 |} {| class="wikitable" |+ 2021 жылғы Ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||436864||{{өсім}}459778 ||{{өсім}}508824 ||110,7 ||209795 ||{{өсім}}235844 ||112,4 ||249983 ||{{өсім}}272980 ||109,2 |} == Өнеркәсіп == Негізгі экономикалық бағыт: энергетика; тамақ өнеркәсібі. Қаланың негізгі кәсіпорындары: «Қарағанды-Жарық» ЖШС, «Қарағанды Маргарин зауыты» АҚ, «Эфес Қарағанды Сыра қайнату зауыты» АҚ ЖК, «Қарағанды конфеті» АҚ, Қарағанды металлоконструкция заводы «Имсталькон» АҚ филиалы, «Қарағанды Жылу» ЖШС. Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері: электр энергиясы; жылу энергиясы; маргарин өнімі; сыра; конфеттер. == Ауыл шаруашылығы == 2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімнің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады. 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 20 ауыл шаруашылығы кәсіпорыны, 14,9 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. Аймақта ауыл шаруашылық өнім өндіруге 10,3 мың гектар ауыл шаруашылық жерлер пайдаланылады, оның ішінде 3,0 мың га – егістік алқаптар.* 2006 жылғы астыққа 2,9 мың гектар ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның 0,1 мың гектарын дәнді дақылдар, 1,3 мың гектарын картоп, 0,5 мың гектарын көкөніс алады. 2006 жылы 0,1 мың тонна дән дақылдар, 23,5 мың тонна картоп, 12,5 мың тонна көкөніс-бақша дақылдары, 0,7 мың тонна ет (тірі салмақта), 3,5 мың тонна сүт; 1991,0 мың дана жұмыртқа өндірілді. 2007 жылғы 1 қаңтарға ірі қара мал саны 3,0 мың бас; қой мен ешкі – 1,1 мың бас; шошқа – 2,4 мың бас; жылқы - 0,1 мың бас; құс - 22,8 мың басты құрады.* Қалада 2006/2007 оқу жылы басына • 103 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 62917 оқушы оқиды, • 18 колледжде – 23427 оқушы, • 11 кәсіби-техникалық оқу орнында – 4567 оқушы, • 12 жоғары оқу орнында - 56222 оқушы оқиды. Қалада • 26 кітапхана, • 9 клуб типті мекеме, • кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 7 ұйым, • 4 мәдениет және демалыс паркі, • 3 театр, • 2 мұражай, • 1 концерт залы, • бір хайуанаттар паркі жұмыс істейді. 2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 118844 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 34150 теңге. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 77505,5 млн теңгені құрады. 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 49855,6 млн теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемге 132,5%-ды құрайды. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 21687,7 млн теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 140,7%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметін есепке алмағанда) 131272,1 млн теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 21379,2 млн теңге. * Бірінші ұлттық ауылшаруашылық санағының алдын ала қорытындылары бойынша == Қарағанды қаласының ескерткіштері== Қарағанды қаласының көптеген ескерткіштері де туристерді қызықтыруы мүмкін. Олардың ішінде Абылай ханның ақылшысы, суырып салма ақын Бұқар жыраудың ескерткіші, қазақ әдебиетінің классигі, ұлы ақын Абай Құнанбаев ескерткіші және тағы басқалары көз тартарлықтай. Бұқар жырау ескерткіші (1668- 1781). Бұқар жырау Қалқаманұлы ( 1668- 1781), ақын, жырау. Абылай ханның ақылшысы. Абай Құнанбаев ескерткіші (1845-1904). 2011 жылы 28 мамырда ескерткіш ашылды атақты фраза «Қайда-қайда? Қарағандыда!".<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20110529/381407819.html|title=Памятник фразе "Где-где? В Караганде!" открыт в Казахстане|website=ria.ru|date=2011-05-29}}</ref> 2022 жылғы 31 мамырда Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күнінде Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығы атындағы Қарағанды ​​этносаябағында «Ашаршылық құрбандарына» монументі ашылды.<ref>{{cite web |url=https://saryarqanews.kz/kz/news/zhanalyktar/karagandyda-kugyn-surgin-kurbandaryna-eskertkish-ashyldy|title=Қарағандыда қуғын-сүргін құрбандарына ескерткіш ашылды|website=saryarqanews.kz|date=2022-05-31}}</ref> Ол аштықты бейнелейтін жабық қазанның, сонымен қатар ер мен әйелдің бейнесінде жасалған. == Білім және ғылым == [[Сурет:Karaganda State University.JPG|thumb|left|Қарағанды мемлекеттік университеті]] Мемлекеттік ЖОО-лар Қарағанды өзінің мол жерасты байлығының арқасында өмірге келіп, өсімі тараған қала. Қарағанды облысының әкімшілік-орталығы. Петропавл-Шу темір жол бойындағы ірі темір жол стансасы, әуе, автомобиль қатынасының торабы. Іргесі Қарағанды көмір алабының орталығындағы шахтерлер кенттерінің негізінде қаланды. Тұрғындарының тез өсуіне байланысты 1934 жылы қалаға, 1936 жылы облыс орталығына айналды. Сарыарқаның ұсақ шоқылы, сәл белесті жазығының орта тұсында, жазда тартылып қалатын Бұқпа өзенінің екі жағалауында орналасқан. Климаты айқын континенттік, қысы суық, ұзақ, қар жамылғысы жұқа, боранды, жазы ыстық, құрғақ, аңызақ желді. Қаланы сумен Нұра өзені, Ертіс-Қарағанды каналы, жер асты сулары қамтамасыз етеді. Қарағандының 170 жылдық тарихы бар. Қараған көп өсетіндіктен қала «Қарағанды» деп аталған. Бұл жерден 1833 жылы Байжанов Аппақ тас көмір тапқан. Өтепов деген бай Қарағанды өңірін Н. Ушаковқа 250 сомға сатқан. Орыс кен кәсіпкерлері Ушаков пен Рязанов 1856 жылдан бастап Қарағандыдан көмір өндіре бастайды. Өндірілген көмір [[Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы|Спасск мыс қорыту зауыты]]на тасылып тұрған. Қазан төңкерілісінен кейін Қарағанды шахталары мемлекет меншігіне айналды. 1920-30 жылдары жүргізілген барлау жұмыстары мұнда көмір қорының мол екенін анықтады. 1929 жылы «Қазаққұрылыскөмір» тресі құрылды. Қарағандыда елдің үшінші көмір базасын салу туралы шешім шығарылды. Бұл Қарағанды көмір алабының дамуындағы жаңа кезең болды. Алғашқы бесжылдық жылдары Қарағандыда ірі көмір өндіру орталығы пайда болды. Оны салуға Донбасс кеншілері жан-жақты кәсіби көмек көрсетті. Шахталарды кен қазатын құралдар және жабдықтармен қамтамасыз етті. Қарағанды көмірін Оралға, Батыс Сібірге, Орта Азияға жеткізу үшін темір жолдар салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Қарағанды көмір алабы қорғаныс өнеркәсіптерін, теміржол көлігін қамтамасыз етті. Өнеркәсібінің басты саласы – тас көмір өндіру. Олармен «Қарағандыкөмір», «Көмір-Инвест», «Трансэнерго» ЖШС-терінің ірі кәсіпорындары шұғылданады.Қарағанды ғылым, білім, мәдениет орталығы. Мұнда Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Орталық Қазақстан бөлімшесі, 19 ғылыми-зерттеу және жобалау институттары орналасқан. Қарағанда мемлекеттік университеті, техникалық университет, медицина академиясы, ішкі істер Министрлігінің заң институты және әр саладан мамандар даярлайтын мемлекеттік емес 10 жоғары оқу орны жұмыс істейді. 10 кәсіптік-техникалық мектеп, 7 колледж, 80 мектеп, 39 мектепке дейінгі балалар мекемесі, 40 аурухана, 84 амбулатория мен емхана, 24 кітапхана, 3 мұражай, 6 мәдениет үйі мен клубтар, 2 драма театры, музыкалық комедия театры, филармония, цирк, спорт кешені, стадион, екі үлкен саябақ бар. Қаланың орталық бөлігінің архитектурасын жасағаны үшін авторлар-тобы (архитектор Э.Г. Меликов, С.И. [[Станислав Ильич Мордвинцев|Мордвинцев]], М.О. Жандәулетов) Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығына ие болды (1978). Қалада Н.Ә. Әбдіровке ескерткіш орнатылды (1958), «Шахтер Даңқы» (1976) және 2-ші дүниежүзілік соғыс жылдары қаза болған қарағандылықтарға (1978), арналған монументтер қойылды. Қарағандыда әр түрлі білім орындары бар. Олар ҚарМУ ҚарМТУ ҚММУ ҚЭУ ҚУ Болашақ ҚЗИ және әр түрлі білімді мектептер қалыптасқан,олар НЗМ, сшод "Мурагер","Дарын", Ктл және тағы да басқа білімді мекемелер қалыптасқан. Қарағанды облысының білімі мен ғылым жоғары деңгейде . == Мәдениетте == Қарағанды қаласына [[Дәулет Ырысбайұлы Сәтибеков]]тың "Қарағанды вальсі" деген әні арналған.<ref>{{Cite web|access-date=2022-02-11|lang=kk-KK|title=Қара Дәулеттің қара өлеңі - Ortalyq.kz|url=https://ortalyq.kz/ara-d-uletti-ara-le-i/}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-02-11|title=Қарағанды қ. білім бөлімінің білім беру ұйымдары - Обложка - «Балақай» бөбекжайы шеруінің өткізілуі жайлы ақпарат|url=https://kargoo.kz/photoreport/detail/598|website=kargoo.kz}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарағанды облысы}} {{Қазақстан қалалары}} [[Санат:Қарағанды]] h5whbl6gffd7py8u1a8seimt4xkdo6y Уикипедия:Қолтаңба 4 3924 3688853 3406932 2026-10-30T11:41:47Z Шардара 2026 187453 /* Қолтаңбаны қалай қояды */ 3688853 wikitext text/x-wiki {{ереже}} {{бір сөзбен айтқанда|Талқылау бетіне қолыңызды қойыңыз, қолтаңбаңыз қарапайым әрі ықшам болсын.}} {{shortcut|УП:ҚОЛ}} Талқылау беттерінде хабарламаларыңыздың (мақалада емес) соңына '''қолтаңба қою''' арқылы сіз талқылауды бастауға жәрдемдесесіз. Осылайша сіз басқа қатысушылардың пікірталас мазмұнын жіті түсінуін оңтайландырып, қажет жағдайда сізбен [[Арнайы:MyTalk|жеке талқылау бетіңіз]] арқылы байланысу мүмкіндігін тудырасыз. Тек қана талқылау беттері мен [[УП:Ф|форумдарда]] ғана қолтаңба қойыңыз. Талқылау беттерінің өңдеу терезесінде әдетте төменгідей хабарландыру тұрады: <div id="Қолтаңба" class="plainlinks metadata" style="margin: 0 0 1em; padding: .5em 1em; vertical-align: middle; border: solid #aaaaaa 1px">Бұл '''[[Уикипедия:Талқылау беттері|талқылау беті]]''', сондықтан хабарламаңыздың соңына '''[[УП:ҚОЛ|қолтаңбаңызды]]''' қою үшін (<charinsert>~~~~</charinsert>) дегенді теріңіз немесе өңдеу құралдарындағы қолтаңба белгішесін [[Сурет:Insert-signature.png|link=УП:ҚОЛ]] басыңыз.</div> == Қолтаңба баптаулары == Қатысушылар тіркелу арқылы өз қолтаңбаларын жекелендіруге мүмкіндік алады. Ол үшін [[special:preferences#mw-htmlform-signature|баптаулардағы]] «{{int:yournick}}» алаңына өзгертулер енгізу қажет. === Жеке лақап ат === Егер «''Қолтаңбаны уикимәтін ретінде қарастыру''» қанат белгісін қоймаған жағдайда «лақап ат» алаңы жай ғана жеке қатысушы бетіңізге сілтейтін сілтеме мәтіні ретінде ғана қызмет ететін болады. Басқаша айтқанда [[MediaWiki]] автоматты түрде мәтін сыртына <code><nowiki>[[Қатысушы:<аты>|</nowiki></code> және <code><nowiki>]]</nowiki></code> белгісін қояды. {|class=wide cellpadding=5 border=1 !«Лақап ат» алаңы !Автоматты түрде шығатын уики-белгі !Нәтиже |- | <code>Әлдекім</code> | <code><nowiki>[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]]</nowiki></code> | [[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] |} «Лақап атыңыз» бен қатысушы атыңыз бір-біріне ұқсас болуы қажет. {{anchor|Сілтемесіз қолтаңба}} === Жеке уики-белгі === Қолтаңбаңыз күрделірек болсын десеңіз төмендегі «''Қолтаңбаны уикимәтін ретінде қарастыру''» деген қанат белгісін қойыңыз, ал «лақап ат» алаңына қолтаңба орнына өзіңізге қажет уики-мәтінді теріңіз. {|class=wide cellpadding=5 border=1 !«Лақап ат» алаңы (белгіленген қанат белгісі болған жағдайда) !Нәтиже |- | <code><nowiki>[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] / [[Қатысушы талқылауы:Әлдекім|талқылауы]]</nowiki></code> | [[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] / [[Қатысушы талқылауы:Әлдекім|талқылауы]] |} Еске салу: бұл жағдайда «лақап ат» алаңында жеке қатысушы бетіне немесе қатысушы талқылауына сілтейтін кем дегенде бір сілтеме болуы шарт. == Қолтаңбаның сыртқы көрінісі == Сауалнама және қауымдастықтың қосымша талқылауларының нәтижесінде қолтаңбаның төмендегідей шарттарға сәйкес болу қажеттілігі мақұлданды: * Үлкен, кіші әріптер мен әртүрлі қаріптерді қолданбаған жөн. * Сурет немесе жалған графикасы болмауы қажет * Үлгілерді қолданбаған дұрыс * Қатысушы бетінде, [[Уикипедия:Қатысушының жеке беті|қатысушының талқылау]] бетінде және қатысушы үлесінің бетіндегі сілтемелерден басқа сілтеме болмауы қажет * Жоғарыда аталған сілтемелердің тым болмағанда біреуі болуы тиіс Сондай-ақ: * Қолтаңба түрлі түсті болмауы тиіс * Беттің өзінде және уики-кодта қолтаңба өте ұзын болмауы тиіс. * Қолтаңба қойған кезде қалыпсыз символдарды қолданбаған жөн (мәселен, қытай иероглифтері), егер қолданған жағдайда көптеген қатысушылар мұндай символдардың орнына кішкене шаршылар мен түсініксіз белгілерді ғана көре алады. * Басқа қатысушылар жеке безендірудің көмегімен оларды болдырмау мүмкіндігіне ие болу үшін барлық қосымша стильдерді сілтемелердің ішінде көрсету қажет. == Қолтаңба жайында еске салу == «Бетті сақта» батырмасын басқан уақытта қолтаңба қойылмаған жағдайда қолтаңба қоюды еске салатын төмендегідей хабарлама шығады: {{МедиаУики:Abusefilter-warning-unsigned}} == Қолтаңба қойылмаған хабарламаларды безендіру == Қолтаңба қойылмаған хабарламаға кез келген қатысушы <code style="white-space:nowrap"><nowiki>{{subst:unsigned|аты немесе IP|күні}}</nowiki></code> түріндегі {{tl|unsigned}} арнайы үлгісін үстей алады. Мысалы {|class=wide cellpadding=5 border=1 !Қою үлгісі !Нәтиже |- | <code><nowiki>{{unsignedIP|88.88.88.88}}</nowiki></code> | {{unsignedIP|88.88.88.88}} |- | <code><nowiki>{{unsigned|Әлдекім}}</nowiki></code> | {{unsigned|Әлдекім}} |- | <code><nowiki>{{unsigned|Әлдекім|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15}}</nowiki> | {{unsigned|Әлдекім|18:40, 10 2011 ж. желтоқсанның 15}} |} Бетті өңдеу тарихынан қолтаңбаның қойылған күні мен уақытын көшіріп алуға болады. Егер сіз баптаулардағы сағаттық белдеуді нұсқаған болсаңыз, өңдеулер тарихында жергілікті уақыт көрсетілетінін ұмытпаңыз және үлгі үшін оны UTC бойынша түзету қажет. Сондай-ақ мерзімі мен қатысушыны өңдеулер тарихынан көшіруді оңтайландыру үшін арнайы инвертацияланған дәлелдер тәртібі бар {{tl|unsigned2}} үлгісін қолдануға болады (қатысушы атының алдына | белгішесін қойсаңыз болғаны): {|class=wide cellpadding=5 border=1 !Қою үлгісі !Нәтиже |- |<code><nowiki>{{unsigned2|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15|Әлдекім}}</nowiki></code> |{{unsigned2|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15|Әлдекім}} |} == Қолтаңбаның көмекші пішіндері == Тек аты мен күнінен мағлұмат беретін қолтаңбаның екі көмекші пішіні белгілі. Олар кәдімгі қолтаңбаны алмастырмауы қажет. {|class=wide cellpadding=3 border=1 !Сіз нені тересіз !Не сақталады !Бұл қалай көрінеді |- |<code><nowiki>~~~</nowiki></code> |<code><nowiki>[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]]</nowiki></code> |[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] |- |<code><nowiki>~~~~</nowiki></code> |<code><nowiki>[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] 18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT)</nowiki></code> |[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] 18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT) |- |<code><nowiki>~~~~~</nowiki></code> |<code>18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT)</code> |18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT) |} <br> {{Уикипедияның ережелері}} [[Санат:Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар|{{PAGENAME}}]] rs0zwklay1e5ddf9otr3fvojhgecxac 3688854 3688853 2026-10-30T11:42:43Z Шардара 2026 187453 /* Жеке лақап ат */ 3688854 wikitext text/x-wiki {{ереже}} {{бір сөзбен айтқанда|Талқылау бетіне қолыңызды қойыңыз, қолтаңбаңыз қарапайым әрі ықшам болсын.}} {{shortcut|УП:ҚОЛ}} Талқылау беттерінде хабарламаларыңыздың (мақалада емес) соңына '''қолтаңба қою''' арқылы сіз талқылауды бастауға жәрдемдесесіз. Осылайша сіз басқа қатысушылардың пікірталас мазмұнын жіті түсінуін оңтайландырып, қажет жағдайда сізбен [[Арнайы:MyTalk|жеке талқылау бетіңіз]] арқылы байланысу мүмкіндігін тудырасыз. Тек қана талқылау беттері мен [[УП:Ф|форумдарда]] ғана қолтаңба қойыңыз. Талқылау беттерінің өңдеу терезесінде әдетте төменгідей хабарландыру тұрады: <div id="Қолтаңба" class="plainlinks metadata" style="margin: 0 0 1em; padding: .5em 1em; vertical-align: middle; border: solid #aaaaaa 1px">Бұл '''[[Уикипедия:Талқылау беттері|талқылау беті]]''', сондықтан хабарламаңыздың соңына '''[[УП:ҚОЛ|қолтаңбаңызды]]''' қою үшін (<charinsert>~~~~</charinsert>) дегенді теріңіз немесе өңдеу құралдарындағы қолтаңба белгішесін [[Сурет:Insert-signature.png|link=УП:ҚОЛ]] басыңыз.</div> == Қолтаңба баптаулары == Қатысушылар тіркелу арқылы өз қолтаңбаларын жекелендіруге мүмкіндік алады. Ол үшін [[special:preferences#mw-htmlform-signature|баптаулардағы]] «{{int:yournick}}» алаңына өзгертулер енгізу қажет. === Жеке уики-белгі === Қолтаңбаңыз күрделірек болсын десеңіз төмендегі «''Қолтаңбаны уикимәтін ретінде қарастыру''» деген қанат белгісін қойыңыз, ал «лақап ат» алаңына қолтаңба орнына өзіңізге қажет уики-мәтінді теріңіз. {|class=wide cellpadding=5 border=1 !«Лақап ат» алаңы (белгіленген қанат белгісі болған жағдайда) !Нәтиже |- | <code><nowiki>[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] / [[Қатысушы талқылауы:Әлдекім|талқылауы]]</nowiki></code> | [[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] / [[Қатысушы талқылауы:Әлдекім|талқылауы]] |} Еске салу: бұл жағдайда «лақап ат» алаңында жеке қатысушы бетіне немесе қатысушы талқылауына сілтейтін кем дегенде бір сілтеме болуы шарт. == Қолтаңбаның сыртқы көрінісі == Сауалнама және қауымдастықтың қосымша талқылауларының нәтижесінде қолтаңбаның төмендегідей шарттарға сәйкес болу қажеттілігі мақұлданды: * Үлкен, кіші әріптер мен әртүрлі қаріптерді қолданбаған жөн. * Сурет немесе жалған графикасы болмауы қажет * Үлгілерді қолданбаған дұрыс * Қатысушы бетінде, [[Уикипедия:Қатысушының жеке беті|қатысушының талқылау]] бетінде және қатысушы үлесінің бетіндегі сілтемелерден басқа сілтеме болмауы қажет * Жоғарыда аталған сілтемелердің тым болмағанда біреуі болуы тиіс Сондай-ақ: * Қолтаңба түрлі түсті болмауы тиіс * Беттің өзінде және уики-кодта қолтаңба өте ұзын болмауы тиіс. * Қолтаңба қойған кезде қалыпсыз символдарды қолданбаған жөн (мәселен, қытай иероглифтері), егер қолданған жағдайда көптеген қатысушылар мұндай символдардың орнына кішкене шаршылар мен түсініксіз белгілерді ғана көре алады. * Басқа қатысушылар жеке безендірудің көмегімен оларды болдырмау мүмкіндігіне ие болу үшін барлық қосымша стильдерді сілтемелердің ішінде көрсету қажет. == Қолтаңба жайында еске салу == «Бетті сақта» батырмасын басқан уақытта қолтаңба қойылмаған жағдайда қолтаңба қоюды еске салатын төмендегідей хабарлама шығады: {{МедиаУики:Abusefilter-warning-unsigned}} == Қолтаңба қойылмаған хабарламаларды безендіру == Қолтаңба қойылмаған хабарламаға кез келген қатысушы <code style="white-space:nowrap"><nowiki>{{subst:unsigned|аты немесе IP|күні}}</nowiki></code> түріндегі {{tl|unsigned}} арнайы үлгісін үстей алады. Мысалы {|class=wide cellpadding=5 border=1 !Қою үлгісі !Нәтиже |- | <code><nowiki>{{unsignedIP|88.88.88.88}}</nowiki></code> | {{unsignedIP|88.88.88.88}} |- | <code><nowiki>{{unsigned|Әлдекім}}</nowiki></code> | {{unsigned|Әлдекім}} |- | <code><nowiki>{{unsigned|Әлдекім|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15}}</nowiki> | {{unsigned|Әлдекім|18:40, 10 2011 ж. желтоқсанның 15}} |} Бетті өңдеу тарихынан қолтаңбаның қойылған күні мен уақытын көшіріп алуға болады. Егер сіз баптаулардағы сағаттық белдеуді нұсқаған болсаңыз, өңдеулер тарихында жергілікті уақыт көрсетілетінін ұмытпаңыз және үлгі үшін оны UTC бойынша түзету қажет. Сондай-ақ мерзімі мен қатысушыны өңдеулер тарихынан көшіруді оңтайландыру үшін арнайы инвертацияланған дәлелдер тәртібі бар {{tl|unsigned2}} үлгісін қолдануға болады (қатысушы атының алдына | белгішесін қойсаңыз болғаны): {|class=wide cellpadding=5 border=1 !Қою үлгісі !Нәтиже |- |<code><nowiki>{{unsigned2|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15|Әлдекім}}</nowiki></code> |{{unsigned2|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15|Әлдекім}} |} == Қолтаңбаның көмекші пішіндері == Тек аты мен күнінен мағлұмат беретін қолтаңбаның екі көмекші пішіні белгілі. Олар кәдімгі қолтаңбаны алмастырмауы қажет. {|class=wide cellpadding=3 border=1 !Сіз нені тересіз !Не сақталады !Бұл қалай көрінеді |- |<code><nowiki>~~~</nowiki></code> |<code><nowiki>[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]]</nowiki></code> |[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] |- |<code><nowiki>~~~~</nowiki></code> |<code><nowiki>[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] 18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT)</nowiki></code> |[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] 18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT) |- |<code><nowiki>~~~~~</nowiki></code> |<code>18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT)</code> |18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT) |} <br> {{Уикипедияның ережелері}} [[Санат:Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар|{{PAGENAME}}]] awdkrkxdiagslowm5b599ppcwenss9v 3688855 3688854 2026-10-30T11:43:10Z Шардара 2026 187453 /* Қолтаңбаның сыртқы көрінісі */ 3688855 wikitext text/x-wiki {{ереже}} {{бір сөзбен айтқанда|Талқылау бетіне қолыңызды қойыңыз, қолтаңбаңыз қарапайым әрі ықшам болсын.}} {{shortcut|УП:ҚОЛ}} Талқылау беттерінде хабарламаларыңыздың (мақалада емес) соңына '''қолтаңба қою''' арқылы сіз талқылауды бастауға жәрдемдесесіз. Осылайша сіз басқа қатысушылардың пікірталас мазмұнын жіті түсінуін оңтайландырып, қажет жағдайда сізбен [[Арнайы:MyTalk|жеке талқылау бетіңіз]] арқылы байланысу мүмкіндігін тудырасыз. Тек қана талқылау беттері мен [[УП:Ф|форумдарда]] ғана қолтаңба қойыңыз. Талқылау беттерінің өңдеу терезесінде әдетте төменгідей хабарландыру тұрады: <div id="Қолтаңба" class="plainlinks metadata" style="margin: 0 0 1em; padding: .5em 1em; vertical-align: middle; border: solid #aaaaaa 1px">Бұл '''[[Уикипедия:Талқылау беттері|талқылау беті]]''', сондықтан хабарламаңыздың соңына '''[[УП:ҚОЛ|қолтаңбаңызды]]''' қою үшін (<charinsert>~~~~</charinsert>) дегенді теріңіз немесе өңдеу құралдарындағы қолтаңба белгішесін [[Сурет:Insert-signature.png|link=УП:ҚОЛ]] басыңыз.</div> == Қолтаңба баптаулары == Қатысушылар тіркелу арқылы өз қолтаңбаларын жекелендіруге мүмкіндік алады. Ол үшін [[special:preferences#mw-htmlform-signature|баптаулардағы]] «{{int:yournick}}» алаңына өзгертулер енгізу қажет. === Жеке уики-белгі === Қолтаңбаңыз күрделірек болсын десеңіз төмендегі «''Қолтаңбаны уикимәтін ретінде қарастыру''» деген қанат белгісін қойыңыз, ал «лақап ат» алаңына қолтаңба орнына өзіңізге қажет уики-мәтінді теріңіз. {|class=wide cellpadding=5 border=1 !«Лақап ат» алаңы (белгіленген қанат белгісі болған жағдайда) !Нәтиже |- | <code><nowiki>[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] / [[Қатысушы талқылауы:Әлдекім|талқылауы]]</nowiki></code> | [[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] / [[Қатысушы талқылауы:Әлдекім|талқылауы]] |} Еске салу: бұл жағдайда «лақап ат» алаңында жеке қатысушы бетіне немесе қатысушы талқылауына сілтейтін кем дегенде бір сілтеме болуы шарт. == Қолтаңба жайында еске салу == «Бетті сақта» батырмасын басқан уақытта қолтаңба қойылмаған жағдайда қолтаңба қоюды еске салатын төмендегідей хабарлама шығады: {{МедиаУики:Abusefilter-warning-unsigned}} == Қолтаңба қойылмаған хабарламаларды безендіру == Қолтаңба қойылмаған хабарламаға кез келген қатысушы <code style="white-space:nowrap"><nowiki>{{subst:unsigned|аты немесе IP|күні}}</nowiki></code> түріндегі {{tl|unsigned}} арнайы үлгісін үстей алады. Мысалы {|class=wide cellpadding=5 border=1 !Қою үлгісі !Нәтиже |- | <code><nowiki>{{unsignedIP|88.88.88.88}}</nowiki></code> | {{unsignedIP|88.88.88.88}} |- | <code><nowiki>{{unsigned|Әлдекім}}</nowiki></code> | {{unsigned|Әлдекім}} |- | <code><nowiki>{{unsigned|Әлдекім|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15}}</nowiki> | {{unsigned|Әлдекім|18:40, 10 2011 ж. желтоқсанның 15}} |} Бетті өңдеу тарихынан қолтаңбаның қойылған күні мен уақытын көшіріп алуға болады. Егер сіз баптаулардағы сағаттық белдеуді нұсқаған болсаңыз, өңдеулер тарихында жергілікті уақыт көрсетілетінін ұмытпаңыз және үлгі үшін оны UTC бойынша түзету қажет. Сондай-ақ мерзімі мен қатысушыны өңдеулер тарихынан көшіруді оңтайландыру үшін арнайы инвертацияланған дәлелдер тәртібі бар {{tl|unsigned2}} үлгісін қолдануға болады (қатысушы атының алдына | белгішесін қойсаңыз болғаны): {|class=wide cellpadding=5 border=1 !Қою үлгісі !Нәтиже |- |<code><nowiki>{{unsigned2|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15|Әлдекім}}</nowiki></code> |{{unsigned2|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15|Әлдекім}} |} == Қолтаңбаның көмекші пішіндері == Тек аты мен күнінен мағлұмат беретін қолтаңбаның екі көмекші пішіні белгілі. Олар кәдімгі қолтаңбаны алмастырмауы қажет. {|class=wide cellpadding=3 border=1 !Сіз нені тересіз !Не сақталады !Бұл қалай көрінеді |- |<code><nowiki>~~~</nowiki></code> |<code><nowiki>[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]]</nowiki></code> |[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] |- |<code><nowiki>~~~~</nowiki></code> |<code><nowiki>[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] 18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT)</nowiki></code> |[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] 18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT) |- |<code><nowiki>~~~~~</nowiki></code> |<code>18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT)</code> |18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT) |} <br> {{Уикипедияның ережелері}} [[Санат:Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар|{{PAGENAME}}]] 0lgojxa4r8isx5ilnwdnb3wfdom87pg 3688856 3688855 2026-10-30T11:43:38Z Шардара 2026 187453 /* Қолтаңба баптаулары */ 3688856 wikitext text/x-wiki {{ереже}} {{бір сөзбен айтқанда|Талқылау бетіне қолыңызды қойыңыз, қолтаңбаңыз қарапайым әрі ықшам болсын.}} {{shortcut|УП:ҚОЛ}} Талқылау беттерінде хабарламаларыңыздың (мақалада емес) соңына '''қолтаңба қою''' арқылы сіз талқылауды бастауға жәрдемдесесіз. Осылайша сіз басқа қатысушылардың пікірталас мазмұнын жіті түсінуін оңтайландырып, қажет жағдайда сізбен [[Арнайы:MyTalk|жеке талқылау бетіңіз]] арқылы байланысу мүмкіндігін тудырасыз. Тек қана талқылау беттері мен [[УП:Ф|форумдарда]] ғана қолтаңба қойыңыз. Талқылау беттерінің өңдеу терезесінде әдетте төменгідей хабарландыру тұрады: <div id="Қолтаңба" class="plainlinks metadata" style="margin: 0 0 1em; padding: .5em 1em; vertical-align: middle; border: solid #aaaaaa 1px">Бұл '''[[Уикипедия:Талқылау беттері|талқылау беті]]''', сондықтан хабарламаңыздың соңына '''[[УП:ҚОЛ|қолтаңбаңызды]]''' қою үшін (<charinsert>~~~~</charinsert>) дегенді теріңіз немесе өңдеу құралдарындағы қолтаңба белгішесін [[Сурет:Insert-signature.png|link=УП:ҚОЛ]] басыңыз.</div> == Қолтаңба жайында еске салу == «Бетті сақта» батырмасын басқан уақытта қолтаңба қойылмаған жағдайда қолтаңба қоюды еске салатын төмендегідей хабарлама шығады: {{МедиаУики:Abusefilter-warning-unsigned}} == Қолтаңба қойылмаған хабарламаларды безендіру == Қолтаңба қойылмаған хабарламаға кез келген қатысушы <code style="white-space:nowrap"><nowiki>{{subst:unsigned|аты немесе IP|күні}}</nowiki></code> түріндегі {{tl|unsigned}} арнайы үлгісін үстей алады. Мысалы {|class=wide cellpadding=5 border=1 !Қою үлгісі !Нәтиже |- | <code><nowiki>{{unsignedIP|88.88.88.88}}</nowiki></code> | {{unsignedIP|88.88.88.88}} |- | <code><nowiki>{{unsigned|Әлдекім}}</nowiki></code> | {{unsigned|Әлдекім}} |- | <code><nowiki>{{unsigned|Әлдекім|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15}}</nowiki> | {{unsigned|Әлдекім|18:40, 10 2011 ж. желтоқсанның 15}} |} Бетті өңдеу тарихынан қолтаңбаның қойылған күні мен уақытын көшіріп алуға болады. Егер сіз баптаулардағы сағаттық белдеуді нұсқаған болсаңыз, өңдеулер тарихында жергілікті уақыт көрсетілетінін ұмытпаңыз және үлгі үшін оны UTC бойынша түзету қажет. Сондай-ақ мерзімі мен қатысушыны өңдеулер тарихынан көшіруді оңтайландыру үшін арнайы инвертацияланған дәлелдер тәртібі бар {{tl|unsigned2}} үлгісін қолдануға болады (қатысушы атының алдына | белгішесін қойсаңыз болғаны): {|class=wide cellpadding=5 border=1 !Қою үлгісі !Нәтиже |- |<code><nowiki>{{unsigned2|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15|Әлдекім}}</nowiki></code> |{{unsigned2|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15|Әлдекім}} |} == Қолтаңбаның көмекші пішіндері == Тек аты мен күнінен мағлұмат беретін қолтаңбаның екі көмекші пішіні белгілі. Олар кәдімгі қолтаңбаны алмастырмауы қажет. {|class=wide cellpadding=3 border=1 !Сіз нені тересіз !Не сақталады !Бұл қалай көрінеді |- |<code><nowiki>~~~</nowiki></code> |<code><nowiki>[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]]</nowiki></code> |[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] |- |<code><nowiki>~~~~</nowiki></code> |<code><nowiki>[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] 18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT)</nowiki></code> |[[Қатысушы:Әлдекім|Әлдекім]] 18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT) |- |<code><nowiki>~~~~~</nowiki></code> |<code>18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT)</code> |18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15 (ALMT) |} <br> {{Уикипедияның ережелері}} [[Санат:Уикипедия:Ережелер мен нұсқаулар|{{PAGENAME}}]] swzbf8f1jmjj14hjdovzawk26d4jvwi 3688858 3688856 2026-10-30T11:44:24Z Шардара 2026 187453 /* Қолтаңбаның көмекші пішіндері */ 3688858 wikitext text/x-wiki {{ереже}} {{бір сөзбен айтқанда|Талқылау бетіне қолыңызды қойыңыз, қолтаңбаңыз қарапайым әрі ықшам болсын.}} {{shortcut|УП:ҚОЛ}} Талқылау беттерінде хабарламаларыңыздың (мақалада емес) соңына '''қолтаңба қою''' арқылы сіз талқылауды бастауға жәрдемдесесіз. Осылайша сіз басқа қатысушылардың пікірталас мазмұнын жіті түсінуін оңтайландырып, қажет жағдайда сізбен [[Арнайы:MyTalk|жеке талқылау бетіңіз]] арқылы байланысу мүмкіндігін тудырасыз. Тек қана талқылау беттері мен [[УП:Ф|форумдарда]] ғана қолтаңба қойыңыз. Талқылау беттерінің өңдеу терезесінде әдетте төменгідей хабарландыру тұрады: <div id="Қолтаңба" class="plainlinks metadata" style="margin: 0 0 1em; padding: .5em 1em; vertical-align: middle; border: solid #aaaaaa 1px">Бұл '''[[Уикипедия:Талқылау беттері|талқылау беті]]''', сондықтан хабарламаңыздың соңына '''[[УП:ҚОЛ|қолтаңбаңызды]]''' қою үшін (<charinsert>~~~~</charinsert>) дегенді теріңіз немесе өңдеу құралдарындағы қолтаңба белгішесін [[Сурет:Insert-signature.png|link=УП:ҚОЛ]] басыңыз.</div> == Қолтаңба жайында еске салу == «Бетті сақта» батырмасын басқан уақытта қолтаңба қойылмаған жағдайда қолтаңба қоюды еске салатын төмендегідей хабарлама шығады: {{МедиаУики:Abusefilter-warning-unsigned}} == Қолтаңба қойылмаған хабарламаларды безендіру == Қолтаңба қойылмаған хабарламаға кез келген қатысушы <code style="white-space:nowrap"><nowiki>{{subst:unsigned|аты немесе IP|күні}}</nowiki></code> түріндегі {{tl|unsigned}} арнайы үлгісін үстей алады. Мысалы {|class=wide cellpadding=5 border=1 !Қою үлгісі !Нәтиже |- | <code><nowiki>{{unsignedIP|88.88.88.88}}</nowiki></code> | {{unsignedIP|88.88.88.88}} |- | <code><nowiki>{{unsigned|Әлдекім}}</nowiki></code> | {{unsigned|Әлдекім}} |- | <code><nowiki>{{unsigned|Әлдекім|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15}}</nowiki> | {{unsigned|Әлдекім|18:40, 10 2011 ж. желтоқсанның 15}} |} Бетті өңдеу тарихынан қолтаңбаның қойылған күні мен уақытын көшіріп алуға болады. Егер сіз баптаулардағы сағаттық белдеуді нұсқаған болсаңыз, өңдеулер тарихында жергілікті уақыт көрсетілетінін ұмытпаңыз және үлгі үшін оны UTC бойынша түзету қажет. Сондай-ақ мерзімі мен қатысушыны өңдеулер тарихынан көшіруді оңтайландыру үшін арнайы инвертацияланған дәлелдер тәртібі бар {{tl|unsigned2}} үлгісін қолдануға болады (қатысушы атының алдына | белгішесін қойсаңыз болғаны): {|class=wide cellpadding=5 border=1 !Қою үлгісі !Нәтиже |- |<code><nowiki>{{unsigned2|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15|Әлдекім}}</nowiki></code> |{{unsigned2|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15|Әлдекім}} |} rq3ya7eluyt6z427qgyn2566hqt7gjj 3688860 3688858 2026-10-30T11:44:41Z Шардара 2026 187453 /* Қолтаңба жайында еске салу */ 3688860 wikitext text/x-wiki {{ереже}} {{бір сөзбен айтқанда|Талқылау бетіне қолыңызды қойыңыз, қолтаңбаңыз қарапайым әрі ықшам болсын.}} {{shortcut|УП:ҚОЛ}} Талқылау беттерінде хабарламаларыңыздың (мақалада емес) соңына '''қолтаңба қою''' арқылы сіз талқылауды бастауға жәрдемдесесіз. Осылайша сіз басқа қатысушылардың пікірталас мазмұнын жіті түсінуін оңтайландырып, қажет жағдайда сізбен [[Арнайы:MyTalk|жеке талқылау бетіңіз]] арқылы байланысу мүмкіндігін тудырасыз. Тек қана талқылау беттері мен [[УП:Ф|форумдарда]] ғана қолтаңба қойыңыз. Талқылау беттерінің өңдеу терезесінде әдетте төменгідей хабарландыру тұрады: <div id="Қолтаңба" class="plainlinks metadata" style="margin: 0 0 1em; padding: .5em 1em; vertical-align: middle; border: solid #aaaaaa 1px">Бұл '''[[Уикипедия:Талқылау беттері|талқылау беті]]''', сондықтан хабарламаңыздың соңына '''[[УП:ҚОЛ|қолтаңбаңызды]]''' қою үшін (<charinsert>~~~~</charinsert>) дегенді теріңіз немесе өңдеу құралдарындағы қолтаңба белгішесін [[Сурет:Insert-signature.png|link=УП:ҚОЛ]] басыңыз.</div> == Қолтаңба қойылмаған хабарламаларды безендіру == Қолтаңба қойылмаған хабарламаға кез келген қатысушы <code style="white-space:nowrap"><nowiki>{{subst:unsigned|аты немесе IP|күні}}</nowiki></code> түріндегі {{tl|unsigned}} арнайы үлгісін үстей алады. Мысалы {|class=wide cellpadding=5 border=1 !Қою үлгісі !Нәтиже |- | <code><nowiki>{{unsignedIP|88.88.88.88}}</nowiki></code> | {{unsignedIP|88.88.88.88}} |- | <code><nowiki>{{unsigned|Әлдекім}}</nowiki></code> | {{unsigned|Әлдекім}} |- | <code><nowiki>{{unsigned|Әлдекім|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15}}</nowiki> | {{unsigned|Әлдекім|18:40, 10 2011 ж. желтоқсанның 15}} |} Бетті өңдеу тарихынан қолтаңбаның қойылған күні мен уақытын көшіріп алуға болады. Егер сіз баптаулардағы сағаттық белдеуді нұсқаған болсаңыз, өңдеулер тарихында жергілікті уақыт көрсетілетінін ұмытпаңыз және үлгі үшін оны UTC бойынша түзету қажет. Сондай-ақ мерзімі мен қатысушыны өңдеулер тарихынан көшіруді оңтайландыру үшін арнайы инвертацияланған дәлелдер тәртібі бар {{tl|unsigned2}} үлгісін қолдануға болады (қатысушы атының алдына | белгішесін қойсаңыз болғаны): {|class=wide cellpadding=5 border=1 !Қою үлгісі !Нәтиже |- |<code><nowiki>{{unsigned2|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15|Әлдекім}}</nowiki></code> |{{unsigned2|18:40, 2011 ж. желтоқсанның 15|Әлдекім}} |} kxwtnsyxk9vqst0acm654j29ov45lea 3688861 3688860 2026-10-30T11:45:26Z Шардара 2026 187453 /* Қолтаңба қойылмаған хабарламаларды безендіру */ 3688861 wikitext text/x-wiki {{ереже}} {{бір сөзбен айтқанда|Талқылау бетіне қолыңызды қойыңыз, қолтаңбаңыз қарапайым әрі ықшам болсын.}} {{shortcut|УП:ҚОЛ}} Талқылау беттерінде хабарламаларыңыздың (мақалада емес) соңына '''қолтаңба қою''' арқылы сіз талқылауды бастауға жәрдемдесесіз. Осылайша сіз басқа қатысушылардың пікірталас мазмұнын жіті түсінуін оңтайландырып, қажет жағдайда сізбен [[Арнайы:MyTalk|жеке талқылау бетіңіз]] арқылы байланысу мүмкіндігін тудырасыз. Тек қана талқылау беттері мен [[УП:Ф|форумдарда]] ғана қолтаңба қойыңыз. Талқылау беттерінің өңдеу терезесінде әдетте төменгідей хабарландыру тұрады: <div id="Қолтаңба" class="plainlinks metadata" style="margin: 0 0 1em; padding: .5em 1em; vertical-align: middle; border: solid #aaaaaa 1px">Бұл '''[[Уикипедия:Талқылау беттері|талқылау беті]]''', сондықтан хабарламаңыздың соңына '''[[УП:ҚОЛ|қолтаңбаңызды]]''' қою үшін (<charinsert>~~~~</charinsert>) дегенді теріңіз немесе өңдеу құралдарындағы қолтаңба белгішесін [[Сурет:Insert-signature.png|link=УП:ҚОЛ]] басыңыз.</div> dk0iyffa6zu4t7a38rq0557e98o2m8m Орыс тілі 0 10858 3688869 3611532 2026-10-30T11:57:02Z Til ortalygy 187778 Аффриката - дегеніміз екі элементтің қосындысынан құралғанымен, айтылуы жағынан біртұтас дыбыс болып саналады. 3688869 wikitext text/x-wiki {{Тілдер |түсі = Үнді-Еуропа |аты = Орыс тілі |өз атауы = русский язык |айтылуы = [ˈrùskʲɪi̯ jɪˈzɨ̀kʰ] |елдер = [[Ресей]], [[Посткеңестік кеңістік]] елдері, [[Израиль]], [[Моңғолия]], [[Финляндия]], [[Шығыс Еуропа]] елдері, [[Германия]], [[Аустрия]], [[Франция]], [[АҚШ]] |аймақтар = [[Оңтүстік Осетия]], [[Абхазия]], [[Днестр бойы]]; [[АҚШ]]-тың, [[Канада]]ның, [[Қытай]]дың, [[Аустралия]]ның, [[Шпицберген]]нің мегаполистері. |ресми тіл = {{Hidden begin|title=Елдер:|titlestyle=left}} {{байрақ|Ресей}}<ref>[http://constitution.kremlin.ru/#article-68-1 Статья 68, пункты 1 и 2 Конституции РФ]</ref><br /> {{байрақ|Беларусь}}<ref>[https://archive.is/20121129053424/www.president.gov.by/press19329.html%23doc Статья 17 Конституции Беларуси]</ref><br /> {{байрақ|Қазақстан}}<ref>[http://www.constitution.kz/razdel1/ Статья 7, пункт 2 Конституции Казахстана]</ref><br /> {{байрақ|Қырғызстан}}<ref>[http://www.kenesh.kg/RU/Articles/42-Konstituciya_Kyrgyzskoj_Respubliki.aspx Статья 10, пункт 2 Конституции Киргизии]</ref><br /> {{байрақ|Тәжікстан}}<ref name="lenta.ru/news/2011/06/09">[http://lenta.ru/news/2011/06/09/russian/ В Таджикистане русскому языку вернули прежний статус]</ref><br /> {{flagcountry|South Ossetia}} <br /><small>(жартылай мойындалған мемлекет)</small><br /> {{байрақ|Абхазия}} <br /><small>(жартылай мойындалған мемлекет)</small><br /> {{flagcountry|Transnistria}} <br /><small>(мойындалмаған мемлекет)</small><br /> ''{{байрақ|Молдова}}:''<br /> * {{байрақ|Ғағауызстан}} * Днестр бойы АТО<ref>Молдавияның орталық билігімен басқарылмайды</ref> ''{{байрақ|Румыния}}:'' * [[Сурет:Actual Tulcea county CoA.png|15px]] ''[[Тулча]]'' ** Каракалиу коммунасы ** Слава Черкеза коммунасы ** Сарикёй коммунасы ** Журиловка коммунасы ** К. А. Росетти коммунасы ** Кришан коммунасы * [[Сурет:Actual Constanta county CoA.png|15px]] ''[[Констанца]]'' ** Гиндерешть коммунасы * [[Сурет:Actual Suceava county CoA.png|15px]] ''[[Сучава]]'' ** Мушеница коммунасы ''{{байрақ|Украина}}:''<ref>[http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 Закон Украины «Об основах государственной языковой политики», статья 7, пункт 2]</ref> * [[Сурет:Flag of Dnipropetrovsk Oblast.svg|border|22px]] [[Днепропетровск облысы]] * [[Сурет:Flag of Donetsk Oblast.svg|border|22px]] [[Донецк облысы]] * [[Сурет:Flag of Zaporizhia Oblast.svg|border|22px]] [[Запорожье облысы]] * [[Сурет:Flag of Luhansk Oblast.png|border|22px]] [[Луганск облысы]] * [[Сурет:Flag of Mykolaiv Oblast.svg|border|22px]] [[Николаев облысы]] * [[Сурет:Flag of Odesa Oblast.svg|border|22px]] [[Одесса облысы]] * [[Сурет:Flag of Kharkiv Oblast.svg|border|22px]] [[Харьков облысы]] * [[Сурет:Flag of Kherson Oblast.svg|border|22px]] [[Херсон облысы]] * [[Сурет:Flag of Sevastopol.svg|border|22px]] [[Севастополь]]<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/1384150-gorodskoj-sovet-sevastopolya-prisvoil-russkomu-yazyku-status-regionalnogo Городской совет Севастополя присвоил русскому языку статус регионального]&nbsp;— «Корреспондент», 16 тамыз 2012 ж.</ref> * [[Сурет:Flag of Crimea.svg|border|22px]] ''[[Қырым Автономиялы республикасы|Қырым АР]]:'' ** [[Сурет:Flag of Yalta.png|border|15px]] [[Ялта]]<ref>[http://news.liga.net/news/politics/719465-v_yalte_russkiy_yazyk_stal_regionalnym.htm В Ялте русский язык стал региональным]</ref> * [[Сурет:Flag of Crimea.svg|border|22px]] [[Қырым Автономиялы республикасы|Қырым АР]] <small>(кейбір ресми функциялар)</small><ref>[http://www.rada.crimea.ua/bases-of-activity/konstituciya-ARK/glava03#3_ Конституция Автономной Республики Крым, глава 3]</ref> {{Hidden end}} {{Hidden begin|title=Халықаралық ұйымдар:|titlestyle=left}} {{байрақ|БҰҰ}}<br /><small>(алты жұмыс тілдерінің бірі)</small><br /> {{flagcountry|CIS}}<br /> [[Сурет:ЕврАзЭС.png|22px|border|Еуразиялық Экономикалық Қауымдастығы]] [[Еуразиялық Экономикалық Қауымдастығы|ЕЭҚ]]<br /> [[Сурет:Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg|22px|border|Ұжымдық қауіпсіздік келісімі]] [[Ұжымдық қауіпсіздік келісімі|ОДКБ]]<br /> [[Сурет:SCO logo.svg|22px|Шанхай ынтымақтастық ұйымы]] [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы|ШЫҰ]]<br /> [[Сурет:Secretariat of the Antarctic Treaty.gif|22px|Антарктида жайлы келісім секретариаты]] [[Антарктида жайлы келісім секретариаты|АКС]]<br /> [[Сурет:OSCE logo-ru.svg|border|22px]] [[ЕҚЫҰ]]<br /> [[Сурет:ISO english logo.svg|border|22px]] [[Халықаралық Стандарттау Мекемесі|ХСМ]]<br /> [[Сурет:International Criminal Court logo.svg|22px]] [[Халықаралық қылмыстық сот|ХҚС]]<br /> [[ГУАМ]]<ref>[http://guam-organization.org/node/449 Устав Организации за демократию и экономическое развитие&nbsp;— ГУАМ]</ref><br /> [[Одақтас мемлекет]] {{Hidden end}} |реттейтін мекеме = [[Орыс тілінің институты]] |сөйлеушілер саны = '''[[Ана тілі]]:'''<br />161,7 млн адам<br />(2013)<br /><br />'''[[Екінші тіл]]:'''<br />110,0 млн адам<br />(2009)<br /><br />'''Жалпы саны:'''<br />254,0 млн адам<br />(2009) |рейтинг = Ана тілі: '''8''' (2009)<br />Жалпы саны: '''5''' (2009) |күйі = |жойылды = |санаты = [[Еуразия тілдері]] |классификация = [[Үнді-Еуропа тілдері|Үнді-Еуропа әулеті]] :[[Балтық-славян тілдері|Балтық-славян тармағы]] ::[[Славян тілдері|Славян тобы]] :::[[Шығыс славян тілдері|Шығыс славян топ тармағы]] <br />[[Туыстас тілдер]]: [[Украин тілі|украинша]], [[Беларусь тілі|беларусь]] |жазу = [[кириллица]] ([[орыс әліпбиі]]) |ISO1 = ru |ISO2 = rus |ISO3 = rus |Сурет=Ruština ve světě.svg|сурет=Idioma ruso.PNG}} '''Орыс тілі ''' (өз атауы — ''русский язык'') — [[орыс]] халқының ана тілі. Үнді-еуропа тілдерінің шығыс-славян тілдері тобына жатады. Орыс тілін зерттейтін ғылым [[русистика]] деп аталады. == Әліпбиі == {{Толық мақала|Орыс әліпбиі}} {| style="font-family:Microsoft Sans Serif; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#white; text-align:center" | style="width:3em"| А а | style="width:3em"| Б б | style="width:3em"| В в | style="width:3em"| Г г | style="width:3em"| Д д | style="width:3em"| Е е | style="width:3em"| Ё ё |- | Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Л л | М м |- | Н н | О о | П п | Р р | С с | Т т | У у |- | Ф ф | Х х | Ц ц | Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ |- | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я | | |} Жалпы Қазақ кирил әліпбиінде бар әріптермен дыбыстары сәйкес келеді. Санаулы кейбіреулерінен басқа. Ж әрпі этаж сөзіндегі ж тәрізді дыбысталады және ХФӘ бойынша [ʒ] әріпімен белгіленеді. Қазақша Ж немесе [[Ағылшын тілі|Ағылшын]] және басқа да тілдердегі сөздердің дыбысын жеткізу үшін "ДЖ" аффрикатасын қолданады (Джинсы, Джип және т.б.), Ы ұзын ЫЫЙ (/ɨ/) деген дыбыс береді. == Дереккөздер == <references/> {{Суретсіз мақала}} {{Славян тілдері}} [[Санат:Шығыс славян тілдері]] [[Санат:Орыс тілі]] [[Санат:Ресей тілдері]] [[Санат:Әзербайжан тілдері]] 0vex49qidisdu9gglas973zgdgqfbgb Маскүнемдік 0 16053 3688503 3445008 2026-10-29T17:54:45Z 1nter pares 146705 3688503 wikitext text/x-wiki {{Медициналық жағдай | атауы = Маскүнемдік | басқа атаулары = араққұмарлық,<ref name="sozdikqor" /> араққорлық, алкоголизм<ref>{{Cite web|url= https://med-kz.ucoz.com/publ/dariger_maqalalary/araqqorlyq_alkogolizm/2-1-0-1145 |title= АРАҚҚОРЛЫҚ (АЛКОГОЛИЗМ) |lang= kk |work= med-kz.ucoz.com |author= Бәйділдаев, Ақылбек |date= 2015-02-06 |accessdate= 2024-05-27}}</ref> | сурет = A wife asking her drunkard husband to hand over a bottle Wellcome L0067935.jpg | сурет атауы = Отбасыдағы маскүнемдіктің салдарын бейнелейтін француз постері, шамамен 1915 жыл:<br>«Әй! Арақ-шараптан қашан құтылатын болдық?» | сурет ені = | сала = [[психиатрия]], [[клиникалық психология]], [[токсикология]] | симптомдар = Ұзақ уақыт бойы көп мөлшерде [[алкоголь]] ішу; ішімдікті азайту, не тоқтату көп уақытты қажет етеді, не мүмкін емес болады<ref name="dsm5">{{Cite web|url= http://pubs.niaaa.nih.gov/publications/dsmfactsheet/dsmfact.htm |title= Alcohol Use Disorder: A Comparison Between DSM–IV and DSM–5 |lang= en |work= pubs.niaaa.nih.gov |accessdate= 2024-05-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150518080640/http://pubs.niaaa.nih.gov/publications/dsmfactsheet/dsmfact.htm |date= 2015-05-18}}</ref> | асқынулар = [[психикалық ауытқу]], [[маскүнемдік еліру]], [[Гайе — Вернике синдромы]], [[тыныс алу аритмиясы]], [[бауыр циррозы]], [[қатерлі ісік]], [[фетальді алкогольді синдром]], [[өзін-өзі өлтіру]]<ref>{{Cite web|url= http://www.niaaa.nih.gov/alcohol-health/fetal-alcohol-exposure |title= Fetal Alcohol Exposure |lang= en |work= niaaa.nih.gov |date= 2011-09-14 |accessdate= 2024-05-27}}</ref><ref name="diagnostics">{{кітап|сілтеме= https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/490 |тақырыбы= Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5 |орны= [[Вашингтон]] |баспасы= American Psychiatric Association |жыл= 2013 |беттері= [https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/490 490–97] |isbn= 978-0-89042-554-1}}</ref><ref name="effects">{{Cite web|url= http://www.niaaa.nih.gov/alcohol-health/alcohols-effects-body |title= Alcohol's Effects on the Body |lang= en |work= niaaa.nih.gov |date= 2011-09-14 |accessdate= 2024-05-27}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150603230352/http://www.niaaa.nih.gov/alcohol-health/alcohols-effects-body |date= 2015-06-03}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5340592 |title= A meta-analysis of acute use of alcohol and the risk of suicide attempt |lang= en |work= ncbi.nlm.nih.gov |author= Borges G, Bagge CL, Cherpitel CJ, Conner KR, Orozco R, Rossow I |accessdate= 2024-05-27 |publisher= Psychological Medicine}}. '''47''' (5): 949–957. doi:[https://doi.org/10.1017%2FS0033291716002841 10.1017/S0033291716002841]. PMC [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5340592 5340592]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27928972 27928972].</ref> | басталуы = | ұзақтығы = ұзақ мерзімді<ref name="dsm5" /> | түрлер = | себеп = Экологиялық және генетикалық факторлар<ref name="diagnostics" /> | қауіп = [[күйзеліс]], мазасыздық, т.б.<ref name="dsm5" /> | Médicaments = | дифференциация = | алдын алу = | емі = | медикация = | болжам = сауалнама, [[қан талдауы]] | жиілік = 380 миллион / 5.1% ересектер (2016)<ref name="appswho">{{кітап|сілтеме= https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/274603/9789241565639-eng.pdf?ua=1 |тақырыбы= Алкоголь және денсаулық жайлы жаһандық статус есебі |шынайы атауы= Global status report on alcohol and health 2018 |баспасы= [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]] |жыл= 2018 |беттері= 72, 80 |isbn= 978-92-4-156563-9}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://population.un.org/wpp/DataQuery/ |title= World Population Prospects – Population Division |lang= en |publisher= [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |accessdate= 2024-05-27}}</ref> | өлім = 3.3 миллион / 5.9%<ref>{{Cite web|url= http://www.niaaa.nih.gov/alcohol-health/overview-alcohol-consumption/alcohol-facts-and-statistics |title= Alcohol Facts and Statistics |work= niaaa.nih.gov}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20150518081638/http://www.niaaa.nih.gov/alcohol-health/overview-alcohol-consumption/alcohol-facts-and-statistics |date= 2015-05-18}}</ref> }} '''Маскүнемдік'''<ref name="sozdikqor">{{Cite web|url= https://sozdikqor.kz/soz?id=132408&a=MASK%C3%9ANEMD%C4%B0K |title= МАСКҮНЕМДІК - SOZDIKQOR.KZ |lang= kk |work= sozdikqor.kz |accessdate= 2024-05-27}}</ref> ({{lang-fa|مست}}, ''маст'') — [[Спирттер|спиртті]] ішімдіктерге салынушылық. Кейбіреулер маскүнемдікті мәселелер тудырғанына қарамастан [[алкоголь]]ді іше бергенді жалғастыру деп анықтайды. [[Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы]]ның (ДДСҰ) бағалауы бойынша 2016 жылы әлемде алкогольді тұтыну бұзылыстары бар 283 миллион адам бар.<ref name="appswho" /> Алкоголь адамда тәуелділік тудырады және ұзақ уақыт бойы алкогольді көп қолдану денсаулық пен әлеуметтік жағымсыз салдарға әкеледі. Ол барлық мүше жүйелерін зақымдауы мүмкін, бірақ әсіресе [[ми]]ға, [[жүрек]]ке, [[Бауыр (орган)|бауыр]]ға, [[ұйқы безі]]не және [[иммунды жүйе]]ге әсер етеді.<ref name="diagnostics" /><ref name="effects" /> Алкогольді көп қолдану ұйқының бұзылуына және [[деменция]], [[Гайе — Вернике синдромы]] сияқты ауыр когнитивтік мәселелерге әкелуі мүмкін. Физикалық әсерлерге [[Тыныс алу аритмиясы|аритмия]], иммундық жауаптың төмендеуі, [[бауыр циррозы]], [[қатерлі ісік]] қаупінің жоғарылауы және кенеттен тоқтатылған жағдайда ауыр тоқтату белгілері жатады.<ref name="diagnostics" /><ref name="effects" /> Бұл денсаулыққа әсер ету адамның өмір сүру ұзақтығын 10 жылға қысқартуы мүмкін.<ref>{{Cite web|url= http://www.escholarship.org/uc/item/08b9z9th |title= Recognition and management of withdrawal delirium (delirium tremens) |publisher= The New England Journal of Medicine |author= Schuckit MA}} '''371''' (22): 2109–13. doi:[https://doi.org/10.1056%2FNEJMra1407298 10.1056/NEJMra1407298]. PMID [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25427113 25427113]. S2CID [https://api.semanticscholar.org/CorpusID:205116954 205116954].</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Stub}} [[Санат:Маскүнемдік]] [[Санат:Әлеуметтік мәселелер]] odp6mbe9ll2l3qwhhhr6b2ah5767828 Сеул 0 17205 3688730 3602528 2026-10-30T09:51:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3688730 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Сеул |шынайы атауы = 서울 특별시, Seoul |сурет = {{Photomontage| |color=#ffffff | photo1a = 숭례문 2 (한국관광공사).jpg | photo2a = Yeouido sunset seen from Dongjak Bridge 20230726.jpg | photo2b = | photo2c = Myeongdong Cathedral 4.jpg | photo3a = Geunjeongjeon Seoul.jpg | photo3b = CheonggyecheonSeoul.jpg | photo4a = Seoul_at_night_(cropped).jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 270 | text = }} |жағдайы = Астана |ел = Корея Республикасы |елтаңба = Logo of Seoul, South Korea.svg |ту = Flag of Seoul.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 37|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 127|lon_min = 0|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Сеул ұлттық астаналық аймақ |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 25 ку |басшының түрi = мэр |басшысы = Пак Вон Сун |құрылған уақыты = 1394 |алғашқы дерек = б.э.б. IV ғасыр |бұрынғы атаулары = Виресон, Ханян, Хансон, Кёнсон, Кэйдзё |статус алуы = |жер аумағы = 605,25 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 38 |климаты = |ресми тілі = корей |тұрғыны = 10 063 197<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://rcps.egov.go.kr:8081/ageStat.do?command=month| title=연령별 인구현황. 서울특별시| publisher=// rcps.egov.go.kr| accessdate=2015-9-10| archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129035927/http://rcps.egov.go.kr:8081/ageStat.do?command=month| archivedate=2014-11-29| deadlink=yes}}</ref> |санақ жылы = 2015 |тығыздығы = 16 626,5 |шоғырлануы = 23 480 000<ref>{{cite web| author=| date=| url=http://demographia.com/db-worldua.pdf| title=Demographia World Urban Areas| publisher=// demographia.com| accessdate=2015-9-10}}</ref> адам (2015) |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +9:00 |DST = |телефон коды = +82-2 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Seoul |сайты = http://www.seoul.go.kr/main/index.html |сайт тілі = }} '''Сеул''' ({{lang-ko|서울}} {{IPA|[sʰʌ.ul]}}, ''Соуль'' — «астана») — [[Корея Республикасы]]ның ең үлкен қаласы және астанасы. 10 миллионнан астам адам тұрады. ==Тарихы== [[Сурет:Hauptstrasse und Palasttor in Seoul.jpg|thumb|200px|[[Кёнбоккун]] сарайы алдындағы көшев [[XIX ғасыр]]да]] [[Сурет:Traditional House.jpg|thumb|200px|Классикалық корей сәулеті]] Қаланың алғашқы аты — [[Виресон]], [[б. з. д. 370 жыл]]дан бастап [[Пэкче]] мемлекетінің астанасы болған. [[Корё]] заманында ''Хансон'' (漢城, «[[Ханган]] өзені бойындағы бекінісі») деген атпен белгілі болды. [[Чосон әулеті]] кезінде [[1394 жыл]]дан бастап ''Ханян'' (漢陽) деген атпен астанасы болды. [[Корея Жапония қол астында]] кезінде қала аумағында ''[[Кэйдзё|Кёнсон]]'' ({{lang-ja|京城}}, Кэйдзё) деген әкімшілік орталық болды, ''Сеул'' деген аты тәуелсіз Кореяда [[1946 жыл]]ы ғана нық бекітілді. ==География және климат== Сеулдің климаты [[муссонды климат|муссондық]]. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Сеул | Дерекнама = [http://www.worldweather.org/095/c00231.htm worldweather.org], [http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=47108 Ауа райы және Климат],<ref>{{cite web|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2011/11/117_98115.html|title=Temperatures in Seoul rise to record high at 25.9 degrees for Nov.|publisher=The Korean Times|accessdate=2012-01-13}}</ref> | Қаң_ор =-2.7 | Қаң_ор_ж-ш = 22 | Ақп_ор =-0.1 | Ақп_ор_ж-ш =24 | Нау_ор =5.5 | Нау_ор_ж-ш =46 | Сәу_ор =12.2 | Сәу_ор_ж-ш =77 | Мам_ор =17.4 | Мам_ор_ж-ш =102 | Мау_ор =21.9 | Мау_ор_ж-ш =133 | Шіл_ор =24.9 | Шіл_ор_ж-ш =328 | Там_ор =25.4 | Там_ор_ж-ш =348 | Қыр_ор =20.8 | Қыр_ор_ж-ш =138 | Қаз_ор =14.4 | Қаз_ор_ж-ш =49 | Қар_ор =6.8 | Қар_ор_ж-ш =53 | Жел_ор =0.2 | Жел_ор_ж-ш =25 | Жыл_ор =12.2 | Жыл_ор_ж-ш =1345 | Қаң_ор_мин =-6.1 | Қаң_ор_макс =1.6 | Ақп_ор_мин =-4.1 | Ақп_ор_макс =4.1 | Нау_ор_мин =1.1 | Нау_ор_макс =10.2 | Сәу_ор_мин =7.3 | Сәу_ор_макс =17.6 | Мам_ор_мин =12.6 | Мам_ор_макс =22.8 | Мау_ор_мин =17.8 | Мау_ор_макс =26.9 | Шіл_ор_мин =21.8 | Шіл_ор_макс =28.8 | Там_ор_мин =22.1 | Там_ор_макс =29.5 | Қыр_ор_мин =16.7 | Қыр_ор_макс =25.6 | Қаз_ор_мин =9.8 | Қаз_ор_макс =19.7 | Қар_ор_мин =2.9 | Қар_ор_макс =11.5 | Жел_ор_мин =-3.4 | Жел_ор_макс =4.2 | Жыл_ор_мин =8.2 | Жыл_ор_макс =16.9 | Қаң_а_мин =-22.0 | Қаң_а_макс =13.5 | Ақп_а_мин =-19.8 | Ақп_а_макс =18.7 | Нау_а_мин =-15.3 | Нау_а_макс =23.0 | Сәу_а_мин =-4.6 | Сәу_а_макс =29.8 | Мам_а_мин =4.6 | Мам_а_макс =32.4 | Мау_а_мин =7.0 | Мау_а_макс =37.4 | Шіл_а_мин =11.9 | Шіл_а_макс =38.4 | Там_а_мин =12.5 | Там_а_макс =38.1 | Қыр_а_мин =3.9 | Қыр_а_макс =36.0 | Қаз_а_мин =-2.6 | Қаз_а_макс =29.6 | Қар_а_мин =-11.5 | Қар_а_макс =25.9 | Жел_а_мин =-18.1 | Жел_а_макс =19.6 | Жыл_а_мин =-22.0 | Жыл_а_макс =38.4 }} ==Әкімшілік бөліну== Сеул 25 куға (구 - өзін-өзі басқару құқығына иелі муниципалды аумақтар), ал кулар ішінен 522 ''тонға'' (동 - әкімшілік аудан), 13 787 ''тхонға және'' 102 796 ''панға'' бөлінген. * [[Каннамгу (аудан)|Каннамгу]] (강남구; 江南區) * Кандонгу (강동구; 江東區) * Канбукку (강북구; 江北區) * Кансогу (강서구; 江西區) * Кванакку (관악구; 冠岳區) * Кванджингу (광진구; 廣津區) * Курогу (구로구; 九老區) * Кымчхонгу (금천구; 衿川區) * Новонгу (노원구; 蘆原區) * Тобонгу (도봉구; 道峰區) * Тондэмунгу (동대문구; 東大門區) * Тонджакку (동작구; 銅雀區) * Мапхогу (마포구; 麻浦區) * Содэмунгу (서대문구; 西大門區) * Сочхогу (서초구; 瑞草區) * Сондонгу (성동구; 城東區) * Сонбукку (성북구; 城北區) * Сонпхагу (송파구; 松坡區) * Янчхонгу (양천구; 陽川區) * Йондынпхогу (영등포구; 永登浦區) * Йонсангу (용산구; 龍山區) * Ынпхёнгу (은평구; 恩平區) * Чонногу (종로구; 鍾路區) * Чунгу (중구; 中區) * Чуннангу (중랑구; 中浪區) == Экономика == Сеул — әлемнің ірі өнеркәсіп және қаржы орталығының бірі. Мұнда шамамен 20 000 кәсіпорын орналастырған. Өнеркәсіптің басты салалары: [[сауда]], [[машина жасау]], [[телекоммуникация]]лар, [[электроника]], [[құрылыс]]. Мұнда [[Samsung Group|Samsung]], [[LG Group|LG]], [[Hyundai]], [[Kia Motors|Kia]] және [[SK Group|SK]] корпорацияларының бас бәтерлері орналасқан. Сеул елдің 0,6% аумағын алғанымен, қала Корея республикасының 21% [[ЖІӨ]] өндіреді<ref>{{cite web|url=http://www.lmg.go.kr/2006iaescsi/generalinfo/seoul.asp|title=Welcome to KTC|publisher=Lmg.go.kr|archiveurl=http://www.webcitation.org/69hVAu3Ty|archivedate=2012-08-06}}</ref>. Өндірістің негізгі салалары: [[сауда]], [[машинажасау]], [[телекоммуникации]], [[электроника]], [[құрылыс]]. ==Халық саны== {| | valign="top" | {| class="prettytable" ! style="background:#efefef;" | Жыл ! style="background:#efefef;" | Халық саны |- | 1428 || align="right" | 103 328 |- | 1660 || align="right" | 200 000 |- | 1881 || align="right" | 199 100 |- | 1890 || align="right" | 192 900 |- | 1899 || align="right" | 211 200 |- | 1902 || align="right" | 196 600 |- | 1906 || align="right" | 230 900 |- | 1910 || align="right" | 278 958 |- | 1915 || align="right" | 241 085 |- | 1920 || align="right" | 250 208 |- | 1925 || align="right" | 336 349 |- | 1930 || align="right" | 355 426 |- | 1935 || align="right" | 404 202 |- | 1940 || align="right" | 930 547 |- |} | valign="top" | {| class="prettytable" ! style="background:#efefef;" | Жыл ! style="background:#efefef;" | Халық саны |- | 1944 || align="right" | 947 630 |- | 1949 || align="right" | 1 418 025 |- | 1952 || align="right" | 648 432 |- | 1955 || align="right" | 1 574 868 |- | 1960 || align="right" | 2 445 402 |- | 1966 || align="right" | 3 793 280 |- | 1970 || align="right" | 5 433 198 |- | 1975 || align="right" | 6 889 502 |- | 1980 || align="right" | 8 364 379 |- | 1985 || align="right" | 9 639 110 |- | 1990 || align="right" | 10 612 577 |- | 1995 || align="right" | 10 231 217 |- | 2000 || align="right" | 9 895 972 |- | 2005 || align="right" | 10 349 312 |} |} === Қаржы=== Сеулде көптеген халықаралық компаниялардың да бас пәтерлері орналасқан<ref>{{cite news|url=http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2008/cities/ |title=Global : Cities |publisher=CNN }}</ref>. Халықаралық [[Citigroup]], [[Deutsche Bank]], [[HSBC]], [[Goldman Sachs]], [[JPMorgan Chase]], [[Barclays]], [[Grupo Santander]], [[UBS]], [[Credit Suisse]], [[UniCredit]], [[Société Générale]], [[Calyon]], [[BBVA]], [[Macquarie Group]], [[ING Bank]], [[State Street]] және [[Standard Chartered]] банктарының филиалдары да бар. <gallery> Сурет:Seoul sykline.jpg|Сеул бір бөлігінің көрінісі </gallery> == Карталар == * [http://dhclub.org/hanafos/map/seoul_map.jpg Сеула картасы (кор.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108015724/http://dhclub.org/hanafos/map/seoul_map.jpg |date=2011-11-08 }} * [http://newton.kias.re.kr/~hepph/public_html/03icfp/submap.jpg Сеул метросының сызбанұсқасы] * [https://web.archive.org/web/20111010121038/http://asianinfo.org/asianinfo/countries_map/map-picture/seoul.jpg Сеулдің іскер орталықтары] * [http://www.megacities.uni-koeln.de/documentation/seoul/map/Seoulmap.jpg Сеул картасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120523231547/http://www.megacities.uni-koeln.de/documentation/seoul/map/Seoulmap.jpg |date=2012-05-23 }} == Халықаралық қатынастар == {| cellpadding="10" |- style="vertical-align:top;" | === Бауырлас қалалар === Ресми сайтқа сәйкес бауырлар қалалар тізімі<ref name=autogenerated1>http://english.seoul.go.kr/gover/cooper/coo_02sis.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071210175055/http://english.seoul.go.kr/gover/cooper/coo_02sis.html |date=2007-12-10 }}</ref>: * {{TPE}} [[Тайбэй]], ([[23 наурыз]] [[1968]]) * {{TUR}} [[Анкара]], ([[23 тамыз]] [[1971]]) * {{USA}} [[Гонолулу]], ([[22 қазан]] [[1973]]) * {{USA}} [[Сан-Франциско]], ([[18 мамыр]] [[1976]]) * {{BRA}} [[Сан-Паулу]], ([[20 сәуір]] [[1977]]) * {{COL}} [[Богота]], ([[14 маусым]] [[1982]]) * {{IDN}} [[Джакарта]], ([[25 шілде]] [[1984]]) * {{JPN}} [[Токио]], ([[3 қыркүйек]] [[1988]]) * {{RUS}} [[Мәскеу]], ([[13 шілде]] [[1991]]) * {{AUS}} [[Жаңа Оңтүстік Уэльс]], ([[8 қараша]] [[1991]]) * {{FRA}} [[Париж]], ([[12 қараша]] [[1991]]) * {{MEX}} [[Мехико]], ([[5 қазан]] [[1992]]) * {{CHN}} [[Бейжің]], ([[23 қазан]] [[1993]]) * {{MNG}} [[Ұлан-Батыр]], ([[6 қазан]] [[1995]]) * {{VNM}} [[Ханой]], ([[1 мамыр]] [[1996]]) * {{POL}} [[Варшава]], [[20 маусым]] [[1996]]) * {{EGY}} [[Каир]], ([[27 сәуір]] [[1997]]) * {{KAZ}} [[Астана]], ([[6 қараша]] [[2004]]) * {{USA}} [[Вашингтон]], ([[13 наурыз]] [[2006]]) * {{GRC}} [[Афины]], ([[15 наурыз]] [[2006]]) * {{THA}} [[Бангкок]], ([[16 маусым]] [[2006]]) || || === Серіктес қалалар === Ресми сайтқа сәйкес серіктес қалалар тізімі<ref name=autogenerated1 />: * {{CAN}} [[Оттава]], ([[10 қаңтар]] [[1997]]) * {{GER}} [[Берлин]], ([[23 сәуір]] [[1997]]) * {{NLD}} [[Амстердам]], ([[15 наурыз]] [[1999]]) * {{HUN}} [[Будапешт]], ([[14 шілде]] [[2005]]) * {{TUR}} [[Стамбұл]], ([[24 тамыз]] [[2005]]) * {{UZB}} [[Ташкент]],([[30 наурыз]] [[2006]]) * {{USA}} [[Лос-Анджелес]], ([[16 қазан]] [[2006]]) * {{ITA}} [[Милан]], ([[1 ақпан]] [[2007]]) * {{BLR}} [[Минск]], ([[8 шілде]] [[2008]]) * {{CHN}} [[Шаньдун]], ([[19 шілде]] [[2008]]) * {{CHN}} [[Цзянсу]], ([[21 шілде]] [[2008]]) * {{CHN}} [[Гуандун]], ([[22 шілде]] [[2008]]) * {{CHN}} [[Чжэцзян]], ([[10 сәуір]] [[2009]]) * {{CHN}} [[Тяньцзинь]], ([[12 сәуір]] [[2009]]) |} {{S-start}} {{Succession box|title=[[Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі|Пекче астанасы]]| before=|after=[[Конджу|Унджин]]|years=б.з.д 18 ж.- б.з 475}} {{Succession box|title=[[Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі|Корея астанасы]]| before=[[Кэсон|Кайдзё]]|after=|years=}} {{Succession box|title=[[Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі|Корея Республикасының астанасы]]| before=|after=(жүктеулі)|years=1948–}} {{S-end}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі}} {{Азия елордалары}} {{Жазғы ОО астаналары}} [[Санат:Сеул]] [[Санат:Оңтүстік Кореяның миллионер қалалары]] [[Санат:Азия елордалары]] {{geo-stub}} eecndjlhbzzyxmthesmunjbspqayofh Тегеран 0 17207 3688491 3625441 2026-10-29T17:23:22Z ~2026-52058-82 186262 Алиреза Закани 3688491 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Тегеран |шынайы атауы = {{lang-fa|تهران}} |сурет = Ports Park in Tehran.jpg |жағдайы = Астана |ел = Иран |елтаңба = شعار مدينة طهران.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 150 |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 42|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 51|lon_min = 25|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 330 |аймақ картасының өлшемi = 330 |аудан картасының өлшемi = 330 |аймақ түрі = Остан |аймағы = Тегеран |кестедегі аймақ = Тегеран (остан){{!}}Тегеран |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 22 муниципалды округ |басшының түрi = Мэр<br />Төраға |басшысы = Алиреза Закани<br />Мохсен Хашеми Рафсанджани |құрылған уақыты = [[20 наурыз]] [[1794 жыл]] |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 707 (1500)<ref>{{cite web |url=http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=2213 |title=Тегеран әкімдігі |accessdate=2008-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013091932/http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=2213 |archivedate=2008-10-13 |deadlink=yes }}</ref> |биiктiктiң түрi = Абсолют биіктік |орталығының биiктігі = 1200 |климаты = |ресми тілі = парсы |тұрғыны = 8 846 782<ref name="web.archive.org">[https://web.archive.org/web/20100123182252/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan World Gazetteer: World - largest cities (per geographical entity)]</ref> |санақ жылы = 2012 |тығыздығы = 10 000 |шоғырлануы = 13 422 366 ([[Үлкен Тегеран]])<ref>{{cite web |url=http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci_en |title=Архивтағы көшірме|accessdate=2008-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070630060301/http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci_en |archivedate=2007-06-30 }}</ref> |ұлттық құрамы = [[парсылар]], <br /> әзірбайжандар, <br /> мазендерандар, <br />күрдтер, <br />[[арабтар]], <br />[[армяндар]] |конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]дар (96%), <br /> [[Христиандық|христиандар]], <br /> [[баһаи]]лар, <br /> [[Яһудилік|иудеилер]], <br /> [[Заратуштрашылдық]]тар |этнохороним = ''Техрани'' (жеке түрі), <br /> ''техраниан'' (көпше түрі) |уақыт белдеуі = +3.30 |DST = 1 |телефон коды = +98 21 |пошта индексі = |пошта индекстері = 13ххх-15ххх |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Tehran |сайты = http://www.tehran.ir/ |сайт тілі = fa |сайт тілі = en }} '''Тегеран''' ({{lang-fa|تهران}}&nbsp;— {{IPA|[tʰehˈɾɒ:n]}}, ауызша. {{IPA|[tʰehˈɾu:n]}}) — [[Иран]] елінің астанасы, [[Азия]]дағы ең үлкен қалалардың бірі.<ref>[http://worldgeo.ru/lists/?id=6&loc=asia Крупнейшие города Азии]</ref> Қала маңайы (Үлкен Тегеран) тұрғындарын қосқанда Тегеран тұрғындарының саны ресми мәлімет бойынша 13 миллион, бейресми деректерде 16 миллион деп көрсетіледі.<ref>[http://bigpicture.ru/?p=12267 Современный Тегеран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026091604/http://bigpicture.ru/?p=12267 |date=2012-10-26 }}</ref>. Әлем бойынша 21-орында.<ref>[[:ru:Список городов мира по численности населения|Список городов мира по численности населения]]</ref> Тегеран останының астанасы, мемлекеттің саяси, экономикалық, транспорттық, сауда-қаржы және [[мәдениет]] орталығы. Тегеран Иранның солтүстігіндегі [[Эльбурс]] тауының етегінде, [[Каспий]] теңізінің оңтүстік жағалауынынан 90 км қашықтықта орналасқан. Қала батыстан шығысқа қарай тау жотасы бойымен 40-50 километрге созылады. Тегеранның солтүстік ауданы (Шәмиран) теңiз деңгейiнен 2000 метр биіктікте, ал оңтүстік қала маңайы (Рей, Сұлтанабат) Кавир тасты [[шөл]]іне жақын. Тегеран Иранның автомобиль, электроника, әскери қару-жарақ, [[жеңіл өнеркәсіп]], [[қант]], [[цемент]] және [[химия]] салаларының орталығы саналады.<ref>[http://www.iran.ru/rus/neft.php Iran news] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018195956/http://www.iran.ru/rus/neft.php |date=2012-10-18 }}</ref>. Сонымен қатар қала [[жиһаз]] және [[кілем]]імен де танымал. XX ғасырда елдің басқа аймақтарынан Тегеран қаласына жаппай көшу үрдісі орын алған. Жергілікті тұрғындар парсылар болғандықтан, Тегеран халқының 98%-ы [[парсы тілі]]нде, қалған 2%-ы [[араб тілі]], [[Әзербайжан тілі]], [[армян тілі]], [[күрд тілі]]нде сөйлейді. == Этимологиясы == «Тегеран» ({{lang-fa|تهران}}) атауының шығу төркінінің бірнеше [[теория]]сы бар. Қаланың ресми сайтында атау «түп» (<big>ته</big>&nbsp;— ''тех'') және ескірген «баурай» (<big>ران</big>&nbsp;— ''ран'') сөздерінен шығады деп көрсетілген. Осылайша «Тегеран» تهران сөзін - ''техран'' - «көлбеудің табаны», яғни Тегеран&nbsp; - көлбеудің табанындағы қала деген тұсініктемені береді. Тегеран Тошал тауының оңтүстік табанында орналасқандықтан, бұл теория сенімді болып табылады.{{-1|<ref name="tehran-537">[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=537&language=en-US تاريخچه تهران]</ref>}} Басқа теория бойынша «Тегеран» өз атын Иран астанасының жанында орналасқан парфяндық Тиран қаласынан алады. Ал «Тиран» атауы «Тирдің жерi» ([[Зороастризм|зороастрлік]] мифология бойынша жауын құдайы) дегенді білдіреді. Тиранның жанында Мәһран қаласы орналасқан — «Мәһра жері» (су құдайы), қазір Тегеранның шетіндегі шағын аудан. Бұрын бұл екі қала Рей құрамына кіретін, қазір ол да Тегеран маңайындағы қала.{{-1|<ref name="tehran-537"/><ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/iran/story/2007/06/070629_oh_tehran_city.shtml تهران چگونه پایتخت شد؟]</ref>}} Үшінші теория бойынша «Тегеран» «жылы жер» деген, ал қаланың солтүстігіндегі Шәмиран ауданы, керісінше, «суық жер» деген ұғымды білдіреді. {{-1|<ref>Ahmad Kasravi, ''Kārvand-e Kasravi'', ed. Yahyā Dokā, Téhéran, 1973. pp. 273-83.</ref>}} == Тарихы == === Ежелгі Тегеран === [[Сурет:Khalvat-e-Karim Khani.jpg|left|thumb|250px|«[[Кәрім-хан]] түкпірі» («Халват-е Кәрім-хан» [[Голестан сарайы]], 1759&nbsp;г.]] [[Қазба|Қазба жұмыстары]] қазіргі Тегеран жерінде алғашқы қоныстардың б.з.б. 6-мыңжылдықта болғанын көрсетеді. Тұрғындар елдің оңтүстігіндегі сор шөлдерден қашып, Эльбурс тау бөктеріне келіп қоныстанған. Алғашында қала Иранның ең ежелгі қалаларының бірі - Реяның солтүстік-батысынан бірнеше километр қашықтықта орналасқан [[ауыл]] болған. Сол кездегі Тегеранның басты экономикасын [[ауыл шаруашылығы]] құрады, атап айтқанда [[жеміс-жидек өсіру]] кең етек алған. Тегеранның саяси орталық ретінде биіктеуі 1228 жылы [[моңғолдар]]дың Рейді қиратуымен байланысты. Ойрандалған қаланың тұрғындары [[Шыңғысхан]] тиіспеген Тегеран қаласына беттейді. Өзінің 1275 жылғы [[жазба]]ларында, Мұхаммат Зақария Қазбеней Тегеранды «маңызды саудалық қала» деп сипаттайды. Бұл кезде Тегеран әскерилер басқарған 12 ауданға бөлінген (''махала''). XIII ғасырда қалалық құрылысты, көбінесе, саздан жасалған немесе таулы жыныстың ішінен ойылған үйлер құрады. Қоныстың осындай түрлері Ирактың солтүстік аймақтарында да кездеседі. Хамдолла Мұстафи жазбаларында 1340 жылы Тегеран жергілікті Ильханид моңғол уәләйатындағы ең ірі қала [[Варамин]]ның төрт ауданының бірі болып сипатталады. Бұл ретте қайта құрылған Рей іс жүзінде Тегеран әкімшілігінің қоластына өтеді.{{-1|<ref>Hamd-Allah Mostawfi, «Nozhat al-qolub, éd. et tr. Le Strange», стр.&nbsp;53—60</ref>}} Тегеранға келген алғаш еуропалық 1404 жылдың шілдесінде [[Самарқан]]ға сапар шеккен испан [[жиһангез]]і Руй Гонсалес де Клавихо деп көрсетіледі. Ол оны үлкен қара ретінде сипаттап, сол жағында Тимуридтер [[резиденция]]сы орналасқанын, ал Рейдің қаңыраған қонысқа айналғанын атап өтеді. XV ғасыр басындағы Тегеран жоспарын [[Имамзада]] жерлеу ғибадатханаларының белігілі принциппен орналасуынан қайта құру мүмкін болды. Мысалы, Сейіт Ысмайыл Имамзадасы (Тегерандағы архитектураның ең ежелгi ескерткiшi) сол кезде қаланың оң шегінде орналасқан. Тегеранның солтүстік-батыс шеті қазіргі [[Голестан]] сарайы ауданында орналасқан. XV ғасырдан бастап, салқын ауа мен су қайнарларын іздеуден қала белсенді түрде солтүстікке қарай өсе бастайды, Тошал жотасында алғаш қалалық махаллалар пайда болады. 1553-1554 жылдар аралығында Сефевидтер әулетінің екінші билеушісі [[шах]] Тақмасап I Тегеранда Тегеран базарын және [[Зеңбірек|зеңбiрегі]] бар 114 [[Зеңбірек|мұнара]] салады ([[Құран]]дағы [[сүре]]лер саны бойынша). Сефевидтер Тегеранды өздерінің басты бекінісі ретінде таңдады. Себебі, бір жағынан, Реяда әулетін негізін салушы Сейеда Хамзаның қабыры орналасқан, ал екінші жағынан Тегеран сол кезде [[Шииттер|шиит]] босқындарының дәстүрлі баспанасы болып үлгереді (Сефевидтер Ирандағы алғашқы шиит әулеті). Оның алдында [[Шииттер|Табриз]] қаласы [[Шииттер|Осман империясы]] тарапынан басып алу қатеріне ұшыраған соң, Тақмасап астананы Табризден Газвинге ауыстырады (Тегеранның батысынан 150 км). Егер Газвин қатерге ұшыраса, Тақмасап Тегеранды өзінің резиденциясы ретінде қарастырады. Еуропалық саяхатшылар сипаттауы бойынша қарапайым қала үшін қала қабырғасы тым қалың болған. Тегеран тұрғындары саны 20 мың адамнан аспаса да, қабырға ұзындығы 8 км-ді құрап, 4,5 шаршы км аумақты алған. ''Chahar baq'' («4 бақша») атты Тегерандағы тұрақты резиденцияны Аббас II салады. Сүлеймен I бұйрығы бойынша қалада сарай салынады (''Дибанхана''). Осы аймақта 1227 жылы ауғандықтардың Иранға басқыншылығы басталар алдында, Сефевидтердің соңғы шахы осман [[сұлтан]]ы Ахмет III-ті қонақ күтеді. Нағыз қызу құрылыс Тегеранда XVIII ғасырда басталады. Сефевидтер орнына келген Зен [[Әкімшілік|әкімшілері]], қаланың әкімшілік бөлігін қарқынды түрде сала бастайды. Кәрім Хан Тегеранда сарай, гарем және мемлекеттік мекемелерге резиденция салуға бұйрық береді. Ол Тегеранға астана атағын беруге көздегенімен, алайда астаналық міндеттер [[Шираз]]ға беріледі ([[Персия]] көне астанасы). Кәрім Хан қайтыс болысымен Тегеран үшін Зендерге адал Ғафур Хан және Мұхамет Хан Қажар араларында тартыс басталады. 1786 жылдың 12 наурызында Мұхамет Хан Тегеранға кіріп астананы толығымен сол жерге көшіреді. Бұл шешімге Тегеранның [[сауда]] жолдары ортасында орналасуы және солтүстік уәләйаттарға [[Ресей империясы|Ресей Империясы]] тарапынан төнген қауіп әсер етеді. === Иран астанасы === [[Сурет:Teheran conference-1943.jpg|thumb|250px|[[Тегеран конференциясы]], [[1943 жыл]]]] Мұхамета Қажардың немере інісі Фатақ Әли-шах Тегеран құрылысына айрықша салмақты үлес қосты. Атап айтар болсақ, оның билеу кезеңінде Тегеранда [[Мәрмәр сарайы]] және [[Шах мешіті]] салынады. 1830 жылы Тегеран [[Тұрғын халық есебі|тұрғындар]] саны 150 мың адамға жетеді. Мұхамет Қажар кезінде Тегеран қала қабырғалары шегінен шығып, қаланың солтүстігінен салтанатты сарайлар салынады. Фатақ Әли-шах кезінде, 1829 жылдың 11 ақпанында, [[Тебриз]]ден орыс елшілігін таныстыруға келген [[Александр Грибоедов]] бастаған топ талқанданып, топ басшы Грибоедов сол шайқаста қаза табады. Тегеран тарихындағы ең масштабты қайта құру жұмыстары 1870 жылы Насреддин-шах билігі кезінде басталды. Ол қаладағы барлық бекініс ғимараттарын жаруға бұйрық беріп, олардың орнына жаңа қала-махаллалар пайда болады. Ескі қабырға жойылып, орнына ұзындығы 19 км дұрыс емес сегіз бұрыш пішінді қабырға тұрғызылады. 12 бай өңделген қала [[қақпа]]лары тұрған жерде, қазір қалаға беттейтін басты [[желі]]лер орналасқан. Одан басқа Насреддин-шах кезінде көптеген ғимараттарға реконструкциялық жұмыстар жүргізіліп, сумен жабдықтайтын орталықтандырылған жүйе құрылады. Оның билігінің соңғы жылдарында (1897) қала тұрғындары саны 250 мың адамнан асып, олардың көбісі қала қабырғалары сыртында өмір сүрді. [[Сурет:1979 Iranian Revolution.jpg|thumb|250px|Ирандағы Ислам революциясы, 1979 жыл]] 1925 жылы Иран тағына Риза Пақлауи отырады және 1930 жылдары қала тағы да бір жаңартуды басынан кешіреді. Риза Пақлауи бұйрығы бойынша «Насреддин қабырғалары» жойылып, ал олардың орнына кең даңғылдар салынады. Мемлекеттік және [[коммерциялық мекеме]]лерге жаңа ғимараттар салу үшін [[шах]] көптеген шетел [[сәулетші]]лерін шақырады. Солардың арасында орыс сәулетшілері де болды: Николай Марков ( «Эльбурс» мектебі), Владислав Городецкий ([[темір жол вокзалы]]) және басқалар.{{-1|<ref name="Mina Marefat">Mina Marefat, «The protagonists who shaped modern Tehran»</ref>}} [[Реконструкция]] кейін Тегеран аумағы 46 шаршы км-ді құрап, [[Фетх-Али Шах]] кезіндегі Тегеранмен салыстырғанда айтарлықтай үлкейді. 1943 жылы Тегеранда [[Гитлерге қарсы одақ|Гитлерге қарсы коалицияның]] [[Тегеран конференциясы|үш одақты державаларының үкiмет басшыларының халықаралық конференциясы өтіп]] - [[КСРО]], [[АҚШ]], [[Ұлыбритания]] [[екінші майдан]]ның ашылу мерзімін шамалап белгілейді. "Тегеран-43" кеңес [[көркем фильм]]інде Рузвельтті (АҚШ президенті) өлтіруге жіберген неміс [[Тыңшы, шпион|тыңшылар]] тобы туралы қарама-қайшы оқиға баяндалады. Конференцияда Иранның тәуелсiздiк және аймақтық бүтiндiгiнiң кепiлдiгi жарияланады. Соғыстан кейін Тегеран тұрғындары саны 1 миллион адамға жетеді. Соңғы шах Мұхамет Пақлауи кезінде ескі қаланың көптеген ежелгі құрылыстары жойылды. Шахтың пайымдауынша, қазiргi Тегеранда оларға орын болған жоқ. Бірегей бекініс ғимараттарының және сарай орындарында қазір көп қабатты үйлер немесе кең автодаңғылдар орналасқан. Тұрғын үй құрылыс ошағы басталысымен, Тегеран өзінің "ежелгі" ажарын мүлде жоғалтады. Шах жанұясымен қаланың солтүстігіне, [[Ниаваран]]ға көшеді. [[Сурет:Ex embassy US tehran.jpg|thumb|250px|Бұрынғы [[АҚШ]] елшілігінің алдындағы плакат. Астындаға көкшіл мәтін: ''Марг бар Америко''&nbsp;— «Америкаға өлiм»]] 1969 жылы Шемиран Тегеран құрамына еніп, қаланың солтүстікке қарай өрістету жұмыстары тоқтайды. Жаңа қала құрылыс доктринасы бойынша, қала батыс және шығасқа қарай кеңейтіле бастайды. Қала құрылысы Кережге қисындастыра жақындайды. Қаланың батысы мен оңтүстігінде өнеркәсiптiк аудандар салынады. Батыстаға энергетикалық дағдарысты алып келген 1970 жылдардағы [[мұнай]] бағасының күрт өсуі және қаланың ары ғарай қарқындауына жаңа талпыныс береді. Шах мұнай [[экспорт]]ынан келген жоғарғы табысты жаңа аудан салуға жұмсауға оқталды, ол аудан Пақлауи билігінін символына айналуға тиіс болған. «Шахистан» жобасы 1976 жылы дайын болып, бірақ қаражат таусылуымен іс жүзінде жүзеге аспады. 1978 жылдың 8 қыркүйегінде, Тегеранда және бүкіл Иранда шах үкіметі қарсыластарының демонстрациялары басталып, кейіннен жаппай наразылыққа ұлғасады. Осындай алғаш ауқымды наразылық қыркүйекте орын алып, полиция күшімен таратылады. Осы мезгілден бастап, жаппай ереуiлдер әсерінен Тегеран экономикасы "тоқтап қалады". Анығында, 1979 жылдың 16 қаңтарында шах шерушілерге қарсы тұра алмай, Ираннан қашуға мәжбүр болады, ал 1 ақпанда миллион тегерандықтар қуғынға ұшыраған [[имам]] [[Рухолла Хомейни]]ді (15 жыл бұрын қаладан қуылған) қарсы алады. Қалада хомейниліктер мен олардың қарсыластары арасында ұрыс-керіс басталады. 9 ақпанда, Мәһрабат [[әуежай]]ындағы техниктер жанжалы көшелердегі жойқын қақтығыстарға ұласады, қақтығыстар нәтижесінде екі күн ішінде Хомейни жақтаушылары бүкіл әкімшілік мекемелерді, күш беретiн мекемелер және [[полиция]] бөлiмшелерiн жаулап алады. Иранда 11 ақпан Революция Жеңіс күні ретінде тойланады. 1979 жылдың 4 қарашасында жауынгер жөнге салынған [[студент]]тер тобы америкалық елшілікті басып алып, елшілік жұмысшалыры тұтқында 444 күн өткізеді. Иран-ирак соғысы барысында, Тегеран 1985 жылдың мамырынан бастап ирак ракеталары Р-11 оғы астында қалды, бұл қарапайым халық арасында қомақты құрбандарға және түбегейлi қиратуларға алып келеді. Соғыс соңында, 1988 жылдың көктемінде, атқылау максимумге жетіп, 6 апта ішінде қалаға 190 [[ракета]] [[снаряд]]тары түседі. Oқ жаудыру Бағдат аумағына да жүргізіледі, бірақ атқылау қарқыны анағұрлым кем. Тегеранға батыс уәләйаттарынан босқындар қоныс аудару үрдісі орын алып, ал тегерандықтардың 30 % Иран солтүстігіне қашады.{{-1|<ref>[http://www.iranchamber.com/history/iran_iraq_war/iran_iraq_war3.php Iran Chamber Society: History of Iran: Iran-Iraq War 1980—1988]</ref>}} Соған қоса Тегеранға көрші Ауғанстаннан да босқындар көшеді ([[Ауған соғысы (1979–1989)|Ауған соғысы]] әсерінен). 1986 жылы Үлкен Тегеран қалалық [[Әкімшілік|әкімшілігі]] құрылып, ол қаланың 500 мың шаршы километрге жуық аумақты алады. Тегеран 22 қалалық ауданға бөлінді. 1990 жылдардан бастап, Тегеранның территориялық кеңейту жұмыстары іс жүзінде тоқтатылады. 2001 жылы Тегеранда [[метрополитен]] іске қосылды. 2007 жылы Милад мұнарасының құрылысы аяқталып, ол әлемдегі 4-ші ең биік және Ирандағы ең биік [[мұнара]] болады.2007 жылдың 27 маусымында, жеке тұлғаларға [[бензин]] сатып алу үшін квота енгізілу туралы [[ақпарат]] шығысымен, қалада жаппай тәртіпсіздік орын алады. Наразы [[автоәуесқойлар]] 12 [[бензин колонкасы]]н өртеп жібереді.{{-1|<ref>[http://www.1tv.ru/owa/win/ort6_main.main?p_news_title_id=104979&p_news_razdel_id=9 Возмущённые граждане сожгли несколько заправок]</ref>}} == Тұрғындары== [[Сурет:Elahiyeh.jpg|thumb|200px|Тегеран солтүстігіндегі [[Илақия]] тұрғын ауданы]] XVIII ғасырдың соныңда Тегеран Иран астанасы аталғанда, қала тұрғындары саны 100 мың адам ғана болатын. XX ғасыр бойы Тегеран тұрғындар саны қарқынды өсіп тұрды. 1956 жылы үкімет қала ішіндегі құрылыс салуды шектеу туралы бірнеше шаралар қабылдап және жанұя саясатына бірнеше өзгертулер еңгізді. 1976 жылы тұрғындар өсімі - 4%, ал 2000 жылы 1.1 % құрады. Қазіргі кезде қала шегінде 8,7 млн жуық тұрғындар тұрады,<ref name="web.archive.org">[https://web.archive.org/web/20100123182252/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan World Gazetteer: World - largest cities (per geographical entity)]</ref> ал қала маңаындағы қалашықтарды есептегенде 13 миллион адам, жақын жатқан [[серік]] қалалармен - 15 миллионнан астам. Қала тұрғындарының 60% сырттан келушіліер болғандықтан, осындай күрт өсу байқалады.{{-1|<ref name="tehran-12511">[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=12511 Tehran, Political situation]</ref>}} Тегерандағы [[маятник]]тi [[миграция]] күніне 1,5-2 миллион адам құрайды, олар көбінесе [[Кереж]]ден келішулер.{{-1|<ref>[http://www.fao.org/docrep/005/x3994f/X3994F08.htm La Foresterie Urbaine Et Periurbaine]</ref>}} {| border="0" align="center" rules="all" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; text-align: center; background-color:#FFFFFF; margin-left: auto; margin-right: auto" |+ '''Тегеран [[демография]]лық тарихы''' |----- | ! [[1891]] ! [[1922]] ! [[1932]] ! [[1956]] ! [[1966]] ! [[1980]] ! [[1986]] ! [[1991]] |----- ! style="text-align: left" | Тұрғындар | {{formatnum:160000}} | {{formatnum:210000}} | {{formatnum:249504}} | {{formatnum:1512082}} | {{formatnum:2719730}} | {{formatnum:5361335}} | {{formatnum:6042584}} | {{formatnum:6475527}} |----- ! style="text-align: left" | Тығыздық (адам/км²) | {{formatnum:6540}} | {{formatnum:8590}} | {{formatnum:10200}} | {{formatnum:15120}} | {{formatnum:9610}} | {{formatnum:9600}} | {{formatnum:8430}} | {{formatnum:8990}} |----- ! style="text-align: left" | Жылдық өсім, % | 3 | | 4 | 4,6 | 5,9 | 5,8 | 4,1 | |----- ! style="text-align: left" | Мигранттар өсімі | | | {{formatnum:3800}} | {{formatnum:1700}} | {{formatnum:24900}} | {{formatnum:25900}} | {{formatnum:47500}} | {{formatnum:35000}} |- |Colspan=9|<small>Дерек: Atlas de Téhéran et Mansour Ohadi</small> |} === Тілдер === [[Сурет:Holly Serkis (tehran).jpg|thumb|275px|Киелі [[Серкес]] Шіркеуі, Армян апостолдық шiркеуi]] Тегеран әлемдегі ең орасан зор парсытілдік қала болып табылады. Қаланың тұрғындары [[Этникалық топ|этникалық]] тұрғыдан қарағанда соншалық алуан түрлі, әр қилы тілдер мен диалекттердің араласуы, [[парсы тілі]]нің тегеран диалектінің пайда болуына әкеліп соқты. Кейіннен Иранға стандартты диалект болып кетті. Атап өткенде, тегеран ауыз-екі диалектінің кейбір ережелерін (мысалы, ұзақ /а/-ның /u/-ға ауысуы ) басқа ирандықтар белсене үлгi алған. Тегеран тұрғындарының үлкен бөлігі исфахан, йезд, шираз, еврей-тәжік диалекттерінде және дари тілінде сөйлей алады. XIX ғасырға дейін, қала тұрғындарының көпшілігн мазандарандықтар құраған, қазір олар қаланың солтүстігінде тығыз тұрып жатыр.{{-1|<ref name="tehran-12511"/>}} Таралу бойынша екінші тіл - Әзербайжан тілі.{{-1|<ref>[http://looklex.com/e.o/teheran.htm Teheran&nbsp;— LookLex Encyclopaedia]</ref>}} Сонымен, [[күрттер]], [[мазандарандар]], [[гиляндер]], [[ұлырлар]], [[белужилер]], [[түрікмендер]], [[арабтар]], [[армяндар]], [[асырлықтар]] [[қауым]]дары бар.{{-1|<ref>[http://p2.www.britannica.com/oscar/print?articleId=277286&fullArticle=true&tocId=225449 All about Oscar]</ref>}} === Діні=== Тегеран тұрғындардың басым көпшiлiгi - мұсылман-шиіттер, олар халықтың 96 %-ын құрайды. Бақайлар халықтың 2,8 %-ын құрайды, бұл шамамен 200 мың адам. Тегеранда [[Христиандық|христиандар]] да бар, оларға, Армян апостолдық шiркеуi, Орыс православиелiк шiркеуi, Асырлық шiркеулерінің [[шәкірт]]тері жатады {{-1|<ref name="cp">Eliz Sanasarian: ''Religious Minorities in Iran.'' Cambridge University Press, Cambridge 2000, ISBN 0-521-77073-4</ref>}} . Олардың саны 1979 жылғы Ислам Революциясынан кейін күрт төмендеп кетті. Тегеранда Армян апостолдық шiркеуi қауымының құрамы 120 мың адамнан тұрады. Қалада 42 армян шіркеуінің приходтары және көптеген армян мәдени орталықтары, мектептер, кітапханалар, спорт комплекстері бар. 10 мыңға жуық адам асырлық шiркеуге жатады, тағы 5 мың халдай католиктері бар, олар шығыс-сүрейлік рәсімдерді ұстанады. Қалада гүржі ортодокс қауымы, орыс православтық қауымы және бірнеше [[Інжіл|iнжiлдiк]] қауымдар бар.{{-1|<ref name="cp"/>}} [[Иудаизм|Еврей қауымына]] 16-18 мың адам кіреді. Тегеранда 18 [[синагога]] бар. Қауым қарамағында көптеген мектептер мен кітапханалар бар.{{-1|<ref name="cp"/>}} [[Зороастризм|Зороастрийлік қауымға]] 10 мың адам кіреді. [[Қауым]] оттың екi храмын қолдайды (Аташкаде).{{-1|<ref name="cp"/>}} Басқа дiни азшылықтарға [[Суннизм|сунниттер]] жатады, сикх, индуистер, буддистер, мандейлер, езидтер, [[софистер]] қауымдары да бар. == Тегеран университеті == '''Тегеран университеті''' - Иранның тұңғыш және ең ірі жоғары оқу орны әрі ғылыми-зерттеу орталығы. 1934 ж. құрылған. Тегеран Университетінің құрамында (1974) : '''әдебиет және қоғамдық ғылымдар, ауыл шаруашылығы, стоматология, әсемдік өнер, заң, медицина, фармацевтика, жаратылыстану ғылымдары, техноголия, теология, мал дәрігерлік, орман шаруашылығы, денсаулық сақтау, басқару, педогогика, экономика факультеттері, 35 ассоцияланған интернаттар, оның ішінде онкология, геофизика, денсаулық сақтау, география, экономика, психология, социология, байланыс, су ресурстары гидрологиясы және технологиясы, эксперименттік медицина ғылыми-зерттеу орталығы''' т.б. бар. 1974/75 оқу жылында 20 мыңға жуық студент оқыды, 1,5 мыңға жуық оқытушы жұмыс іситеді. Тегеран университеті кітапханасының кітап қоры -300 мың дана. === Босқындар === [[АҚШ|АҚШ-тың]] [[Ауғанстан]]да және [[Ирак]]тағы әскери операциялары әсерінен Тегеран босқындардың қашу орталығына айналды, олардың арасында [[арабтар]], [[тәжіктер]], [[пуштундер]], [[Хазарлар|хазарліктер]] бар. Босқындар тез өсіп жатқан қалада көбінесе арзан [[жұмыс күші]] ретінде қолданылады. == Әлеуметтiк мәселелер == === Кедейлік === 1995 жылы Тегеран тұрғындарының 27 %-ы кедейшілікте тұрған, бірақ тегерандық кедейлердің өмiр деңгейi елдің басқа аймақтардағы кедейлердің өмiр деңгейiнен жоғары.{{-1|<ref>Djavad Salehi-Isfahani. Mobility and the dynamics of poverty in Iran: What can we learn from the 1992-95 panel data? Mimeo, 10/11/2003</ref>}} 1996 жылы тұрғындардың сауаттылық деңгейi 84,7 % құрды, орташа өмiрдiң ұзақтығы - 70,5 жыл.{{-1|<ref>БҰҰ Даму Бағдарламасы, Human Development report of the Islam Republic of Iran, 1999</ref>}} Кедей тегерандықтар көбініесе қаланың оңтүстігінде тұрады. Оларды бейресми түрде "таста тұратындар" ({{lang-fa|كوهنشينان}}&nbsp;— ''kuhneshinan'') деп атайды. Айрықша үлкен кедей кварталдар [[Исламшаһар]] және [[Шаһар-Дәңгеш]] қала маңайындарында шоғырланған, тұрғындар саны сәйкесінше 350 және 250 мың адам. {{-1|<ref>Mike Davis. Le pire des mondes possibles. De l’explosion urbaine au bidonville global. La Découverte, 2006 (ISBN 978-2-7071-4915-2), p. 31</ref>}} Ол жерлерлерде әдетте имигранттар мен босқындар тұрады. 1978 жылы Тегеранның кедей оңтүстігі [[үкімет]]ке қарсы наразылықтардың орталығы болды. Оларды толығымен басу мүмкін болған жоқ. Революциядан кейінгі астан-кестенді пайдаланып, кедей тұрғындар қала маңайына заңсыз түрде көптеген үйшіктерді салып тастады, бұл жұмыстар түн ортасында да жүрді. 1980 жылдың өзінде шалғай жерлерге 100 мың адам қоныстанды, ал 1986 жылы бұл сан - 450 мыңға жетті. Бұл [[Күрдістан]] мен [[Ауғанстан]]нан келген көптеген босқындарының салдарынан болған еді. 1990 жылдың басына Тегеран әкімдігі заңсыз салынған үйшіктерді жою шараларын бастады. 1991 жылдың тамызында Бағырабат қонысын қиратылуы жергілікті тұрғындардың ызасын келтіріп, наразылықты [[полиция]] күшімен тоқтатуға тура келді. 1992 жылдың наурызында [[иран-ирак соғысы]]ның [[ардагер]]лер тобы шалғай жерлер тұрғындарының жағдайы бойынша Тегеран әкімдігіне наразылық бiлдiрдi. Одан кейін бүліншіліктер қайта жалғасты. Бүліншілікті жаншу кезінде 6 адам қаза тапты, 300 адам жараланды, ал кейіннен 5 адам өлім жазасына кесілді. Осындай соңғы үлкен наразылық 1995 жылы [[Исламшаһар]]да орын алды. === [[Есірткі]] === Иранда ғасырлар бойы [[апиын]] өсірген. 1949 жылы ирандықтардың 11 %-ы есіртке қолданған. Тегеранда есірткені 1,3 миллионға жуық адам қолданды. {{-1|<ref>Bijan Nissaramanesh, Mike Trace, Marcus Roberts. L’apparition de la réduction des risques en Iran. Bulletin №&nbsp;8, Programme politique des drogues de la Fondation Beckley, juillet 2005</ref>}} Тегеран Ауғанстан мен [[Пәкістан]]нан [[Батыс Еуропа Одағы|Батысқа]] қарай тарайтын есіртке [[Трафик|трафигының]] ортасында орналасқан. Басты жолдар Қорасан, Систан және Белуджистан уәләйаттары, Тегеран арқылы, ары қарай [[Түркия]] мен [[Балқан]]дарға өтеді.{{-1|<ref>[http://www.unodc.org/pdf/afg/afg_drug-situation_2002-10-01_1.pdf «Illicit drugs Situation in the regions neighbouring Afghanistan and the response of ODCCP», United Nations Office for Drug Control and Crime Prevention, 2002]</ref>}} 1999 жылы Тегеранда 240 мың [[нашақор]] болған, бірақ бұл сан нақты емес болуы үмкін, өйткені [[БҰҰ|БҰҰ-ның]] Иран Денсаулық сақтау министрлiгімен бағалау айырмашылығы 60 % құрайды.{{-1|<ref>E. Razzaghi, A. Rahimi, M. Hosseni, A. Chatterjee. Rapid Situation Assessment (RSA) of drug abuse in Iran. Prevention Depart., State Welfare Organization, Ministry of Health, I.R. of Iran and United Nations International Drug Control Program, 1999</ref>}} 2002 жылы құқық қорғау органдары күніне 150—200 наркодилер мен нашақорларды ұстаған. {{-1|<ref>Commandeur des forces de la police des stupéfiants de Téhéran Mehdi Aboui, cité // A. William Samii. Drug Abuse: Iran’s «Thorniest Problem». The Brown Journal of World Affairs, Volume IX, №&nbsp;2, hiver-printemps 2003</ref>}} Есірткінің таралуы өлім мен қылмыстың өсуіне алып келді. Нашақорлықпен күресу үшін Тегеранда мамандандырылған реабилитациялық орталықтар ашылуда және үгiт-насихат жұмыстары жүргiзiледі. == География == [[Сурет:Tegeran mnt.JPG|thumb|275px|Тегеран солтүстігіндегі тау]] Тегеран Иранның солтүстігіндегі аттас уәләйатында орналасқан. Оңтүстікте қаланы [[Каспий теңізі]]нен ажыратып жатқан [[Тошал]] тауының [[Эльбурс]] жотасының астында орналасқан. Қала солтүстіктен оңтүстікке қарай 26 км және батыстан шығысқа қарай 40 км-ге созылып жатыр. Ауданы шамамен 1550 км² құрайды. Қала маңайында биiктiктін алмасуы 700 метр құрайды: оңтүстікте 1100 метр, солтүстікте 1800 метр. Тегеран, 1870-1872 жылдары реконструкциядан өткен ескі қаладан және XX ғасырдың 1940 жылдардан бастап салынған жаңа қаладан тұрады. Қала құрылыс құрылымында XIX-XX ғасырлардың әдетті кварталдары басым, тiк төртбұрышты желiлермен кесілген көшелер мен аудандар, саябақ, фонтандар мен көп қабатты қонақүйлер, банк, қазіргі батысеуропалық архитектура стиліндегі әкімшілік ғимаратар, [[кетеж]], оңаша үйлер, 10-12 қабатты тұрғын үйлер жиі кездеседі. Көптеген жаңа аудандар салу әсерінен (Арьямехр, Тегеран-Парыс және т.б.) қазіргі Тегеран солтүстік, солтүстік-батыс және солтүстік-шығысқа қарай кеңейеді. Солтүстік аудандар басқа аудандарға қарағанда ластануға аз ұшыраған. Ол жерде Тегеранның ең ауқатты адамдары тұрады. Орталық аудандарда көбінесе кеңселер, банктер және басқа мекемелер орналасқан. Оңтүстікте, батыста, шөлге жақын қарай аумақта өнеркәсіптік кәсіпорындар шоғырланған. Тегеранның ірі қалаларына Кереж, Рей жатады. == Климаты == Тегеран солтүстікте Эльбурс [[тау тізбектері]] мен оңтүстік-шығыста Дешті-Кеуір сортаңдау шөл арасындағы көлбеген жазықтық орналасқан. Сондықтан, солтүстік аудандарда қылима суық жіне ылғалды, ал оңтүстік аудандарда - ыстық және құрғақ. Тегеран климаты [[Субтропиктер|субтропиктік]], құрғақ болып келеді. Ең ыстық ай - шілде, ең суық - қаңтар. Қаланың географиялық ерекшеліктеріне байланысты, температураның тербелiс амплитудасы 65 градус құрайды. Қар әдетте қараша мен наурыз аралығында жауады, бірақ қаланың көптеген бөліктерінде қар қаңтар мен ақпанда жатады. Қыста кейде өте қатты аяздар болады (қаланың сонша аласа жағрапиялық кеңдiгінің өлшегiштерi бойынша). Жылдық орта мөлшердегi жауын-шашын мөлшерi - 240 мм, көбiнесе қыста жауады. Жазда жауын-шашын өте-сирек. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Тегеран | Дерекнама = [http://www.climate-charts.com/Locations/i/IR40754.php World Climate], [http://www.meteofrance.com/FR/climat/tabl_teheran.jsp Meteofrance.com] | Қаң_ор = 2.5 | Қаң_ор_ж-ш = 37.2 | Ақп_ор = 4.9 | Ақп_ор_ж-ш = 34 | Нау_ор = 10.1 | Нау_ор_ж-ш = 37.4 | Сәу_ор = 16.4 | Сәу_ор_ж-ш = 27.8 | Мам_ор = 22.2 | Мам_ор_ж-ш = 15.2 | Мау_ор = 27.9 | Мау_ор_ж-ш = 2.9 | Шіл_ор = 30.8 | Шіл_ор_ж-ш = 2.5 | Там_ор = 29.5 | Там_ор_ж-ш = 1.4 | Қыр_ор = 25.4 | Қыр_ор_ж-ш = 0.9 | Қаз_ор = 18.2 | Қаз_ор_ж-ш = 13.7 | Қар_ор = 11.1 | Қар_ор_ж-ш = 20.6 | Жел_ор = 5.0 | Жел_ор_ж-ш = 36.3 | Жыл_ор = 17.0 | Жыл_ор_ж-ш = 229.9 | Қаң_ор_мин =-1.1 | Қаң_ор_макс = 7.2 | Ақп_ор_мин = 0.7 | Ақп_ор_макс = 9.9 | Нау_ор_мин = 5.2 | Нау_ор_макс = 15.4 | Сәу_ор_мин = 10.9 | Сәу_ор_макс = 21.9 | Мам_ор_мин = 16.1 | Мам_ор_макс = 28.0 | Мау_ор_мин = 20.9 | Мау_ор_макс = 34.1 | Шіл_ор_мин = 24.0 | Шіл_ор_макс = 36.8 | Там_ор_мин = 23.0 | Там_ор_макс = 35.4 | Қыр_ор_мин = 19.2 | Қыр_ор_макс = 31.5 | Қаз_ор_мин = 12.9 | Қаз_ор_макс = 24.0 | Қар_ор_мин = 6.7 | Қар_ор_макс = 16.5 | Жел_ор_мин = 1.3 | Жел_ор_макс = 9.8 | Жыл_ор_мин = 11.7 | Жыл_ор_макс = 22.5 | Қаң_а_мин = 18 | Қаң_а_макс = -21 | Ақп_а_мин = 23 | Ақп_а_макс = -16 | Нау_а_мин = 30 | Нау_а_макс = -9 | Сәу_а_мин = 33 | Сәу_а_макс = -2 | Мам_а_мин = 37 | Мам_а_макс = 3 | Мау_а_мин = 42 | Мау_а_макс = 8 | Шіл_а_мин = 43 | Шіл_а_макс = 14 | Там_а_мин = 43 | Там_а_макс = 11 | Қыр_а_мин = 39 | Қыр_а_макс = 8 | Қаз_а_мин = 34 | Қаз_а_макс = 3 | Қар_а_мин = 29 | Қар_а_макс = -7 | Жел_а_мин = 20 | Жел_а_макс = -12 | Жыл_а_мин = 43 | Жыл_а_макс = -21 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} === Экологиялық жағдай === [[Сурет:Traffic tehran.jpg|thumb|250px|Тегерандағы қозғалыс.]] Тегеран (әсіресе қаланың орталық және оңтүстік аудандары) ластанған ауадан зардап шегеді. Әр-түрлі [[Өкпе ауруынан иммунологиялық сақтандыру|өкпе ауруларын]] туғызатын [[тұмша]], қалада жиі кездеседі. Экологиялық жағдай Тегерандағы [[Өлім көрсеткіші|өлімнің]] ірі факторларының бірі болып табылады. Тегеран әкімдігінің ақпараты бойынша, 2006 жылы тұмша әсерінен 10 000 адам қайтыс болды.{{-1|<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6245463.stm BBC NEWS | Middle East | Iran smog 'kills 3,600 in month']</ref>}} Тұмша көптеген өндірістік кәсіпорындың шоғырлануынан пайда болады. Одан басқа Тегеранда қоғамдық көлік жүйесі нашар дамыған - Тегеран метрополитені қала аудандарының шағын бөлігін ғана байланыстырады, сондықтан адамдар [[автобус]]пен және жеке көлікпен пайдалануға мәжбүр. Тегерандағы [[автокөлік]]тердің көп бөлігі 1970-1980 жылдары арасында жасалынған және қазіргі замаңғы экологиялық талаптарға сай емес. Оған қоса Мәһрабат [[әуежай]]ы қала маңайында орналасқан. Тегеранның физика-жағрапиялық орны да үлкен үлес ойнайды, қала сортаңды шөлдің солүстік-батысында орналасқан, ал тау тізбектері Каспий теңізінен келетін ылғал ауа қозғалысына кедергі келтіреді. Ластанумен күресу үшін әкімдік автоәуесқойларды бензин орныңа [[сұйытылған газ]] қолдануға шақырады. Қаланың орталығына кіру ауыр жүк көліктерге тыйым салынған. == Әкiмшiлiк бөліну == Тегеранның үлкен бөлігі Тегеран [[шахристан]]ыңың территориясында орналасқан.1968 жылдың жалпы планыңда, астаналық әкімдігінің юрисдикцияна 1800 км² жер берілді. Бұл шекаралардың сыртында құрылыс жұмыстарын жүргізуге тыйым салынған, өйткені қалған жазық жер [[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылық]] қажеттіліктерге қолданылды. Бірақ, уақыт өтісімен ауыл қоныстар Тегераның серік-қалаларына айналды: [[Рей]], [[Эсламшахр]], [[Дарсанабад]], [[Акбарабад]], [[Кудс]], [[Шахрияр]] және басқалар. 1996 жылы қала шекарасы Тегеран шахристан шегінен шығып, қала шегіне Шәмиранат (солтүстік), Рей (оңтүстік) және Исламшаһар (оңтүстік-батыс) шахристандарының аудандары қосылды.{{-1|<ref name="tehran-12517">[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=12517 Tehran, Administrative Districts]</ref>}} Тегеран 22 әкімшілік аймаққа бөлінген. Бұл аймақтардың жалпы ауданы 707 км² құрайды. Қаланы 50 километрге "созып", Тегеран құрамына соңғы болып 21 және 22 (ең үлкен) аймақтар кірді (1991).{{-1|<ref name="tehran-12517"/>}} === Тегеран аудандары === Қалалық аймақтармен қатар Тегеран тағы 112 ауданға бөлінген (''нахийе'').{{-1|<ref name="tehran-12517"/>}} Олардың әкiмшiлiк аппараттары жоқ, тек тарихи аудан болып келеді. Әдеттегiдей, аудандардың нақты шекаралары да бола бермейді. Бір ауданның бірнеше аймақтардың шекарасында орналасуы мүмкін, бұл жиі кездесетін құбылыс. Үлкен аудандар қатарында: {| style="width:100%" |- style="vertical-align:top;" | * [[Аббасабад]] * [[Әмірабад]] * [[Афсария]] * [[Бақ-Файыз]] * [[Тегеранский базар|Базар]] * [[Бақарстан]] * [[Ванак]] * [[Веленджак]] * [[Дарабад]] * [[Дарраке]] | * [[Дарбанд]] * [[Дарашты]] * [[Даррус]] * [[Ғайтария]] * [[Ғиша]] * [[Гольхак]] * [[Гомрок]] * [[Джавадийе]] * [[Жамаран]] * [[Жанатабад]] | * [[Джомхури]] * [[Зафаранийе]] * [[Жардан (район Тегерана)|Жардан]] * [[Жафтабад]] * [[Лавизан]] * [[Назиабад]] * [[Нармақ]] * [[Ниараван]] * [[Олимпийская деревня (Тегеран)|Олимпийская деревня]] * [[Паменар]] | * [[Парке шахр]] * [[Пасдаран (район Тегерана)|Пасадаран]] * [[Пунак]] * [[Рей (город)|Рей]] * [[Саадатабад]] * [[Сейід-Хандан]] * [[Содегийе]] * [[Таджриш]] * [[Техранпарс]] * [[Техрансар]] | * [[Фармания]] * [[Хасанабад]] * [[Шәмиран]] * [[Шахрара]] * [[Шахра-зибә]] * [[Шахраке-гарб]] * [[Эвин]] * [[Элахийе]] * [[Эхтиарийе]] * [[Юсефабад]] |} === Қалалық басқару === Қалалық басқаруды Исламдық Тегеран қалалық кеңесi жүзеге асырады (شورای اسلامی شهر تهران&nbsp;— ''Шуройе Эсломийе шахре Техрон''). Кеңес қала тұрғындарымен 4 жылға сайланатын, 15 [[депутат]]тан тұрады. [[Ислам]]дық кеңес қалалық қызметтерді басқаруына, қалалық [[Бюджеттік жоспарлау|бюджеттi құрастыру]] және сақтауына және әкім [[Сайлау|сайлануына]] жауапты. Сәйкесінше Тегеранның әр ауданыңда, Кеңестің бөлімдері бар. Тегеранның қазіргі әкімі - Мұхамет Бағыр Ғалибап қызметіне 2005 жылдың қыркүйегінде кірісті. Бұрынғы әкім - [[Махмыт Ахматнайжат]]. == Экономика == [[Сурет:Iran 012.jpg|thumb|left|275px|[[Тегеран базары]]&nbsp;— әлемдегі ең үлкен базар]] 2003-2004 жылдар ағымында Тегеран [[бюджет]]і 7,72 триллион риал құрды (≈9,7&nbsp;млрд [[теңге]]). Сонымен қатар муниципалитет қарызы 3-4 триллион риал құрайды (≈4,7&nbsp;млрд [[теңге]]).{{-1|<ref>[http://www.tehrantimes.com/Index_view.asp?code=104673 Tehran Budget Insufficient]</ref>}} Иран астанасы болғанға дейін, Тегеран үлкен фермерлік ауыл болған. Иранда [[мұнай]]дың<ref>http://wikimapia.org/12237941/ru/Исследовательский-институт-нефтяной-промышленности</ref> iрi қорларын табылуымен, елде [[индустриализация]] басталды. Тегеран ауқаттылығы тез өсіп, қала үлкен экономикалық ортағы айналып, жайылып өсті. Фермерлік шаруашылықтар қиратылып, олардың орныңа зауыт-фабрикалар және жаңа тұрғын үй кварталдары салынды. === Өнеркәсіп === Қазіргі күнге дейін Тегеран [[Иран]]ның ең маңызды [[экономика]]лық және өндірістік орталығы болып табылады. Өндірістік [[кәсіпорын]]дар Иран өндіріс өнімдемесі бағасының 35 %-ын береді, ол жерде ел жұмыс күшінің 30 %-ы шоғырланған. Атап өткенде, Иранда тұтынатын [[тоқыма]] және [[Электроника|электрондық]] [[өндіріс]]тің 50%-ы Тегеранда шығарылады.{{-1|<ref>[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=12513 Tehran, Economy]</ref>}} [[Машина жасау]] және [[металл өңдеу]] әрқилы дамыған (12 өзі құрайтын және [[авиация]]лық зауыт, жөндеу зауыттары, [[радиоаппарат]]тар, [[теледидар]], [[кір жуғыш мәшина]]лар жасау, [[тоңазытқыш]] жасау және т.б.), [[химия өнеркәсібі]], [[Мұнай Өндіруді Қарқындыландыру Әдістері|мұнай өндеу]], [[металлургия өнеркәсібі]], [[құрылыс материалдары]]н өндіру, [[шыны өнеркәсібі]], [[фарфор-фаянс өнеркәсібі]], [[тоқыма]], [[тағам]] соның ішінде үлкен [[темекі]] фабрикасы) және [[былғары]]-[[аяқ киім]] өнеркәсіптері бар. [[Қолөнер]] өндiрiстерi сақталып қалды. Өнеркәсiптiк кәсiпорындар көбінесе қаланың батысында шоғырланған, Тегеран мен Кереж арасында. Аса ұлкен кәсiпорындар ішінде - Iran Khodro, бүкіл қалалық аймақты алып, Samand [[автомобиль]]дерін шығарады. Тегеранда [[қор биржасы]] ([[бағалы қағаздар]] бойынша [[мәміле]] жасалатын [[биржа]]) бар, 2006 жылы биржа тізіміне 420 компания тіркелген. Биржа 1968 жылы ашылған, өзінің жұмысын Ислам революциясынан кейін тоқтатып, 1989 жылы қайта ашылады. Тегеран қор биржасы мемлекеттiк коммерциялық емес бiрлестік болып табылады. == Транспорт == [[Сурет:Hemmat autoroute.jpg|thumb|250px|[[Хеммат тас жолы]]]] [[Сурет:Tehran Snapshot 01040.JPG|thumb|250px|Тәкси]] Тегеран темір және тас жолдардың орталық торабы. Иран сияықта, Тегеран өзінің жоғары сапалы [[Автомобиль жолы|автомобиль жолдарымен]] әйгілі. Тегерандағы тас жолдардың жалпы ұзындығы 280 км, эстакада, көпірлер жолайрықтар ұзындығы - 180 км. Тағы 130 км жол және 120 км [[эстакада]] салынып жатыр.{{-1|<ref name="tehran-12516">[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=12516 Tehran, Traffic & Transportation]</ref>}} Батыстан Тегеранға үш тас жол келеді- "Ескі" "Жаңа" Кереж тас жолы және [[Фатақ]] [[даңғыл]]ы. Оңтүстіктен - [[Саиди]] даңғылы, Шейіт Тондығоян даңғылы, Рәжай даңғылы және Қауаран даңғылы. Сұлған-Саңған тас жолы Тегераннан солтүстіктен шығып, Эльбурс арқылы Мазандаранға барады. Иранның басқа қалаларымен салыстырғанда, Тегеранда сақина тәрізді автожол жоқ, оның орныңа қаланы оңтүстіктен айналатын, ұзындығы 32 км жарты-сақина бар. Үлкен магистральдар Тегеранды солтүстіктен оңтүстікке және батыстан шығысқа қарай "кесіп" өтеді, олардың ішінде Наваба Сефеви даңғылы (18 км) және Азади&nbsp;— Энгелаб көшесі (41 км). === Метрополитен === Тегеран метрополитені 2001 жылдан бері жұмыс істейді. Қазіргі уақытта 4 желі жұмыс істейді, оның екеуі іс-жүзінде бір-бірінің жалғасы болып табылады және орталық кварталдарды батыстағы қала маңайларымен Кереж қаласын байланыстырады. Тағы бір желі солтүстіктен оңтүстікке, Рей қаласына қарай жүреді. 4-ші желі 2008 жылы қолданысқа беріліп, әзірге тен 3 стансасы бар. Желілердің жалпы ұзындығы - 90 км құрайды. Жұмыс істейтін стансалар саны - 54. Жақын жылдарда қолданысқа тағы 5 желі қосу жоспарлануда. [[Метро]]ның көптеген стансалары ұлттық [[нақыс]]тармен өрнектелген. [[Сурет:Iran-travel132.jpg|thumb|250px|left|Мирдамад бульварындағы кептелу]] === Темір жол === Орталық темір жол вокзалы Джавадийе ауданыңда орналасқан. Осы жерден солтүстік-батыстағы Зенджан және Тебірезге темір жол тарайды, шығыстағы Мәшһатқа, оңтүстік-батыстағы Қорамшақырға, оңтүстік-шығыстағы Йездке және Бендер-Аббасқа темір жол тарайды. Вокзал ғимараты 1930-жылдары украин архитекторы Владислав Городецкий жобасы бойынша салынған.{{-1|<ref>[http://archive.travel.ru/iran/83882.html Мешхед&nbsp;— священный город шиитов]</ref>}} Тегеран-[[Кереж]] желісінде шапшаң темiр жол қатынасы жұмыс істейді. === Әуежай === Тегеранға екі ірі әуежай қызмет көрсетедi. Тегеранның батысында ескі Мәһрабат әуежайы орналасқан, 2007 жылдың күзіне дейін ол халықаралық рейстеріне қызмет көрсеткен. Мәһрабат сонымен бірге - Иран Әскери-әуе күштерiнің базасы. Қазіргі уақытта рейстердің көп бөлігі имам Хомейни атындағы әуежайға ауыстырды, ол Тегеранның оңтүстігінен 300 км қашықтықта орналасқан. Хомейниге әлі метро желілері жүргізілген жоқ, бірақ ол Тегеранмен автомагистраль және темір жолмен қатынасады. === Автокөліктер === Тегеранда автостансалардың желiсi бар, онда қызмет ететін автобустар жеке жол сызығымен жүре алады. Орталық автовокзал және 4 қосымша терминал қала төңірегіндегі қатынас үшін арналған. Орталық автовокзалдан автобустар Иранның барлық қалаларына өте төмен бағамен жүреді. Өте көп такси агенттіктер бар. "Әйелдерге тәкси" деген арнайы қызмет бар. Тәксисттер тек қала маңайында ғана жұмыс істейді. Автомобильдік "кептеліс" Тегеранның маңызды проблемасы болып табылады. Онымен күресу үшін, барлық қалалық жолдар үшке бөлінген: көпшілік қолды, жартылай шектелген (кіру рұқсаты тек номермен), тыйым салынған (автобус, тәкси және "жедел жәрдем" мәшиналары ғана қолданады). {{-1|<ref name="tehran-12516"/>}} == Бұқаралық ақпарат құралдары == Ирандағы ең ірі [[жаңалық]] агенттiк - 1934 жылы құрылған ИРАА<ref>[http://www2.irna.ir/ وب سایتهای ایرنا&nbsp;— Irna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080823153044/http://www4.irna.ir/ |date=2008-08-23 }}</ref> (Ислам республикасының ақпарат агенттiгi). Басқа ақпарат агенттiгi - «Фарс»,{{-1|<ref>[http://www.farsnews.com/ FarsNewsAgency&nbsp;— خبرگزاري فارس]</ref>}} «Мехр».{{-1|<ref>[http://www.mehrnews.com/ MehrNews.com&nbsp;— Iran, Iranian, Nuclear, political, world, sport, Cultural, economic, SocialAndOccations news and headlines]</ref>}} Өкiметке оппозиция құрайтын жаңалық агенттiк «Иран-Дохт»<ref>[http://www.irandokht.com/ Women of Iran: The Community&nbsp;— IranDokht.com]</ref> [[Калифорния]]да орналасқан, бірақ Тегеранда хабар тарату мүмкіндігі бар. Жаңалықтар [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (BBC Persian) және [[Француз тілі|француз тілдерінде]] де жарияланады. Негiзгi күн сайынғы периодты [[басылым]]дар: ''«Джомхури-йе Ислами-йе Рисалат», «Кейхан», «Ахбар», «Техран Эмруз» и «Этелаат». «Tehran Times», «Kayhan International», «Iran Daily», «Iran News»'' ағылшын тілінде шығады. Трандағы ең белгілі кәзит «Хамшехри» де Тегеранда шығады. Басылым 1992 жылы астаналық муниципалитетпен құрылды. «Иран» кәзиті мемлекеттiк күн сайынғы жалғыз [[Француз тілі|басылым]] болып табылады. «Иран»-ды Иранның ақпарат агенттiгi ИРАА шығарады. [[Теледидар]] мен [[радиохабарға]] Тегеранда орналасқан мемлекеттік «''Ислам Иран республикасының телерадиохабары бойынша ұйымы»'' жауапты (IRIB),<ref>[http://www.irib.ir/ صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران]</ref> , оның қарамағында 13 [[телеканал]] мен 8 [[радиостанция]] бар. Ираннан басқа IRIB басқа елдерге де жарияланады, олардың ішінде [[Армения]], [[Таулы Карабах|Таулы-Карабах Республикасы]] [[Ресей Федерациясы]], [[Қытай]], [[АҚШ]] және [[Ұлыбритания]]. == Мәдениет == === Уәли-Асыр бульвары === [[Сурет:Valieasr2.jpg|thumb|250px|Уәли-Асырдағы бөтік (киім т. б. тауар сататын шағын дүкен)]] Уәли-Асыр ({{lang-fa|ولی‌عصر}}) [[бульвар]]ы Тегеранның іскерлік және "бейресми" өмірінің шоғырлануы. Бұл Тегерандағы ең ұзын көшелерінің бірі, оңтүстіктен солтүстікке қарай 18 километрге созылып жатыр. Уәли-Асырдың абыройлы солтүстік кварталдар бойында көптеген қаржы мекемелер, [[елшілік]]тер, қымбат [[мейманхана]]лар, бөтіктер және басқа да мекемелер шоғырланған. Уәли-Асыр - туристтер мен тегерандықтардың сүйікті демалыс орны, әсіресе жастардың. Уәли-Асыр бульварында Тегеран территориясында алкөлді сусындарды ішуге, әйелдерге бастарын жаппай кіруге болатын жалғыз орын бар - ол «Ермен клубы».{{-1|<ref>[http://www.lonelyplanet.com/worldguide/iran/tehran/where-to-eat/1000685879?list=true Armenian Club]</ref>}} Тегеранда ірі [[Христиан діні|христиан]] [[ермен]]дер [[диаспора]]сы бар, оларға үкімет [[шарап]] өндіруге жіне оны жаратуға рұқсат берді, бұл жағдайды Тегеранның қалған тұрғындары өздеріне тиімді қолданады, өйткені Ислам революциясынан кейін [[Шариғат|Ислам заңдарын]] қадағалау әлдеқалай төмендеді.{{-1|<ref>[http://www.opendemocracy.net/people/article_903.jsp Drinking Tehran dry]</ref>}} === Мұражайлар=== Қаланың ең таңымал [[мұражай]]ы - [[Археологиялық ескерткіштер|Археологиялық]] мұражай. Абгине мұражайы [[қыш құмыра]] және [[керамика]] арналған. Реа Аббаси мұражайында [[кескiндеме]] және [[көркем жазу]]дың үлгiлерi сақталған. Рассам мұражайында кiлем өнерiнiң мектебi бар, мұражайда сирек кездесетiн кілемдер жиналған. Ұлттық мұражайда (Иран Бастан Музеум) исламға дейінгі Иранның архелогиялық олжалары сақталған. Қалада [[Антропология]]лық мұражай, Ислам өнері мұражайы, [[хрусталь]], [[маржан]], [[алтын]] және [[лазурит]]тен жасалған асыл бұйымдары бар Шыны және керамика мұражайы орналасқан. Иран орталық банкінің [[Шах]] асыл тастар мұражайы ерекше көзге түседі. Ол жерде [[Пақлауи]] шахтарының тәжі сақталған. [[Шәмиран]]да орналасқан - [[Сағадабат сарайы]]. Кешен біршене сарайлар мен павильоннен тұрады, олардың кейбірлерінде ''Иран мәдени мұра ұйымы'' орналасқан. Шахрам сарайында ''Әскери мұражай'' бар, басқа павильондарда - ''Су мұражайы, Көркем өнер мұражайы, Бахзад мұражайы'' және басқалар. <center> <gallery> Сурет:Tehran - Glass ware and ceramics Museum.jpg|[[Шыны]] және [[керамика]] мұражайы Сурет:Contemporary arts tehran.jpg|Қазiргi өнердiң мұражайы Сурет:Tehrancarpetmuseummani.jpg|[[Кілем]] мұражайы Сурет:Sad abad.jpg|Саадабадтағы "Ақ сарай", Точал тауына көрініс </gallery> </center> === Сәулеттiк ескерткiштер === Тегеранның [[Сәулет]]тiк ескерткiштерінің көбінісі Қажар әулетіне жатады, Көлестан сарайы ең таңымал - 1979 жылға дейің шах [[резиденция]]сы және [[мешіт]]і. Сарай мұражайға айналған. Көктем Алаңында (Meidan-e Baharestan) 1830 жылы Нәсіртең-шах салғызған қажарлық '''Шейіт Мұтағари Мешіті''' орналасқан, мешіт 3700 м² ауданды алып жатыр, мешіт ішінде - сирек кездесетiн оюмен әшекейленген галереялар бар. Мешітте тағы да Теология Факультеті жұмыс істейді. 1971 жылы Тегеранда ирандық [[монархия]]ның 2500 жылдық құрметіне орай Бостандық Мұнарасы (Азади) салынды. Мұнара үстіне лифтпен көтіріліп, қар басқан тау шыңдарын тамашаласа болады. Қаланың оңтүстігінде Бехеште-Захра [[зират]]ында Имам Хомейни Мазары орналасқан, кешене ұзындығы 91 метр 4 [[Мұнара|мешіт мұнарасы]] кіреді. Қаланың солтүстігіндегі Саадабад сарайы - шахтың бұрынғы жаздық резиденциясы. Кешенге бірнеше сарай мен саябақ кіреді. Оның жаныңда Ниаваран сарайы орналасқан. 2007 жылы Тегеранда [[Бордже Милад]] [[телемұнара]]сы салынды - ұзындығы бойынша (435&nbsp;м) әлемдегі төртінші телемұнара. <gallery perrow="5" > |Хомейни Мазары, [[Бехеште-Захра]] Сурет:Khomeini-Mausoleum (Iran) by night2.jpg|Мазар түнде Сурет:Khalvat Karimkhani Golestan2.jpg|Голестан сарайы </gallery> === Саябақтар === Тегеранда 800-ге жуық саябақтар бар. Данешчжу, Са’эй және Шатрандж саябақтары ең танымал. Революцияға дейін Шах саябағы болып аталған Меллат саябағы - қаладағы ең үлкен саябақтардың бірі. Қаланың орталығында Тегеран Университетінің қасында Лале саябағы орналасқан. Оның шығыс жағында - Ауыл шаруышылығы мұражайы, ал батыс жағында - Қазiргi өнердiң мұражайы, солтүстік-батысында - Кілем мұражайы орналасқан. Ниаваранда Джамшилия саябағы бар, ол жерде тегерандықтар өздерінің бос уақыттарын өткізеді. Саябақта ашық аштараттар мен мейманхалар оналасқан. Шахри-Бази саябағы (Ислам революциясына дейін Ай-парк) - аттракциондардың орыны. Орансан зор Читгар саябағы қала шетінде орналасқан. Саябақ парсы стилінде салынған, көркем ормандар мен жасанды көлдер бар, қаладан метромен жетуге болады. <center> <gallery> Сурет:NiavaranPalaceTehran.jpg|Ниаваран саябағындағы сарай Сурет:Jamshidiyeh2.jpg|Джамшидия саябағындағы мейманхана </gallery> </center> === Бiлiм және ғылым === Тегеран&nbsp;- [[орталық Азия]]дағы маңызды ғылыми - бiлiм орталық. Тегерандағы алғаш жоғары білім оқу орны 1851 жылы ашылды: Дар уль-Фунун. Тегеран Университеті 1933 жылы негiзделген - бұл Ирандағы бірінші ұлттық университет және елдегі ең ірі болып табылады. Қалада 50-ге таман жоғары оқу орны орналасқан, олардың ішінде: {| |--- valign="top" | * Имам Али атындағы Әскери офицерлiк университет * Мемлекеттiк Әскери дәрiгерлiк университет * Жоғарғы дистанциялық бiлiм институты «Фараби» * Теориялық физика және математиканың институты * Нарғайшылық институты * Полимерлер және мұнай өнiмдерiн зерттеу Иран институты * Телекоммуникациялардың Иран университетi * Мұнайды зерттеушi институт * Кереждік еркiн ислам университетi * Медицина университеті * «Бакиятолла» медицина университеті * Полиция университеті * Рей еркiн ислам университетi * Рудехен еркiн ислам университетi * тегерандық хадықаралық университеті * тегерандық еркiн ислам университетi&nbsp;— Бірінші бөлім * тегерандық еркiн ислам университетi&nbsp;— Орталық бөлім * тегерандық еркiн ислам университетi&nbsp;— Солтүстік бөлім * тегерандық еркiн ислам университетi&nbsp;— Оңтүстік бөлім * тегерандық еркiн ислам университетi&nbsp;— Медицина институты * Тегеран университеті * Дәрiгерлiк ғылымдардың Тегеран университетi * Тегеран қолданбалы ғылымдар және технологиялардың университетi * тегерандық университет «Хадис» | * тегерандық экология университеті * «Әмір Кәбір» технологиялық университеті * «Туси» технологиялық университеті * «Шәріп» технологиялық университеті * «Аллама Табатабай» университеті * «Әл-Захра» университеті * Аэродинамика университеті * «Багер Алолум» университеті * Жоғары технологиялар университеті * Бейнелеу өнерлерiнiң университетi * Имам Садека атындағы университет * Имам Риза атындағы университет * Имам Құсайын атындағы университет * «Бехешти» Дәрiгерлiк ғылымдардың университетi * «Шахед» Дәрiгерлiк ғылымдардың университетi * Ғылым және технологиялар университеті * Әлеуметтiк қорғау университеті * «Тарбиате Моаллем» университеті * «Тарбиате Модаррес» университеті * «Малек-Аштар» технологиялар университеті * «Шахед» университеті * Шахид Бехешти университеті * Халықаралық қатынастар мектебі * Экономикалық ғылымдаp мектебі |} Бүкіл Иран бойынша және Тегеранда университеттер мемлекет қадағалауы астында. Осыған қарамастан, студенттік өмір оппозиция қалыптасуының орталығы болып табылады. 1979 жылғы Ислам революциясына студенттер қарқынды қатысты. 1999 жылдың жазында Тегеран университеті студенттері бүлік шығарып, тәртіпсіздік басқа да университеттерге тарап 6 күнге ұласты. <center> <gallery> Сурет:UTehran college social sciences.jpg|Тегеран университеті Сурет:UT honarhaye ziba.jpg|Бейнелеу өнерлерi колледжі Сурет:UT mosque minaret.jpg|Тегеран университеті мешітінің мұнаралары </gallery> </center> === Көркемөнер === Бірінші [[кинотеатр]] 1904 жылы ашылды.{{-1|<ref>[http://www.unesco.org/courier/2000_10/fr/doss21.htm Le cinéma iranien emporte la révolution]</ref>}} Қазіргі уақытта Иран астанасында 70-тен астам кинотеатр жұмыс істейді, олардың ірілері: «Пейванд», «Еуропа» және «Африка»{{-1|<ref>[http://www.irantour.org/Iran/Cinemas.html Telephone & Address of cinemas in Tehran Iran]</ref>}} .тегерандықтардың ирандық және шетел фильмдерін көруге мүмкіндіктері бар, алайда, ең басты фильмдер мәдениет министрлiгінің тексерісінен өтеді. Тегеран Аббас Киаростами, Моқсан Махмальбаф, Самира Махмальбаф, Мәжит Мәжиди және басқалар сияқты таңымал режиссерлердің отаны болып табылады. Тегеран бейнесі "Вкус вишни" (Киаростами, [[1997]]) деген фильмінде дараланады, фильмде Тегеран көшелер өмірінің әрқилығы жақсы көрсетілген, және «Нәсіртең-шах&nbsp;— кинозвезда» тарихи комедиясы (Махмальбаф, [[1992]]) Ирандағы [[Кинематография|кинематографтың]] қалыптасуын тарихының еркiн [[интерпретация]]сы. Таңымал кеңес детективі Тегеран-43, атына қарамастан Тегеранда түсірілген жоқ (тегерандық көріністер [[Мосфильм]] павильондарында және Бақидың тарихи ауданы - Ичери Шехерде түсірілген ). Тегеран [[симфониялық оркестр]]i Рудаки театрында өнер көрсетеді және 1971 жылдан бастап, Қалалық театрда. Оған қарамастан, театр көркемөнері Иранда айнымалы танымалдықпен пайдаланады, әсіресе жастар арасында. Тегеран сияқты үлкен мегаполисте баястар қойылатын үш-ақ театр жұмыс істейді: «Театр-е шехр» (Қалалық театр), «Рудаки» және «Бахман». Қалған театр залдары музыкалық қойылымдарға қолданылады.{{-1|<ref>[http://www.ceri-sciencespo.com/archive/february/artdm.pdf The Search Engine that Does at InfoWeb.net<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>}} Тегеранда (және бүкіл Иранда) театр өнерінің ерекше түрі - «Тазийе» (تعزیه&nbsp;— от [[Араб тілі|арабша]] «азалы») үлкенiрек әйгілікпен пайдаланады. Тазийе&nbsp;- жаратылысы бөлек театр жанры, [[Шығилар|шығилық]] діни дәстүрлерден тарайды. Мұндай [[баяс]]тардың [[сюжет]]i айнала бiр оқиғаға байланған: имам Құсайын ибн Әлидін Кербаладағы Халифа Язидпен шайқастағы өлімі. Осындай баястар Шахсей-вахсей мейрамында аса көп қойылады (Ашур күні). Театрдың бұл түрі Иранда XIX ғасырда Нәсіртең-шах билігі кезінде пайда болды. Оның жеке бұйрығы бойынша Тегеранда осы баястар ойналған - үлкен Ұлттық театр (''Теки-йе доулат'') салынды. Бұл театр 1930 жылдарда Тегеран [[реконструкция]]сы кезінде жойылды, бірақ Тазийе осы күнге дейін бар. === Тегерандағы фестивальдар === * тегерандық халықаралық кинофестиваль&nbsp;— [[1971]] жылдан * Халықаралық кинофестиваль «Фаджр»&nbsp;— [[1982]] жылдан бастап, жыл сайын ақпанда өткізіледі. * [[Тегерандық халықаралық кітап жәрмеңкесі]]&nbsp;— [[1987]] жылдан бастап, жыл сайын мамырда өткізіледі, әлемдегі ең ірі жәрмеңкелер бірі. XIX кітап жәрмеңкесі 55 000 шаршы метр ауданда өткізілді, кітап саудасынан 12 млн [[АҚШ доллары]] түсті.{{-1|<ref>http://www.mibf.ru/fairs/MIBF/2005/Additional?id=127</ref>}} * [[Тегерандық халықаралық анимациялық фестиваль]]&nbsp;— [[2002]] жылдан бастап, жыл сайын ақпанда өткізіледі. * Көркемөнер фестиваль — [[2004]] жылдан бастап, жыл сайын өткізіледі. === Спорт === [[Сурет:PersePolis.jpg|thumb|250px|Астаналық ФК Персеполистың жанкүйерлері, Азади [[стадион]]ыңдағы («Қызыл [[армия]]»)]] Тегеран Орталық Шығыста [[Азиада|Азиада ойындары]] өткен алғаш қала болды. 7-інші жазғы Азия ойындары Тегеранда 1974 жылы өтті. Ойындарға 25 [[мемлекет]]тен 3010 спортшы қатысты. {{-1|<ref>[http://en.beijing2008.cn/36/81/article212058136.shtml Tehran 1974 Asian Games (photo attached)]</ref>}} Оларды қабылдау үшін қаланың солтүстік-батысында [[олимпиада]] ауылы салынды. Тегеранда Ирандағы ең ірі [[стадион]] Азади ("Еркіндік") орналасқан, [[Сыйымдылық|сыйымдылығы]] 100 000 көрерменге дейін, стадионда [[футбол]]дан Иран құрамасы жаттығады. Және премьер-лиганың маңызды ойындары өткізіледі. Басқа ірі ареналар: ''«Шахид Дастгерди», «Шахид Шируди» және «Тахти»''. Иран премьер-лигасында жеті тегерандық команда бар: * «Эстегляль» * «Персеполис» * «Саба Баттери» * «Пайкан» * «Рах Ахан» (Темір жолдар) * «Паас-Тегеран» * «Сайпа» ( клуб базасы Кережде орналасқан&nbsp;— Таһран маңайы) Шәмиран және Дербенд қалалық кварталдар жаныңда [[Тау шаңғысы|тау шаңғы]] [[курорт]]ы орналасқан.Тау шаңғы комплексі Тошал тауында қамданған және биіктігі бойынша әлемде 5-ші орын алады. Ол 1976 жылы салынған. [[Комплекс, жиынтық|Комплекстің]] ең биік нүктесін (3730 м) Дербендпен [[канат]] жолы байланыстырады. Тошал бөктерінде [[қонақ үй]]лер орналасқан. Тегеран маңында тағы да тау шаңғы курорты Дізің (ол жерде сноубордингтен әлем чемпионаты өткізілді) және Шемак орналасқан. Аб-Али жерінде [[теннис]] корттары және [[ипподром]] бар.{{-1|<ref>[http://www.tripadvisor.com/Travel-g293999-s406/Tehran:Iran:Sports.And.Activities.html Tehran: Sports & Activities&nbsp;— TripAdvisor]</ref>}} == Бауырлас қалалар == *{{flagicon|Cuba}} '''[[Гавана]]''', [[Куба]] ([[2001]]) *{{flagicon|Tajikistan}} [[Душанбе]] ({{lang-tg|Душанбе}}, {{lang-fa|دوشنبه}}), [[Тәжікстан]] ([[12 наурыз]] [[2001]]) *{{flagicon|Armenia}} '''[[Ереван]]''', [[Армения]] ([[1993]]) *{{flagicon|Armenia}} '''[[Гюмри]]''', [[Армения]] ([[2010]]) *{{flagicon|Venezuela}} '''[[Каракас]]''', [[Венесуэла]] ([[2005]]) *{{flagicon|Belarus}} '''[[Минск]]''', [[Беларусь]] ([[2006]]) *{{flagicon|Russia}} '''[[Мәскеу]]''', [[Ресей]] ([[2004]])<ref>http://el.mos.ru/cgi-bin/pbl_web?vid=2&osn_id=0&id_rub=2368&news_unom=35877 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105114236/http://el.mos.ru/cgi-bin/pbl_web?vid=2&osn_id=0&id_rub=2368&news_unom=35877 |date=2009-01-05 }}</ref> *{{flagicon|China}} [[Бейжің]] ({{lang-zh|北京}}), [[Қытай]] ([[10 сәуір]] [[1999]]) *{{flagicon|South Africa}} '''[[Претория]]''', [[Оңтүстік Африка Республикасы]] ([[2002]]) *{{flagicon|South Korea}} '''[[Сеул]]''', [[Оңтүстік Корея]] ([[1963]]) *{{flagicon|USA}} '''[[Лос-Анджелес]]''', [[АҚШ]] ([[1972]]) == Қызықты ақпараттар == * Тегеран солтүстік [[Сахара]] ендігіміен бірдей орналасқан, бірақ жылдың екі айында Тегеранды қар басып жатады. * Тегеран әкімдігі қаланы жасылдандыру бойынша бес жылдық жоспар құрды, жоспар бойынша 15 миллион ағаш отырғызылу тиіс.{{-1|<ref>[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=5215&ctl=Details&mid=22486&ItemID=48807 15m Saplings to Be Planted on National Lands]</ref>}} * Тегеранда Орталық және Таяу Шығыстағы ең үлкен транспорттық развязка салынып жатыр, бюджеті - 20 трлн риал, иран-қирақ соғысы кезіндегі [[командир]] Ахмат Мәтебеселен аты берілді.{{-1|<ref>[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=5215&ctl=Details&mid=22486&ItemID=43612 Ghalibaf Proposes New Name for Biggest Overpass in Middle East]</ref>}} * Тегеран&nbsp;— [[Таяу Шығыс]]тағы ең қымбат қалалар арасында төртінші орында тұр ([[Тәлебеп]], [[Добай]] және [[Абу-Даби]]) және әлем бойынша № 77.{{-1|<ref>[http://www.payvand.com/news/08/aug/1038.html Tehran, Middle East’s 4th Most Expensive City]</ref>}} * Тегеран [[Battlefield 3]] ойынының сюжеттік желісінің орталық қаласы болып табылады. == Суреттер == === Панорамалық көрініс === {{wide image|Panoramic_photograph_of_Tehran_(large).jpg|1200px|Тегеран панорамалық көрінісі}} {{wide image|Tehran Night Panorama.jpg|1200px|Түнгі панорамалық көрініс}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == === Үкіметтік === * [http://www.tehran.ir/default.aspx Тегеран әкімдігінің ресми сайты ([[Парсы тілі|парсы]])] * [http://www.tehran.ir/Default.aspx?alias=www.tehran.ir/en Тегеран әкімдігінің ресми сайты ([[Ағылшын тілі|ағылшын]])] * [http://www.tehrangis.com/ Ақпараттық портал ([[Парсы тілі|парсы]])] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320040732/http://tehrangis.com/ |date=2018-03-20 }} * [http://www.shora-tehran.ir/ Тегеран Ислам кеңесі ([[Парсы тілі|парсы]])] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126234322/http://www.shora-tehran.ir/ |date=2011-11-26 }} * [http://www.tehran.ir/Default.aspx?alias=www.tehran.ir/tcc Қозғалысты қадағалайтын ұйым ([[Парсы тілі|парсы]])] * [http://www.ketabeavval.ir/ Ресми«Сары беттер» ([[Парсы тілі|парсы]])] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228150830/http://www.ketabeavval.ir/ |date=2009-02-28 }} === Басқа === * [http://pogoda.mail.ru/?city=4033&extended=1 Тегеран ауа-райы] * [http://tehranshake.files.wordpress.com/2007/06/map_tehran.jpg Тегеран картасы] * [http://ipaattravel.narod.ru/tegeran_sights.htm Қаланың назар аударарлық орындары] * [http://maps.google.com/maps?ll=35.6962,51.423&t=h&z=12 Тегеран космостан] * [http://tehrandaily.wordpress.com/ Tehran 24] * [http://www.worldisround.com/articles/98910/index.html Қазіргі Тегеран фотосуреттерінің коллекциясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724123926/http://www.worldisround.com/articles/98910/index.html |date=2008-07-24 }} * [http://www.worldisround.com/articles/255726/index.html Ескі Тегеран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912212810/http://www.worldisround.com/articles/255726/index.html |date=2008-09-12 }} * [http://baursak.info/?p=3343 Беспорядки в Тегеране, маусым 2009. Видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707054521/http://baursak.info/?p=3343 |date=2014-07-07 }} {{Азия елордалары}} {{таңдаулы мақала}} [[Санат:Тегеран]] [[Санат:Иран қалалары]] [[Санат:Азия елордалары]] [[Санат:Миллионер қалалар]] 3birwnzbrphmf0xqhsqnk6seaa3n5in 3688492 3688491 2026-10-29T17:25:50Z ~2026-52058-82 186262 3688492 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Тегеран |шынайы атауы = {{lang-fa|تهران}} |сурет = Ports Park in Tehran.jpg |жағдайы = Астана |ел = Иран |елтаңба = شعار مدينة طهران.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 150 |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 35|lat_min = 42|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 51|lon_min = 25|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 330 |аймақ картасының өлшемi = 330 |аудан картасының өлшемi = 330 |аймақ түрі = Остан |аймағы = Тегеран |кестедегі аймақ = Тегеран (остан){{!}}Тегеран |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 22 муниципалды округ |басшының түрi = Мэр<br />Төраға |басшысы = Алиреза Закани<br />Мехди Шамран |құрылған уақыты = [[20 наурыз]] [[1794 жыл]] |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 707 (1500)<ref>{{cite web |url=http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=2213 |title=Тегеран әкімдігі |accessdate=2008-08-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081013091932/http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=2213 |archivedate=2008-10-13 |deadlink=yes }}</ref> |биiктiктiң түрi = Абсолют биіктік |орталығының биiктігі = 1200 |климаты = |ресми тілі = парсы |тұрғыны = 8 846 782<ref name="web.archive.org">[https://web.archive.org/web/20100123182252/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan World Gazetteer: World - largest cities (per geographical entity)]</ref> |санақ жылы = 2012 |тығыздығы = 10 000 |шоғырлануы = 13 422 366 ([[Үлкен Тегеран]])<ref>{{cite web |url=http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci_en |title=Архивтағы көшірме|accessdate=2008-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070630060301/http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci_en |archivedate=2007-06-30 }}</ref> |ұлттық құрамы = [[парсылар]], <br /> әзірбайжандар, <br /> мазендерандар, <br />күрдтер, <br />[[арабтар]], <br />[[армяндар]] |конфессионалдық құрамы = [[мұсылман]]дар (96%), <br /> [[Христиандық|христиандар]], <br /> [[баһаи]]лар, <br /> [[Яһудилік|иудеилер]], <br /> [[Заратуштрашылдық]]тар |этнохороним = ''Техрани'' (жеке түрі), <br /> ''техраниан'' (көпше түрі) |уақыт белдеуі = +3.30 |DST = 1 |телефон коды = +98 21 |пошта индексі = |пошта индекстері = 13ххх-15ххх |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Tehran |сайты = http://www.tehran.ir/ |сайт тілі = fa |сайт тілі = en }} '''Тегеран''' ({{lang-fa|تهران}}&nbsp;— {{IPA|[tʰehˈɾɒ:n]}}, ауызша. {{IPA|[tʰehˈɾu:n]}}) — [[Иран]] елінің астанасы, [[Азия]]дағы ең үлкен қалалардың бірі.<ref>[http://worldgeo.ru/lists/?id=6&loc=asia Крупнейшие города Азии]</ref> Қала маңайы (Үлкен Тегеран) тұрғындарын қосқанда Тегеран тұрғындарының саны ресми мәлімет бойынша 13 миллион, бейресми деректерде 16 миллион деп көрсетіледі.<ref>[http://bigpicture.ru/?p=12267 Современный Тегеран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026091604/http://bigpicture.ru/?p=12267 |date=2012-10-26 }}</ref>. Әлем бойынша 21-орында.<ref>[[:ru:Список городов мира по численности населения|Список городов мира по численности населения]]</ref> Тегеран останының астанасы, мемлекеттің саяси, экономикалық, транспорттық, сауда-қаржы және [[мәдениет]] орталығы. Тегеран Иранның солтүстігіндегі [[Эльбурс]] тауының етегінде, [[Каспий]] теңізінің оңтүстік жағалауынынан 90 км қашықтықта орналасқан. Қала батыстан шығысқа қарай тау жотасы бойымен 40-50 километрге созылады. Тегеранның солтүстік ауданы (Шәмиран) теңiз деңгейiнен 2000 метр биіктікте, ал оңтүстік қала маңайы (Рей, Сұлтанабат) Кавир тасты [[шөл]]іне жақын. Тегеран Иранның автомобиль, электроника, әскери қару-жарақ, [[жеңіл өнеркәсіп]], [[қант]], [[цемент]] және [[химия]] салаларының орталығы саналады.<ref>[http://www.iran.ru/rus/neft.php Iran news] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121018195956/http://www.iran.ru/rus/neft.php |date=2012-10-18 }}</ref>. Сонымен қатар қала [[жиһаз]] және [[кілем]]імен де танымал. XX ғасырда елдің басқа аймақтарынан Тегеран қаласына жаппай көшу үрдісі орын алған. Жергілікті тұрғындар парсылар болғандықтан, Тегеран халқының 98%-ы [[парсы тілі]]нде, қалған 2%-ы [[араб тілі]], [[Әзербайжан тілі]], [[армян тілі]], [[күрд тілі]]нде сөйлейді. == Этимологиясы == «Тегеран» ({{lang-fa|تهران}}) атауының шығу төркінінің бірнеше [[теория]]сы бар. Қаланың ресми сайтында атау «түп» (<big>ته</big>&nbsp;— ''тех'') және ескірген «баурай» (<big>ران</big>&nbsp;— ''ран'') сөздерінен шығады деп көрсетілген. Осылайша «Тегеран» تهران сөзін - ''техран'' - «көлбеудің табаны», яғни Тегеран&nbsp; - көлбеудің табанындағы қала деген тұсініктемені береді. Тегеран Тошал тауының оңтүстік табанында орналасқандықтан, бұл теория сенімді болып табылады.{{-1|<ref name="tehran-537">[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=537&language=en-US تاريخچه تهران]</ref>}} Басқа теория бойынша «Тегеран» өз атын Иран астанасының жанында орналасқан парфяндық Тиран қаласынан алады. Ал «Тиран» атауы «Тирдің жерi» ([[Зороастризм|зороастрлік]] мифология бойынша жауын құдайы) дегенді білдіреді. Тиранның жанында Мәһран қаласы орналасқан — «Мәһра жері» (су құдайы), қазір Тегеранның шетіндегі шағын аудан. Бұрын бұл екі қала Рей құрамына кіретін, қазір ол да Тегеран маңайындағы қала.{{-1|<ref name="tehran-537"/><ref>[http://www.bbc.co.uk/persian/iran/story/2007/06/070629_oh_tehran_city.shtml تهران چگونه پایتخت شد؟]</ref>}} Үшінші теория бойынша «Тегеран» «жылы жер» деген, ал қаланың солтүстігіндегі Шәмиран ауданы, керісінше, «суық жер» деген ұғымды білдіреді. {{-1|<ref>Ahmad Kasravi, ''Kārvand-e Kasravi'', ed. Yahyā Dokā, Téhéran, 1973. pp. 273-83.</ref>}} == Тарихы == === Ежелгі Тегеран === [[Сурет:Khalvat-e-Karim Khani.jpg|left|thumb|250px|«[[Кәрім-хан]] түкпірі» («Халват-е Кәрім-хан» [[Голестан сарайы]], 1759&nbsp;г.]] [[Қазба|Қазба жұмыстары]] қазіргі Тегеран жерінде алғашқы қоныстардың б.з.б. 6-мыңжылдықта болғанын көрсетеді. Тұрғындар елдің оңтүстігіндегі сор шөлдерден қашып, Эльбурс тау бөктеріне келіп қоныстанған. Алғашында қала Иранның ең ежелгі қалаларының бірі - Реяның солтүстік-батысынан бірнеше километр қашықтықта орналасқан [[ауыл]] болған. Сол кездегі Тегеранның басты экономикасын [[ауыл шаруашылығы]] құрады, атап айтқанда [[жеміс-жидек өсіру]] кең етек алған. Тегеранның саяси орталық ретінде биіктеуі 1228 жылы [[моңғолдар]]дың Рейді қиратуымен байланысты. Ойрандалған қаланың тұрғындары [[Шыңғысхан]] тиіспеген Тегеран қаласына беттейді. Өзінің 1275 жылғы [[жазба]]ларында, Мұхаммат Зақария Қазбеней Тегеранды «маңызды саудалық қала» деп сипаттайды. Бұл кезде Тегеран әскерилер басқарған 12 ауданға бөлінген (''махала''). XIII ғасырда қалалық құрылысты, көбінесе, саздан жасалған немесе таулы жыныстың ішінен ойылған үйлер құрады. Қоныстың осындай түрлері Ирактың солтүстік аймақтарында да кездеседі. Хамдолла Мұстафи жазбаларында 1340 жылы Тегеран жергілікті Ильханид моңғол уәләйатындағы ең ірі қала [[Варамин]]ның төрт ауданының бірі болып сипатталады. Бұл ретте қайта құрылған Рей іс жүзінде Тегеран әкімшілігінің қоластына өтеді.{{-1|<ref>Hamd-Allah Mostawfi, «Nozhat al-qolub, éd. et tr. Le Strange», стр.&nbsp;53—60</ref>}} Тегеранға келген алғаш еуропалық 1404 жылдың шілдесінде [[Самарқан]]ға сапар шеккен испан [[жиһангез]]і Руй Гонсалес де Клавихо деп көрсетіледі. Ол оны үлкен қара ретінде сипаттап, сол жағында Тимуридтер [[резиденция]]сы орналасқанын, ал Рейдің қаңыраған қонысқа айналғанын атап өтеді. XV ғасыр басындағы Тегеран жоспарын [[Имамзада]] жерлеу ғибадатханаларының белігілі принциппен орналасуынан қайта құру мүмкін болды. Мысалы, Сейіт Ысмайыл Имамзадасы (Тегерандағы архитектураның ең ежелгi ескерткiшi) сол кезде қаланың оң шегінде орналасқан. Тегеранның солтүстік-батыс шеті қазіргі [[Голестан]] сарайы ауданында орналасқан. XV ғасырдан бастап, салқын ауа мен су қайнарларын іздеуден қала белсенді түрде солтүстікке қарай өсе бастайды, Тошал жотасында алғаш қалалық махаллалар пайда болады. 1553-1554 жылдар аралығында Сефевидтер әулетінің екінші билеушісі [[шах]] Тақмасап I Тегеранда Тегеран базарын және [[Зеңбірек|зеңбiрегі]] бар 114 [[Зеңбірек|мұнара]] салады ([[Құран]]дағы [[сүре]]лер саны бойынша). Сефевидтер Тегеранды өздерінің басты бекінісі ретінде таңдады. Себебі, бір жағынан, Реяда әулетін негізін салушы Сейеда Хамзаның қабыры орналасқан, ал екінші жағынан Тегеран сол кезде [[Шииттер|шиит]] босқындарының дәстүрлі баспанасы болып үлгереді (Сефевидтер Ирандағы алғашқы шиит әулеті). Оның алдында [[Шииттер|Табриз]] қаласы [[Шииттер|Осман империясы]] тарапынан басып алу қатеріне ұшыраған соң, Тақмасап астананы Табризден Газвинге ауыстырады (Тегеранның батысынан 150 км). Егер Газвин қатерге ұшыраса, Тақмасап Тегеранды өзінің резиденциясы ретінде қарастырады. Еуропалық саяхатшылар сипаттауы бойынша қарапайым қала үшін қала қабырғасы тым қалың болған. Тегеран тұрғындары саны 20 мың адамнан аспаса да, қабырға ұзындығы 8 км-ді құрап, 4,5 шаршы км аумақты алған. ''Chahar baq'' («4 бақша») атты Тегерандағы тұрақты резиденцияны Аббас II салады. Сүлеймен I бұйрығы бойынша қалада сарай салынады (''Дибанхана''). Осы аймақта 1227 жылы ауғандықтардың Иранға басқыншылығы басталар алдында, Сефевидтердің соңғы шахы осман [[сұлтан]]ы Ахмет III-ті қонақ күтеді. Нағыз қызу құрылыс Тегеранда XVIII ғасырда басталады. Сефевидтер орнына келген Зен [[Әкімшілік|әкімшілері]], қаланың әкімшілік бөлігін қарқынды түрде сала бастайды. Кәрім Хан Тегеранда сарай, гарем және мемлекеттік мекемелерге резиденция салуға бұйрық береді. Ол Тегеранға астана атағын беруге көздегенімен, алайда астаналық міндеттер [[Шираз]]ға беріледі ([[Персия]] көне астанасы). Кәрім Хан қайтыс болысымен Тегеран үшін Зендерге адал Ғафур Хан және Мұхамет Хан Қажар араларында тартыс басталады. 1786 жылдың 12 наурызында Мұхамет Хан Тегеранға кіріп астананы толығымен сол жерге көшіреді. Бұл шешімге Тегеранның [[сауда]] жолдары ортасында орналасуы және солтүстік уәләйаттарға [[Ресей империясы|Ресей Империясы]] тарапынан төнген қауіп әсер етеді. === Иран астанасы === [[Сурет:Teheran conference-1943.jpg|thumb|250px|[[Тегеран конференциясы]], [[1943 жыл]]]] Мұхамета Қажардың немере інісі Фатақ Әли-шах Тегеран құрылысына айрықша салмақты үлес қосты. Атап айтар болсақ, оның билеу кезеңінде Тегеранда [[Мәрмәр сарайы]] және [[Шах мешіті]] салынады. 1830 жылы Тегеран [[Тұрғын халық есебі|тұрғындар]] саны 150 мың адамға жетеді. Мұхамет Қажар кезінде Тегеран қала қабырғалары шегінен шығып, қаланың солтүстігінен салтанатты сарайлар салынады. Фатақ Әли-шах кезінде, 1829 жылдың 11 ақпанында, [[Тебриз]]ден орыс елшілігін таныстыруға келген [[Александр Грибоедов]] бастаған топ талқанданып, топ басшы Грибоедов сол шайқаста қаза табады. Тегеран тарихындағы ең масштабты қайта құру жұмыстары 1870 жылы Насреддин-шах билігі кезінде басталды. Ол қаладағы барлық бекініс ғимараттарын жаруға бұйрық беріп, олардың орнына жаңа қала-махаллалар пайда болады. Ескі қабырға жойылып, орнына ұзындығы 19 км дұрыс емес сегіз бұрыш пішінді қабырға тұрғызылады. 12 бай өңделген қала [[қақпа]]лары тұрған жерде, қазір қалаға беттейтін басты [[желі]]лер орналасқан. Одан басқа Насреддин-шах кезінде көптеген ғимараттарға реконструкциялық жұмыстар жүргізіліп, сумен жабдықтайтын орталықтандырылған жүйе құрылады. Оның билігінің соңғы жылдарында (1897) қала тұрғындары саны 250 мың адамнан асып, олардың көбісі қала қабырғалары сыртында өмір сүрді. [[Сурет:1979 Iranian Revolution.jpg|thumb|250px|Ирандағы Ислам революциясы, 1979 жыл]] 1925 жылы Иран тағына Риза Пақлауи отырады және 1930 жылдары қала тағы да бір жаңартуды басынан кешіреді. Риза Пақлауи бұйрығы бойынша «Насреддин қабырғалары» жойылып, ал олардың орнына кең даңғылдар салынады. Мемлекеттік және [[коммерциялық мекеме]]лерге жаңа ғимараттар салу үшін [[шах]] көптеген шетел [[сәулетші]]лерін шақырады. Солардың арасында орыс сәулетшілері де болды: Николай Марков ( «Эльбурс» мектебі), Владислав Городецкий ([[темір жол вокзалы]]) және басқалар.{{-1|<ref name="Mina Marefat">Mina Marefat, «The protagonists who shaped modern Tehran»</ref>}} [[Реконструкция]] кейін Тегеран аумағы 46 шаршы км-ді құрап, [[Фетх-Али Шах]] кезіндегі Тегеранмен салыстырғанда айтарлықтай үлкейді. 1943 жылы Тегеранда [[Гитлерге қарсы одақ|Гитлерге қарсы коалицияның]] [[Тегеран конференциясы|үш одақты державаларының үкiмет басшыларының халықаралық конференциясы өтіп]] - [[КСРО]], [[АҚШ]], [[Ұлыбритания]] [[екінші майдан]]ның ашылу мерзімін шамалап белгілейді. "Тегеран-43" кеңес [[көркем фильм]]інде Рузвельтті (АҚШ президенті) өлтіруге жіберген неміс [[Тыңшы, шпион|тыңшылар]] тобы туралы қарама-қайшы оқиға баяндалады. Конференцияда Иранның тәуелсiздiк және аймақтық бүтiндiгiнiң кепiлдiгi жарияланады. Соғыстан кейін Тегеран тұрғындары саны 1 миллион адамға жетеді. Соңғы шах Мұхамет Пақлауи кезінде ескі қаланың көптеген ежелгі құрылыстары жойылды. Шахтың пайымдауынша, қазiргi Тегеранда оларға орын болған жоқ. Бірегей бекініс ғимараттарының және сарай орындарында қазір көп қабатты үйлер немесе кең автодаңғылдар орналасқан. Тұрғын үй құрылыс ошағы басталысымен, Тегеран өзінің "ежелгі" ажарын мүлде жоғалтады. Шах жанұясымен қаланың солтүстігіне, [[Ниаваран]]ға көшеді. [[Сурет:Ex embassy US tehran.jpg|thumb|250px|Бұрынғы [[АҚШ]] елшілігінің алдындағы плакат. Астындаға көкшіл мәтін: ''Марг бар Америко''&nbsp;— «Америкаға өлiм»]] 1969 жылы Шемиран Тегеран құрамына еніп, қаланың солтүстікке қарай өрістету жұмыстары тоқтайды. Жаңа қала құрылыс доктринасы бойынша, қала батыс және шығасқа қарай кеңейтіле бастайды. Қала құрылысы Кережге қисындастыра жақындайды. Қаланың батысы мен оңтүстігінде өнеркәсiптiк аудандар салынады. Батыстаға энергетикалық дағдарысты алып келген 1970 жылдардағы [[мұнай]] бағасының күрт өсуі және қаланың ары ғарай қарқындауына жаңа талпыныс береді. Шах мұнай [[экспорт]]ынан келген жоғарғы табысты жаңа аудан салуға жұмсауға оқталды, ол аудан Пақлауи билігінін символына айналуға тиіс болған. «Шахистан» жобасы 1976 жылы дайын болып, бірақ қаражат таусылуымен іс жүзінде жүзеге аспады. 1978 жылдың 8 қыркүйегінде, Тегеранда және бүкіл Иранда шах үкіметі қарсыластарының демонстрациялары басталып, кейіннен жаппай наразылыққа ұлғасады. Осындай алғаш ауқымды наразылық қыркүйекте орын алып, полиция күшімен таратылады. Осы мезгілден бастап, жаппай ереуiлдер әсерінен Тегеран экономикасы "тоқтап қалады". Анығында, 1979 жылдың 16 қаңтарында шах шерушілерге қарсы тұра алмай, Ираннан қашуға мәжбүр болады, ал 1 ақпанда миллион тегерандықтар қуғынға ұшыраған [[имам]] [[Рухолла Хомейни]]ді (15 жыл бұрын қаладан қуылған) қарсы алады. Қалада хомейниліктер мен олардың қарсыластары арасында ұрыс-керіс басталады. 9 ақпанда, Мәһрабат [[әуежай]]ындағы техниктер жанжалы көшелердегі жойқын қақтығыстарға ұласады, қақтығыстар нәтижесінде екі күн ішінде Хомейни жақтаушылары бүкіл әкімшілік мекемелерді, күш беретiн мекемелер және [[полиция]] бөлiмшелерiн жаулап алады. Иранда 11 ақпан Революция Жеңіс күні ретінде тойланады. 1979 жылдың 4 қарашасында жауынгер жөнге салынған [[студент]]тер тобы америкалық елшілікті басып алып, елшілік жұмысшалыры тұтқында 444 күн өткізеді. Иран-ирак соғысы барысында, Тегеран 1985 жылдың мамырынан бастап ирак ракеталары Р-11 оғы астында қалды, бұл қарапайым халық арасында қомақты құрбандарға және түбегейлi қиратуларға алып келеді. Соғыс соңында, 1988 жылдың көктемінде, атқылау максимумге жетіп, 6 апта ішінде қалаға 190 [[ракета]] [[снаряд]]тары түседі. Oқ жаудыру Бағдат аумағына да жүргізіледі, бірақ атқылау қарқыны анағұрлым кем. Тегеранға батыс уәләйаттарынан босқындар қоныс аудару үрдісі орын алып, ал тегерандықтардың 30 % Иран солтүстігіне қашады.{{-1|<ref>[http://www.iranchamber.com/history/iran_iraq_war/iran_iraq_war3.php Iran Chamber Society: History of Iran: Iran-Iraq War 1980—1988]</ref>}} Соған қоса Тегеранға көрші Ауғанстаннан да босқындар көшеді ([[Ауған соғысы (1979–1989)|Ауған соғысы]] әсерінен). 1986 жылы Үлкен Тегеран қалалық [[Әкімшілік|әкімшілігі]] құрылып, ол қаланың 500 мың шаршы километрге жуық аумақты алады. Тегеран 22 қалалық ауданға бөлінді. 1990 жылдардан бастап, Тегеранның территориялық кеңейту жұмыстары іс жүзінде тоқтатылады. 2001 жылы Тегеранда [[метрополитен]] іске қосылды. 2007 жылы Милад мұнарасының құрылысы аяқталып, ол әлемдегі 4-ші ең биік және Ирандағы ең биік [[мұнара]] болады.2007 жылдың 27 маусымында, жеке тұлғаларға [[бензин]] сатып алу үшін квота енгізілу туралы [[ақпарат]] шығысымен, қалада жаппай тәртіпсіздік орын алады. Наразы [[автоәуесқойлар]] 12 [[бензин колонкасы]]н өртеп жібереді.{{-1|<ref>[http://www.1tv.ru/owa/win/ort6_main.main?p_news_title_id=104979&p_news_razdel_id=9 Возмущённые граждане сожгли несколько заправок]</ref>}} == Тұрғындары== [[Сурет:Elahiyeh.jpg|thumb|200px|Тегеран солтүстігіндегі [[Илақия]] тұрғын ауданы]] XVIII ғасырдың соныңда Тегеран Иран астанасы аталғанда, қала тұрғындары саны 100 мың адам ғана болатын. XX ғасыр бойы Тегеран тұрғындар саны қарқынды өсіп тұрды. 1956 жылы үкімет қала ішіндегі құрылыс салуды шектеу туралы бірнеше шаралар қабылдап және жанұя саясатына бірнеше өзгертулер еңгізді. 1976 жылы тұрғындар өсімі - 4%, ал 2000 жылы 1.1 % құрады. Қазіргі кезде қала шегінде 8,7 млн жуық тұрғындар тұрады,<ref name="web.archive.org">[https://web.archive.org/web/20100123182252/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&srt=pnan World Gazetteer: World - largest cities (per geographical entity)]</ref> ал қала маңаындағы қалашықтарды есептегенде 13 миллион адам, жақын жатқан [[серік]] қалалармен - 15 миллионнан астам. Қала тұрғындарының 60% сырттан келушіліер болғандықтан, осындай күрт өсу байқалады.{{-1|<ref name="tehran-12511">[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=12511 Tehran, Political situation]</ref>}} Тегерандағы [[маятник]]тi [[миграция]] күніне 1,5-2 миллион адам құрайды, олар көбінесе [[Кереж]]ден келішулер.{{-1|<ref>[http://www.fao.org/docrep/005/x3994f/X3994F08.htm La Foresterie Urbaine Et Periurbaine]</ref>}} {| border="0" align="center" rules="all" cellpadding="3" style="border: 1px solid #999; text-align: center; background-color:#FFFFFF; margin-left: auto; margin-right: auto" |+ '''Тегеран [[демография]]лық тарихы''' |----- | ! [[1891]] ! [[1922]] ! [[1932]] ! [[1956]] ! [[1966]] ! [[1980]] ! [[1986]] ! [[1991]] |----- ! style="text-align: left" | Тұрғындар | {{formatnum:160000}} | {{formatnum:210000}} | {{formatnum:249504}} | {{formatnum:1512082}} | {{formatnum:2719730}} | {{formatnum:5361335}} | {{formatnum:6042584}} | {{formatnum:6475527}} |----- ! style="text-align: left" | Тығыздық (адам/км²) | {{formatnum:6540}} | {{formatnum:8590}} | {{formatnum:10200}} | {{formatnum:15120}} | {{formatnum:9610}} | {{formatnum:9600}} | {{formatnum:8430}} | {{formatnum:8990}} |----- ! style="text-align: left" | Жылдық өсім, % | 3 | | 4 | 4,6 | 5,9 | 5,8 | 4,1 | |----- ! style="text-align: left" | Мигранттар өсімі | | | {{formatnum:3800}} | {{formatnum:1700}} | {{formatnum:24900}} | {{formatnum:25900}} | {{formatnum:47500}} | {{formatnum:35000}} |- |Colspan=9|<small>Дерек: Atlas de Téhéran et Mansour Ohadi</small> |} === Тілдер === [[Сурет:Holly Serkis (tehran).jpg|thumb|275px|Киелі [[Серкес]] Шіркеуі, Армян апостолдық шiркеуi]] Тегеран әлемдегі ең орасан зор парсытілдік қала болып табылады. Қаланың тұрғындары [[Этникалық топ|этникалық]] тұрғыдан қарағанда соншалық алуан түрлі, әр қилы тілдер мен диалекттердің араласуы, [[парсы тілі]]нің тегеран диалектінің пайда болуына әкеліп соқты. Кейіннен Иранға стандартты диалект болып кетті. Атап өткенде, тегеран ауыз-екі диалектінің кейбір ережелерін (мысалы, ұзақ /а/-ның /u/-ға ауысуы ) басқа ирандықтар белсене үлгi алған. Тегеран тұрғындарының үлкен бөлігі исфахан, йезд, шираз, еврей-тәжік диалекттерінде және дари тілінде сөйлей алады. XIX ғасырға дейін, қала тұрғындарының көпшілігн мазандарандықтар құраған, қазір олар қаланың солтүстігінде тығыз тұрып жатыр.{{-1|<ref name="tehran-12511"/>}} Таралу бойынша екінші тіл - Әзербайжан тілі.{{-1|<ref>[http://looklex.com/e.o/teheran.htm Teheran&nbsp;— LookLex Encyclopaedia]</ref>}} Сонымен, [[күрттер]], [[мазандарандар]], [[гиляндер]], [[ұлырлар]], [[белужилер]], [[түрікмендер]], [[арабтар]], [[армяндар]], [[асырлықтар]] [[қауым]]дары бар.{{-1|<ref>[http://p2.www.britannica.com/oscar/print?articleId=277286&fullArticle=true&tocId=225449 All about Oscar]</ref>}} === Діні=== Тегеран тұрғындардың басым көпшiлiгi - мұсылман-шиіттер, олар халықтың 96 %-ын құрайды. Бақайлар халықтың 2,8 %-ын құрайды, бұл шамамен 200 мың адам. Тегеранда [[Христиандық|христиандар]] да бар, оларға, Армян апостолдық шiркеуi, Орыс православиелiк шiркеуi, Асырлық шiркеулерінің [[шәкірт]]тері жатады {{-1|<ref name="cp">Eliz Sanasarian: ''Religious Minorities in Iran.'' Cambridge University Press, Cambridge 2000, ISBN 0-521-77073-4</ref>}} . Олардың саны 1979 жылғы Ислам Революциясынан кейін күрт төмендеп кетті. Тегеранда Армян апостолдық шiркеуi қауымының құрамы 120 мың адамнан тұрады. Қалада 42 армян шіркеуінің приходтары және көптеген армян мәдени орталықтары, мектептер, кітапханалар, спорт комплекстері бар. 10 мыңға жуық адам асырлық шiркеуге жатады, тағы 5 мың халдай католиктері бар, олар шығыс-сүрейлік рәсімдерді ұстанады. Қалада гүржі ортодокс қауымы, орыс православтық қауымы және бірнеше [[Інжіл|iнжiлдiк]] қауымдар бар.{{-1|<ref name="cp"/>}} [[Иудаизм|Еврей қауымына]] 16-18 мың адам кіреді. Тегеранда 18 [[синагога]] бар. Қауым қарамағында көптеген мектептер мен кітапханалар бар.{{-1|<ref name="cp"/>}} [[Зороастризм|Зороастрийлік қауымға]] 10 мың адам кіреді. [[Қауым]] оттың екi храмын қолдайды (Аташкаде).{{-1|<ref name="cp"/>}} Басқа дiни азшылықтарға [[Суннизм|сунниттер]] жатады, сикх, индуистер, буддистер, мандейлер, езидтер, [[софистер]] қауымдары да бар. == Тегеран университеті == '''Тегеран университеті''' - Иранның тұңғыш және ең ірі жоғары оқу орны әрі ғылыми-зерттеу орталығы. 1934 ж. құрылған. Тегеран Университетінің құрамында (1974) : '''әдебиет және қоғамдық ғылымдар, ауыл шаруашылығы, стоматология, әсемдік өнер, заң, медицина, фармацевтика, жаратылыстану ғылымдары, техноголия, теология, мал дәрігерлік, орман шаруашылығы, денсаулық сақтау, басқару, педогогика, экономика факультеттері, 35 ассоцияланған интернаттар, оның ішінде онкология, геофизика, денсаулық сақтау, география, экономика, психология, социология, байланыс, су ресурстары гидрологиясы және технологиясы, эксперименттік медицина ғылыми-зерттеу орталығы''' т.б. бар. 1974/75 оқу жылында 20 мыңға жуық студент оқыды, 1,5 мыңға жуық оқытушы жұмыс іситеді. Тегеран университеті кітапханасының кітап қоры -300 мың дана. === Босқындар === [[АҚШ|АҚШ-тың]] [[Ауғанстан]]да және [[Ирак]]тағы әскери операциялары әсерінен Тегеран босқындардың қашу орталығына айналды, олардың арасында [[арабтар]], [[тәжіктер]], [[пуштундер]], [[Хазарлар|хазарліктер]] бар. Босқындар тез өсіп жатқан қалада көбінесе арзан [[жұмыс күші]] ретінде қолданылады. == Әлеуметтiк мәселелер == === Кедейлік === 1995 жылы Тегеран тұрғындарының 27 %-ы кедейшілікте тұрған, бірақ тегерандық кедейлердің өмiр деңгейi елдің басқа аймақтардағы кедейлердің өмiр деңгейiнен жоғары.{{-1|<ref>Djavad Salehi-Isfahani. Mobility and the dynamics of poverty in Iran: What can we learn from the 1992-95 panel data? Mimeo, 10/11/2003</ref>}} 1996 жылы тұрғындардың сауаттылық деңгейi 84,7 % құрды, орташа өмiрдiң ұзақтығы - 70,5 жыл.{{-1|<ref>БҰҰ Даму Бағдарламасы, Human Development report of the Islam Republic of Iran, 1999</ref>}} Кедей тегерандықтар көбініесе қаланың оңтүстігінде тұрады. Оларды бейресми түрде "таста тұратындар" ({{lang-fa|كوهنشينان}}&nbsp;— ''kuhneshinan'') деп атайды. Айрықша үлкен кедей кварталдар [[Исламшаһар]] және [[Шаһар-Дәңгеш]] қала маңайындарында шоғырланған, тұрғындар саны сәйкесінше 350 және 250 мың адам. {{-1|<ref>Mike Davis. Le pire des mondes possibles. De l’explosion urbaine au bidonville global. La Découverte, 2006 (ISBN 978-2-7071-4915-2), p. 31</ref>}} Ол жерлерлерде әдетте имигранттар мен босқындар тұрады. 1978 жылы Тегеранның кедей оңтүстігі [[үкімет]]ке қарсы наразылықтардың орталығы болды. Оларды толығымен басу мүмкін болған жоқ. Революциядан кейінгі астан-кестенді пайдаланып, кедей тұрғындар қала маңайына заңсыз түрде көптеген үйшіктерді салып тастады, бұл жұмыстар түн ортасында да жүрді. 1980 жылдың өзінде шалғай жерлерге 100 мың адам қоныстанды, ал 1986 жылы бұл сан - 450 мыңға жетті. Бұл [[Күрдістан]] мен [[Ауғанстан]]нан келген көптеген босқындарының салдарынан болған еді. 1990 жылдың басына Тегеран әкімдігі заңсыз салынған үйшіктерді жою шараларын бастады. 1991 жылдың тамызында Бағырабат қонысын қиратылуы жергілікті тұрғындардың ызасын келтіріп, наразылықты [[полиция]] күшімен тоқтатуға тура келді. 1992 жылдың наурызында [[иран-ирак соғысы]]ның [[ардагер]]лер тобы шалғай жерлер тұрғындарының жағдайы бойынша Тегеран әкімдігіне наразылық бiлдiрдi. Одан кейін бүліншіліктер қайта жалғасты. Бүліншілікті жаншу кезінде 6 адам қаза тапты, 300 адам жараланды, ал кейіннен 5 адам өлім жазасына кесілді. Осындай соңғы үлкен наразылық 1995 жылы [[Исламшаһар]]да орын алды. === [[Есірткі]] === Иранда ғасырлар бойы [[апиын]] өсірген. 1949 жылы ирандықтардың 11 %-ы есіртке қолданған. Тегеранда есірткені 1,3 миллионға жуық адам қолданды. {{-1|<ref>Bijan Nissaramanesh, Mike Trace, Marcus Roberts. L’apparition de la réduction des risques en Iran. Bulletin №&nbsp;8, Programme politique des drogues de la Fondation Beckley, juillet 2005</ref>}} Тегеран Ауғанстан мен [[Пәкістан]]нан [[Батыс Еуропа Одағы|Батысқа]] қарай тарайтын есіртке [[Трафик|трафигының]] ортасында орналасқан. Басты жолдар Қорасан, Систан және Белуджистан уәләйаттары, Тегеран арқылы, ары қарай [[Түркия]] мен [[Балқан]]дарға өтеді.{{-1|<ref>[http://www.unodc.org/pdf/afg/afg_drug-situation_2002-10-01_1.pdf «Illicit drugs Situation in the regions neighbouring Afghanistan and the response of ODCCP», United Nations Office for Drug Control and Crime Prevention, 2002]</ref>}} 1999 жылы Тегеранда 240 мың [[нашақор]] болған, бірақ бұл сан нақты емес болуы үмкін, өйткені [[БҰҰ|БҰҰ-ның]] Иран Денсаулық сақтау министрлiгімен бағалау айырмашылығы 60 % құрайды.{{-1|<ref>E. Razzaghi, A. Rahimi, M. Hosseni, A. Chatterjee. Rapid Situation Assessment (RSA) of drug abuse in Iran. Prevention Depart., State Welfare Organization, Ministry of Health, I.R. of Iran and United Nations International Drug Control Program, 1999</ref>}} 2002 жылы құқық қорғау органдары күніне 150—200 наркодилер мен нашақорларды ұстаған. {{-1|<ref>Commandeur des forces de la police des stupéfiants de Téhéran Mehdi Aboui, cité // A. William Samii. Drug Abuse: Iran’s «Thorniest Problem». The Brown Journal of World Affairs, Volume IX, №&nbsp;2, hiver-printemps 2003</ref>}} Есірткінің таралуы өлім мен қылмыстың өсуіне алып келді. Нашақорлықпен күресу үшін Тегеранда мамандандырылған реабилитациялық орталықтар ашылуда және үгiт-насихат жұмыстары жүргiзiледі. == География == [[Сурет:Tegeran mnt.JPG|thumb|275px|Тегеран солтүстігіндегі тау]] Тегеран Иранның солтүстігіндегі аттас уәләйатында орналасқан. Оңтүстікте қаланы [[Каспий теңізі]]нен ажыратып жатқан [[Тошал]] тауының [[Эльбурс]] жотасының астында орналасқан. Қала солтүстіктен оңтүстікке қарай 26 км және батыстан шығысқа қарай 40 км-ге созылып жатыр. Ауданы шамамен 1550 км² құрайды. Қала маңайында биiктiктін алмасуы 700 метр құрайды: оңтүстікте 1100 метр, солтүстікте 1800 метр. Тегеран, 1870-1872 жылдары реконструкциядан өткен ескі қаладан және XX ғасырдың 1940 жылдардан бастап салынған жаңа қаладан тұрады. Қала құрылыс құрылымында XIX-XX ғасырлардың әдетті кварталдары басым, тiк төртбұрышты желiлермен кесілген көшелер мен аудандар, саябақ, фонтандар мен көп қабатты қонақүйлер, банк, қазіргі батысеуропалық архитектура стиліндегі әкімшілік ғимаратар, [[кетеж]], оңаша үйлер, 10-12 қабатты тұрғын үйлер жиі кездеседі. Көптеген жаңа аудандар салу әсерінен (Арьямехр, Тегеран-Парыс және т.б.) қазіргі Тегеран солтүстік, солтүстік-батыс және солтүстік-шығысқа қарай кеңейеді. Солтүстік аудандар басқа аудандарға қарағанда ластануға аз ұшыраған. Ол жерде Тегеранның ең ауқатты адамдары тұрады. Орталық аудандарда көбінесе кеңселер, банктер және басқа мекемелер орналасқан. Оңтүстікте, батыста, шөлге жақын қарай аумақта өнеркәсіптік кәсіпорындар шоғырланған. Тегеранның ірі қалаларына Кереж, Рей жатады. == Климаты == Тегеран солтүстікте Эльбурс [[тау тізбектері]] мен оңтүстік-шығыста Дешті-Кеуір сортаңдау шөл арасындағы көлбеген жазықтық орналасқан. Сондықтан, солтүстік аудандарда қылима суық жіне ылғалды, ал оңтүстік аудандарда - ыстық және құрғақ. Тегеран климаты [[Субтропиктер|субтропиктік]], құрғақ болып келеді. Ең ыстық ай - шілде, ең суық - қаңтар. Қаланың географиялық ерекшеліктеріне байланысты, температураның тербелiс амплитудасы 65 градус құрайды. Қар әдетте қараша мен наурыз аралығында жауады, бірақ қаланың көптеген бөліктерінде қар қаңтар мен ақпанда жатады. Қыста кейде өте қатты аяздар болады (қаланың сонша аласа жағрапиялық кеңдiгінің өлшегiштерi бойынша). Жылдық орта мөлшердегi жауын-шашын мөлшерi - 240 мм, көбiнесе қыста жауады. Жазда жауын-шашын өте-сирек. {{Қаланың ауа райы | Ені = | Жағдайы = | Жер_ілік = Тегеран | Дерекнама = [http://www.climate-charts.com/Locations/i/IR40754.php World Climate], [http://www.meteofrance.com/FR/climat/tabl_teheran.jsp Meteofrance.com] | Қаң_ор = 2.5 | Қаң_ор_ж-ш = 37.2 | Ақп_ор = 4.9 | Ақп_ор_ж-ш = 34 | Нау_ор = 10.1 | Нау_ор_ж-ш = 37.4 | Сәу_ор = 16.4 | Сәу_ор_ж-ш = 27.8 | Мам_ор = 22.2 | Мам_ор_ж-ш = 15.2 | Мау_ор = 27.9 | Мау_ор_ж-ш = 2.9 | Шіл_ор = 30.8 | Шіл_ор_ж-ш = 2.5 | Там_ор = 29.5 | Там_ор_ж-ш = 1.4 | Қыр_ор = 25.4 | Қыр_ор_ж-ш = 0.9 | Қаз_ор = 18.2 | Қаз_ор_ж-ш = 13.7 | Қар_ор = 11.1 | Қар_ор_ж-ш = 20.6 | Жел_ор = 5.0 | Жел_ор_ж-ш = 36.3 | Жыл_ор = 17.0 | Жыл_ор_ж-ш = 229.9 | Қаң_ор_мин =-1.1 | Қаң_ор_макс = 7.2 | Ақп_ор_мин = 0.7 | Ақп_ор_макс = 9.9 | Нау_ор_мин = 5.2 | Нау_ор_макс = 15.4 | Сәу_ор_мин = 10.9 | Сәу_ор_макс = 21.9 | Мам_ор_мин = 16.1 | Мам_ор_макс = 28.0 | Мау_ор_мин = 20.9 | Мау_ор_макс = 34.1 | Шіл_ор_мин = 24.0 | Шіл_ор_макс = 36.8 | Там_ор_мин = 23.0 | Там_ор_макс = 35.4 | Қыр_ор_мин = 19.2 | Қыр_ор_макс = 31.5 | Қаз_ор_мин = 12.9 | Қаз_ор_макс = 24.0 | Қар_ор_мин = 6.7 | Қар_ор_макс = 16.5 | Жел_ор_мин = 1.3 | Жел_ор_макс = 9.8 | Жыл_ор_мин = 11.7 | Жыл_ор_макс = 22.5 | Қаң_а_мин = 18 | Қаң_а_макс = -21 | Ақп_а_мин = 23 | Ақп_а_макс = -16 | Нау_а_мин = 30 | Нау_а_макс = -9 | Сәу_а_мин = 33 | Сәу_а_макс = -2 | Мам_а_мин = 37 | Мам_а_макс = 3 | Мау_а_мин = 42 | Мау_а_макс = 8 | Шіл_а_мин = 43 | Шіл_а_макс = 14 | Там_а_мин = 43 | Там_а_макс = 11 | Қыр_а_мин = 39 | Қыр_а_макс = 8 | Қаз_а_мин = 34 | Қаз_а_макс = 3 | Қар_а_мин = 29 | Қар_а_макс = -7 | Жел_а_мин = 20 | Жел_а_макс = -12 | Жыл_а_мин = 43 | Жыл_а_макс = -21 | Қаң_су = | Ақп_су = | Нау_су = | Сәу_су = | Мам_су = | Мау_су = | Шіл_су = | Там_су = | Қыр_су = | Қаз_су = | Қар_су = | Жел_су = | Жыл_су = }} === Экологиялық жағдай === [[Сурет:Traffic tehran.jpg|thumb|250px|Тегерандағы қозғалыс.]] Тегеран (әсіресе қаланың орталық және оңтүстік аудандары) ластанған ауадан зардап шегеді. Әр-түрлі [[Өкпе ауруынан иммунологиялық сақтандыру|өкпе ауруларын]] туғызатын [[тұмша]], қалада жиі кездеседі. Экологиялық жағдай Тегерандағы [[Өлім көрсеткіші|өлімнің]] ірі факторларының бірі болып табылады. Тегеран әкімдігінің ақпараты бойынша, 2006 жылы тұмша әсерінен 10 000 адам қайтыс болды.{{-1|<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/6245463.stm BBC NEWS | Middle East | Iran smog 'kills 3,600 in month']</ref>}} Тұмша көптеген өндірістік кәсіпорындың шоғырлануынан пайда болады. Одан басқа Тегеранда қоғамдық көлік жүйесі нашар дамыған - Тегеран метрополитені қала аудандарының шағын бөлігін ғана байланыстырады, сондықтан адамдар [[автобус]]пен және жеке көлікпен пайдалануға мәжбүр. Тегерандағы [[автокөлік]]тердің көп бөлігі 1970-1980 жылдары арасында жасалынған және қазіргі замаңғы экологиялық талаптарға сай емес. Оған қоса Мәһрабат [[әуежай]]ы қала маңайында орналасқан. Тегеранның физика-жағрапиялық орны да үлкен үлес ойнайды, қала сортаңды шөлдің солүстік-батысында орналасқан, ал тау тізбектері Каспий теңізінен келетін ылғал ауа қозғалысына кедергі келтіреді. Ластанумен күресу үшін әкімдік автоәуесқойларды бензин орныңа [[сұйытылған газ]] қолдануға шақырады. Қаланың орталығына кіру ауыр жүк көліктерге тыйым салынған. == Әкiмшiлiк бөліну == Тегеранның үлкен бөлігі Тегеран [[шахристан]]ыңың территориясында орналасқан.1968 жылдың жалпы планыңда, астаналық әкімдігінің юрисдикцияна 1800 км² жер берілді. Бұл шекаралардың сыртында құрылыс жұмыстарын жүргізуге тыйым салынған, өйткені қалған жазық жер [[Ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылық]] қажеттіліктерге қолданылды. Бірақ, уақыт өтісімен ауыл қоныстар Тегераның серік-қалаларына айналды: [[Рей]], [[Эсламшахр]], [[Дарсанабад]], [[Акбарабад]], [[Кудс]], [[Шахрияр]] және басқалар. 1996 жылы қала шекарасы Тегеран шахристан шегінен шығып, қала шегіне Шәмиранат (солтүстік), Рей (оңтүстік) және Исламшаһар (оңтүстік-батыс) шахристандарының аудандары қосылды.{{-1|<ref name="tehran-12517">[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=12517 Tehran, Administrative Districts]</ref>}} Тегеран 22 әкімшілік аймаққа бөлінген. Бұл аймақтардың жалпы ауданы 707 км² құрайды. Қаланы 50 километрге "созып", Тегеран құрамына соңғы болып 21 және 22 (ең үлкен) аймақтар кірді (1991).{{-1|<ref name="tehran-12517"/>}} === Тегеран аудандары === Қалалық аймақтармен қатар Тегеран тағы 112 ауданға бөлінген (''нахийе'').{{-1|<ref name="tehran-12517"/>}} Олардың әкiмшiлiк аппараттары жоқ, тек тарихи аудан болып келеді. Әдеттегiдей, аудандардың нақты шекаралары да бола бермейді. Бір ауданның бірнеше аймақтардың шекарасында орналасуы мүмкін, бұл жиі кездесетін құбылыс. Үлкен аудандар қатарында: {| style="width:100%" |- style="vertical-align:top;" | * [[Аббасабад]] * [[Әмірабад]] * [[Афсария]] * [[Бақ-Файыз]] * [[Тегеранский базар|Базар]] * [[Бақарстан]] * [[Ванак]] * [[Веленджак]] * [[Дарабад]] * [[Дарраке]] | * [[Дарбанд]] * [[Дарашты]] * [[Даррус]] * [[Ғайтария]] * [[Ғиша]] * [[Гольхак]] * [[Гомрок]] * [[Джавадийе]] * [[Жамаран]] * [[Жанатабад]] | * [[Джомхури]] * [[Зафаранийе]] * [[Жардан (район Тегерана)|Жардан]] * [[Жафтабад]] * [[Лавизан]] * [[Назиабад]] * [[Нармақ]] * [[Ниараван]] * [[Олимпийская деревня (Тегеран)|Олимпийская деревня]] * [[Паменар]] | * [[Парке шахр]] * [[Пасдаран (район Тегерана)|Пасадаран]] * [[Пунак]] * [[Рей (город)|Рей]] * [[Саадатабад]] * [[Сейід-Хандан]] * [[Содегийе]] * [[Таджриш]] * [[Техранпарс]] * [[Техрансар]] | * [[Фармания]] * [[Хасанабад]] * [[Шәмиран]] * [[Шахрара]] * [[Шахра-зибә]] * [[Шахраке-гарб]] * [[Эвин]] * [[Элахийе]] * [[Эхтиарийе]] * [[Юсефабад]] |} === Қалалық басқару === Қалалық басқаруды Исламдық Тегеран қалалық кеңесi жүзеге асырады (شورای اسلامی شهر تهران&nbsp;— ''Шуройе Эсломийе шахре Техрон''). Кеңес қала тұрғындарымен 4 жылға сайланатын, 15 [[депутат]]тан тұрады. [[Ислам]]дық кеңес қалалық қызметтерді басқаруына, қалалық [[Бюджеттік жоспарлау|бюджеттi құрастыру]] және сақтауына және әкім [[Сайлау|сайлануына]] жауапты. Сәйкесінше Тегеранның әр ауданыңда, Кеңестің бөлімдері бар. Тегеранның қазіргі әкімі - Мұхамет Бағыр Ғалибап қызметіне 2005 жылдың қыркүйегінде кірісті. Бұрынғы әкім - [[Махмыт Ахматнайжат]]. == Экономика == [[Сурет:Iran 012.jpg|thumb|left|275px|[[Тегеран базары]]&nbsp;— әлемдегі ең үлкен базар]] 2003-2004 жылдар ағымында Тегеран [[бюджет]]і 7,72 триллион риал құрды (≈9,7&nbsp;млрд [[теңге]]). Сонымен қатар муниципалитет қарызы 3-4 триллион риал құрайды (≈4,7&nbsp;млрд [[теңге]]).{{-1|<ref>[http://www.tehrantimes.com/Index_view.asp?code=104673 Tehran Budget Insufficient]</ref>}} Иран астанасы болғанға дейін, Тегеран үлкен фермерлік ауыл болған. Иранда [[мұнай]]дың<ref>http://wikimapia.org/12237941/ru/Исследовательский-институт-нефтяной-промышленности</ref> iрi қорларын табылуымен, елде [[индустриализация]] басталды. Тегеран ауқаттылығы тез өсіп, қала үлкен экономикалық ортағы айналып, жайылып өсті. Фермерлік шаруашылықтар қиратылып, олардың орныңа зауыт-фабрикалар және жаңа тұрғын үй кварталдары салынды. === Өнеркәсіп === Қазіргі күнге дейін Тегеран [[Иран]]ның ең маңызды [[экономика]]лық және өндірістік орталығы болып табылады. Өндірістік [[кәсіпорын]]дар Иран өндіріс өнімдемесі бағасының 35 %-ын береді, ол жерде ел жұмыс күшінің 30 %-ы шоғырланған. Атап өткенде, Иранда тұтынатын [[тоқыма]] және [[Электроника|электрондық]] [[өндіріс]]тің 50%-ы Тегеранда шығарылады.{{-1|<ref>[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=12513 Tehran, Economy]</ref>}} [[Машина жасау]] және [[металл өңдеу]] әрқилы дамыған (12 өзі құрайтын және [[авиация]]лық зауыт, жөндеу зауыттары, [[радиоаппарат]]тар, [[теледидар]], [[кір жуғыш мәшина]]лар жасау, [[тоңазытқыш]] жасау және т.б.), [[химия өнеркәсібі]], [[Мұнай Өндіруді Қарқындыландыру Әдістері|мұнай өндеу]], [[металлургия өнеркәсібі]], [[құрылыс материалдары]]н өндіру, [[шыны өнеркәсібі]], [[фарфор-фаянс өнеркәсібі]], [[тоқыма]], [[тағам]] соның ішінде үлкен [[темекі]] фабрикасы) және [[былғары]]-[[аяқ киім]] өнеркәсіптері бар. [[Қолөнер]] өндiрiстерi сақталып қалды. Өнеркәсiптiк кәсiпорындар көбінесе қаланың батысында шоғырланған, Тегеран мен Кереж арасында. Аса ұлкен кәсiпорындар ішінде - Iran Khodro, бүкіл қалалық аймақты алып, Samand [[автомобиль]]дерін шығарады. Тегеранда [[қор биржасы]] ([[бағалы қағаздар]] бойынша [[мәміле]] жасалатын [[биржа]]) бар, 2006 жылы биржа тізіміне 420 компания тіркелген. Биржа 1968 жылы ашылған, өзінің жұмысын Ислам революциясынан кейін тоқтатып, 1989 жылы қайта ашылады. Тегеран қор биржасы мемлекеттiк коммерциялық емес бiрлестік болып табылады. == Транспорт == [[Сурет:Hemmat autoroute.jpg|thumb|250px|[[Хеммат тас жолы]]]] [[Сурет:Tehran Snapshot 01040.JPG|thumb|250px|Тәкси]] Тегеран темір және тас жолдардың орталық торабы. Иран сияықта, Тегеран өзінің жоғары сапалы [[Автомобиль жолы|автомобиль жолдарымен]] әйгілі. Тегерандағы тас жолдардың жалпы ұзындығы 280 км, эстакада, көпірлер жолайрықтар ұзындығы - 180 км. Тағы 130 км жол және 120 км [[эстакада]] салынып жатыр.{{-1|<ref name="tehran-12516">[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=12516 Tehran, Traffic & Transportation]</ref>}} Батыстан Тегеранға үш тас жол келеді- "Ескі" "Жаңа" Кереж тас жолы және [[Фатақ]] [[даңғыл]]ы. Оңтүстіктен - [[Саиди]] даңғылы, Шейіт Тондығоян даңғылы, Рәжай даңғылы және Қауаран даңғылы. Сұлған-Саңған тас жолы Тегераннан солтүстіктен шығып, Эльбурс арқылы Мазандаранға барады. Иранның басқа қалаларымен салыстырғанда, Тегеранда сақина тәрізді автожол жоқ, оның орныңа қаланы оңтүстіктен айналатын, ұзындығы 32 км жарты-сақина бар. Үлкен магистральдар Тегеранды солтүстіктен оңтүстікке және батыстан шығысқа қарай "кесіп" өтеді, олардың ішінде Наваба Сефеви даңғылы (18 км) және Азади&nbsp;— Энгелаб көшесі (41 км). === Метрополитен === Тегеран метрополитені 2001 жылдан бері жұмыс істейді. Қазіргі уақытта 4 желі жұмыс істейді, оның екеуі іс-жүзінде бір-бірінің жалғасы болып табылады және орталық кварталдарды батыстағы қала маңайларымен Кереж қаласын байланыстырады. Тағы бір желі солтүстіктен оңтүстікке, Рей қаласына қарай жүреді. 4-ші желі 2008 жылы қолданысқа беріліп, әзірге тен 3 стансасы бар. Желілердің жалпы ұзындығы - 90 км құрайды. Жұмыс істейтін стансалар саны - 54. Жақын жылдарда қолданысқа тағы 5 желі қосу жоспарлануда. [[Метро]]ның көптеген стансалары ұлттық [[нақыс]]тармен өрнектелген. [[Сурет:Iran-travel132.jpg|thumb|250px|left|Мирдамад бульварындағы кептелу]] === Темір жол === Орталық темір жол вокзалы Джавадийе ауданыңда орналасқан. Осы жерден солтүстік-батыстағы Зенджан және Тебірезге темір жол тарайды, шығыстағы Мәшһатқа, оңтүстік-батыстағы Қорамшақырға, оңтүстік-шығыстағы Йездке және Бендер-Аббасқа темір жол тарайды. Вокзал ғимараты 1930-жылдары украин архитекторы Владислав Городецкий жобасы бойынша салынған.{{-1|<ref>[http://archive.travel.ru/iran/83882.html Мешхед&nbsp;— священный город шиитов]</ref>}} Тегеран-[[Кереж]] желісінде шапшаң темiр жол қатынасы жұмыс істейді. === Әуежай === Тегеранға екі ірі әуежай қызмет көрсетедi. Тегеранның батысында ескі Мәһрабат әуежайы орналасқан, 2007 жылдың күзіне дейін ол халықаралық рейстеріне қызмет көрсеткен. Мәһрабат сонымен бірге - Иран Әскери-әуе күштерiнің базасы. Қазіргі уақытта рейстердің көп бөлігі имам Хомейни атындағы әуежайға ауыстырды, ол Тегеранның оңтүстігінен 300 км қашықтықта орналасқан. Хомейниге әлі метро желілері жүргізілген жоқ, бірақ ол Тегеранмен автомагистраль және темір жолмен қатынасады. === Автокөліктер === Тегеранда автостансалардың желiсi бар, онда қызмет ететін автобустар жеке жол сызығымен жүре алады. Орталық автовокзал және 4 қосымша терминал қала төңірегіндегі қатынас үшін арналған. Орталық автовокзалдан автобустар Иранның барлық қалаларына өте төмен бағамен жүреді. Өте көп такси агенттіктер бар. "Әйелдерге тәкси" деген арнайы қызмет бар. Тәксисттер тек қала маңайында ғана жұмыс істейді. Автомобильдік "кептеліс" Тегеранның маңызды проблемасы болып табылады. Онымен күресу үшін, барлық қалалық жолдар үшке бөлінген: көпшілік қолды, жартылай шектелген (кіру рұқсаты тек номермен), тыйым салынған (автобус, тәкси және "жедел жәрдем" мәшиналары ғана қолданады). {{-1|<ref name="tehran-12516"/>}} == Бұқаралық ақпарат құралдары == Ирандағы ең ірі [[жаңалық]] агенттiк - 1934 жылы құрылған ИРАА<ref>[http://www2.irna.ir/ وب سایتهای ایرنا&nbsp;— Irna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080823153044/http://www4.irna.ir/ |date=2008-08-23 }}</ref> (Ислам республикасының ақпарат агенттiгi). Басқа ақпарат агенттiгi - «Фарс»,{{-1|<ref>[http://www.farsnews.com/ FarsNewsAgency&nbsp;— خبرگزاري فارس]</ref>}} «Мехр».{{-1|<ref>[http://www.mehrnews.com/ MehrNews.com&nbsp;— Iran, Iranian, Nuclear, political, world, sport, Cultural, economic, SocialAndOccations news and headlines]</ref>}} Өкiметке оппозиция құрайтын жаңалық агенттiк «Иран-Дохт»<ref>[http://www.irandokht.com/ Women of Iran: The Community&nbsp;— IranDokht.com]</ref> [[Калифорния]]да орналасқан, бірақ Тегеранда хабар тарату мүмкіндігі бар. Жаңалықтар [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (BBC Persian) және [[Француз тілі|француз тілдерінде]] де жарияланады. Негiзгi күн сайынғы периодты [[басылым]]дар: ''«Джомхури-йе Ислами-йе Рисалат», «Кейхан», «Ахбар», «Техран Эмруз» и «Этелаат». «Tehran Times», «Kayhan International», «Iran Daily», «Iran News»'' ағылшын тілінде шығады. Трандағы ең белгілі кәзит «Хамшехри» де Тегеранда шығады. Басылым 1992 жылы астаналық муниципалитетпен құрылды. «Иран» кәзиті мемлекеттiк күн сайынғы жалғыз [[Француз тілі|басылым]] болып табылады. «Иран»-ды Иранның ақпарат агенттiгi ИРАА шығарады. [[Теледидар]] мен [[радиохабарға]] Тегеранда орналасқан мемлекеттік «''Ислам Иран республикасының телерадиохабары бойынша ұйымы»'' жауапты (IRIB),<ref>[http://www.irib.ir/ صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران]</ref> , оның қарамағында 13 [[телеканал]] мен 8 [[радиостанция]] бар. Ираннан басқа IRIB басқа елдерге де жарияланады, олардың ішінде [[Армения]], [[Таулы Карабах|Таулы-Карабах Республикасы]] [[Ресей Федерациясы]], [[Қытай]], [[АҚШ]] және [[Ұлыбритания]]. == Мәдениет == === Уәли-Асыр бульвары === [[Сурет:Valieasr2.jpg|thumb|250px|Уәли-Асырдағы бөтік (киім т. б. тауар сататын шағын дүкен)]] Уәли-Асыр ({{lang-fa|ولی‌عصر}}) [[бульвар]]ы Тегеранның іскерлік және "бейресми" өмірінің шоғырлануы. Бұл Тегерандағы ең ұзын көшелерінің бірі, оңтүстіктен солтүстікке қарай 18 километрге созылып жатыр. Уәли-Асырдың абыройлы солтүстік кварталдар бойында көптеген қаржы мекемелер, [[елшілік]]тер, қымбат [[мейманхана]]лар, бөтіктер және басқа да мекемелер шоғырланған. Уәли-Асыр - туристтер мен тегерандықтардың сүйікті демалыс орны, әсіресе жастардың. Уәли-Асыр бульварында Тегеран территориясында алкөлді сусындарды ішуге, әйелдерге бастарын жаппай кіруге болатын жалғыз орын бар - ол «Ермен клубы».{{-1|<ref>[http://www.lonelyplanet.com/worldguide/iran/tehran/where-to-eat/1000685879?list=true Armenian Club]</ref>}} Тегеранда ірі [[Христиан діні|христиан]] [[ермен]]дер [[диаспора]]сы бар, оларға үкімет [[шарап]] өндіруге жіне оны жаратуға рұқсат берді, бұл жағдайды Тегеранның қалған тұрғындары өздеріне тиімді қолданады, өйткені Ислам революциясынан кейін [[Шариғат|Ислам заңдарын]] қадағалау әлдеқалай төмендеді.{{-1|<ref>[http://www.opendemocracy.net/people/article_903.jsp Drinking Tehran dry]</ref>}} === Мұражайлар=== Қаланың ең таңымал [[мұражай]]ы - [[Археологиялық ескерткіштер|Археологиялық]] мұражай. Абгине мұражайы [[қыш құмыра]] және [[керамика]] арналған. Реа Аббаси мұражайында [[кескiндеме]] және [[көркем жазу]]дың үлгiлерi сақталған. Рассам мұражайында кiлем өнерiнiң мектебi бар, мұражайда сирек кездесетiн кілемдер жиналған. Ұлттық мұражайда (Иран Бастан Музеум) исламға дейінгі Иранның архелогиялық олжалары сақталған. Қалада [[Антропология]]лық мұражай, Ислам өнері мұражайы, [[хрусталь]], [[маржан]], [[алтын]] және [[лазурит]]тен жасалған асыл бұйымдары бар Шыны және керамика мұражайы орналасқан. Иран орталық банкінің [[Шах]] асыл тастар мұражайы ерекше көзге түседі. Ол жерде [[Пақлауи]] шахтарының тәжі сақталған. [[Шәмиран]]да орналасқан - [[Сағадабат сарайы]]. Кешен біршене сарайлар мен павильоннен тұрады, олардың кейбірлерінде ''Иран мәдени мұра ұйымы'' орналасқан. Шахрам сарайында ''Әскери мұражай'' бар, басқа павильондарда - ''Су мұражайы, Көркем өнер мұражайы, Бахзад мұражайы'' және басқалар. <center> <gallery> Сурет:Tehran - Glass ware and ceramics Museum.jpg|[[Шыны]] және [[керамика]] мұражайы Сурет:Contemporary arts tehran.jpg|Қазiргi өнердiң мұражайы Сурет:Tehrancarpetmuseummani.jpg|[[Кілем]] мұражайы Сурет:Sad abad.jpg|Саадабадтағы "Ақ сарай", Точал тауына көрініс </gallery> </center> === Сәулеттiк ескерткiштер === Тегеранның [[Сәулет]]тiк ескерткiштерінің көбінісі Қажар әулетіне жатады, Көлестан сарайы ең таңымал - 1979 жылға дейің шах [[резиденция]]сы және [[мешіт]]і. Сарай мұражайға айналған. Көктем Алаңында (Meidan-e Baharestan) 1830 жылы Нәсіртең-шах салғызған қажарлық '''Шейіт Мұтағари Мешіті''' орналасқан, мешіт 3700 м² ауданды алып жатыр, мешіт ішінде - сирек кездесетiн оюмен әшекейленген галереялар бар. Мешітте тағы да Теология Факультеті жұмыс істейді. 1971 жылы Тегеранда ирандық [[монархия]]ның 2500 жылдық құрметіне орай Бостандық Мұнарасы (Азади) салынды. Мұнара үстіне лифтпен көтіріліп, қар басқан тау шыңдарын тамашаласа болады. Қаланың оңтүстігінде Бехеште-Захра [[зират]]ында Имам Хомейни Мазары орналасқан, кешене ұзындығы 91 метр 4 [[Мұнара|мешіт мұнарасы]] кіреді. Қаланың солтүстігіндегі Саадабад сарайы - шахтың бұрынғы жаздық резиденциясы. Кешенге бірнеше сарай мен саябақ кіреді. Оның жаныңда Ниаваран сарайы орналасқан. 2007 жылы Тегеранда [[Бордже Милад]] [[телемұнара]]сы салынды - ұзындығы бойынша (435&nbsp;м) әлемдегі төртінші телемұнара. <gallery perrow="5" > |Хомейни Мазары, [[Бехеште-Захра]] Сурет:Khomeini-Mausoleum (Iran) by night2.jpg|Мазар түнде Сурет:Khalvat Karimkhani Golestan2.jpg|Голестан сарайы </gallery> === Саябақтар === Тегеранда 800-ге жуық саябақтар бар. Данешчжу, Са’эй және Шатрандж саябақтары ең танымал. Революцияға дейін Шах саябағы болып аталған Меллат саябағы - қаладағы ең үлкен саябақтардың бірі. Қаланың орталығында Тегеран Университетінің қасында Лале саябағы орналасқан. Оның шығыс жағында - Ауыл шаруышылығы мұражайы, ал батыс жағында - Қазiргi өнердiң мұражайы, солтүстік-батысында - Кілем мұражайы орналасқан. Ниаваранда Джамшилия саябағы бар, ол жерде тегерандықтар өздерінің бос уақыттарын өткізеді. Саябақта ашық аштараттар мен мейманхалар оналасқан. Шахри-Бази саябағы (Ислам революциясына дейін Ай-парк) - аттракциондардың орыны. Орансан зор Читгар саябағы қала шетінде орналасқан. Саябақ парсы стилінде салынған, көркем ормандар мен жасанды көлдер бар, қаладан метромен жетуге болады. <center> <gallery> Сурет:NiavaranPalaceTehran.jpg|Ниаваран саябағындағы сарай Сурет:Jamshidiyeh2.jpg|Джамшидия саябағындағы мейманхана </gallery> </center> === Бiлiм және ғылым === Тегеран&nbsp;- [[орталық Азия]]дағы маңызды ғылыми - бiлiм орталық. Тегерандағы алғаш жоғары білім оқу орны 1851 жылы ашылды: Дар уль-Фунун. Тегеран Университеті 1933 жылы негiзделген - бұл Ирандағы бірінші ұлттық университет және елдегі ең ірі болып табылады. Қалада 50-ге таман жоғары оқу орны орналасқан, олардың ішінде: {| |--- valign="top" | * Имам Али атындағы Әскери офицерлiк университет * Мемлекеттiк Әскери дәрiгерлiк университет * Жоғарғы дистанциялық бiлiм институты «Фараби» * Теориялық физика және математиканың институты * Нарғайшылық институты * Полимерлер және мұнай өнiмдерiн зерттеу Иран институты * Телекоммуникациялардың Иран университетi * Мұнайды зерттеушi институт * Кереждік еркiн ислам университетi * Медицина университеті * «Бакиятолла» медицина университеті * Полиция университеті * Рей еркiн ислам университетi * Рудехен еркiн ислам университетi * тегерандық хадықаралық университеті * тегерандық еркiн ислам университетi&nbsp;— Бірінші бөлім * тегерандық еркiн ислам университетi&nbsp;— Орталық бөлім * тегерандық еркiн ислам университетi&nbsp;— Солтүстік бөлім * тегерандық еркiн ислам университетi&nbsp;— Оңтүстік бөлім * тегерандық еркiн ислам университетi&nbsp;— Медицина институты * Тегеран университеті * Дәрiгерлiк ғылымдардың Тегеран университетi * Тегеран қолданбалы ғылымдар және технологиялардың университетi * тегерандық университет «Хадис» | * тегерандық экология университеті * «Әмір Кәбір» технологиялық университеті * «Туси» технологиялық университеті * «Шәріп» технологиялық университеті * «Аллама Табатабай» университеті * «Әл-Захра» университеті * Аэродинамика университеті * «Багер Алолум» университеті * Жоғары технологиялар университеті * Бейнелеу өнерлерiнiң университетi * Имам Садека атындағы университет * Имам Риза атындағы университет * Имам Құсайын атындағы университет * «Бехешти» Дәрiгерлiк ғылымдардың университетi * «Шахед» Дәрiгерлiк ғылымдардың университетi * Ғылым және технологиялар университеті * Әлеуметтiк қорғау университеті * «Тарбиате Моаллем» университеті * «Тарбиате Модаррес» университеті * «Малек-Аштар» технологиялар университеті * «Шахед» университеті * Шахид Бехешти университеті * Халықаралық қатынастар мектебі * Экономикалық ғылымдаp мектебі |} Бүкіл Иран бойынша және Тегеранда университеттер мемлекет қадағалауы астында. Осыған қарамастан, студенттік өмір оппозиция қалыптасуының орталығы болып табылады. 1979 жылғы Ислам революциясына студенттер қарқынды қатысты. 1999 жылдың жазында Тегеран университеті студенттері бүлік шығарып, тәртіпсіздік басқа да университеттерге тарап 6 күнге ұласты. <center> <gallery> Сурет:UTehran college social sciences.jpg|Тегеран университеті Сурет:UT honarhaye ziba.jpg|Бейнелеу өнерлерi колледжі Сурет:UT mosque minaret.jpg|Тегеран университеті мешітінің мұнаралары </gallery> </center> === Көркемөнер === Бірінші [[кинотеатр]] 1904 жылы ашылды.{{-1|<ref>[http://www.unesco.org/courier/2000_10/fr/doss21.htm Le cinéma iranien emporte la révolution]</ref>}} Қазіргі уақытта Иран астанасында 70-тен астам кинотеатр жұмыс істейді, олардың ірілері: «Пейванд», «Еуропа» және «Африка»{{-1|<ref>[http://www.irantour.org/Iran/Cinemas.html Telephone & Address of cinemas in Tehran Iran]</ref>}} .тегерандықтардың ирандық және шетел фильмдерін көруге мүмкіндіктері бар, алайда, ең басты фильмдер мәдениет министрлiгінің тексерісінен өтеді. Тегеран Аббас Киаростами, Моқсан Махмальбаф, Самира Махмальбаф, Мәжит Мәжиди және басқалар сияқты таңымал режиссерлердің отаны болып табылады. Тегеран бейнесі "Вкус вишни" (Киаростами, [[1997]]) деген фильмінде дараланады, фильмде Тегеран көшелер өмірінің әрқилығы жақсы көрсетілген, және «Нәсіртең-шах&nbsp;— кинозвезда» тарихи комедиясы (Махмальбаф, [[1992]]) Ирандағы [[Кинематография|кинематографтың]] қалыптасуын тарихының еркiн [[интерпретация]]сы. Таңымал кеңес детективі Тегеран-43, атына қарамастан Тегеранда түсірілген жоқ (тегерандық көріністер [[Мосфильм]] павильондарында және Бақидың тарихи ауданы - Ичери Шехерде түсірілген ). Тегеран [[симфониялық оркестр]]i Рудаки театрында өнер көрсетеді және 1971 жылдан бастап, Қалалық театрда. Оған қарамастан, театр көркемөнері Иранда айнымалы танымалдықпен пайдаланады, әсіресе жастар арасында. Тегеран сияқты үлкен мегаполисте баястар қойылатын үш-ақ театр жұмыс істейді: «Театр-е шехр» (Қалалық театр), «Рудаки» және «Бахман». Қалған театр залдары музыкалық қойылымдарға қолданылады.{{-1|<ref>[http://www.ceri-sciencespo.com/archive/february/artdm.pdf The Search Engine that Does at InfoWeb.net<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>}} Тегеранда (және бүкіл Иранда) театр өнерінің ерекше түрі - «Тазийе» (تعزیه&nbsp;— от [[Араб тілі|арабша]] «азалы») үлкенiрек әйгілікпен пайдаланады. Тазийе&nbsp;- жаратылысы бөлек театр жанры, [[Шығилар|шығилық]] діни дәстүрлерден тарайды. Мұндай [[баяс]]тардың [[сюжет]]i айнала бiр оқиғаға байланған: имам Құсайын ибн Әлидін Кербаладағы Халифа Язидпен шайқастағы өлімі. Осындай баястар Шахсей-вахсей мейрамында аса көп қойылады (Ашур күні). Театрдың бұл түрі Иранда XIX ғасырда Нәсіртең-шах билігі кезінде пайда болды. Оның жеке бұйрығы бойынша Тегеранда осы баястар ойналған - үлкен Ұлттық театр (''Теки-йе доулат'') салынды. Бұл театр 1930 жылдарда Тегеран [[реконструкция]]сы кезінде жойылды, бірақ Тазийе осы күнге дейін бар. === Тегерандағы фестивальдар === * тегерандық халықаралық кинофестиваль&nbsp;— [[1971]] жылдан * Халықаралық кинофестиваль «Фаджр»&nbsp;— [[1982]] жылдан бастап, жыл сайын ақпанда өткізіледі. * [[Тегерандық халықаралық кітап жәрмеңкесі]]&nbsp;— [[1987]] жылдан бастап, жыл сайын мамырда өткізіледі, әлемдегі ең ірі жәрмеңкелер бірі. XIX кітап жәрмеңкесі 55 000 шаршы метр ауданда өткізілді, кітап саудасынан 12 млн [[АҚШ доллары]] түсті.{{-1|<ref>http://www.mibf.ru/fairs/MIBF/2005/Additional?id=127</ref>}} * [[Тегерандық халықаралық анимациялық фестиваль]]&nbsp;— [[2002]] жылдан бастап, жыл сайын ақпанда өткізіледі. * Көркемөнер фестиваль — [[2004]] жылдан бастап, жыл сайын өткізіледі. === Спорт === [[Сурет:PersePolis.jpg|thumb|250px|Астаналық ФК Персеполистың жанкүйерлері, Азади [[стадион]]ыңдағы («Қызыл [[армия]]»)]] Тегеран Орталық Шығыста [[Азиада|Азиада ойындары]] өткен алғаш қала болды. 7-інші жазғы Азия ойындары Тегеранда 1974 жылы өтті. Ойындарға 25 [[мемлекет]]тен 3010 спортшы қатысты. {{-1|<ref>[http://en.beijing2008.cn/36/81/article212058136.shtml Tehran 1974 Asian Games (photo attached)]</ref>}} Оларды қабылдау үшін қаланың солтүстік-батысында [[олимпиада]] ауылы салынды. Тегеранда Ирандағы ең ірі [[стадион]] Азади ("Еркіндік") орналасқан, [[Сыйымдылық|сыйымдылығы]] 100 000 көрерменге дейін, стадионда [[футбол]]дан Иран құрамасы жаттығады. Және премьер-лиганың маңызды ойындары өткізіледі. Басқа ірі ареналар: ''«Шахид Дастгерди», «Шахид Шируди» және «Тахти»''. Иран премьер-лигасында жеті тегерандық команда бар: * «Эстегляль» * «Персеполис» * «Саба Баттери» * «Пайкан» * «Рах Ахан» (Темір жолдар) * «Паас-Тегеран» * «Сайпа» ( клуб базасы Кережде орналасқан&nbsp;— Таһран маңайы) Шәмиран және Дербенд қалалық кварталдар жаныңда [[Тау шаңғысы|тау шаңғы]] [[курорт]]ы орналасқан.Тау шаңғы комплексі Тошал тауында қамданған және биіктігі бойынша әлемде 5-ші орын алады. Ол 1976 жылы салынған. [[Комплекс, жиынтық|Комплекстің]] ең биік нүктесін (3730 м) Дербендпен [[канат]] жолы байланыстырады. Тошал бөктерінде [[қонақ үй]]лер орналасқан. Тегеран маңында тағы да тау шаңғы курорты Дізің (ол жерде сноубордингтен әлем чемпионаты өткізілді) және Шемак орналасқан. Аб-Али жерінде [[теннис]] корттары және [[ипподром]] бар.{{-1|<ref>[http://www.tripadvisor.com/Travel-g293999-s406/Tehran:Iran:Sports.And.Activities.html Tehran: Sports & Activities&nbsp;— TripAdvisor]</ref>}} == Бауырлас қалалар == *{{flagicon|Cuba}} '''[[Гавана]]''', [[Куба]] ([[2001]]) *{{flagicon|Tajikistan}} [[Душанбе]] ({{lang-tg|Душанбе}}, {{lang-fa|دوشنبه}}), [[Тәжікстан]] ([[12 наурыз]] [[2001]]) *{{flagicon|Armenia}} '''[[Ереван]]''', [[Армения]] ([[1993]]) *{{flagicon|Armenia}} '''[[Гюмри]]''', [[Армения]] ([[2010]]) *{{flagicon|Venezuela}} '''[[Каракас]]''', [[Венесуэла]] ([[2005]]) *{{flagicon|Belarus}} '''[[Минск]]''', [[Беларусь]] ([[2006]]) *{{flagicon|Russia}} '''[[Мәскеу]]''', [[Ресей]] ([[2004]])<ref>http://el.mos.ru/cgi-bin/pbl_web?vid=2&osn_id=0&id_rub=2368&news_unom=35877 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105114236/http://el.mos.ru/cgi-bin/pbl_web?vid=2&osn_id=0&id_rub=2368&news_unom=35877 |date=2009-01-05 }}</ref> *{{flagicon|China}} [[Бейжің]] ({{lang-zh|北京}}), [[Қытай]] ([[10 сәуір]] [[1999]]) *{{flagicon|South Africa}} '''[[Претория]]''', [[Оңтүстік Африка Республикасы]] ([[2002]]) *{{flagicon|South Korea}} '''[[Сеул]]''', [[Оңтүстік Корея]] ([[1963]]) *{{flagicon|USA}} '''[[Лос-Анджелес]]''', [[АҚШ]] ([[1972]]) == Қызықты ақпараттар == * Тегеран солтүстік [[Сахара]] ендігіміен бірдей орналасқан, бірақ жылдың екі айында Тегеранды қар басып жатады. * Тегеран әкімдігі қаланы жасылдандыру бойынша бес жылдық жоспар құрды, жоспар бойынша 15 миллион ағаш отырғызылу тиіс.{{-1|<ref>[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=5215&ctl=Details&mid=22486&ItemID=48807 15m Saplings to Be Planted on National Lands]</ref>}} * Тегеранда Орталық және Таяу Шығыстағы ең үлкен транспорттық развязка салынып жатыр, бюджеті - 20 трлн риал, иран-қирақ соғысы кезіндегі [[командир]] Ахмат Мәтебеселен аты берілді.{{-1|<ref>[http://www.tehran.ir/Default.aspx?tabid=5215&ctl=Details&mid=22486&ItemID=43612 Ghalibaf Proposes New Name for Biggest Overpass in Middle East]</ref>}} * Тегеран&nbsp;— [[Таяу Шығыс]]тағы ең қымбат қалалар арасында төртінші орында тұр ([[Тәлебеп]], [[Добай]] және [[Абу-Даби]]) және әлем бойынша № 77.{{-1|<ref>[http://www.payvand.com/news/08/aug/1038.html Tehran, Middle East’s 4th Most Expensive City]</ref>}} * Тегеран [[Battlefield 3]] ойынының сюжеттік желісінің орталық қаласы болып табылады. == Суреттер == === Панорамалық көрініс === {{wide image|Panoramic_photograph_of_Tehran_(large).jpg|1200px|Тегеран панорамалық көрінісі}} {{wide image|Tehran Night Panorama.jpg|1200px|Түнгі панорамалық көрініс}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == === Үкіметтік === * [http://www.tehran.ir/default.aspx Тегеран әкімдігінің ресми сайты ([[Парсы тілі|парсы]])] * [http://www.tehran.ir/Default.aspx?alias=www.tehran.ir/en Тегеран әкімдігінің ресми сайты ([[Ағылшын тілі|ағылшын]])] * [http://www.tehrangis.com/ Ақпараттық портал ([[Парсы тілі|парсы]])] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180320040732/http://tehrangis.com/ |date=2018-03-20 }} * [http://www.shora-tehran.ir/ Тегеран Ислам кеңесі ([[Парсы тілі|парсы]])] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111126234322/http://www.shora-tehran.ir/ |date=2011-11-26 }} * [http://www.tehran.ir/Default.aspx?alias=www.tehran.ir/tcc Қозғалысты қадағалайтын ұйым ([[Парсы тілі|парсы]])] * [http://www.ketabeavval.ir/ Ресми«Сары беттер» ([[Парсы тілі|парсы]])] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090228150830/http://www.ketabeavval.ir/ |date=2009-02-28 }} === Басқа === * [http://pogoda.mail.ru/?city=4033&extended=1 Тегеран ауа-райы] * [http://tehranshake.files.wordpress.com/2007/06/map_tehran.jpg Тегеран картасы] * [http://ipaattravel.narod.ru/tegeran_sights.htm Қаланың назар аударарлық орындары] * [http://maps.google.com/maps?ll=35.6962,51.423&t=h&z=12 Тегеран космостан] * [http://tehrandaily.wordpress.com/ Tehran 24] * [http://www.worldisround.com/articles/98910/index.html Қазіргі Тегеран фотосуреттерінің коллекциясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724123926/http://www.worldisround.com/articles/98910/index.html |date=2008-07-24 }} * [http://www.worldisround.com/articles/255726/index.html Ескі Тегеран] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080912212810/http://www.worldisround.com/articles/255726/index.html |date=2008-09-12 }} * [http://baursak.info/?p=3343 Беспорядки в Тегеране, маусым 2009. Видео] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707054521/http://baursak.info/?p=3343 |date=2014-07-07 }} {{Азия елордалары}} {{таңдаулы мақала}} [[Санат:Тегеран]] [[Санат:Иран қалалары]] [[Санат:Азия елордалары]] [[Санат:Миллионер қалалар]] 6fo1damjbc2gqo3b5dysjgts6zyglw3 Қатысушы:Kaiyr 2 17311 3688458 3547411 2026-10-29T15:58:12Z Kaiyr 3134 /* Есімдер */ 3688458 wikitext text/x-wiki {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="25%" style="float:right; margin-left:1em; margin-bottom:0,5em; background:none;" |- |<center>'''[[Meta:Babel templates|Тіл білімі]]'''</center> |- |{{User kk}} |- |{{User ru-4}} |- |{{User en-3}} |- | |- |{{Қатысушы:Box/Қатысушы Қазақстаннан}} |- |{{User:Box/Қатысушы Қарағандыдан}} |- |{{User:Box/Қатысушы Астанадан}} |- |{{Қатысушы:Box/Терминдерді аударуға қарсы}} |- |{{User:Box/Админ}} |- |{{User:Box/Қатысушы Арғын}} |} {{1 - Уикиконференция қатысушысы}} Бұл қатысушы Орыс уикипедияда да жұмыс істейді {{User:Box/Жоба қатысушысы:Интернет}} * https://www.planetaexcel.ru/techniques/24/2152/ *[[Қатысушы:Kaiyr/зертхана]] *[[Қатысушы:Kaiyr/зертхана1]] *Казахско-русские отношения в XVII-XVIII вв. *[[Қазақтардың 1812 жылғы бүкілресейлік отан соғысына қатысуы]] *https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Арнайы:Журнал/protect&offset=&limit=500&type=protect&user= *https://kk.wikipedia.org/wiki/Арнайы:Бұғатталғандар *{{[[disambig]]}} *[[Қатысушы:Kaiyr/Керей]] *[[Қатысушы:Kaiyr/Зертхана]] *[[Арнайы:Уики-аралықсыздар]] *[[Қазақстан газеттері тізімі]] *[[Арнайы:Жаңа_беттер]] *[[Уикипедия:Администраторларды сайлау]] *[http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB&type=newusers&user=&page=&year=&month=-1&hide_patrol_log=1 ЖАҢА ҚАТЫСУШЫЛАР] *[http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B:%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80&hideliu=1&limit=500 ТІРКЕЛМЕГЕНДЕР] *[http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaKK.htm ҚАТЫСУШЫЛАР СТАТИСТИКАСЫ] *[http://toolserver.org/~tparis/pages/index.php?name=Kaiyr&lang=kk&wiki=wikipedia&namespace=0&redirects=noredirects&getall=1 Мен жазған мақалалар] * [[Қатысушы:Kaiyr/ОО ОСА]] * [[Қатысушы:Kaiyr/Ру және тұлға]] * [[Уикипедия:Қазақ Уикипедиясының даму жоспары мен мақсаттары]] * [[Қатысушы:Emijrp/List of Wikipedians by number of edits]] * [[Уикипедия:Қауым порталы]] * [[Арнайы:ActiveUsers]] * [[Қазақша Уикипедия/Статистика]] * [http://toolserver.org/~tparis/pcount/index.php?name=Kaiyr&lang=kk&wiki=wikipedia әр ай бойынша үлесім] *Менің ботым [[Қатысушы:Kaiyr Bot|Kaiyr Bot]] *89.218.112.154 ҚарМУ *Қай ел қай тілдегі уикипедияны көп колданады: http://stats.wikimedia.org/wikimedia/squids/SquidReportPageViewsPerCountryTrends.htm * http://stats.wikimedia.org/EN/ReportCardTopWikis.htm#lang_kk * [[:Санат:Жедел жоюға ұсынылғандар]] * [[:Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар]] == Марапаттарым == {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7;" |rowspan="2" valign="middle" | [[File:Redirect_Barnstar_Hires.png|left|120px|«Жылжыту жұлдызы»]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Уикипедия:Марапаттама/Жылжыту жұлдызы|«Жылжыту жұлдызы»]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | Құрметті '''[[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]'''! Уикипедия жобасындағы жылжыту журналы бойынша жұмыс жасап отырып, 2011 жылдың тамыз айында көптеген мақалалардың қате жазылған атауларын өзгертіп, жылжытып реттегеніңіз үшін, кеш те болса ұсынылған марапатты қабыл алғайсыз! --[[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] 12:49, 2018 ж. тамыздың 10 (+06) |} * [https://tools.wmflabs.org/topviews/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&date=2019&excludes= 2019 жылы ең көп қаралған беттер] ** [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] арғын қанжығалы идли қуандық ағыс ? * https://kz.usembassy.gov/ru/media-related-small-grants-to-bolster-kazakh-language-online-content/ == Мен болған мемлекеттер/аймақтар: == * {{flagicon|KAZ}}[[Қазақстан]]: • [[Батыс Қазақстан облысы]] • '''[[Алматы]]''' • [[Жетісу облысы]] • '''[[Астана]]''' • [[Ақмола облысы]] • [[Жамбыл облысы]] • [[Шымкент]] • [[Түркістан облысы]] • [[Қызылорда облысы]] • [[Ақтөбе облысы]] • [[Шығыс Қазақстан облысы]] • [[Қостанай облысы]] • '''[[Қарағанды облысы]]''' • '''[[Ұлытау облысы]]''' • [[Павлодар облысы]] * {{flagicon|Russia}}[[Ресей]]: • [[Башқұртстан]] • [[Челябі облысы]] • '''[[Мәскеу]]''' * {{flagicon|Poland}}[[Польша]]: • [[Варшава]] * {{flagicon|Turkey}}[[Түркия]]: • [[Ыстамбұл]] • [[Анталия]] • [[Анкара]] * {{flagicon|Ukraine}}[[Украина]]: • [[Киев]] • [[Киев облысы]] • [[Львов облысы]] ([[Львов]]) • [[Закарпаття облысы]] • [[Винница облысы]] ([[Винница]]) • [[Одесса облысы]] ([[Одесса]]) * {{flagicon|Serbia}}[[Сербия]]: • [[Белград]] * {{flagicon|Georgia}}[[Грузия]]: • [[Тбилиси]] * {{flagicon|Macedonia}}[[Солтүстік Македония]]: • [[Скопье]] • [[Охрид]] * {{flagicon|Estonia}}[[Эстония]]: • [[Тарту]] • [[Таллин]] * {{flagicon|Korea}}[[Корея]]: • [[Тэджон]] * {{flagicon|Belarus}}[[Белорусия]]: • [[Минск]] * {{flagicon|Uzbekistan}}[[Өзбекстан]]: • [[Ташкент]] Қалың - 2 аптадан көп. 3-5 реттен көп. == Ата-бабаларым == * [[Жалаңтөс батыр Құлықұлы]] * [[Дербісалы батыр]] * [[Ақжол би]] * [[Қотан]] * [[Пірзада Баба]] * [[Мәдіқожа]] * [[Бөкейхан Барақұлы]] * [[Әбдіжалил баб]] {{Администраторлар|state=expanded}} ==Есімдер== {{col-begin}}{{col-3}} Ұлдар * Есім, Аттастар саны # Алдар 33 # Аяз 407 # Әлімхан 2 640 # Таян 18 # Аспандияр 1 156 # Аспарух 20 # Жебе 59 # Ноян 338 # Мерген 1 127 # Аппақ 98 # Сайын 1 118 # Асуал 1 # Тәттімбет 134 # Есет 2 159 # Мамыр 414 # Ақтайбек 1 # Айғали 432 # Кейкі 10 # Найзабек 167 # Қалқаман 582 # Таймас 668 # Ақбала 832 # Аймұрат 832 # Ақтан 584 # Айбат  2 890 # Асхан 254 # Ерден 2 276 # Бекет 2 639 # Шора 146 # Барысбек 67 # Биназар 173 # Досан 1 365 # Андас 82 # Ағынтай 55 # Сыпатай 58 # Айтқали 974 # Тасқын 819 {{col-3}} Ұлдар * Есім, Аттастар саны # Саттар 910 # Кемел 752 # Аймырза 6 # Атахан 182 # Тарғын 298 # Елжас 2 241 # Ертай 3 484 # Әнет 398 # Едіге 2 106 # Парасат 2 348 # Елемес 748 # Саққұлақ 0 # Ақжолтай 416 # Ағыбай 539 # Естай 1 917 # Күнқыран 0 # Сұңқар 2 626 # Ақселеу 223 # Ақсұңқар 872 # Нартай 2 307 # Тайман 280 # Шеге 29 # Телжан 273 # Сейіл 261 # Сүгір 47 # Өркен 3671 # Тарлан 351 # Тәуекел 2 050 # Тастан 159 # Серхан 86 # Айбын 2 894 # Бекхан 762 # Өткір 136 # Кенен 223 # Айтуар 2 224 # Алғадай 80 # Байтас 141, Айтілеу 18, Ілес, Қастер 374, Аршын {{col-3}} Қыздар * Есім, Аттастар саны # Алау 261 # Айна 3 875 # Аруай 458 # Айбарша 1 017 # Айжанат 323 # Ақжанат 118 # Айжарқын 943 # Ақжарқын 4 506 # Дидара 48 # Сәнім 110 # Гүлімжан 681 # Гүлжихан 1 033 # Лашын 984 # Ақмаңдай 78 # Гүлжаухар 896 # Ақбілек 740 # Ақнәр 360 # Ақкербез 635 # Айдай 2 739 # Аятжан 66 # Шара 1 612 # Ақберен 1 359 # Талшын 126 # Торғын 1 783 # Сырғалым 1 142 # Әспет 246 # Ардана 802 # Аруназ 3 454 # Елназ 549 # Шұға 987 # Лағыл 191 # Еңлік 1 170 # Айшуақ 1 364 # Айнамкөз 2 415 # Ақмоншақ 1 262 # Сана 722 # Елдана 2 377 # Қаламқас {{col-end}} == Сұхбаттар== === Қазақша === # {{Cite web|lang=kz|url=https://azattyq-ruhy.kz/interview/26945-uikipediiadagy-sauatsyz-kontentter-traibalizm-men-otirik-til-zhanashyrlary-zhaily|title=Уикипедиядағы сауатсыз контенттер, трайбализм мен «өтірік» тіл жанашырлары жайлы|website=Azattyq-ruhy.kz|date=2021-08-09|access-date=2021-09-30}} # {{Cite web|lang=kk|url=https://adyrna.kz/post/61786|title=“-Ов, -ев, -ин жалғаулары фамилияға өте ыңғайлы” {{!}} “Адырна” ұлттық порталы|website=adyrna.kz|access-date=2021-09-30}} # {{Cite web|lang=kk|url=https://saryarqanews.kz/kz/news/zhanalyktar/karagandylyk-azamat-vikipediyaga-4-000-nan-astam-makala-zhazgan|title=Қарағандылық азамат википедияға 4 000-нан астам мақала жазған|website=Saryarqa Aqparat Media Holding|access-date=2022-03-29}} # {{Cite web|lang=kk|url=https://saryarqanews.kz/kz/news/zhanalyktar/vikipediyada-kimder-tanymal|title=Википедияда кімдер танымал?|website=Saryarqa Aqparat Media Holding|access-date=2022-03-29}} # {{Cite web|lang=kz|url=https://azattyq-ruhy.kz/society/40294-ultuar-ulzhan-ulbala-boizhetkender-arasynda-esimin-auystyru-urdisi-kalyptasyp-barady|title=Ұлтуар, Ұлжан, Ұлбала: бойжеткендер арасында есімін ауыстыру үрдісі қалыптасып барады|website=Azattyq-ruhy.kz|date=2022-06-30|access-date=2022-07-05}} # {{Cite web|url=https://halyq-uni.kz/kozkaras/24304-khalyk-musylman-bolu-men-arab-boludy-shatastyryp-aldy-sarapshy/|title=Халық мұсылман болу мен араб болуды шатастырып алды – сарапшы|lang=kk|website=Halyq-uni.kz {{!}} Жаңа Қазақстан – жаңа медиа|date=2023-08-21|access-date=2023-08-22}} # {{Cite web|url=https://alashainasy.kz/din_islam/halyik-musyilman-bolu-men-arab-boludyi-shatastyiryip-aldyi-215616/|title=Халық мұсылман болу мен араб болуды шатастырып алды – сарапшы|lang=kk|last=alashainasy.kz|website=Алаш баласы - Айнаңа қара!. Alashainasy.kz|date=2023-08-21|access-date=2023-08-22}} # {{Cite web|url=https://kaz.globalnews.kz/aza-balalaryna-m-hammed-paj-ambardy-otbasy-m-shelerini-attary-zhii-ojyla-basta-an/|title=Балаларға пайғамбардың отбасы мүшелерінің аттары жиі қойыла бастаған|lang=ru-RU|first=Анара|last=Бауыржанқызы|website=kaz.globalnews.kz|date=2023-08-22|access-date=2023-08-22}} # {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=HqxEcFEWRmM|title=Қазақ есімдерінің арабтану үрдісіне жат ағымдардың әсері.|lang=ru-RU|access-date=2023-11-18}} # {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JhtUB1su9NY&list=PLRzKQnFnVjJF95GYQn_8w4KOvzWKXmEPd|title=Ибраһим қалай Абай болды, Мұхаммед-Қанапия неге Шоқан болды?|lang=ru-RU|access-date=2023-12-03}} === Орысша === # {{Cite web|lang=ru-RU|url=http://nv.kz/2020/01/15/240941/|title=Карагандинец написал более 3 000 статей на Википедии - Газета «Новый Вестник»|access-date=2021-09-30}} # {{Cite web|lang=ru-RU|url=http://nv.kz/2021/01/15/252493/|title=День рождения самой популярной энциклопедии в интернете: «Википедии 20 лет»! - Газета «Новый Вестник»|access-date=2021-09-30}} # {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://krg.nis.edu.kz/vikipediya-nas-obedinyaet/|title=Википедия нас объединяет|website=НИШ г. Караганда|date=2021-04-28|access-date=2021-09-30}} # {{Cite web|lang=ru|url=https://adyrna.kz/ru/post/73389|title=Назло маме отрежу ушко или почему надо оставить окончания –ов, -ев, -ин в казахских фамилиях {{!}} Национальный портал “Адырна”|website=adyrna.kz|access-date=2021-09-30}} # {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://liter.kz/pochemu-nelzya-ubirat-russkie-okonchaniya-v-kazahskih-familiyah/|title=Почему нельзя убирать русские окончания в казахских фамилиях|website=liter.kz|date=2021-06-09|access-date=2021-09-30}} # {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://korrespondent.one/obshhestvo/pochemu-nelzya-ubirat-russkie-okonchaniya-v-kazahskih-familiyah/|title=Почему нельзя убирать русские окончания в казахских фамилиях - Последние новости Казахстана -Korrespondent|website=korrespondent.one|access-date=2021-09-30}} # {{Cite web|lang=kz|url=https://ztb.kz/obsestvo/pocemu-nelza-ubirat-russkie-okoncania-v-kazahskih-familiah|title=Почему нельзя убирать русские окончания в казахских фамилиях|website=ztb.kz|access-date=2021-09-30}} # {{Cite web|lang=ru|url=https://www.caravan.kz/news/kazakhskie-okonchaniya-v-familiyakh-ne-delayut-vas-patriotami-mnenie-ehkspertov-745651/|title=«Казахские окончания в фамилиях не делают вас патриотами» - мнение экспертов|website=www.caravan.kz|access-date=2021-09-30}} # {{Cite web|lang=ru-KZ|url=https://vkurse.kz/p/1004936/|title=Почему не желательно убирать русские окончания в казахских фамилиях|website=vkurse.kz|access-date=2021-10-01}} # {{Cite web|lang=ru|url=https://saryarqanews.kz/ru/news/novosti/reyting-akimov-kazakhstana-po-versii-vikipedii|title=Рейтинг акимов Казахстана по версии Википедии|website=«Saryarqa Aqparat» {{!}} Новости Караганды|access-date=2022-03-29}} # {{Cite web|lang=ru|url=https://saryarqanews.kz/ru/news/novosti/kakie-imena-ne-stoit-davat-detyam|title=Какие имена не стоит давать детям?|website=«Saryarqa Aqparat» {{!}} Новости Караганды|access-date=2022-03-29}} # {{Cite web|lang=ru-RU|url=https://liter.kz/v-kazakhstane-rastet-chislo-tezok-pochemu-eto-plokho-rasskazal-ekspert-1648545988/|title=В Казахстане растет число тезок. Почему это плохо, рассказал эксперт|website=Новости Казахстана - Liter.kz|date=2022-03-29|access-date=2022-03-29}} # {{Cite web|lang=ru|url=https://www.zakon.kz/6012584-neskolko-laifkhakov-pri-vybore-imeni-dlia-rebenka-sovety-eksperta.html|title=Как выбрать имя для ребенка – эксперт|author=Мадина Мамырханова|website=zakon.kz|date=2022-04-22|access-date=2022-07-05}} # {{Cite web|lang=ru|url=https://saryarqanews.kz/ru/news/novosti/viki-lyubit-zemlyu|title=«Вики любит Землю»|website=«Saryarqa Aqparat» {{!}} Новости Караганды|access-date=2022-05-30}} # {{Cite web|lang=ru|url=https://exclusive.kz/expertiza/obshhestvo/125346/|title=Как правильно выбрать имя ребенку?|website=Exclusive|date=2021-07-29|access-date=2023-02-12}} # {{Cite web|url=https://www.zakon.kz/stati/6406637-sudba-i-vera-kak-novoe-imya-i-familiya-menyayut-zhizn.html|title=Судьба и вера: как новое имя и фамилия меняют жизнь|lang=ru|first=Оксана|last=Житникова|website=zakon.kz|date=2023-09-13|access-date=2023-09-27}} [[de:Benutzer:Kaiyr]] [[en:User:Kaiyr]] [[ka:მომხმარებელი:Kaiyr]] [[mdf:Тиись:Kaiyr]] [[pl:Wikipedysta:Kaiyr]] [[ru:Участник:Kaiyr]] [[udm:Викиавтор:Kaiyr]] glclds16eigiw9o1o44kjydoncq9xul Өсімдіктер 0 18108 3688566 3658766 2026-10-30T04:33:00Z Эльмира Ералиева 179349 3688566 wikitext text/x-wiki {{Таксон |атауы = Өсімдіктер |суреті = Diversity of plants image version 5.png |сурет атауы = |сурет сипаттамасы = |сурет жиынтығы = |патшалық = Өсімдіктер |туыстары = |ранг = патшалық |латын = Plantae |автор = [[Эрнст Геккель|Haeckel]], 1866 |домен = Эукариоттар |ұлы патшалығы = |кіші патшалығы = |Ұлы тип = |Тип = |Кіші тип = |Инфра тип = |Ұлы бөлім = |Бөлім = |Кіші бөлім = |Ұлы класс = |Класс = |Кіші класс = |Инфра класс = |Ұлы отряд = |Отряд = |Кіші отряд = |Ұлы қатар = |Қатар = |Кіші қатар = |Ұлы тұқымдас = |Тұқымдас = |Кіші тұқымдас = |Ұлы туыс = |Туыс = |Кіші туыс = |Ұлы түр = |Түр = |Кіші түр = |син = |типі = |туынды атауы = Қазіргі бөлімдер |туындылар = <div style="width: 310px;"> * {{bt-latrus|Glaucophyta|Глаукофит балдырлары}} * {{bt-latrus|Rhodophyta|Қызыл балдырлар}} * {{bt-latrus|Charophyta|Хара балдырлары}} * {{bt-latrus|Chlorophyta|Жасыл балдырлар}} * {{bt-latrus|Anthocerotophyta|Антоцерото­фитер}} * {{bt-latrus|Bryophyta|Мүктәрізділер}} * {{bt-latrus|Marchantiophyta|Бауырмүк}} * {{bt-latrus|Lycopodiophyta|Плаунтәрізділер}} * {{bt-latrus|Polypodiophyta|Қырыққұлақтәрізділер}} * {{bt-latrus|Cycadophyta|Саговниктәрізділер}} * {{bt-latrus|Ginkgophyta|Гинкголар}} * {{bt-latrus|Gnetophyta|Гнетотәрізділер}} * {{bt-latrus|Pinophyta|Қылқан жапырақтылар}} * {{bt-latrus|Magnoliophyta|Гүлді өсімдіктер}} </div> |ранг картасы = |ранг картасының атауы = |ранг картасының ені = |ранг аңызы = |ХТҚО статусы = |ХТҚО = |Балтимур бойынша тобы = |wikispecies = Plantae |commons = Plant |ictv = |itis = 202422 |ncbi = |eol = 281 |grin = |ipni = |tpl = |mycobank = }} '''Өсімдіктер''' ({{lang-la|Plantae}})<ref>Биология, 2011.</ref> — [[тірі организмдер дүниесі]]ндегі негізгі екі топтың бірі (біріншісі - [[жануарлар]]). [[Құрлық]]тың барлық жерінде өседі, [[су]]да кездесетін түрлері де бар. ==Өсімдіктер == Өсімдіктердің 375 000-ға жуық түрі бар. Өсімдіктер тұқымтобының ең үлкені - гүлдейтін немесе жабық тұқымды өсімдіктер. Олардың 250 000-нан астам түрі бар. Өсімдіктер күн сәулесінің көмегімен ([[фотосинтез]]) өз қорегін табады. Саңырауқұлақтар бұрын өсімдіктер қатарына жатқызылатын, алайда өз қорегін өндірмейтін болғандықтан, қазір олар жеке класқа жіктелген. Олардың 100 000-ға жуық түрі бар.<ref>Сұрақ және жауап. Энциклопедия</ref> == Топтары == XX ғасырдың ортасына дейін өсімдіктерді төмен сатыдағы ([[бактериялар]], [[балдырлар]], кілегейлілер, [[саңырауқұлақтар]], [[Қына|қыналар]]) және жоғары сатыдағы өсімдіктер (ринийлер, [[мүктәрізділер]], псилофиттер, плаунтәрізділер, қырықбуындар, [[Қырыққұлақтәрізділер|қырыққұлақ]]тәрізділер, [[ашықтұқымдылар]] және [[гүлді өсімдіктер]] не жабықтұқымдылар) деп бөлді. 20 ғасырдың аяғында бактериялар мен саңырауқұлақтар өз алдына жеке патшалық болып бөлінді. Соңғы жүйеленім бойынша өсімдіктер 3 патшалық тармағына жіктеледі: * [[қызыл балдырлар]] * нағыз [[балдырлар]] * ұрықты не [[жоғары сатыдағы өсімдіктер]]. Өсімдіктерді топтарға біріктіргенде олардың біріне-бірінің ұқсастықтары немесе айырмашылықтарын көрсететін белгілер пайдаланылады. Солар арқылы өсімдіктердің біріне-бірінің туыстық жақындықтарының деңгейі анықталады. <br /> Құрылымы, тіршілік етуі жағынан бірдей және өз ата-енелеріне ұқсас, жеміс беретін, ұрпақ түзе алатын дарақтар бір түрге жатқызылады. <br /> Құрылысы жағынан ұқсас түрлер туысқа біріктіріледі. Жақын туыстар бір тұқымдасқа олардың әрқайсысын қандай да бір класқа жатқызады. == Өсімдіктер жамылғысы == Құрлық бетінде өсімдіктер жамылғысы біркелкі таралмаған. Оның таралуы жерге түсетін ылғалдың мөлшеріне және осы ылғалдың маусымға байланысты жауын-шашынның маусымдық ерекшеліктеріне қарай мәңгі жасыл (жаңбырлы) [[орман]]дар, ылғалдығы құбылмалы болып келетін, жапырақтары түсіп отыратын ормандар, ксерофильді сирек ағашты ормандар мен бұталарды, [[саванналар |саванналарды]], ал суы тасып отыратын теңіздің жағалауларында — [[мангр]] ағаштарынан тұратын ормандар түзеді. [[Экваторлық белдеу|Экватордан]] солтүстікке қарай жасыл өсімдіктердің белдеуінен кейін ормансыз аумақтар— [[шөл|шөлдер]], [[шөлейт|шөлейттер]], далалық аймақтар орналасады. Біршама [[Биік ендіктер|жоғары ендікте]] қайтадан мәңгі жасыл ормандардың жолағы кездеседі. Алайда олар тропиктердегі секілді жапырақты ормандар емес қылқан жапырақты ([[тайга]]) ормаңдар болып келеді. Тайгадан солтүстікке қарай, полюстың айналасында (циркумполярлы), [[тундра]] мен Солтүстік Мұзды мұхиттың салқын суы созылып жатады. Экватордан оңтүстікке қарай құрлық біршама аз болады.Полюстерге жақын жерлерде және биік таулардың басында мәңгілік мұздықтар мен қарлар жатады. Мұндай түрлі-түсті өсімдіктер жылдың әртүрлі кезеңдеріне қарай, әсіресе [[қыс|қыста]], құрлықтың (континенттің) үлкен кеңістігін, шамамен 40° с.е. және одан жоғары қарай қар басқан кезде, көп өзгеріске ұшырайды. == Қоршаған ортамен байланысы == Өсімдіктердің тіршілігі қоршаған ортамен, әсіресе [[топырақ|топырақпен]] және [[климат|климатпен]] тығыз байланыста болады. Жасыл өсімдіктер [[ауа|ауадан]] [[көмірқышқыл газ|көмірқышқыл газын]], [[күн|күн сәулесінен]] [[энергия|энергияны]], ал топырақтан [[су]] мен [[Минералды тұздар|минералдық заттарды]] алады. Осы компоненттердің барлығы өсімдіктің қалыпты өсуі мен дамуы үшін қажет. Ауадағы көмір қьшқыл газының мөлшері 0,03%-тен құрайды , ал өсімдікке қажетті тұздар мен судың мөлшері топырақтың құрамында өте аз және шашыраңқы түрде болады. Осылардың барлығы өсімдіктің тұтыну мүмкіңдігінің үлкен (жоғары) болғандығын қажет етеді. [[Эволюция|Эволюцияның]] барысында өсімдік өзінің [[вегетативтік]] денесін [[сыртқы орта|сыртқы ортамен]] қарым-қатынаста болатындай аса үлкен көлемге дейін (жапырақтарын ауамен, тамырларын топырақпен), жоғары деңгейде жетілген жануарлардан бірнеше есе артық ұлғайтқан. Өсімдіктің тіршілік ортасының өзгеруіне тез және ерекше нәзіктікпен жауап беруінің өзі осыған байланысты болады. Сонымен қатар өсімдіктердің өзі тіршілік жағдайының барысыңда, өздерін қоршаған ортаны өзгертеді. Орманның жыл өткен сайын биікке көтеріліп, аса қалың жасыл шымылдық (полог) түзетіні белгілі. Бұл бұталар мен шөптесін өсімдіктер жабыны үшін, орман ішінің жағдайын өзгертеді. == Қоршаған ортаға бейімделушілігі == Тау етегіндегі тегістіктен, тау басына көтеріле отырып, өсімдіктер қауымдастықтарының ғана емес ([[шөлейт]], [[орман]], және [[альпі]] [[Белдеу|белдеулері]], [[тундра]]), сонымен бірге жақын түрлердің, кейде тіптен бір түрдің өзінің тіршілік формасының структурасының басқаша өзгеретіндігін ([[трансформация |трансформациясын]]) айқын аңғаруға болады. Таудың жоғарғы белдеулерінің ерекше климаты мен топырақ жағдайларының әсері (салқындықтың, физиологиялық құрғақшылықтың, жарықтың сапалығы және т.б.) ағаштар мен бұталардың жатаған аласа формаларының қалыптасуына, биік шөптесін өсімдіктердің жартылай жертаған және жертағандар түзуіне әкеліп соқтырады. Өсімдіктердің структурасы мен [[физиология|физиологиялық]] қасиеттерінің өзгеруін [[Памир|Памирдің]] теңіз деңгейінен 3600 м. биіктігінде отырғызылған өсімдіктерде жан-жақты зерттелген. Өсімдіктердің құрылысының, оның ішінде анатомиялық құрылысының өзгеруімен бірге, олардың құрамындағы қант пен дәрумендердің де консентрациясының жоғарылағандығы байқалған. Соған байланысты таудың жоғарғы белдеулерінің жем-шөптік өсімдіктерінің құнарлығы аса жоғары болады. Өсімдіктердің қоршаған ортаға бейімделушілігін тек таудың жағдайынан ғана емес, сонымен бірге, әр уақытта, түрлер жаңа ортаға (қарама-қарсы жағдайға) тап келгенде байқауға болады. Бұл өсімдіктің табиғи өсетін ортасының өзгеруіне байланысты және оны мәдени жағдайға ендіргенде (при интродукции) байқалатын құбылыс. Кейбір [[сор топырақ|сор топырақта]] өсетін өсімдіктер (теңіз қышасы-горчица морская ; шөптесін бұзаубас сораң-солерос травянистый) құрамында [[Тұздар|тұзы]] жоқ топырақтарда, сор топырақта өсетін өсімдікке тән белгілерін, мысалы, жапырақтарының етжеңділігін ([[Суккулент|суккуленттігін]]) жоғалтады. == Таралу жолдары== Өсімдіктер жер шарына кең таралған. Олардың құрғақшылыққа төзімді [[Вегетативтік органдар|вегетативті]] органдары бар және қолайсыз климаттық жағдайда өсуге бейімді. Олар жәндіктер арқылы тозаңданып, [[Тұқым|тұқымдары]] мен [[жеміс|жемістері]] [[жануарлар]] арқылы таралады. == Маңызы== Өсімдіктердің халық шаруашылығында және ғылыми медицинада кеңінен қолданылатын түрлері көп кездеседі. Олардың ішінде көкөністік, [[Жеміс-жидек шаруашылығы|жеміс-жидектік]], балды, [[Майлы дақылдар|майлы]] және техникалық түрлері де бар. Ағаш тәрізді формалары құрылыс материалдары ретінде аса құнды. Әртүрлі үй жиһаздарын жасайды. Бұлардың бірқатары сәнді өсімдіктер. Тынымбақтарды, саябақтарды, [[Көше|көшелерді]], тіптен [[Жұмыс орны|жұмыс орындарын]] [[көгалдандыру|көгалдандыруға]] пайдаланады. == Тағы қараңыз == * [[Өсімдіктер физиологиясы]] * [[Өсімдіктер морфологиясы]] == Суреттер == <gallery> File:Borassus flabellifer.jpg|[[Borassus flabellifer]] File:Chestnut in Guntur.jpg| [[Borassus flabellifer]] жемісі File:Turmericroot.jpg|Turmeric rhizome File:Starr 050407-6233 Ipomoea batatas.jpg| File:Pandan wangi.JPG|''Pandanus amaryllifolius'' File:California Papaya ID.jpg|California Papaya File:Papaya sunset.jpg|''Carica papaya'' File:Prepared lemon grass.JPG|''Cymbopogon citratus'' File:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|''Pachyrhizus erosus'' File:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (жемісі) File:SauropusAndrogynus.jpg| ''Sauropus androgynus'' File:Ilaneer.jpg|''Cocos nucifera'' </gallery> == Дереккөздер == <references/> {{Өсімдіктер морфологиясы}} [[Санат:Өсімдіктер| ]][[Санат:Ботаника]] [[Санат:Патшалық (биология)]] [[Санат:Алфавит бойынша өсімдіктер]] dcri6a9ssofohck7i5dcvzn107vx5rs Google 0 20007 3688740 3585896 2026-10-30T10:08:58Z Wikuiser 172895 /* */ 3688740 wikitext text/x-wiki {{Бөлінсін}} {{Компания |атауы = Google Inc. |логотипі = Google_2015_logo.svg |түрі = [[Қоғамдық компания|қоғамдық акционерлік компания]] |биржадағы листингі = {{NASDAQ|GOOG}} |қызметі = <!-- қандай өнім шығарады--> |ұраны = |құрылды = 1998 |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы = |құрушы = [[Ларри Пейдж]] — тең құрылтайшы<br />[[Сергей Брин]] — тең құрылтайшы |орналасуы = {{Байрақ|АҚШ}}: [[Маунтин-Вью (Калифорния)|Маунтин-Вью]], [[Калифорния]] |басты адамдары = [[Сундар Пичаи]] — [[бас атқарушы директор]]ы<br />[[Рут Порат]] — [[қаржылық директор]]ы<br /> |саласы = [[Интернет]] |өнімі = <!-- Дизельді қозғалтқыш, <br />Металлопрокат --> |айналым = {{өсім}} USD 29,321 млрд <small>(2010)</small><ref name="form 10-k">{{cite web|url=http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1288776/000119312511032930/d10k.htm|title=Form 10-K|author=U.S. Securities and Exchange Commission|authorlink=Құнды қағаз және биржа жөніндегі комиссия (АҚШ)|date=2010|publisher=United States of America|location=Washington, D.C.|at=Part II, Item 6|accessdate=2011-04-16|lang=en|archiveurl=http://www.webcitation.org/659XFefN3|archivedate=2012-02-02}}</ref> |операциялық кіріс = {{өсім}} USD 10,381 млрд <small>(2010)</small><ref name="form 10-k" /> |таза табысы = {{өсім}} USD 8,505 млрд <small>(2010)</small><ref name="form 10-k" /> |қызметкерлер саны = 28&nbsp;768 <small>(1 шілде 2011)</small><ref>[http://techcrunch.com/2011/07/14/google-q2-2011/ Google Back On Track In Q2, Beats The Street With Over $9 Billion In Revenue]</ref> |меншікті капиталы = {{өсім}} USD 46,241 млрд <small>(2010)</small><ref name="form 10-k" /> |басшы компания = [[Alphabet Inc.]] |бағынышты компания = [[YouTube]], [[DoubleClick]], [[On2 Technologies]], [[Google Voice]], [[Picnik]], [[Aardvark (search engine)|Aardvark]], [[AdMob]] |сайты = [https://www.google.com/about/company/ google.com] }} {{мағына|Google (айрық)}} '''Google Inc.''' ({{IPA|/ɡuːɡl/}}) — америкалық [[трансұлттық корпорация]]. Америка қоғамдық корпорациясына тиесілі кеңейтілген іздеу жүйесі.<ref>http://en.wikipedia.org/wiki/Google_Search</ref> Танымалдығы бойынша бірінші орында тұр (79.65 %), айына 41 млрд 345 млн сұраныс қабылдайды (нарық бөлігі 62,4 % ), 25 миллиардтан астам веб-беттерді индекстейді, (2009 жылдың 15 қазанынан бастап) ақпараттарды 191 тілде іздеу мүмкіндігіне ие. Google іздеу жүйесі [[PDF]], [[RTF]], [[PostScript]], [[Microsoft Word]], [[Microsoft Excel]], [[Microsoft PowerPoint]] және т.б. форматтағы құжаттарды тауып беру мүмкіндігіне ие. ==Құрылу тарихы== Google іздеу жүйесін [[Стэнфорд университеті]]нің аспиранттары [[Ларри Пейдж]] және [[Сергей Брин]] оқу жобасы ретінде шығарған еді. Олар 1996 жылы [[BackRub]] іздеу жүйесімен жұмыс істеп, 1998 жылы аталмыш іздеу жүйесінің негізінде Google-дың негізін салады. Алғаш рет Google жеке-меншік корпорация ретінде 1998 жылы 4 қыркүйекте құрылады, Ларри Пейдж, Сергей Брин және Эрик Шмидт Google-да 2014 жылға дейін бірлесіп жұмыс істеуге келіседі. Компанияның көздеген мақсаты «әлемдік ақпаратты жинап, халық тұтынуына мол мүмкіндік беру. Google инженері Амит Патель ойлап тапқан компанияның бейресми ұраны –"Don't be evil" (Қатыгез болма!)». 2006 жылы компания қазіргі Штаб-пәтері орналасқан Калифорния штаты, Маунтин-Вьюға көшеді. [[Google.com]] домені 1997 жылы 15 қыркүйекте тіркеледі, іздеу жүйесі (2000 жылдан бастап) туған күнін 7 де және 27 қыркүйекте де атап өтеді. ==Google компаниясы== Google сондай-ақ [[Gmail]] электронды поштасы қызметін және [[Orkut]], [[Google Buzz]] және [[Google+]] әлеуметтік желілер қызметін, [[Google Chrome]] веб-браузерін ұсынады, сонымен қатар Google [[Motorola Droid]] ұялы телефондарына, [[Samsung Galaxy]] смартфондар серияларына, сондай-ақ [[Google Chrome OS]], [[5 Samsung]] серияларына және [[Acer AC700]] Android ұялы операциялық жүйесін қондырумен жұмыс жасауда. Қазіргі кезде Google-дың бүкіл әлем бойынша миллионнан астам серверлері және миллиардтан астам іздеу сұраныстары қызмет көрсетуде. [[Alexa]]-ның тізімі бойынша, [[google.com]] сайты интернеттегі ең көп қолданылатын веб-сайт ретінде анықталды. Сондай-ақ [[YouTube]] (Alexa: 3), Blogger (Alexa:. 6), және Orkut сияқты Google - дың көптеген халықаралық жеке сайттары (Үндістанда [[google.co.in]] сайты, Ұлы Британияда [[google.co.uk]] сайты) ең көп қолданылады. 2011 жылы Google-ге кірушілер саны 1 миллиардқа жетеді. Google атауын ''Гугол'' (Googol) – Сергей Брин берген. Google «гугол» сөзінің жазылуында өрескел қате кеткен. Жүз нөл біреуінде дегенді көрсетеді, яғни іздеу жүйесі халықты мол ақпаратпен қамтамасыз етеді дегенді білдіреді. Алғашында Google Стэндфорд университеті сайтында [[google.stanford.edu]] доменімен жұмыс істейді.<ref>{{Cite journal|last=Brin|first=Sergey|author-link=Sergey Brin|last2=Page|first2=Lawrence|author-link2=Larry Page|year=1998|title=The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine|url=http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|journal=Computer Networks and ISDN Systems|volume=30|issue=1–7|pages=107–117|citeseerx=10.1.1.115.5930|doi=10.1016/S0169-7552(98)00110-X| issn = 0169-7552}}</ref><ref>{{cite journal |last=Barroso |first=L.A. |last2=Dean |first2=J. |last3=Holzle |first3=U. |date=April 29, 2003 |title=Web search for a planet: the google cluster architecture |journal=IEEE Micro |volume=23 |issue=2 |pages=22–28 |doi=10.1109/mm.2003.1196112 |quote=We believe that the best price/performance tradeoff for our applications comes from fashioning a reliable computing infrastructure from clusters of unreliable commodity PCs.|url=https://semanticscholar.org/paper/8db8e53c92af2f97974707119525aa089f6ed53a }}</ref> 2001 жылдан бері Google көптеген компанияларға ие болады. 2004 жылы Google компаниясы [[Keyhole, Inc]] компаниясын иемденіп Жердің 3D көрінісін беретін Earth Viewer деп аталатын өнімін шығарады. ==Қызметі== '''Викиіздеу''' Пайдаланушыға іздеу сұранысы бойынша берген нәтижелерді реттеуге мүмкіндік беретін іздеу технологиясы. Пайдаланушы шыққан нәтижелерді тізімнен өшіріп, тізімді жоғары көтере алады. Аталмыш технологияны 2009 жылы Google компаниясы шығарады, технология сол жылдың күзіне дейін қызмет атқарып келеді. 2010 жылы, 4 мамырда іздеу баптауларында «Викиіздеу» қызметін қосумен жұмыс істеуді бастайды. '''[[Google Аудармашы]]''' - мәтіндерді немесе веб-беттерді аударуға арналған машиналық аудармашы. [[SYSTRAN]] технологиясын қолданатын [[Babel Fish]] және [[AOL]] аударма сервистеріне қарағанда Google де Translate.ru сияқты өзіндік бағдарламалық қамтамасыз етуін қолданады. Компания қызметкерлері веб дизайнерлер үшін сайттың аудармасын бірден басқа тілдерге аударуын қамтамасыз етеітн скрипт ойлап шығарған. ''Google Аудармашының'' да басқа автоматты аударма құралдар сияқты өзіндік шектеулері бар. Әрдайым аударманың сапасына қатысты жұмыстар жүргізіп отырады, басқа да тілдерге аудару жұмыстары жасалуда. '''Дыбыстық іздеу''' 2010 жылы 22 қыркүйекте компания Ресейде дыбыс іздеуін шығарады. Іздеу үшін телефондағы іздеу түймесін басып, өз сұранысыңызды дыбыстайсыз. Телефон сіздің дыбысыңызды серверге жіберіп, браузер дыбыс бойынша іздеу нәтижелерін тауып береді. Бұл халық&nbsp;үшін өте қолайлы болды. ==Логотипі== '''Google Doodle''' Google логотипі мейрамдарда немесе танымал тұлғалардың туған күндерінде өзгеріп отырады. (әр аймақтық домендер өз мейрамдарына, белгілі бір атаулы күндерге байланысты өзгеріп отырады) Мысалы, [[Наполеон Орда]]ның туған күнінде 2010 жылы 11 ақпанда Google-дың белорусь домені логотипінде атақты суретшінің акварельдері шығады. Сондай-ақ, 2011 жылы 22 наурызда Қазақстандағы Google домені логотипінде [[22 наурыз]] қазақтың төл мерекесіне байланысты көктемнің суреті шығады. Ал сол жылы 16 желтоқсанда Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жылдығына арналған жаңа логотипі шықты. ==Сайт индексациясы== Google іздеу роботында– іздеу индексі үшін беттегі мәліметтерді сканерлейтін Googlebot негізгі робот [[User Agent]] бар. Сонымен қоса, бірнеше мамандандырылған роботтар бар: * Googlebot-Mobile – мобильді құрылғылар сайтын индекстейтін робот, * Google Search Appliance (Google) gsa-crawler – Search Appliance жаңа құрылғы-бағдарлама кешенінің іздеу роботы, * Googlebot-Image – сурет индекстері үшін бетті сканерлейтін робот, * Mediapartners-Google — AdSense мазмұнын анықтау үшін бет контентін сканерлейтін робот, * Adsbot-Google — AdWords беттері сапасын бағалауға арналған контентті сканерлейтін робот. ==Дереккөздер== <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.google-ping.com/ '''Google Ping Service'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211063708/http://www.google-ping.com/ |date=2012-12-11 }} * [http://bilim-all.kz/article/240 Гуглдан іздеу тәсілдері] (Білім ал сайты) {{Әлеуметтік желілер}} {{Ақпараттық технологиялармен айналысатын компаниялар}} [[Санат:Технология компаниялары]] [[Санат:Алфавит бойынша компаниялар]] [[Санат:Қазақстан интернеті]] [[Санат:Google]] [[Санат:Ағылшын тілді сайттар]] [[Санат:Қазақ тілді сайттар]] kdttrn9yn1e83kmgrfwfkuo8n2gynko Бәйтерек (монумент) 0 21252 3688702 3521271 2026-10-30T08:32:26Z Wikuiser 172895 /* */ 3688702 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Бәйтерек | шынайы аты = | бұрынғы атауы = | балама аты = | статусы = | суреті = Байтерек 1.jpg | ені = | сурет атауы = <small>Бәйтерек монументі. 2018 жыл.</small> | позициялық карта = Қазақстан |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 07|lat_sec = 41.7 |lon_dir = E|lon_deg = 71|lon_min = 25|lon_sec = 49.7 | карта атауы = | карта ені = | ізашары = | ізбасары = | ғимарат түрі = | сәулет стилі = | классификациясы = | орналасуы = {{KAZ}}, [[Астана]] | мекен жайы = | қала = | мемлекет = | қазіргі жалдаушы = | ғимараттың маңыздылығы = | құрылысы басталды = [[30 тамыз]] [[2002]] | құрылысы аяқталды = | ашылған уақыты = | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = | құны = | жөндеу құны = | биіктігі = | сәулет өнері = | төбесі = | антеннаның төбесі = 105 м | шатыры = 97 м | ең соңғы қабат = | обсерватория = | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = | ғимараттың ішкі ауданы = | лифтілер = 2 | тапсырыс беруші = | иемденуші = | басқарушы орган = | сәулетшісі = [[Ақмырза Исаұлы Рүстембеков]] | сәулет фирмасы = | салушы = | инженері = | инженер-құрылысшы = М.Вахштейн | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = | сайты = }} [[Сурет:Бәйтерек.jpg|right|thumb|200px|Бәйтерек түнде]] '''Бәйтерек''' – [[Астана]] қаласындағы [[сәулет]] құрылыс кешені, сәулет өнерінің бірегей туындысы. Елорданың ең көрнекті ғимараттарының бірі. == Техникалық сипаттамасы == [[Металдар|Металл]]дан, [[әйнек]] пен [[бетон]]нан жасалған бұл «терек» сәулеттік мағынасы жағынан да, жасалуы жағынан да бірегей: биіктігі 105 метрлік металл құрамасынан, салмағы 1000 тоннадан жоғары бес жүзге жуық қададан тұрады. [[Есіл]] өзенінің сол жағалауында бой көтерген зәулім «Бәйтеректің» биіктігі 97 м (Астана қаласының елорда статусына ие болған жылға байланысты таңдалған), диаметрі 27 м; негізгі есікке бастайтын әшекейлі темірбетон саты жер бетінен 4,8 м жоғары орналасқан. Әлемде бірінші рет диаметрі 22 метрлік және салмағы 300 тоннадан тұратын күннің түсуіне қарай түсін өзгертетін «[[хамелеон]]» әйнегінен жасалынған шар биіктігі жағынан рекордқа (әлемдегі ең үлкен шардың ең биіке көтерілуі бойынша) ие болды. «Бәйтерек» нысаны үш бөліктен тұрады; жер асты бөлігі ұлттың тамыр жаюы, ал одан кейінгілері өркендеу кезеңдерінің нышандарын білдіреді. Ең жоғарғы жағында «Аялы алақан» композициясы орын тепкен. Одан әрі қосымша түріндегі композиция өз негізінен бөлініп, жер бетіне қалықтап тұрғандай әсерге бөлейді. Ұшар басында алтын шар орналасқан. Арнайы шынылармен әйнектелген «Бәйтерек» күмбезінің салмағы 70 т, ал алтын шардың үстіңгі ауданы 1553 м². Осынау ғаламат шардың панорамалық залынан Астананың кешегі және бүгінгі сәулеті – «ескі» және «жаңа» көрінісін тамашалауға болады. Алтын шар мен ғимараттың негізгі кіре берісі бір-бірімен «оқпан» деп аталатын салмағы 695 т металл құралыммен байланысып, жалғасқан. «Бәйтерек» кешенінде келушілердің демалып, асықпай отырып төңірегін көруге мүмкіндік беретін дәмханасы да бар. Астананың орталығында көкке бой созып тұрған «Бәйтерек» – қазіргі [[Қазақстан]]ның нышан-символы, қазақ халқының қайта өрлеуі мен түлеуінің, мемлекеттілігінің, биіктік пен тереңдіктің, кеңдіктің белгісі, дархандықтың көрінісі іспетті. Ол [[елорда]]ның халық көп баратын жерінің бірі.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Символикасы == Ескерткіш [[1997 жыл|1997 жылы]] астананың [[Алматы|Алматыдан]] [[Астана|Ақмолаға]] көшірілуінің символы ретінде тұрғызылған. 97 метр биіктікте орналасқан «Бәйтеректің» қазақ халқының өміріндегі жаңа кезеңнің нысаны ретіндегі маңызы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Елбасының]] оң қолының ізі бар «Аялы алақан» көркем композициясы арқылы көркемделеді. 1997 жыл – Астананың мемлекеттің жаңа астанасы болып жарияланған жылын және тиісінше ел тарихындағы жаңа бастамасын білдіреді. Монумент ортасында барлық діндердің бірлігін білдіретін әлемнің 17 дін өкілдерінің қолтаңбасы бар ағаш глобус орналасқан. «Бәйтерек» өзінің орналасуымен және композициялық құрылымымен ежелгі көшпелілердің космогониялық идеяларын білдіреді. Олардың аңыздары бойынша әлемдердің тоғысқан жерінде Дүниежүзілік өзен ағып жатады. Оның жағасында жерді тамырымен ұстап, тәжімен көкті тіреп тұрған Өмір ағашы – Бәйтерек ([[Қазақ тілі|қаз.]] Бәйтерек – «терек», сонымен қатар «тірек, қорғаушы») бой көтереді. Бұл ағаштың тамыры, сәйкесінше, жер асты әлемінде, ағаштың өзі - жерде, ал тәжі - көкте. Жыл сайын Ағаштың тәжінде киелі құс [[Самұрық құсы|Самұрық]] "Күн" атты жұмыртқа салады. Ал ағаштың түбінде мекендейтін [[Айдаһар]] осы жұмыртқаны жұтып қояды, бұл символкалық түрде - жаз бен қыстың, күн мен түннің ауысуын, жақсылық пен жамандықтың күресін білдіреді. «Бәйтерек» - жас, күшті, өсіп келе жатқан ағашты білдіреді, яғни тарихи тамырын сақтап қалған, тірегі берік, болашақтың гүлденуіне ұмтылған мемлекетті сипаттайды. Қаланың қақ ортасындағы «Бәйтерек» монументінің айналасындағы үлкен саябақ алаңдары үнемі әдеттен тыс іс-шараларға пайдаланылады. [[2010 жыл|2010 жылы]] әкімдіктің шақыруымен мұнда [[Берлин|Берлиннен]] келген [[United Buddy Bears]](аюлар достастығы) халықаралық көрмесі ұйымдастырылды. Соның арқасында әлем шеберлерінің қолынан шыққан 125 бірегей өнер туындылары бір-бірімен тату көршілікте көрсетілді. == Монументтің авторлары == «Бәйтерек» кешенін жобалаушы архитекторлар тобы А.Рүстембеков (топ жетекшісі), С.Базарбаев пен Ж.Айтбалаев, инженер-конструкторы М.Вахштейн, интерьер дизайншысы А.Оспанов; сондай-ақ оның жобасын жасауға “Аэропорт” ААҚ, “ЭМК” ЖШС, “Архфонд” ЖАҚ, Архитекторлар одағы және “Алуа” ЖШС секілді қазақстандық жетекші фирмалардың мамандары қатысты; ал құрылысын “Имсталькон” ААҚ құрылыс компаниясы (бас директоры В.Т. Кананыхин) салды. Оның негізгі идеясы Елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]]тың эскиз-нобайы негізінде өмірге келді. Ол бейбіт өмір мен келісімге ұмтылған барлық қазақстандықтардың ғұмырлық мұратын білдіреді. Нұрсұлтан Назарбаевтың естеліктеріне сүйенсек, Қазақстанның жаңа астанасы үшін бірнеше нұсқаулы архитектуралық символ ұсынылған. Мысалы, Зураб Церетели биіктігі шамамен 200 метр болатын алып арка тұрғызып, оның ұшына Алтын жауынгердің мүсінін орнатуды ұсынған. Араб елдерінің сәулетшілері 200 метрлік мұнара және оның түбінде киіз үй пішініндегі үлкен құрылыс салу идеясын берген. Алайда президент таңдауды «Бәйтерек» тұжырымдамасына тоқтатты. Назарбаев болашақ нысанның жалпы нобайын өзі сызған және оны Қазақстан сәулетшілер одағына тапсырған, сол нобай негізінде жобаның соңғы нұсқасы әзірленді. Отандық жобаның таңдалуына әсер еткен маңызды себептердің бірі — оның салыстырмалы түрде арзан болуы: «Бәйтеректің» шамамен құны 5 млн АҚШ долларын құраған, ал Церетелидің жобасы шамамен 60 млн АҚШ долларына бағаланған.<ref>{{кітап|авторы= Назарбаев Н. А.| тақырыбы= В сердце Евразии |орны= Алматы|баспасы= Атамұра|жыл= 2005| беттері= 156—161|барлық беті= 192|isbn= 9965-34-185-0|тиражы= 20000}}</ref> Бұл нысан әлемдік Сәулет өнерінің жоғары талаптарына толығымен жауап береді. Астана қаласында [[Сәулетші]]лер одағының халықаралық қауымдастығы өткізген 10-байқауда беделді халықаралық қазылар алқасының шешімімен 2002 жылғы ең таңдаулы жоба және құрылыс ретінде “Бәйтерек” кешеніне Гран-при үздік айырым белгісі берілді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{commons|Bayterek}} {{Астана ескерткіштері}} [[Санат:Астана ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстанның көрікті орындары]] [[Санат:Астана қаласының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Астана қаласы сәулеті]] macnmiu2098y6p6gnzz5fyeizk0ac21 Сапа 0 31159 3688734 3324538 2026-10-30T10:04:05Z Султанова Айжан 187428 3688734 wikitext text/x-wiki {{wikify}} '''Сапа''' — белгілі бір [[Материализм|материалдық]] және [[Рухани мәдениет|рухани]] қажеттіліктерді қанағаттандыруға мүмкіндік беретін пайдалы қасиеттердің жиынтығы. Беріктік, төзімділік, үнемділік, көркемдік-эстетикалық т.б. көрсеткіштерімен сипатталады. ==Сапа түсінігі== Сапа – белгілі бір материалдық және рухани қажеттіліктерді қанағаттандыруға мүмкіндік беретін пайдалы қасиеттердің жиынтығы. Беріктік, төзімділік, үнемділік, көркемдік-эстетикалық т.б. көрсеткіштерімен сипатталады. Сапа өміршеңдік циклінің сатысына қарай бағаланады: жобалау кезінде құрылғының (құралымның) Сапасы бағаланады; дайындау кезінде технологияның мүмкіндіктеріне сай келуі, пайдалану кезінде атқарымдық сапасы бағаланады. Сапаны айқындайтын қасиеттер абс.,салыстырмалы немесе үлестік болуы мүмкін және субъективтік, объективтік немесе сараптамалық жолдармен (мыс., квалиметриялық құралдармен) өлшенеді. Тех. тәсілдері: шикізатты, материалдарды, операциялық бақылау; дайын өнімді, жабдықты, жарақты, құрал-сайманды, жұмыскерлердің біліктілігін бақылау. Сапа көрсеткіштері, оларды тексеру және келісілген талаптарға сай келу тәртібі сатушы (дайындаушы) мен сатып алушы (пайдаланушы) арасында жасалған сату-сатып алу шартында көрсетіледі. Сапа өндіруші немесе экспортшы беретін сапа сертификатымен де куәландырылуы мүмкін. Импортталатын өнімге мемлекеттік инспекциялар немесе басқа бір уәкілетті органдар оның құлақтандырылған қасиеттерге сай келетінін, қауіпсіз екендігін куәландыратын сапа сертификатын береді.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref> == Сапа анықтамасы == «Сапа» түсінігін нақтылай отырып, А.Д. Шадрин <ref>Шадрин А.Д. Менеджмент качества. От основ к практике. – М.: НТК Трек, 2004. – 359 с.</ref> әдебиетте сапа ұғымы әртүрлі қарастырылғандығын көрсетеді. Алайда сапа ұғымдарының негізгі айырмашылығы әміршілдік-әкімшілік және нарықтық экономикадағы оның түсінігі арасында жатыр. Әміршілдік-әкімшілік экономикада сапа өндіруші ұстанымы бойынша түсіндіріледі.[[Нарықтық экономика]]да сапа тұтынушы тарапынан қаралады. Өнімнің немесе қызмет көрсетудің сапасы, Ю.И. Любимцевке <ref>Любимцев Ю.И. Модернизация предприятий//Экономист. – 2003. - №8.-39с.</ref> сәйкес тұтыну үдерісінде өзін таныта алады. Өнімнің сапасы туралы тұтынушылардың талаптарына сәйкестігі тұрғысынан түсінік нарықтық экономика жағдайында орын алған. Өнімдердің сапасын анықтау үшін осындай тәсілді пайдалану идеясы Нидерланд ғалымы Дж. Ван Этингер мен Дж. Ситтигке тиесілі. Олар ғылыми біліктіліктің ерекше бағытын жасады. Квалиметика - бұл сапа көрсеткіштерін өлшеу және сандық бағалау.[[Квалиметрия]] өнімнің сапалық сипаттамаларын сандық бағалауға мүмкіндік береді. Квалиметрия өнімнің қасиеттерін үлкен санының қызғаныш сапасы фактісінен шыққан. Өнімнің сапасын бағалау үшін тек оның сипаттары туралы деректер жеткіліксіз. Өнім қолданылатын жағдайларды ескеру қажет. Т.А. Салимованың <ref>Салимова Т.А. Управление качеством. М.:Изд.Омела-Л., 2007.-416 с.</ref> пікірі бойынша, егер тұтынушы маңыздылығына қарай тауар қасиеттерін тәртібімен топтастыра білсе, сапа сандық белгілермен көрсетіледі. Демек, өнімнің оған қойылатын талаптарға сәйкессіз болған жағдайда, кез келген тұрақты шара ретінде көрсетілуі мүмкін, бұл әдетте ақша түрінде болуы мүмкін. Сонымен қатар, сапаны өндіруші мен тұтынушының ұстанымынан бөлек қарастыруға болмайды. Техникалық талаптарда (ТТ) жазылған шарттарда көрсетілген техникалық-пайдаланушылық, өндіріс орнын жүргізу және басқа да сапа параметрлері қамтамасыз етілмей өнімдер құжаттандырылмайды. Сапаны бағалау үшін маңызды әртүрлі нақты қасиеттерді пайдалану құндылығына байланысты болып келеді. Л.В. Быкардов, П.Д. Алексеевтердің <ref>Быкардов Л.В., Алексеев П.Д. Финансово-экономическое состояние предприятия: Практическое пособие. – М.: ПРИОР, 2000. – 78 с.</ref> пікірінше сапаны бағалау төмендегі негізгі қасиеттермен жүзеге асырылады: -ғылыми және технологиялық жетістіктерді өндіруде материалдандыруды көрсететін техникалық деңгей; -эстетикалық сезіммен, көзқараспен байланысты қасиеттер кешенімен сипатталатын эстетикалық деңгей; -өнімді пайдаланудың техникалық жағымен (өнімді жөндеу, түзету амалдары және т.б.) байланысты операциялық деңгей; -техникалық сапа, ол өнімнің қолданылуында (қызметтегі дәлдік, сенімділік, ұзақ мерзімділік) мақсатты және нақты пайдалану қасиеттерінің үйлесімді байланысын білдіреді. Заманауи әлемдік өндірістің басым бөлігі тауарларды өндіру болып табылады. Сондықтан, кез келген өндiрiлген өнiм қолданылатын мән мен құндылықты бiлдiредi. Демек, сапа – бұл кәсіпорын қызметінің барлық аспектілерінің тиімділігін көрсететін күрделі ұғым. Сапа туралы түсінік ғылыми қоғамдастық тарапынан бірнеше рет талқыланды. А.Д. Шадриннің <ref>Шадрин А.Д. Менеджмент качества. От основ к практике. – М.: НТК Трек, 2004. – 359 с.</ref> айтуы бойынша, халықаралық стандарттардың негізгі талаптарын қолдану қазіргі заманғы сапа тұжырымдамасын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды. Сапа мәселелерінің халықаралық стандарттарының негізгі талаптарын қолдану нәтижесінде адамның және қоғамның табысты дамуы үшін өмірдің, әлеуметтік-экономикалық негізін анықтайтын іргелі санаттардың бірі ретінде сапаның тұжырымдамалық көрінісі пайда болды. Сападағы бұл көрініс өте көп және өнім мен қызмет сапасын жақсартудың маңыздылығын айқындайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Сапа]] [[Санат:Метрология]] 4m3ps5sf8rpfuogn2r9565s4noczawb Жәндікқоректі өсімдіктер 0 32748 3688576 2865636 2026-10-30T04:54:51Z Эльмира Ералиева 179349 3688576 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Drosera anglica ne2.jpg|225px|right|]] '''Жәндікқоректі өсімдіктер''' немесе '''жыртқыш өсімдіктер''' – ұсақ [[жануар|жануарларды]], негізінен [[жәндік|жәндіктерді]] аулауға және қорытуға бейімделген 19 [[тұқымдас|тұқымдастың]] 600-ге жуық [[өсімдік|өсімдік түрлерінің]] жиынтық атауы<ref name=McPherson>McPherson, S.R. 2009. ''Pitcher Plants of the Old World''. Redfern Natural History Productions Ltd., Poole.</ref>. Осылайша, олар өздерінің қалыпты [[Автотрофты қоректену|автотрофты]] тамақтануын ([[фотосинтез]]) [[Гетеротрофты қоректену|гетеротрофты]] қоректену формасымен толықтырады. Нәтижесінде, жыртқыш өсімдіктер өздерінің [[ақуыз|ақуыздарының]] синтезі үшін топырақтағы бейорганикалық [[азот|азотқа]] аз тәуелді болады. Жәндікқоректілер - бұл әлемнің түкпір-түкпірінде кездесетін [[Көп жылдық өсімдіктер|көпжылдық]] [[Шөптесін тектес өсімдіктер|шөптесін]] өсімдіктер. [[ТМД]] аумағында екі тұқымдасқа жататын төрт туыстың 18 түрі бар: Росянкалық және [[Дүңгіршектер тұқымдасы]] (Lentibulariaceae). Нағыз жыртқыш өсімдіктер бес түрлі [[гүлді өсімдіктер]] тобында дербес дамыған деп есептеледі<ref name="Albert 1992">{{мақала|тақырыбы=Carnivorous plants: Phylogeny and structural evolution |басылым=[[Science]] |томы=257 | бет=1491—1495 |doi=10.1126/science.1523408 |pmid=1523408 |тіл=en |тип=journal |автор=Albert, V. A., Williams, S. E., and Chase, M. W. |жыл=1992}}</ref><ref name="Ellison 2009">{{мақала|тақырыбы=Energetics and the evolution of carnivorous plants — Darwin's 'most wonderful plants in the world' |басылым=[[Journal of Experimental Botany]] |том=60 |бет=19—42 |doi=10.1093/jxb/ern179 |pmid=19213724 |тіл=en |тип=journal |автор=Ellison, A. M., and Gotelli, N. J. |жыл=2009 |баспа=[[Oxford University Press]] }}</ref>. == Тарихи ақпарат және зерттеу == Жәндікқоректі өсімдіктер XVIII ғасырда белгілі болды. [[Шыбыншы Венерина|Венерина шыбынжұты]] (Dionaea muscipula) туралы алғашқы ботаникалық сипаттаманы ағылшын натуралисті [[Джон Эллис]] [[Карл Линней]]ге [[1769 жыл]]ы жазған хатында жасаған. Сонымен қатар, бұл хабарламада ол ең бірінші болып ауланған жәндіктер өсімдіктердің қорегі ретінде қызмет етеді деп тұжырымдаған. [[1782 жыл]]ы неміс дәрігері [[Альбрехт Вильгельм Рот]] жәндіктерді аулау үшін росянка жапырақтарының ерекше қозғалыстарын сипаттап, Эллистің мұндай өсімдіктер [[омыртқасыздар|омыртқасыздармен] қоректенетіндігі туралы болжамын дамытты. [[Сурет:Meal worm in venus fly trap.jpg|225px|left|]] [[1791 жыл]]ы [[Уильям Бартрам]] өзінің [[Солтүстік Америка]] штаттарына саяхаты туралы кітабында жәндіктерді аулауға арналған құмыра жапырақтары бар ''[[Sarracenia]]'' тұқымдасының өсімдіктерін сипаттады. Ол бірінші болып «жыртқыш өсімдіктер» терминін қолданды. XIX ғасырдың басында өсімдіктердің осы тобына жататын бірқатар жаңа тұқымдар мен түрлер сипатталды. [[Питер Уиллем Корталс]] [[1835 жыл]]ы [[Непентес]] (Nepenthes) тұқымдасының өсімдіктеріндегі жәндікқоректілік құбылысын сипаттады<ref>{{Cite web |url=http://planta.iatp.by/az/int/nep.htm |title=Непентес |accessdate=2009-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091217225400/http://planta.iatp.by/az/int/nep.htm |archivedate=2009-12-17 |deadlink=yes }}</ref>. Көп ұзамай осындай өсімдіктердің сипаттамаларын терең зерттеуге арналған жұмыстар пайда болды. [[1861 жыл]]ы [[Оже де Ляссю]] [[Дәнел|Альдрованда]] (Aldrovanda) тектес өсімдіктер жапырақтарының жанасу мен қозғалысқа сезімталдықты сипаттады. [[1868 жыл]]ы американдық ғалым [[Уильям Кэнби]] алғаш рет [[Шыбыншы Венерина|Шыбынжұт Венеринаның]] бездері бөлетін шырынның ас қорыту қасиеттерін көрсетті. Жәндікқоректі өсімдіктерді зерттеудің келесі кезеңі [[Чарльз Дарвин]]нің 1860 жылы [[Шықшөп]]ті (Росянка) бақылауларынан басталған зерттеу жұмысы болды. Сонымен қатар, Дарвин зерттеулерге ұласқан бірқатар зертханалық тәжірибелер жасады. Ол өсімдіктердің «дәмін» зерттеп, олардың «мәзірін» жасады. Дарвиннің назарына өсімдіктердің тамақты қорыту қабілеті, олардың жанасуға деген жоғары сезімталдығы, яғни жануарларға ұқсас қасиеттері түсті. Бұл жұмыс Дарвинді қызықтырғаны соншалық, [[Чарлз Лайель|Лайеллға]] жазған хатында ол былай деген: {{cquote |Қазір ''[[Шықшөп|Drosera]]'' мені әлемдегі барлық түрлердің шығу тегінен гөрі қызықтырады. }} == Қасиеттері == Майысып өсетін сабақтары; Бес күлтежапырағы ақ немесе гүлдері; Темір тектес қылшықтары бар, түсті қызылдау қалемшелі, дөңгеленген тамыржапырақтары бар. == Шыбынұстағыш Венерина == Шыбынұстағыш Венерина немесе Дионея - Росянкалар тұқымдасының (Droseracea) танымал түрлерінің бірі. Бұл өсімдік Солтүстік және Оңтүстік Калифорнияның, АҚШ-тың ылғалды да батпақты аймақтарында жиі кездеседі. Дионея жәндіктер мен ұсақ жануарларды тұзағымен аулап, қорек қылатындығымен көпшілікке танымал. Ұзын жапырақтары орта сызықтың бойында шеттері тікенектері болып келген екі қалқан жасай орналасқан. Құрбаны қалқанның ішінде қозғалған кезде өсімдіктің сезімтал қылшықтары жәндіктің қимылымен реттеліп, қалқандары 20 секунд ішінде жабылып қалады да, жәндік торға түседі. Жапырақтың жоғары қабатында орналасқан бездері бөліп шығаратын қызыл шырын жәндікті қорытады. Дионея өзінің азығын толықтай қорытып, осыдан соң жапырақтары басқа жәндіктері аулауға дайындалады. Алайда, 5-7 рет қорытып болғаннан кейін сол жапырағы қурап, жаңа жапырақтардың пайда болуына жол береді. Шықылдақ өз атауын сезімтал қылшықтары бөлетін гель тәрізді затына байланысты иеленді. Бұл зат күн сәулесіне жалтырайтын таңғы шыққа ұқсайды. '''Шықшылдақ (росянка)''' әдетте тропикалық аймақтар мен қоңыржай белдеулерде кездеседі. Олар бүкіл әлем бойынша таралған, бірақ Австралияда көптеп өседі. == Таралуы == Жыртқыш гүлдер әдетте Солтүстік және Оңтүстік Америкада, Азияда, Африка мен Аустралияда жиі ұшырасады. Көбіне бұл өсімдіктер АҚШ-тың Атлантикалық жағалауындағы (Флорида штаты, Оңтүстік және Солтүстік Каролина, Нью-Джерси) ылғалды климатта кездеседі. Сондай-ақ, бөлме өсімдігі ретінде де өсіруге әбден болады. Жәндікқоректі өсімдіктердің негізінен [[тропиктік аймақтар]]да кездесетін 6 тұқымдасы, 500-дей түрі белгілі. [[Қазақстан]]да 3 туысы, 6 түрі бар. == Сипаттамасы == Жәндікқоректі өсімдіктер өздерінің қорегін аулау үшін олардың [[организм]]дері әр түрлі және күрделі жағдайларға бейімделген. Мысалы, [[дүңгіршек]] жапырақтарында саңылаулары болады, оның [[қалқанша]]сы ішке қарай ашылады да, ұсақ жәндіктер оған кіре алғанымен, кері шыға алмай, өсімдікке қорек болады. Тропикте өсетін непентестің жапырақ сағағы құмыра тәрізді болады, оған қонған жәндіктер құмыраның жылтыр [[ернеу]]інен өсімдіктің ішіне сырғып түседі де шыға алмайды. Ал [[дәнел]]дің ([[альдрованда]]) жапырақтарын жабысқақ зат шығаратын қызыл түсті бездер қаптап жатады, оған қонған жәндік кері ұша алмай, өсімдікке жабысып қалады. [[Шықшөп]]терден шығатын [[хош иіс]]ке жәндіктер қонған кезде, олардың жапырақтары бүктеліп, жәндіктерді қысып қалады.<ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref> Алайда таңсық әрі ерекше өсімдіктерді сүйетін көпшіліктің бағына орай қазіргі таңда мұндай «сүйкімді жыртқыштарды» қарапайым пәтерде де өсіруге мүмкіндік туып отыр. Барлық жыртқыш гүлдерді өз олжаларын ұстау жолдарына қарай үш үлкен топқа бөліп қарастыруға болады: # [[тұзақ-өсімдіктер]]; # [[жабысқақ-өсімдіктер]]; # [[құмыра-өсімдіктер]]; ''Шыбыншы Венерина'' - Бұл өсімдіктің атауы - өсімдіктер мен махаббаттың патшайымы Венераның құрметіне берілген. Ағылшынша атауы: Venus flytrap. Олар табиғатта өрмекші, құрт-құмырсқа және ұлулармен қоректенеді. == Галерея == <gallery> Venus Fly Trap Eating Compilation Scott's Revenge On The Caterpillars.ogv Drosera_capensis_Luc_Viatour.jpg Meal_worm_in_venus_fly_trap.jpg Sundew_fly.jpg Nep_amp_295.jpg Sarracenia_2.jpg Drosera anglica ne2.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жыртқыш өсімдіктер]] {{stub}} 5cfg1xynjvdy3vef37c3bze9w831gof 3688577 3688576 2026-10-30T04:56:14Z Эльмира Ералиева 179349 3688577 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Drosera anglica ne2.jpg|225px|right|]] '''Жәндікқоректі өсімдіктер''' немесе '''жыртқыш өсімдіктер''' – ұсақ [[жануар|жануарларды]], негізінен [[жәндік|жәндіктерді]] аулауға және қорытуға бейімделген 19 [[тұқымдас|тұқымдастың]] 600-ге жуық [[өсімдік|өсімдік түрлерінің]] жиынтық атауы<ref name=McPherson>McPherson, S.R. 2009. ''Pitcher Plants of the Old World''. Redfern Natural History Productions Ltd., Poole.</ref>. Осылайша, олар өздерінің қалыпты [[Автотрофты қоректену|автотрофты]] тамақтануын ([[фотосинтез]]) [[Гетеротрофты қоректену|гетеротрофты]] қоректену формасымен толықтырады. Нәтижесінде, жыртқыш өсімдіктер өздерінің [[ақуыз|ақуыздарының]] синтезі үшін топырақтағы бейорганикалық [[азот|азотқа]] аз тәуелді болады. Жәндікқоректілер - бұл әлемнің түкпір-түкпірінде кездесетін [[Көп жылдық өсімдіктер|көпжылдық]] [[Шөптесін тектес өсімдіктер|шөптесін]] өсімдіктер. [[ТМД]] аумағында екі тұқымдасқа жататын төрт туыстың 18 түрі бар: Росянкалық және [[Дүңгіршектер тұқымдасы]] (Lentibulariaceae). Нағыз жыртқыш өсімдіктер бес түрлі [[гүлді өсімдіктер]] тобында дербес дамыған деп есептеледі<ref name="Albert 1992">{{мақала|тақырыбы=Carnivorous plants: Phylogeny and structural evolution |басылым=[[Science]] |томы=257 | бет=1491—1495 |doi=10.1126/science.1523408 |pmid=1523408 |тіл=en |тип=journal |автор=Albert, V. A., Williams, S. E., and Chase, M. W. |жыл=1992}}</ref><ref name="Ellison 2009">{{мақала|тақырыбы=Energetics and the evolution of carnivorous plants — Darwin's 'most wonderful plants in the world' |басылым=[[Journal of Experimental Botany]] |том=60 |бет=19—42 |doi=10.1093/jxb/ern179 |pmid=19213724 |тіл=en |тип=journal |автор=Ellison, A. M., and Gotelli, N. J. |жыл=2009 |баспа=[[Oxford University Press]] }}</ref>. == Тарихи ақпарат және зерттеу == Жәндікқоректі өсімдіктер XVIII ғасырда белгілі болды. [[Шыбыншы Венерина|Венерина шыбынжұты]] (Dionaea muscipula) туралы алғашқы ботаникалық сипаттаманы ағылшын натуралисті [[Джон Эллис]] [[Карл Линней]]ге [[1769 жыл]]ы жазған хатында жасаған. Сонымен қатар, бұл хабарламада ол ең бірінші болып ауланған жәндіктер өсімдіктердің қорегі ретінде қызмет етеді деп тұжырымдаған. [[1782 жыл]]ы неміс дәрігері [[Альбрехт Вильгельм Рот]] жәндіктерді аулау үшін росянка жапырақтарының ерекше қозғалыстарын сипаттап, Эллистің мұндай өсімдіктер [[омыртқасыздар|омыртқасыздармен] қоректенетіндігі туралы болжамын дамытты. [[Сурет:Meal worm in venus fly trap.jpg|225px|left|]] [[1791 жыл]]ы [[Уильям Бартрам]] өзінің [[Солтүстік Америка]] штаттарына саяхаты туралы кітабында жәндіктерді аулауға арналған құмыра жапырақтары бар ''[[Sarracenia]]'' тұқымдасының өсімдіктерін сипаттады. Ол бірінші болып «жыртқыш өсімдіктер» терминін қолданды. XIX ғасырдың басында өсімдіктердің осы тобына жататын бірқатар жаңа тұқымдар мен түрлер сипатталды. [[Питер Уиллем Корталс]] [[1835 жыл]]ы [[Непентес]] (Nepenthes) тұқымдасының өсімдіктеріндегі жәндікқоректілік құбылысын сипаттады<ref>{{Cite web |url=http://planta.iatp.by/az/int/nep.htm |title=Непентес |accessdate=2009-12-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091217225400/http://planta.iatp.by/az/int/nep.htm |archivedate=2009-12-17 |deadlink=yes }}</ref>. Көп ұзамай осындай өсімдіктердің сипаттамаларын терең зерттеуге арналған жұмыстар пайда болды. [[1861 жыл]]ы [[Оже де Ляссю]] [[Дәнел|Альдрованда]] (Aldrovanda) тектес өсімдіктер жапырақтарының жанасу мен қозғалысқа сезімталдықты сипаттады. [[1868 жыл]]ы американдық ғалым [[Уильям Кэнби]] алғаш рет [[Шыбыншы Венерина|Шыбынжұт Венеринаның]] бездері бөлетін шырынның ас қорыту қасиеттерін көрсетті. Жәндікқоректі өсімдіктерді зерттеудің келесі кезеңі [[Чарльз Дарвин]]нің 1860 жылы [[Шықшөп]]ті (Росянка) бақылауларынан басталған зерттеу жұмысы болды. Сонымен қатар, Дарвин зерттеулерге ұласқан бірқатар зертханалық тәжірибелер жасады. Ол өсімдіктердің «дәмін» зерттеп, олардың «мәзірін» жасады. Дарвиннің назарына өсімдіктердің тамақты қорыту қабілеті, олардың жанасуға деген жоғары сезімталдығы, яғни жануарларға ұқсас қасиеттері түсті. Бұл жұмыс Дарвинді қызықтырғаны соншалық, [[Чарлз Лайель|Лайеллға]] жазған хатында ол былай деген: {{cquote |Қазір ''[[Шықшөп|Drosera]]'' мені әлемдегі барлық түрлердің шығу тегінен гөрі қызықтырады. }} == Қасиеттері == Майысып өсетін сабақтары; Бес күлтежапырағы ақ немесе гүлдері; Темір тектес қылшықтары бар, түсті қызылдау қалемшелі, дөңгеленген тамыржапырақтары бар. == Шыбынұстағыш Венерина == Шыбынұстағыш Венерина немесе Дионея - Росянкалар тұқымдасының (Droseracea) танымал түрлерінің бірі. Бұл өсімдік Солтүстік және Оңтүстік Калифорнияның, АҚШ-тың ылғалды да батпақты аймақтарында жиі кездеседі. Дионея жәндіктер мен ұсақ жануарларды тұзағымен аулап, қорек қылатындығымен көпшілікке танымал. Ұзын жапырақтары орта сызықтың бойында шеттері тікенектері болып келген екі қалқан жасай орналасқан. Құрбаны қалқанның ішінде қозғалған кезде өсімдіктің сезімтал қылшықтары жәндіктің қимылымен реттеліп, қалқандары 20 секунд ішінде жабылып қалады да, жәндік торға түседі. Жапырақтың жоғары қабатында орналасқан бездері бөліп шығаратын қызыл шырын жәндікті қорытады. Дионея өзінің азығын толықтай қорытып, осыдан соң жапырақтары басқа жәндіктерді аулауға дайындалады. Алайда, 5-7 рет қорытып болғаннан кейін сол жапырағы қурап, жаңа жапырақтардың пайда болуына жол береді. Шықылдақ өз атауын сезімтал қылшықтары бөлетін гель тәрізді затына байланысты иеленді. Бұл зат күн сәулесіне жалтырайтын таңғы шыққа ұқсайды. '''Шықшылдақ (росянка)''' әдетте тропикалық аймақтар мен қоңыржай белдеулерде кездеседі. Олар бүкіл әлем бойынша таралған, бірақ Австралияда көптеп өседі. == Таралуы == Жыртқыш гүлдер әдетте Солтүстік және Оңтүстік Америкада, Азияда, Африка мен Аустралияда жиі ұшырасады. Көбіне бұл өсімдіктер АҚШ-тың Атлантикалық жағалауындағы (Флорида штаты, Оңтүстік және Солтүстік Каролина, Нью-Джерси) ылғалды климатта кездеседі. Сондай-ақ, бөлме өсімдігі ретінде де өсіруге әбден болады. Жәндікқоректі өсімдіктердің негізінен [[тропиктік аймақтар]]да кездесетін 6 тұқымдасы, 500-дей түрі белгілі. [[Қазақстан]]да 3 туысы, 6 түрі бар. == Сипаттамасы == Жәндікқоректі өсімдіктер өздерінің қорегін аулау үшін олардың [[организм]]дері әр түрлі және күрделі жағдайларға бейімделген. Мысалы, [[дүңгіршек]] жапырақтарында саңылаулары болады, оның [[қалқанша]]сы ішке қарай ашылады да, ұсақ жәндіктер оған кіре алғанымен, кері шыға алмай, өсімдікке қорек болады. Тропикте өсетін непентестің жапырақ сағағы құмыра тәрізді болады, оған қонған жәндіктер құмыраның жылтыр [[ернеу]]інен өсімдіктің ішіне сырғып түседі де шыға алмайды. Ал [[дәнел]]дің ([[альдрованда]]) жапырақтарын жабысқақ зат шығаратын қызыл түсті бездер қаптап жатады, оған қонған жәндік кері ұша алмай, өсімдікке жабысып қалады. [[Шықшөп]]терден шығатын [[хош иіс]]ке жәндіктер қонған кезде, олардың жапырақтары бүктеліп, жәндіктерді қысып қалады.<ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref> Алайда таңсық әрі ерекше өсімдіктерді сүйетін көпшіліктің бағына орай қазіргі таңда мұндай «сүйкімді жыртқыштарды» қарапайым пәтерде де өсіруге мүмкіндік туып отыр. Барлық жыртқыш гүлдерді өз олжаларын ұстау жолдарына қарай үш үлкен топқа бөліп қарастыруға болады: # [[тұзақ-өсімдіктер]]; # [[жабысқақ-өсімдіктер]]; # [[құмыра-өсімдіктер]]; ''Шыбыншы Венерина'' - Бұл өсімдіктің атауы - өсімдіктер мен махаббаттың патшайымы Венераның құрметіне берілген. Ағылшынша атауы: Venus flytrap. Олар табиғатта өрмекші, құрт-құмырсқа және ұлулармен қоректенеді. == Галерея == <gallery> Venus Fly Trap Eating Compilation Scott's Revenge On The Caterpillars.ogv Drosera_capensis_Luc_Viatour.jpg Meal_worm_in_venus_fly_trap.jpg Sundew_fly.jpg Nep_amp_295.jpg Sarracenia_2.jpg Drosera anglica ne2.jpg </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жыртқыш өсімдіктер]] {{stub}} sxknfo05js20lyhhnv38sr07qmscr13 Қағанақсыздар 0 34077 3688618 3687866 2026-10-30T06:02:11Z Nurken 111493 3688618 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|қайта жазып шығу керек! Энциклопедия стилі сақталмаған[[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 21:44, 2026 ж. қазанның 28 (+05)}} '''Қағанақсыздар''' ({{lang-la|Anamnіa}}) — ұрығының дамуы кезінде арнайы ұрық қабықтары болмайтын төменгі сатыдағы [[Омыртқалылар|омыртқалы жануарлар]]дың жеке тобы. Қағанақсыздарға [[дөңгелекауыздылар]], [[балықтар]] және [[қосмекенділер]] кластары жатады.<ref name="ents">[http://Қазақстан%20энциклопедиясы Қазақстан энциклопедиясы]</ref> == Жалпы сипаттамасы == Қағанақсыздарға жататын омыртқалы жануарлардың көпшілік түрлерінің тіршілігі тікелей [[су]]лы ортада өтеді. Қағанақсыздардың көпшілік түрлері сырттай ұрықтанады, кейде [[Іштей ұрықтану|іштей ұрықтанатын]] түрлері де кездеседі. Қағанақсыздардың ұрықтанған [[жұмыртқа клетка]]лары сулы ортада (кейде ылғалы мол жерлерде) дамиды. Олардың жұмыртқаларында жеткілікті мөлшерде сары уызы болады. Жұмыртқасы біркелкі бөлшектенбей дамиды. Жұмыртқадан сулы ортада тіршілік етуге бейімделген дернәсіл пайда болады. Қағанақсыздардың кейбір түрлерінің (балықтардың) дернәсілдері ересектеріне біршама ұқсас келеді. Ал кейбір түрлерінің (құйрықсыз қосмекенділердің) дернәсілдері күрделі түрленіп барып, ересектеріне айналады. Қағанақсыздардың кей түрлерінде ([[дөңгелекауыздыларда]]) үстіңгі және астыңғы жақ сүйектері болмайды. Ал балықтар мен қосмекенділерде жақ сүйектері жақсы дамыған. Қағанақсыздардың барлық түрі омыртқалы жануарлардың салқынқандылар ([[пойкилотермиялы]]) тобына жатады.<ref name="ents" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Омыртқалылар]] d47fq6ygmzhhlj2c8mzbtpz2dsajj5s 3688620 3688618 2026-10-30T06:03:15Z Nurken 111493 3688620 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Anamnia Collage.png|нобай|оңға|Қағанақсыз жануарлар мысалдары]] '''Қағанақсыздар''' ({{lang-la|Anamnіa}}) — ұрығының дамуы кезінде арнайы ұрық қабықтары болмайтын төменгі сатыдағы [[Омыртқалылар|омыртқалы жануарлар]]дың жеке тобы. Қағанақсыздарға [[дөңгелекауыздылар]], [[балықтар]] және [[қосмекенділер]] кластары жатады.<ref name="ents">[http://Қазақстан%20энциклопедиясы Қазақстан энциклопедиясы]</ref> == Жалпы сипаттамасы == Қағанақсыздарға жататын омыртқалы жануарлардың көпшілік түрлерінің тіршілігі тікелей [[су]]лы ортада өтеді. Қағанақсыздардың көпшілік түрлері сырттай ұрықтанады, кейде [[Іштей ұрықтану|іштей ұрықтанатын]] түрлері де кездеседі. Қағанақсыздардың ұрықтанған [[жұмыртқа клетка]]лары сулы ортада (кейде ылғалы мол жерлерде) дамиды. Олардың жұмыртқаларында жеткілікті мөлшерде сары уызы болады. Жұмыртқасы біркелкі бөлшектенбей дамиды. Жұмыртқадан сулы ортада тіршілік етуге бейімделген дернәсіл пайда болады. Қағанақсыздардың кейбір түрлерінің (балықтардың) дернәсілдері ересектеріне біршама ұқсас келеді. Ал кейбір түрлерінің (құйрықсыз қосмекенділердің) дернәсілдері күрделі түрленіп барып, ересектеріне айналады. Қағанақсыздардың кей түрлерінде ([[дөңгелекауыздыларда]]) үстіңгі және астыңғы жақ сүйектері болмайды. Ал балықтар мен қосмекенділерде жақ сүйектері жақсы дамыған. Қағанақсыздардың барлық түрі омыртқалы жануарлардың салқынқандылар ([[пойкилотермиялы]]) тобына жатады.<ref name="ents" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Омыртқалылар]] ftbkuvr2xa4r8zcypx5x2tgng75zzd8 3688626 3688620 2026-10-30T06:05:17Z Nurken 111493 3688626 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Anamnia Collage.png|нобай|оңға|Қағанақсыз жануарлар мысалдары]] '''Қағанақсыздар''' ({{lang-la|Anamnіa}}) — ұрығының дамуы кезінде арнайы ұрық қабықтары болмайтын төменгі сатыдағы [[Омыртқалылар|омыртқалы жануарлар]]дың жеке тобы. Қағанақсыздарға [[дөңгелекауыздылар]], [[балықтар]] және [[қосмекенділер]] кластары жатады.<ref name="ents">[http://Қазақстан%20энциклопедиясы Қазақстан энциклопедиясы]</ref> == Жалпы сипаттамасы == Қағанақсыздарға жататын омыртқалы жануарлардың көпшілік түрлерінің тіршілігі тікелей [[су]]лы ортада өтеді. Қағанақсыздардың көпшілік түрлері сырттай ұрықтанады, кейде іштей ұрықтанатын түрлері де кездеседі. Қағанақсыздардың ұрықтанған [[Аналық жыныс жасушасы|жұмыртқа клетка]]лары сулы ортада (кейде ылғалы мол жерлерде) дамиды. Олардың жұмыртқаларында жеткілікті мөлшерде сары уызы болады. Жұмыртқасы біркелкі бөлшектенбей дамиды. Жұмыртқадан сулы ортада тіршілік етуге бейімделген дернәсіл пайда болады. Қағанақсыздардың кейбір түрлерінің (балықтардың) дернәсілдері ересектеріне біршама ұқсас келеді. Ал кейбір түрлерінің (құйрықсыз қосмекенділердің) дернәсілдері күрделі түрленіп барып, ересектеріне айналады. Қағанақсыздардың кей түрлерінде ([[дөңгелекауыздыларда]]) үстіңгі және астыңғы жақ сүйектері болмайды. Ал балықтар мен қосмекенділерде жақ сүйектері жақсы дамыған. Қағанақсыздардың барлық түрі омыртқалы жануарлардың салқынқандылар ([[пойкилотермиялы]]) тобына жатады.<ref name="ents" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Омыртқалылар]] qz42w5n4grznhv2bvu7op7ca0ylpf79 3688645 3688626 2026-10-30T06:07:04Z Nurken 111493 3688645 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Anamnia Collage.png|нобай|оңға|Қағанақсыз жануарлар мысалдары]] '''Қағанақсыздар'''<ref>[https://termincom.kz/assets/pdf/ee8e5768126e95d44e342018bf3fbbe7.pdf Бекітілген терминдер] [[termincom.kz]]</ref> ({{lang-la|Anamnіa}}) — ұрығының дамуы кезінде арнайы ұрық қабықтары болмайтын төменгі сатыдағы [[Омыртқалылар|омыртқалы жануарлар]]дың жеке тобы. Қағанақсыздарға [[дөңгелекауыздылар]], [[балықтар]] және [[қосмекенділер]] кластары жатады.<ref name="ents">[http://Қазақстан%20энциклопедиясы Қазақстан энциклопедиясы]</ref> == Жалпы сипаттамасы == Қағанақсыздарға жататын омыртқалы жануарлардың көпшілік түрлерінің тіршілігі тікелей [[су]]лы ортада өтеді. Қағанақсыздардың көпшілік түрлері сырттай ұрықтанады, кейде іштей ұрықтанатын түрлері де кездеседі. Қағанақсыздардың ұрықтанған [[Аналық жыныс жасушасы|жұмыртқа клетка]]лары сулы ортада (кейде ылғалы мол жерлерде) дамиды. Олардың жұмыртқаларында жеткілікті мөлшерде сары уызы болады. Жұмыртқасы біркелкі бөлшектенбей дамиды. Жұмыртқадан сулы ортада тіршілік етуге бейімделген дернәсіл пайда болады. Қағанақсыздардың кейбір түрлерінің (балықтардың) дернәсілдері ересектеріне біршама ұқсас келеді. Ал кейбір түрлерінің (құйрықсыз қосмекенділердің) дернәсілдері күрделі түрленіп барып, ересектеріне айналады. Қағанақсыздардың кей түрлерінде ([[дөңгелекауыздыларда]]) үстіңгі және астыңғы жақ сүйектері болмайды. Ал балықтар мен қосмекенділерде жақ сүйектері жақсы дамыған. Қағанақсыздардың барлық түрі омыртқалы жануарлардың салқынқандылар ([[пойкилотермиялы]]) тобына жатады.<ref name="ents" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Омыртқалылар]] 4o5rqe3lrc46akp27j0das6mu69n973 Америка–Жапон шарттары 0 37310 3688742 3658588 2026-10-30T10:10:53Z Wikuiser 172895 /* */ 3688742 wikitext text/x-wiki {{Бөлінсін|date=қыркүйек 2026}} '''Америка–жапон шарттары ''' (19 ғ-дың 2-жартысы — 1941) — АҚШ пен Жапония мемлекеттері арасындағы 2-дүниежүзілік соғысқа дейінгі саяси-экон. қарым-қатынастарды реттеген келісім шарттар. 1) жапон-американ “бейбітшілік пен достық туралы” келісім шарты (31.03.1854, Канагава қ-сы) бойынша Американ кемелеріне Симода мен Хакодатэ порттары ашылды, 215 жылға созылған Жапонияның “жабық есік” саясаты аяқталды; 2) “Жапон-американ сауда келісімі” (29.07.1858) АҚШ-тың Жапониядағы ықпалын күшейте түсті. Бұл келісімдер “Ансэй шарттары” деген атпен белгілі; 3) “Жаңа жапон-американ келісімі” (22.11.1894); 4) “Тафт-Кацура жапон-американ келісімі” (07.1905) бойынша АҚШ Кореяны Жапонияның отары ретінде мойындады. Бұл орыс-жапон соғысын қорытындылаған Портсмут конференциясы қарсаңында Ресейге қарсы жапон-американ одағын дүниеге әкелді; 5) “Рут-Такахира жапон-американ келісімі” (20.11.1908) бойынша Тынық мұхит аймағында статус-кво сақтау және Қытайда сауда жасауға, өнеркәсіп өнімдерін шығаруға тең мүмкіндіктер принципін сақтау, келісуші жақтардың терр. тұтастығына қол сұқпау, оны құрметтеу міндеттелді; 6) “Лансинг-Исин келісімі” (2.11.1917) екі мемлекеттің Қытайға қарсы әрекеттерін нығайта түсті; 7) “Жапон-американ сауда келісімі” (06.1939); 8) 1940 ж. аяғында Жапонияда Коноэ кабинеті АҚШ-пен қарым-қатынасты реттеу үшін келіссөз бастауға көшті. Бұл келіссөз нәтижесіз аяқталып, 1941 ж. Жапонияның Пёрл-Харборға шабуыл жасауы жапон-американ соғысына әкеліп соқтырды. {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Халықаралық конвенциялар]] [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Жапония тарихы]] hm3nzzc1ttr83fzgscv9wgtazpo8y67 3688743 3688742 2026-10-30T10:14:31Z Wikuiser 172895 /* */ 3688743 wikitext text/x-wiki '''Америка–жапон шарттары ''' (19 ғ-дың 2-жартысы — 1941) — АҚШ пен Жапония мемлекеттері арасындағы 2-дүниежүзілік соғысқа дейінгі саяси-экон. қарым-қатынастарды реттеген келісім шарттар. 1) жапон-американ “бейбітшілік пен достық туралы” келісім шарты (31.03.1854, Канагава қ-сы) бойынша Американ кемелеріне Симода мен Хакодатэ порттары ашылды, 215 жылға созылған Жапонияның “жабық есік” саясаты аяқталды; 2) “Жапон-американ сауда келісімі” (29.07.1858) АҚШ-тың Жапониядағы ықпалын күшейте түсті. Бұл келісімдер “Ансэй шарттары” деген атпен белгілі; 3) “Жаңа жапон-американ келісімі” (22.11.1894); 4) “Тафт-Кацура жапон-американ келісімі” (07.1905) бойынша АҚШ Кореяны Жапонияның отары ретінде мойындады. Бұл орыс-жапон соғысын қорытындылаған Портсмут конференциясы қарсаңында Ресейге қарсы жапон-американ одағын дүниеге әкелді; 5) “Рут-Такахира жапон-американ келісімі” (20.11.1908) бойынша Тынық мұхит аймағында статус-кво сақтау және Қытайда сауда жасауға, өнеркәсіп өнімдерін шығаруға тең мүмкіндіктер принципін сақтау, келісуші жақтардың терр. тұтастығына қол сұқпау, оны құрметтеу міндеттелді; 6) “Лансинг-Исин келісімі” (2.11.1917) екі мемлекеттің Қытайға қарсы әрекеттерін нығайта түсті; 7) “Жапон-американ сауда келісімі” (06.1939); 8) 1940 ж. аяғында Жапонияда Коноэ кабинеті АҚШ-пен қарым-қатынасты реттеу үшін келіссөз бастауға көшті. Бұл келіссөз нәтижесіз аяқталып, 1941 ж. Жапонияның Пёрл-Харборға шабуыл жасауы жапон-американ соғысына әкеліп соқтырды. {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Халықаралық конвенциялар]] [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Жапония тарихы]] t2e6tr5gfow37k64pfzyzbm238pitud 3688820 3688743 2026-10-30T11:10:18Z Wikuiser 172895 /* */ 3688820 wikitext text/x-wiki '''Америка–жапон шарттары ''' (19 ғ-дың 2-жартысы — 1941) — АҚШ пен Жапония мемлекеттері арасындағы 2-дүниежүзілік соғысқа дейінгі саяси-экон. қарым-қатынастарды реттеген келісім шарттар. # жапон-американ “бейбітшілік пен достық туралы” келісім шарты (31.03.1854, Канагава қ-сы) бойынша Американ кемелеріне Симода мен Хакодатэ порттары ашылды, 215 жылға созылған Жапонияның “жабық есік” саясаты аяқталды; # “Жапон-американ сауда келісімі” (29.07.1858) АҚШ-тың Жапониядағы ықпалын күшейте түсті. Бұл келісімдер “Ансэй шарттары” деген атпен белгілі; # “Жаңа жапон-американ келісімі” (22.11.1894); # “Тафт-Кацура жапон-американ келісімі” (07.1905) бойынша АҚШ Кореяны Жапонияның отары ретінде мойындады. Бұл орыс-жапон соғысын қорытындылаған Портсмут конференциясы қарсаңында Ресейге қарсы жапон-американ одағын дүниеге әкелді; # “Рут-Такахира жапон-американ келісімі” (20.11.1908) бойынша Тынық мұхит аймағында статус-кво сақтау және Қытайда сауда жасауға, өнеркәсіп өнімдерін шығаруға тең мүмкіндіктер принципін сақтау, келісуші жақтардың терр. тұтастығына қол сұқпау, оны құрметтеу міндеттелді; # “Лансинг-Исин келісімі” (2.11.1917) екі мемлекеттің Қытайға қарсы әрекеттерін нығайта түсті; # “Жапон-американ сауда келісімі” (06.1939); # 1940 ж. аяғында Жапонияда Коноэ кабинеті АҚШ-пен қарым-қатынасты реттеу үшін келіссөз бастауға көшті. Бұл келіссөз нәтижесіз аяқталып, 1941 ж. Жапонияның Пёрл-Харборға шабуыл жасауы жапон-американ соғысына әкеліп соқтырды. {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Халықаралық конвенциялар]] [[Санат:АҚШ тарихы]] [[Санат:Жапония тарихы]] teetao8x839s3b0khnjiwoe4yr0x0hx Лос-Анжелес 0 37496 3688678 3369310 2026-10-30T06:49:10Z Nurken 111493 Changed redirect target from [[Лос Анжелес]] to [[Лос-Анджелес]] 3688678 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Лос-Анджелес]] mmirxfvfl0ji1rrbriz1s1i7uvfbltf Шаңтөбе (кент) 0 46276 3688687 3338680 2026-10-30T07:25:37Z Жулдыз Жумабековна 186943 3688687 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы =Кент |атауы =Шаңтөбе |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min = 27|lat_sec = 11 |lon_deg =68|lon_min = 10|lon_sec =35 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Ақмола облысы |кестедегі облыс = Ақмола облысы{{!}}Ақмола |ауданы = Степногорск қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = Степногорск қалалық әкімдігі{{!}}Степногорск |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Шаңтөбе кенттік әкімдігі{{!}}Шаңтөбе |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1956 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 3 359<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Шаңтөбе''' — [[Ақмола облысы]] [[Степногорск қалалық әкімдігі]]не қарасты кент, [[Шаңтөбе кенттік әкімдігі]] орталығы. Іргесі [[1956 жыл]]ы қаланған. == Географиялық орны == [[Степногорск]] қаласынан бастысқа қарай 251 км-дей жерде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||4730||{{құлдырау}}4214 ||{{құлдырау}}3443 ||81,7 ||1947 ||{{құлдырау}}1567 ||80,5 ||2267 ||{{құлдырау}}1876 ||82,8 |} == Кәсіпорындары == Кентте кеніш кәсіпорны «Шаңтөбе» ЖШС, шұжық цехы, 2 наубайхана, жел диірмені, 3 дәмхана, 3 шаштараз, фотосалон, 2 дәріхана, ТЖО, қонақ үй, киім, аяқкиім тігу шеберханасы жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Орта мектеп, балалар бақшасы, Жасөспірімдер мен балалар спорт мектебі, аурухана, балалар кітапханасы, музыка мектебінің бөлімшесі, мәдениет үйі бар. Ең жақын темір жол станциясы – [[Атбасар]] (96 км). Шаңтөбе үлгілі балалар кітапханасы == Дереккөздер = {{дереккөздер}} {{Степногорск қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Степногорск қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Қазақстан кенттері]] s7hmxx31qg2thzw1d88fg8yuydregbu 3688688 3688687 2026-10-30T07:32:01Z Жулдыз Жумабековна 186943 Шаңтөбе кітапхана туралы мәлімет қостым 3688688 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы =Кент |атауы =Шаңтөбе |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min = 27|lat_sec = 11 |lon_deg =68|lon_min = 10|lon_sec =35 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Ақмола облысы |кестедегі облыс = Ақмола облысы{{!}}Ақмола |ауданы = Степногорск қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = Степногорск қалалық әкімдігі{{!}}Степногорск |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Шаңтөбе кенттік әкімдігі{{!}}Шаңтөбе |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1956 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 3 359<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Шаңтөбе''' — [[Ақмола облысы]] [[Степногорск қалалық әкімдігі]]не қарасты кент, [[Шаңтөбе кенттік әкімдігі]] орталығы. Іргесі [[1956 жыл]]ы қаланған. == Географиялық орны == [[Степногорск]] қаласынан бастысқа қарай 251 км-дей жерде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||4730||{{құлдырау}}4214 ||{{құлдырау}}3443 ||81,7 ||1947 ||{{құлдырау}}1567 ||80,5 ||2267 ||{{құлдырау}}1876 ||82,8 |} == Кәсіпорындары == Кентте кеніш кәсіпорны «Шаңтөбе» ЖШС, шұжық цехы, 2 наубайхана, жел диірмені, 3 дәмхана, 3 шаштараз, фотосалон, 2 дәріхана, ТЖО, қонақ үй, киім, аяқкиім тігу шеберханасы жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Орта мектеп, балалар бақшасы, Жасөспірімдер мен балалар спорт мектебі, аурухана, балалар кітапханасы, музыка мектебінің бөлімшесі, мәдениет үйі бар. Ең жақын темір жол станциясы – [[Атбасар]] (96 км). Шаңтөбе үлгілі балалар кітапханасы Кітапхана Ақмола облысы Сандықтау ауданы Шаңтөбе кентінің аумағында, Көкшетаудан 200 шақырым және Степногорск қаласынан 470 шақырым жерде орналасқан. Кент халқы 3756 адам, оның ішінде балалар 652. Балалар кітапханасы 1971 жылы ашылған, құжаттық қоры 23888 дана, оның ішінде мемлекеттік тілде 2434 дана. Кітапхана РУ-СТКХК № 21 ғимаратында орналасқан. Алып жатқан аумағы 195 ш.м., 10 орындық оқу залы, абонемент, кітап қоймасы, фойесі бар. Кітапхана оқырмандары 1100 адам. Бір жыл ішінде кітапхана 34000-нан астам басылым береді, 200-ден астам анықтама береді, 50-ге жуық бұқаралық іс-шаралар өткізеді. Интернет желісіне қосылған. 2015 жылдың желтоқсан айынан бастап балалар кітапханасы жаппай кітапханаға айналды (яғни қазір балаларға ғана емес, ересектерге де қызмет етеді). 2016 жыл Кітапхана үшін мерейтойлық жыл болды — 45 жыл. 2018 жылы Шаңтөбе кентінің кітапханасына «Үлгілі ауылдық кітапхана» мәртебесі берілді. Кітапхана тарихы Балалар кітапханасы 1971 жылы 1 шілдеде құрылды. Бірінші меңгеруші Раиса Ивановна Соколованың естелігі бойынша кітапхана тұрғын үйде орналасқан. Кітапхана бөлмесі кішкентай болды, жабдықтар болмады. Кітап шкафын, стеллаж бен тумбочкаларды жергілікті кенбасқару цехтары сыйға тартты. Кітап қорын жинақтаумен Целиноград қаласының бибколлекторы айналысты. Бірақ бұл жеткіліксіз болды, Раиса Ивановна өзі Атбасар және Көкшетау қалаларының дүкендерінен кітап сатып алды. «Кітап-пошта» байланыс қызметін пайдаланатын кент тұрғындары айтарлықтай көмек көрсетті. Кітапхананың кітап қоры 1971 жылдың соңында 3391 дананы құрады. 1974 жылы балалар кітапханасы музыка мектебінің ғимаратына ауыстырылды. Абонементтен басқа оқу залы жұмыс істей бастады. 1980 жылы кітапханаларды орталықтандырғаннан кейін заманауи жиһаз, металл стеллаждар сатып алынды, аудиовизуалды техника пайда болды. Жақсы бөлме алынып, кітапхана белсенді дами бастады, жергілікті тұрғындар — балалар, ата-аналар мен мұғалімдер арасында тез беделге ие болды. Раиса Соколованың басшылығымен кітапқа бей-жай қарамайтын пікірлестер тобы құрылды. Бұл Куропалкина З. К, Каркарина Н.Н, Сухина Н.И, Ковалева Н.И, Башкирцева Н, Гнилицкая Н.В, Койшибаева Г, Бабий И.И, Нагина Н. И, Лысакова О. Т. Көптеген жылдар бойы кітапханашылар қорды, анықтамалық аппаратты, ақпараттық қызметті жинақтау мен олардың сақталуына, жаңа технологиялардың енгізілуіне қамқорлық жасады. Бүгінде балалар кітапханасының қоры 24 мыңға жуық кітапты құрайды, оқырмандар саны 1100. Бір жыл ішінде кітапхана 30 мыңнан астам басылым береді. Күн сайын кітапханадағы балаларды меңгеруші Любовь Чепайкина мен кітапханашы Светлана Ганжа қарсы алады. Кітапхана құрылымында абонемент, оқу залы, кітап қоймасы бар. Баланың оқырман ретінде қалыптасуы кітапхананың белсенді қатысуынсыз мүмкін емес. Бұған кітапхана экскурсиялары ықпал етеді «Вам знаком Книжкин дом!», «Посвящение в читатели», кітаптар мен журналдардың тұсаукесерлері. Сонымен қатар, кітапхана халық үшін бұқаралық іс – шаралар өткізеді-әдеби мерекелер, өлкетану сабақтары, экологиялық брейн-рингтер, құқық білгірлерінің конкурстары. Мемлекет тарихын зерттеуге, Қазақстан халықтарының мәдениетімен және дәстүрлерімен танысуға ықпал ететін өлкетану жұмысына көп көңіл бөлінеді. Кітапхана өз кентін жан-жақты зерттеу және зерделеу мақсатында «Вернись к истокам» (2013-2017жж) мақсатты кешенді бағдарламасы бойынша жұмыс істеді. «Туған жер» бағдарламасы аясында кітапханада кіші отанды зерттеу базалық жобасы бойынша жұмыс жүргізіледі (2018-2020 ж.) Ата-анасының, ауылдастарының өмірі, өз ауылының тарихындағы оқиғалар негізінде азаматты тәрбиелеу үшін кітапхананың өлкетану жұмысы қажет, туған жердің сұлулығын ашуға мүмкіндік береді. Осы бағдарлама бойынша кіші және орта жастағы оқырмандар үшін «Юный краевед» өлкетану клубы құрылды және жұмыс істейді. Түрлі имидждік іс-шаралар өткізіледі: мерейгер — жазушыларға арналған қазақ мәдениетінің мерекелері, өлкетану этносы, әдеби кеш-портреттер. Елбасы Н.Назарбаевтың «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында 2018 жылы «Рухани қазына» бағдарламасы аясында ауылдық кітапханаларды «Центры культуры просвещения и досуга» жаңғырту аясында кітапхана заманауи кітапханалық жиһаздармен және компьютерлік технологиялармен жабдықталған үлгілі мәртебеге ие болды. Біздің кітапхана өз оқырмандарына екі жүз мыңнан астам кітап орналасқан ЛитРес электронды кітаптарға тегін қол жетімділікті қамтамасыз етеді Кітапхананың жұмысы күрделі және жан-жақты. Біз үшін балалар кітабына арналған дәстүрлерді сақтау өте маңызды. Бұл балалар мен жасөспірімдер кітабының апталығы, халықаралық балалар кітабының күні, жазғы оқу күндері. https://stepbibl.kz/?page_id=2658&lang=kk == Дереккөздер = {{дереккөздер}} {{Степногорск қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Степногорск қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Қазақстан кенттері]] gsgle2l3h7mnjy705c2oarcj6vaenbn 3688691 3688688 2026-10-30T07:33:59Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жулдыз Жумабековна|Жулдыз Жумабековна]] ([[User talk:Жулдыз Жумабековна|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3338680 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы =Кент |атауы =Шаңтөбе |сурет = |әкімшілік күйі = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =52 |lat_min = 27|lat_sec = 11 |lon_deg =68|lon_min = 10|lon_sec =35 |CoordAddon = type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Ақмола облысы |кестедегі облыс = Ақмола облысы{{!}}Ақмола |ауданы = Степногорск қалалық әкімдігі |кестедегі аудан = Степногорск қалалық әкімдігі{{!}}Степногорск |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Шаңтөбе кенттік әкімдігі{{!}}Шаңтөбе |ішкі бөлінісі = |әкімі = |құрылған уақыты = 1956 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = 3 359<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Шаңтөбе''' — [[Ақмола облысы]] [[Степногорск қалалық әкімдігі]]не қарасты кент, [[Шаңтөбе кенттік әкімдігі]] орталығы. Іргесі [[1956 жыл]]ы қаланған. == Географиялық орны == [[Степногорск]] қаласынан бастысқа қарай 251 км-дей жерде орналасқан. == Халқы == {| class="wikitable" |+ Саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||4730||{{құлдырау}}4214 ||{{құлдырау}}3443 ||81,7 ||1947 ||{{құлдырау}}1567 ||80,5 ||2267 ||{{құлдырау}}1876 ||82,8 |} == Кәсіпорындары == Кентте кеніш кәсіпорны «Шаңтөбе» ЖШС, шұжық цехы, 2 наубайхана, жел диірмені, 3 дәмхана, 3 шаштараз, фотосалон, 2 дәріхана, ТЖО, қонақ үй, киім, аяқкиім тігу шеберханасы жұмыс істейді. == Инфрақұрылымы == Орта мектеп, балалар бақшасы, Жасөспірімдер мен балалар спорт мектебі, аурухана, балалар кітапханасы, музыка мектебінің бөлімшесі, мәдениет үйі бар. Ең жақын темір жол станциясы – [[Атбасар]] (96 км). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Степногорск қалалық әкімдігі елді мекендері}} [[Санат:Степногорск қалалық әкімдігі елді мекендері]] [[Санат:Қазақстан кенттері]] 6v67bx41jvszb3etlhmv5mh0woky6js Жоғары сатыдағы өсімдіктер 0 51023 3688571 3182524 2026-10-30T04:39:56Z Эльмира Ералиева 179349 3688571 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Жоғарғы сатыдағы өсімдіктер | image= Psilotum.jpg | image_caption = (Psilotum) | image descr = (''Psilotum'') | superregnum = [[Эукариоттар]] | regnum = [[Өсімдіктер]] | phylum = '''Жоғарғы сатыдағы өсімдіктер''' }} '''Жоғары сатыдағы өсімдіктер''' – [[өсімдіктер әлемі]]нің негізгі екі тобының бірі. Екінші тобы – [[төменгі сатыдағы өсімдіктер]]. Жоғары сатыдағы өсімдіктерді ұрықты өсімдіктер (Embryobіonta, Emlryophyta), өркенді, жапырақ сабақты өсімдіктер (Cormophyta, Cormobіonta), түтікті (теломды) өсімдіктер (Telomophyta, Telomobіonta) деп те атайды. Жер шарында Жоғары сатыдағы өсімдіктердің 300 мыңдай түрі белгілі. Жоғары сатыдағы өсімдіктерге: [[риниофиттер]], [[мүктәрізділер]], [[плаунтәрізділер]], [[қырықбуынтәрізділер]], [[қырықжапырақтәріздестер]], [[Ашықтұқымдылар|ашық]] және [[Гүлді өсімдіктер|жабық тұқымды (гүлді)]] өсімдіктер жатады. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің төменгі сатыдағы өсімдіктерден айырмашылығы – құрылысы күрделі, көп клеткалы, қоршаған орта жағдайына бейімделген организмдер. Жынысты ([[гаметофит]]) да, жыныссыз ([[спорофит]]) да көбейе алады. Спорофиттерінде қозғалмайтын [[спора]] түзілетін көп клеткалы спорангийлер дамиды, гаметофиттерінде көп клеткалы жыныс мүшелері дамиды, бірақ кейбір ашық тұқымдыларда ([[гнетум]], [[вельвичия]] туыстары) және барлық гүлді өсімдіктерде эволюциялық даму жолында [[гаметангий]]лері жойылып кеткен. Аналық [[гамета]] (жұмыртқа) біреу және ол қозғалмайды, зиготадан көп клеткалы ұрық дамиды. Оның алғашқы даму кезеңі гаметофит ішінде өтеді. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің спорофиті негізінен [[жапырақ]], [[Сабақ (биология)|сабақ]], [[Тамыр (өсімдік органы)|тамырға]] бөлінеді. Кейбір түрлерінде арнайы [[ксилема]] (әр түрлі клеткалардан құралған өткізгіш ұлпа) және [[флоэма]] (органик. заттарды өткізетін түтікше-талшықты күрделі ұлпа) дамиды, бірақ бұлар өсімдіктердің кейбір тобында жойылып кеткен. Кутикулалы (сірқабық) эпидермисі ([[жабын ұлпа]]сы), лептесіктері болады, көбінің стелалары (өткізгіш жүйесіндегі арқау цилиндр) бар. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің арғы тегі [[теңіз балдырлары]] деп есептелінеді. Олардың құрлыққа бейімделуінің нәтижесінде, өздерін сумен қамтамасыз ететін, гаметангийларын кебуден сақтайтын, жынысты жолмен көбейе алатын бейімді мүшелері пайда болған. Сондықтан құрлықта өсіп-өнетін тұқымды өсімдіктердің жынысты көбеюінің сумен байланысы болмайды. Ал Жоғары сатыдағы өсімдіктердің қарапайым тобы [[қырықбуын]], [[мүк]] және қырықжапырақтәрізділердің даму кезеңдері тек суда өтетін болғандықтан, олардың [[сперматозоид]]тері, [[гаметофит]]тері сусыз қозғала алмайды. Жоғары сатыдағы өсімдіктердің ең ертедегі қазба қалдықтары [[силур кезеңі]]нен сақталған. Бұлардың көптеген түрлерінің медицинада, өндірісте маңызы зор. ==Дереккөздер:== Қазақ ұлттық энциклопедиясы {{wikify}} [[Санат:Жоғары сатыдағы өсімдіктер]] 2grbgvx7rgwwk75j97gl7dthwja1dht Қадыр Өтегенұлы Жүсіп 0 57441 3688712 3642648 2026-10-30T09:08:18Z Дауткулова Ақмарал 158647 3688712 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Қадыр Өтегенұлы Жүсіп |Суреті = |Туған күні = 10.01.1937 |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Мансабы = [[ақын]], [[Филология|филолг]], [[Педагогика|педагог]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = |Дебюті = |Марапаттары = {{{!}} {{!}} {{Парасат ордені}} {{!!}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}- {{!}} {{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}} {{!}}- {{!}}{{Мәдениет қайраткері}}{{!!}} {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} {{!}}- {{{!}} style="background:transparent" {{!}} [[Атырау облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы {{!}}} |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = }} '''Қадыр Өтегенұлы Жүсіп''' ([[1937 жыл]]ы [[10 қараша]]да [[Атырау]]да туған) — [[ақын]], [[Филология|Филология ғылымдарының докторы]] ([[1996 жыл|1996]]), [[профессор]] ([[1998 жыл|1998]]).[[Педагогика]] қызметкері. Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің Үздігі. Қазақстан Жазушылар Одағының және Журналистер Одағының мүшесі. [[Атырау облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы. == Толығырақ == Қадыр Өтегенұлы [[1937 жыл]]ы [[10 қараша]]да [[Атырау]]да дүниеге келген. Руы [[Адай]], бөлімі [[Сүйіндік (Кіші жүз)|Сүйіндік]]. Қаланың Жамбыл атындағы орта мектебін тәмамдап, 1961 жылы [[Атырау педагогика институты|Атырау мемлекеттік педагогика институтын]] бітірген. 1961–1982 жылдары Гурьев қаласының Абай атындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып еңбек етеді. Содан кейін Алтынсарин атындағы №11 орта мектеп директорының орынбасары, №2 мектеп-интернатта аға тәрбиеші, облыстық халық шығармашылығы үйінің директоры, М.Әуезов атындағы №7, Қ.Сәтбаев атындағы №19 орта мектептерде мектеп директоры болды.<ref>[https://atr.kz/zhanalyqtar/debiet-lemini-tola-ayyi/ Атыраудың Қадыры]</ref> 1960-1975 жылдары облыстық радиода дикторлық қызмет атқарды. 1982 жылы [[Гурьев педагогикалық институты|Гурьев педагогика институтына]] қазақ әдебиеті пәнінен дәріс беру үшін жұмысқа шақырылады. Мұнда бастауыш білім және бала тәрбиесі бөлімінде, кейіннен жаңадан ашылған қазақ тілі мен әдебиеті бөлімінде қазақ әдебиеті, әдебиет теориясы пәндерінен дәріс оқиды. 1988-2003 жылдары қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушілік жұмысын атқарды. 1984 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] филология факультетіне ғылыми ізденуші болып тіркеледі. Ғылыми жетекшілікке академик-жазушы, профессор [[Зейнолла Қабдолов]] тағайындалады. 1988 жылы «[[Жұмекен Нәжімеденов]]тың лирикасы» деген тақырыпта кандидаттық, 1996 жылы «Жұмекен Нәжімеденовтың ақындығы» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесіне ие болды. 1999 жылы Қазақстан Республикасы ЖАК-тің шешімімен профессор ғылыми атағы берілді. 2001 жылы Әлеуметтік ғылымдар академиясының корреспондент мүшелігіне сайланды. 2016 жылы Қазақстан Республикасы педагогика ғылымдарының академигі атағына ие болды. Қазіргі таңда [[Атырау мемлекеттік университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті]] қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының профессоры. == Шығармашылығы == «Өлке» баспасынан «Естелік» (1993), «Ғылым» баспасынан «Асау Атырау» (1997) өлең жинақтары жарық көрген. «Әдебиет сабағында оқушылардың творчестволық ізденістерін қалыптастыру» (Әдістемелік құрал, 1993), «Орта мектепте лириканы талдау» (Әдістемелік құрал, 1994), «Жұмекен Нәжімеденовтың ақындығы» (Монография, 1995), «Жыр жиһазы» (Монография, 1995), академик-жазушы З.Қабдоловтың шығармашылығына арналған монография — «Жазушы. Ғалым. Ұстаз» (1997), жазушы Ә.Кекілбаевтың творчествосына арналған монография — «Шың мен шыңырау» (2000), «Таңғажайып Бейбарыс» (2000), «Алмас жыр» (2003), «Әдеби толғамдар» (2004), «Махамбеттану мәселелері» (2005), «Қазақтың Қабдоловы» (2005), «Жұмекен жұмбағы» (2006) сияқты кітаптар мен монографиялардың авторы.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref><ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. Академик Зейнолла Қабдоловтың 5 томдық шығармалар жинағының соңғы үш томын құрастырушы. == Марапаттары == * КСРО "Еңбек ардагері" медалі. * Құрмет грамотасы. * Қазақстан Республикасының мемлекеттік [[Ерен еңбегі үшін медалі]]. * 2001 жылы "Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігне 10 жыл" медалі. * [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]. * Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің Үздігі. * 2016 жылы "Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігне 25 жыл" медалі. * Ыбырай Алтынсарин атындағы құрметті төсбелгі иегері. * Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері. * 2017 жылдың 5 желтоқсанындағы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен [[Парасат ордені]]мен марапатталды. * 2021 жылдың 29 қыркүйекте өткен Атырау облыстық мәслихатының VII сессиясы шешімімен «[[Атырау облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы» атағы берілді.<ref>https://atpress.kz/16610-v-atyrau-proshla-ocherednaya-sessiya-oblastnogo-maslikhata {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211004123824/https://atpress.kz/16610-v-atyrau-proshla-ocherednaya-sessiya-oblastnogo-maslikhata |date=2021-10-04 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]] [[Санат:Атырау облысының құрметті азаматтары]] nzwmpne889al7s1s8i1ay82bguwt1nn 3688731 3688712 2026-10-30T09:55:51Z Дауткулова Ақмарал 158647 сурет қою 3688731 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Қадыр Өтегенұлы Жүсіп |Суреті = [[File:Қадыр Өтегенұлы Жүсіп.jpg|thumb|Қадыр Өтегенұлы Жүсіп]] |Туған күні = 10.01.1937 |Туған жері = {{туғанжері|Атырау|Атырауда}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = Қазақ |Мансабы = [[ақын]], [[Филология|филолг]], [[Педагогика|педагог]] |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = |Жанры = |Шығармалардың тілі = |Дебюті = |Марапаттары = {{{!}} {{!}} {{Парасат ордені}} {{!!}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} {{!!}} {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} {{!}}- {{!}} {{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}} {{!}}- {{!}}{{Мәдениет қайраткері}}{{!!}} {{Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі}} {{!}}- {{{!}} style="background:transparent" {{!}} [[Атырау облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы {{!}}} |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = }} '''Қадыр Өтегенұлы Жүсіп''' ([[1937 жыл]]ы [[10 қараша]]да [[Атырау]]да туған) — [[ақын]], [[Филология|Филология ғылымдарының докторы]] ([[1996 жыл|1996]]), [[профессор]] ([[1998 жыл|1998]]).[[Педагогика]] қызметкері. Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің Үздігі. Қазақстан Жазушылар Одағының және Журналистер Одағының мүшесі. [[Атырау облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы. == Толығырақ == Қадыр Өтегенұлы [[1937 жыл]]ы [[10 қараша]]да [[Атырау]]да дүниеге келген. Руы [[Адай]], бөлімі [[Сүйіндік (Кіші жүз)|Сүйіндік]]. Қаланың Жамбыл атындағы орта мектебін тәмамдап, 1961 жылы [[Атырау педагогика институты|Атырау мемлекеттік педагогика институтын]] бітірген. 1961–1982 жылдары Гурьев қаласының Абай атындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болып еңбек етеді. Содан кейін Алтынсарин атындағы №11 орта мектеп директорының орынбасары, №2 мектеп-интернатта аға тәрбиеші, облыстық халық шығармашылығы үйінің директоры, М.Әуезов атындағы №7, Қ.Сәтбаев атындағы №19 орта мектептерде мектеп директоры болды.<ref>[https://atr.kz/zhanalyqtar/debiet-lemini-tola-ayyi/ Атыраудың Қадыры]</ref> 1960-1975 жылдары облыстық радиода дикторлық қызмет атқарды. 1982 жылы [[Гурьев педагогикалық институты|Гурьев педагогика институтына]] қазақ әдебиеті пәнінен дәріс беру үшін жұмысқа шақырылады. Мұнда бастауыш білім және бала тәрбиесі бөлімінде, кейіннен жаңадан ашылған қазақ тілі мен әдебиеті бөлімінде қазақ әдебиеті, әдебиет теориясы пәндерінен дәріс оқиды. 1988-2003 жылдары қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушілік жұмысын атқарды. 1984 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] филология факультетіне ғылыми ізденуші болып тіркеледі. Ғылыми жетекшілікке академик-жазушы, профессор [[Зейнолла Қабдолов]] тағайындалады. 1988 жылы «[[Жұмекен Нәжімеденов]]тың лирикасы» деген тақырыпта кандидаттық, 1996 жылы «Жұмекен Нәжімеденовтың ақындығы» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесіне ие болды. 1999 жылы Қазақстан Республикасы ЖАК-тің шешімімен профессор ғылыми атағы берілді. 2001 жылы Әлеуметтік ғылымдар академиясының корреспондент мүшелігіне сайланды. 2016 жылы Қазақстан Республикасы педагогика ғылымдарының академигі атағына ие болды. Қазіргі таңда [[Атырау мемлекеттік университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті]] қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының профессоры. == Шығармашылығы == «Өлке» баспасынан «Естелік» (1993), «Ғылым» баспасынан «Асау Атырау» (1997) өлең жинақтары жарық көрген. «Әдебиет сабағында оқушылардың творчестволық ізденістерін қалыптастыру» (Әдістемелік құрал, 1993), «Орта мектепте лириканы талдау» (Әдістемелік құрал, 1994), «Жұмекен Нәжімеденовтың ақындығы» (Монография, 1995), «Жыр жиһазы» (Монография, 1995), академик-жазушы З.Қабдоловтың шығармашылығына арналған монография — «Жазушы. Ғалым. Ұстаз» (1997), жазушы Ә.Кекілбаевтың творчествосына арналған монография — «Шың мен шыңырау» (2000), «Таңғажайып Бейбарыс» (2000), «Алмас жыр» (2003), «Әдеби толғамдар» (2004), «Махамбеттану мәселелері» (2005), «Қазақтың Қабдоловы» (2005), «Жұмекен жұмбағы» (2006) сияқты кітаптар мен монографиялардың авторы.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref><ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. Академик Зейнолла Қабдоловтың 5 томдық шығармалар жинағының соңғы үш томын құрастырушы. == Марапаттары == * КСРО "Еңбек ардагері" медалі. * Құрмет грамотасы. * Қазақстан Республикасының мемлекеттік [[Ерен еңбегі үшін медалі]]. * 2001 жылы "Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігне 10 жыл" медалі. * [[Ғылымды дамытуға сіңірген еңбегі үшін медалі]]. * Қазақстан Республикасының Білім беру ісінің Үздігі. * 2016 жылы "Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігне 25 жыл" медалі. * Ыбырай Алтынсарин атындағы құрметті төсбелгі иегері. * Қазақстан Республикасының мәдениет қайраткері. * 2017 жылдың 5 желтоқсанындағы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен [[Парасат ордені]]мен марапатталды. * 2021 жылдың 29 қыркүйекте өткен Атырау облыстық мәслихатының VII сессиясы шешімімен «[[Атырау облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы» атағы берілді.<ref>https://atpress.kz/16610-v-atyrau-proshla-ocherednaya-sessiya-oblastnogo-maslikhata {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211004123824/https://atpress.kz/16610-v-atyrau-proshla-ocherednaya-sessiya-oblastnogo-maslikhata |date=2021-10-04 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]] [[Санат:Атырау облысының құрметті азаматтары]] 5bljopennrbujuc3dx3739bgc3szajd Үлгі:Басты бет/Жаңалықтар 10 58856 3688666 3687178 2026-10-30T06:34:55Z Nurken 111493 3688666 wikitext text/x-wiki {{Басты бет/Түйін | түйін = {{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]{{*}}[[Газадағы соғыс|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] <Small>([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])</small> }} <!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --> [[Сурет:Harry Kane England v Ghana 23 June 2026-219 (cropped).jpg|оңға|100px]] <!-- Нақты оқиғалар --> * [[27 қазан]] — жылдың үздік футболшысына берілетін '''[[Алтын доп (France Football)|Алтын доп]]''' жүлдесін '''[[Харри Кейн]]''' (''суретте'') иеленді. * [[25 қазан]] — 2012 жылдан биліктегі [[Серб озық партиясы]] '''[[Сербиядағы парламент сайлауы (2026)|Сербиядағы парламент сайлауы]]нда''' жеңілді. * [[25 қазан]] — '''[[Бразилиядағы жалпы сайлау (2026)|Бразилиядағы жалпы сайлау]]дың''' 2-айналымы нәтижесінде [[Луис Инасиу Лула да Силва]] президент болып қайта сайланды. * [[24 қазан]] — [[Армения|Армян]] әншісі [[Наре Керобян|Наре]] '''[[Junior Eurovision ән байқауы 2026|Junior Eurovision 2026 ән байқауында]]''' «BOO!» әнімен жеңіске жетті. * [[24 қыркүйек]] — әскери оқу-жаттығу кезінде [[Қазақстан Әскери-теңіз күштері]]нің 14 сарбазы [[Каспий теңізі]]нде '''[[Каспий теңізіндегі әскерилер қазасы|қаза тапты]]'''. * [[22 қыркүйек]] — [[Нью-Йорк]] қаласында '''[[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ Бас ассамблеясы]]ның [[БҰҰ Бас Ассамблеясының сексен бірінші сессиясы|81-сессиясы]]''' бастау алды. {{Flatlist| *'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Патрик Стюарт]]{{*}}[[Ар Джей Митт]]{{*}}[[Бәкір Яхиянұлы Баяхунов|Бәкір Баяхунов]]{{*}}[[V Харальд]]{{*}}[[Ратко Младич]]{{*}}[[Долли Партон]]{{*}}[[Юрий Зельманович Беккер|Юрий Беккер]] }} }} <noinclude> {{doc}} </noinclude> akpql6519rjqhgny5be96wkbm4wadea Қазақ мәдениеті 0 71653 3688377 3688367 2026-10-29T12:12:56Z Арда3001 185931 Грамматикалық қате 3688377 wikitext text/x-wiki '''Қазақ мәдениеті''' - Әлемдік мәдениет ырғақтарын анықтаған соң, қазақ мәдениетіне тоқталайық. [[Қазақтар]] — Қазақстан Республикасының негізгі тұрғындары, 2023 жылдың басында қазақтар саны — 13,9 млн. адам болды, исламдық суперөркениеттің солтүстік шығыс жағын мекендейді, діні жағынан ханифиттік мағынадағы мұсылман [[сунниттер]], Алтай тіл бірлестігінің түрік тобының қыпшақ топтамасына жатады. Бұл мәдениетті түсіну мақсатында алдымен оны кеңістік өрісі мен уақыт ағынында қарастырып, кейін қазақ мәдениетінің типтік ерекшеліктерін айқындайық. Қазақ мәдениеті еуразиялық Ұлы дала көшпелілерінің мұрагері болып табылады. Сондықтан осы ұлттық мәдениетті талдауды номадалық (көшпелілік) өркениет ерекшеліктерінен бастайық.<ref>Мәдениеттану негіздері: Оқулық. – Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref> Қазіргі Қазақстанда халық саны '''20 618 796 адам.''' ==Көшпенділер өркениеті== Әрбір ұлттық мәдениет бос кеңістікте емес, адамдандырылған қоршаған ортада әрекет етеді. Мәдени кеңістік оқшау, мәңгіге берілген енші емес. Ол тарихи ағынның өрісі болып табылады. Мәдени кеңістіктің маңызды қасиеті — оның тылсымдық сипаты. Мысалы, «Атақоныс» ұғымы көпшелілер үшін қасиетті, ол өз жерінің тұтастығының кепілі және көршілес жатқан мекендерге де қол сұғуға болмайтындығын мойындайды. Қауымдық қатынас мекендер егемендігінен туады. Ата қоныстың әрбір жағрафиялық белгілері халық санасында киелі жерлер деп есептелінеді, яғни қоршаған орта киелі таулардан, өзен- көлдерден, аңғарлар мен төбелерден, аруақтар жататын молалардан т.б. тұрады. Олардың қасиеттілігі аңыз-әпсаналарда, жырлар мен көсемсөздерде болашақ ұрпақтарға мұра ретінде қалдырылған. Белгілі бір парасаттылық, ізгілік, ұстамдылық, интуициялық жоғары қабілеттері жоқ адамдар қатал далада өмір сүре алмас еді. Кеңістікке үйлесімді мәдениетте адам мен табиғаттың арасында «қытай қорғаны» тұрған жоқ. Керісінше, мәдениет олардың арасындағы нәзік үндестікті (гармонияны) білдіретін дәнекер қызметін атқарады. Қазақтың төл мәдениетінде экологиялық мәселе әдептіліктік жүйесіндігі обал және сауап деген ұғымдармен тікелей байланыстырылды. Табиғат аясындағы мәдениетті қатып-сеніп қалған, өзгеріссіз әлем дейтін пікірлер де әдебиетте жиі кездеседі. Алайда, бұл осы мәдениетке тынымсыз қозғалыс тән екендігін аңғармаудан туады. Шексіз далада бір орында тоқталып қалу көшпелілік тіршілікке сәйкес келмейді. Ол мезгілдік, вегитациялық заңдылықтарға бағынып, қозғалыс шеңберінен шықпайды. Әрине бүл қозғалыс негізінен қайталанбалы, тұрақты сипатта болады. Қуаң даланы игеру табиғатты өзгертуге емес, қайта оның ажырамас бір бөлігіне айналуға бағытталған. Яғни, адам табиғат құбылыстарына тәуелді болып қалады. ==Көшпенділердің жол серігі== [[Сурет:Hector.jpg|250 px|thumb]] Енді қарастырып отырған өркениеттің кеңістікті игеру құралдарына тоқталып өтейік. Бұл жерде ең алдымен көшпелілер өміріндегі жылқының ерекше бір қызметіне назар аударған жөн. Жылқыны адам еркіне көндіру арқылы адамзат кеңістікті меңгеру ісінде үлкен қадам жасады. К.Ясперстің пікірі бойынша, тағылықтан өркениетке өтуде жер суару жүйелерін жасаумен, жазудың ашылуымен, этностардың пайда болуымен қатар жылқыны пайдалана білу адамзат үшін өте маңызды болды. (<ref>Смысл и назначение истории</ref>. — М., 1991. — С. 71, 72). Жылқыны пайдалана білу шектелген кеңістіктен бүкіл әлемді игеруге бағытталған қадам еді. Бұл әртүрлі мәдениеттердің сұхбаттасуына мүмкіндік берді. Әрине, бұл сұхбаттасу көптеген жағдайда зорлық-зомбылық арқылы жүзеге асқанын ұмытпаған да жөн. Сонау көне заманнан халықтар солтүстіктен оңтүстікке, шығыстан батысқа қарай (немесе керісінше) қозғалыста болған. Белгілі болжам шумерліктердің [[Қосөзен]] аңғарына Орталық Азиядан келгенін, үндігерман тайпаларының оңтүстікке жылжып, [[Үндістан]], [[Иран]], Грекияға енгенін, түрік тайпаларының Кіші Азияны жаулап алғанын көрсетеді. [[Қытай империясы]] мен Үндіге көшпенді түрік-моңғол тайпалары ылғи қысым жасап отырған. Белгілі ғұлама А.[[Вебер]]дің пікірі бойынша, көшпелі тайпалардың кеңістікті игеруі «халықтардың Ұлы қоныс аударуы» атты құбылысты әкелді. Бұл қазіргі өркениетгердің қалыптасуына үлкен себебін тигізді. Осы айтылғандардан адамзат тарихында жылқыны пайдалана білудің маңызы зор болғандығын көреміз. Жылқыны кеңістікті жеңу мақсатында әсіресе, көшпелі халықтар шебер пайдалана білген. Ат пен көшпенді біріккен жан болып көрінеді. Мұны көрші халықтардың миф-аңыздарынан да анық байқаймыз. Мысалы, ежелгі грек мифологиясындағы қанатты түлпар Пегас бүкіл елді қан қақсатқан жауыз Химераны өлтіруге көмектеседі. Ал салт атты көшпенді скифтің метафорасы — кентавр Хирон өзінің досы атақты Прометейге көмек беру үшін мәңгілік өмірден бас тартады. Бұл сарынды ертедегі шумерлік жырдағы Гильгамеш пен көшпенді Энкидудың достығынан да аңғарамыз. [[Сурет:Pegaz Opera Poznań.jpg|250 px|thumb]] [[Сурет:Centaur (PSF).jpg|250 px|thumb]] Атқа мінген адам жерден өзінің босай бастағанын, еріктілік мүмкіндіктерінің молайғанын және ғарышқа жақындай түскенін сезінеді. Жер-Ана оны қаншама босатқысы келмесе де, ол шексіз әлемге өзінің қадамын нық басады. Халық дәстүрінде де тәй- тәй қадам басқан нәрестенің тұсауын кеседі. [[Сурет:Doberman Pinscher Portrait.jpg|250 px|thumb]] Кеңістікті игеруге көшпелілер үшін жылқыдан басқа да себебін тигізген қолға үйретілген жануарлар болған. Себебі далада тек малшылар мен үй малдарынан басқа да тіршілік иелері бар. Олардың ішінде иттің алатын орны бөлек. Қазақ «ит — жеті қазынаның бірі» деп бекерден-бекер айтпаған. Егер қой мен сиырдың өнімдерін қажеттікке жарату үшін оларды бағу жеткілікті болса, онда ит пен жылқыны баулу, үйрету керек. Бұл үлкен шеберлік пен төзімділікті талап етті. Тек сол жағдайда олар адамның көмекшілеріне айнала алады. Кейін осман түріктері бұл тәжірибені өз империясындағы халықтарды ұстап тұруға пайдаланды. :''«Оттоман падишахтары, — дейді А. Тойнби, — арнайы тәрбиеленген құлдардың көмегімен өз империясын басқарды және бұл олардың империясының қуаттылығын күшейтті»''. (<ref>Постижение истории</ref>, с. 189). Шексіз даланы игеру оны жай ғана кеңістік, жазықтық деп түсінбей, осы даланы тұтас бір континиум ретінде бағалаумен қатысты. XX ғасырда қалыптасқан этникалық аумақтар мен жағрафиялық ұғымдардың және көшпелілер өркениеті шарықтап тұрған кездегі ата-мекен түсінігінің арасында үлкен айырмашылық бар. Қазақ және басқа да түрік халықтарының мәдени мұраларынан бүкіл еуразиялық Ұлы даланың түріктердің ата қонысы деп есептелінетінін байқаймыз. Мысалы, қазақ эпосында Қырым, [[Қоқан]], Ыстамбол, [[Хиуа]], [[Алтай]], Қазан, Ордос т.б. түріктердің өз жері, ал бұлардың сыртындағы [[Шам]], [[Мысыр]] қысылғанда арқа сүйейтін тілектес елдер болып есептелген. Әрине, б9л кеңістіктік, т9тастық уақыт ағынына төуелді болған. Ӏшкі қайшылықтар шиеленіскенде жалпытуыстық сезім кейін қарай шегіндіріліп отырған. Тарихтан тек үлкен суперэтностардың (өркениеттердің) ішінде ғана емес, сонымен бірге этностардың құрамында да кескілескен қақтығыстардың болғанын білеміз. Алайда тарихи өркениеттерге аян болған кеңістіктің шекаралары туралы мәселе тек саясаттанулық емес, бүл туралы мәдениеттану ілімінде де бірнеше қарама-қарсы пікірлер бар. ==Музыка тарихына шолу== [[Сурет:Bolat1.gif|thumb|200px|[[Қобыз]]]] [[Сурет:Dangira.jpg|thumb|100px|[[Даңғыра]]]] [[Сурет:Dombra1.jpg|thumb|200px|[[Домбыра]]]] [[Сурет:Sibizgi.jpg|thumb|70px|[[Сыбызғы]]]] Көшпелілердің [[музыка]]лық [[мәдениет]]інің [[тамыр]]ы өте [[терең]]де жатыр. Жартастардағы суреттерден билеп жүрген [[адам]]дардың, таяққа ілінген [[сылдырмақ]]тарда ойнап тұрған адам бейнелерін кездестіруге болады. Әсілі, көшпелілердегі ең көне музыкалық аспаптар — ұрмалы [[даңғыра]], құрайдан жасалған үрмелі [[сыбызғы]], ілмелі-шертпелі [[қобыз]], [[домбыра]] іспеттес қарапайым аспаптар болған. Эпостардағы "адырнасын ала өгіздей мөңіреткен" деп келетін [[жыр]] жолдары [[өнерпаз]] [[ЖАУЫНГЕР|жауынгердің]] садағының адырнасын іркіп- тартып музыкалық [[үн]] шығаратынын білдірсе керек. [[Орталық Азия]], [[Сібір]], [[Тибет]] халықтарында бүгінге дейін кездесетін бір ішекті қобыз осы музыкалық [[аспап]]тың көне түрі болуы мүмкін. Көне [[Хорезм]] жеріндегі Қойкырылған [[қала]] деп аталатын [[дөңгелек]] бекіністен домбыра сияқты екі ішекті [[аспап]]та ойнап отырған [[адам]]дардың бейнесі табылған. Зерттеушілердің ойынша, бұл домбыраның көне түрі. Академик В.В.Виноградовтың пікірінше, қазақтың домбырасы мен қырғыздың қобызы сиякты аспап кем дегенде бүдан екі мың жыл бүрын пайда болған, қазақтың қобызы осы күнгі [[виолончель]], [[скрипка]]лардың арғы атасы. [[Музыка]], музыканың [[аспаптар]] тарихын зерттеуші [[ғалым]]дардың пайымдауынша, ән түріндегі музыкалық [[мұра]] ([[вокалды музыка]]) және сарын, [[күй]] түріндегі мұраның ([[аспапты музыка]]) жіктеліп бөлінуі, бері дегенде, VI—VIII ғасырларда басталды. Ұлытау төңірегінен табылған түркі дәуіріне жататын [[тас]] [[мүсін]]нің бір бүйірінде қобыздың суреті, ал арқасында [[қоңырау]]дың суреті салынған. Қобыз бен қоңырау [[бақсы]]ның аспаптары. Олар қоңырау, әр түрлі [[сылдырмақ]]тарды қағып жүріп би билеп, қобызбен сарын ойнап, [[жын]] шақырған. Тас мүсінде осындай бақсы бейнеленген болуы керек. Жалпы, көшпелілердегі алғашқы кәсіпқой [[музыкант]] бақсы болған. Сонау VIII ғасырда [[өмір]] сүрген, түркі әлеміне ортақ [[Қорқыт]] алғашқы шебер музыкант, [[күй]] атасы, бақсылардың пірі болып саналады. Ауызбен үрлеп ойнайтын [[қазақ]]тың қыштан жасалған уілдек деп аталатын аспабының көне түрлері ортағасырлық [[Отырар]] қаласынан, [[Жамбыл облысы]]ндағы Ақтөбе ([[Баласағұн]]) қаласынан табылған. Олар X—XII ғасырларға жатады. Қорқыт ата бүкіл түркілер [[әлем]]інің сарын, [[күй]], әуен [[өнер]]інің атасы болса, одан бергі музыка өнері әл-Фарабидің (IX—X ғасырдарда), [[Ибн Сина|ибн-Синаның]] (X ғасыр), ұлы жыршы [[Кетбұға]]ның (XIII ғасырда), [[Сыпыра]] жыраудың (XIV ғасырда), [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан қайғының]] (XV ғасырда), [[Қазтуған]]ның (XV ғасырда), Әбу әл-Қадырдың (XV ғасырда), [[Әбдірахман Жәми]]дің (XV ғасырда), Бұқардың (XVIII ғасырда), [[Нысан]] абыздың (XVIII ғасырда) аттарымен байланысты. Олар күйші-сазгер, [[жыршы]]лар болған. Ал әл-Фараби, ибн-Сина музыка ілімінің [[теория]]сын алғаш жасаушы [[ғалым]]дар. ==Музыка тарихының кезеңдері== Этнограф-ғалым [[Ақселеу Сейдімбеков]] қазақтың музыкалық [[фольклор]]ын бес кезеңге бөледі. '''''Бірінші кезең''''' — Біздің заманымызға дейін III ғасыр мен біздің [[заман]]ымыздың VI ғасыры аралығы. Бұған [[Сақтар|сақ]] заманынан бастап, көне түркі [[тайпа]]ларының қиял-ғажайып тақырыптарға арналған күйлері, жорық сарындары, айтулы [[батыр]], [[дана]] ару, ерге серік [[қанат]]ты [[пырақ]]-[[ат]], киелі жан-жануарлар туралы өте ертеден келе жатқан күйлер сарыны жатады. Мәселен, "[[Қос мүйізді Ескендір]]", "[[Көк төбет]]", "[[Көк бөрі]]", "[[Шыңырау]]", "[[Аққу]]", "[[Сарын]]", "[[Өгіз өлген]]", "[[Тарғыл бұқа]]", "[[Боз іңген]]", "[[Боз айғыр]]" сияқты күй-сарындар. Бұл күй-сарындар [[міндет]]ті түрде аңыз-әңгімелермен қосарланып жүреді. '''''Екінші кезең''''' — оғыз-қыпшақ күйлері (VI—XII ғасырларда). Бұған Қорқыттың күйлері — "[[Қорқыт]]", "[[Тарғыл тана]]", "[[Ұшардың ұлуы]]", "[[Желмая]]", қазір аты белгісіз сазгерлердің "[[Абыз толғауы]]", "[[Саймақтың сары өзені]]", "[[Айрауықтың ащы зары]]", т. б. күйлер жатады. '''''Үшінші кезең''''' — ноғайлы дәуірінің күй-жырлары (XIII—XVI ғасырларда). Бұл кезде ауызша және әуенмен айтылатын [[батырлық]], [[ғашықтық]] — "[[Алпамыс]]", "[[Қобыланды]]", "[[Қамбар батыр]]", "[[Ер Тарғын]]", "[[Едіге]]", "[[Қырымның қырық батыры]]", "[[Орақ—Мамай]]" сияқты жырлар туған. Дәл осы заманда [[Сыпыра жырау]], [[Асан қайғы]], [[Қазтуған]], [[Доспамбет жырау|Доспамбет]], [[Шалкиіз жырау|Шалкиіздердің]] өлең-жырлары [[дүние]]ге келген. Осы жырлардың бәрінің шып-шырғасын шығармай сақтап қалған — тек қазақ халқы. Өйткені "Қазақ" атауы орныққанға дейінгі ортақ [[жиынтық]] атау —"ноғайлы елі" деген [[жұрт]]қа, негізінен, қазақ ру-тайпалары кірген еді. Ноғайлы заманының музыкалық [[мұра]]сына "[[Ақсақ құлан]]", "[[Жошы ханның жортуылы]]", "[[Шора батыр]]", "[[Әмір ақсақ]]", "[[Қамбар күйі]]", Асан қайғының "[[Ел айырылған]]", Қазтуғанның "[[Сағыныш]]" сияқты күйлері жатады. '''''Төртінші кезең''''' — [[Жоңғар шапқыншылығы]] [[кезең]]і (XVII—XVIII ғасырларда). Оған: "[[Елім-ай]]" әні, "[[Қаратаудың шертпесі]]", "[[Қалмақ биі]]", "[[Беласар]]", "[[Абылайдың қара жорғасы]]", т.б. күй, әндермен қатар сол заманғы қазақ [[батыр]]лары жөніндегі жыр-дастандарды жатқызуға болады. '''''Бесінші кезең''''' — XVIII—XIX ғасырларда және XX ғасырдың басында туған музыкалық [[мұра]]ларымыз. Оған: [[Құрманғазы]], [[Дәулеткерей]], [[Тәттімбет]], [[Тоқа]], [[Сейтек]] сияқты күйшілер күйлерін, [[Біржан сал]], [[Ақан Сері|Ақан сері]], [[Мұхит]], [[Абай]], [[Мәди]], [[Балуан Шолақ]], [[Жаяу Мұса]], [[Ыбырай]], [[Майра]], [[Кенен Әзірбаев]], [[Жамбыл]], т.б. әндерін жатқызуға болады. ==Қазақ музыка өнерінің болмысы== Қазақта би [[өнер]]і ертеден дамыған. Өкінішке орай, қазақ [[би]] өнері олі жақсы зерттелдеген. Қазақ билері көбінесе би биленетін [[әуен]], [[күй]] атымен аталып жүр. Мысалы, "[[Был­қылдақ (күй)|Былқылдақ]]", "[[Айжан қыз]]", "[[Боз іңген]]", "[[Сәулем-ай]]", "[[Кербез сылқым]]", "[[Қос алқа]]". Ескі билер қатарына "[[Алқа қотан]]", "[[Ұтыс би]]", "[[Киіз басу]]", т.б. жатады. Қазақтың [[әдет-ғұрып]]тық фольклорына "[[Жар-жар]]", "[[Беташар]]", "[[Сыңсу]]", "[[Жоқтау]]", "[[Бесік жыры]]", "[[Тойбастар]]", т.б. жатады. '''''Жар-жар''''' — [[келін]] түскенде жиналған жастар, көпшілік айтатын [[өлең]]. '''''Беташар''''' — жаңа түскен келінді таныстыру, күйеуінің туыстарына, [[ауыл]] ақсақалдарына [[сәлем]] бергізу, жас [[келін]]ге [[ақыл]]-[[нақыл]] айту өлеңі. Оны бір [[адам]] орындайды. '''''Тойбастар''''' — [[той]] басталар алдындағы тойшыларға арнап айтатын, сонымен [[қатар]] тойдың соңында әр [[дастарқан]]да отырған тойшылардың тойға арнап айтатын [[ән]]і. '''''Сыңсу''''' — [[қыз]]дың елінен ұзатыларда елімен, қыздық ғұмырымен, туыстарымен қоштасу, мұң-шерін ақтару [[ән]]і. '''''Бесік жыры''''' — бесіктегі жас [[бала]]ны алдарқату, уату әні. [[Бесік]] жыры арқылы бала [[сәби]] кезінен елінің әуеніне, тіліне үйренеді. Оның [[тәрбиелік]] мәні үлкен. '''''Жоқтау''''' — елген [[адам]]ның туыстарының фәниден кеткен адамға арнап айтатын мұңды жылау өлеңі. Оны көбіне әйелдер, қыздар айтқан. Осы аталған [[ғұрып]]тық ән түрлерінің өзіндік [[сөз]]і, әуендері болады. Қазақ [[музыка]] [[өнер]]і өзінің болмысы жағынан біртұтас [[дүние]]. Мысалы, сонау VIII ғасырдан келе жатқан [[Қорқыт]] ата күйлерінің Сыр бойында, [[Қаратау]] бөктерінде, [[Сарыарқа]] белдерінде, [[Ертіс]], [[Еділ]] бойларында еш өзгеріссіз бірдей орындалуы қазақ [[музыка]] [[дәстүр]]інің бірлігін көрсететін сияқты. "[[Ақсақ құлан]]" күйінің [[Алтай]] мен [[Атырау]] аралығында бірдей орындалуы қазақтың рухани тұтастығын көрсетеді. Ұлан-ғайыр қазақ даласында [[әншілік]], [[күйшілік]] өнердің өзіндік [[аймақ]]тық [[мектеп]]тері де қалыптасқан. Мысалы, қазақтың [[домбыра]] күйлері шертпе және төкпе [[күй]]лер болып, негізінен, екіге бөлінеді. Шертпе күй Орталық, Шығыс [[Қазақстан]]да, [[Жетісу]]да, [[Қаратау]] аймағында кең тараса, төкпе күй Қазақстанның батыс өлкелерінде, [[Сыр]]дың төменгі ағысында кең таралған. Шертпе күйдің өзі шығыстағы Байжігіт мектебі, Қаратау шертпелері болып бөлінеді. ==Әншілік мектептері== [[Сурет:Jabaev.jpg|thumb|150px|left|[[Жамбыл Жабайұлы]]]] [[Сурет:Azirbaev.jpg|thumb|150px|[[Кенен Әзірбаев]]]] XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы әншілік [[өнер]]ін [[ғалым]]дар бес [[мектеп]]ке бөліп жүр. Бірінші мектеп — ''Қазақстанның орталық және солтустік өңірлеріне тән''. Бұл мектепке [[Біржан]], [[Ақан Сері|Ақан]], [[Жаяу Мұса Байжанұлы|Жаяу Мұса]], [[Ыбырай Алтынсарин|Ыбырай]], т.б. әуендері жатады. Екінші мектеп — ''оңтустік және Жетісу өңірі әуендері''. Бұл мектепке [[Сүйінбай]], [[Жамбыл]], [[Кенен Әзірбаев]], т.б. жатады. Үшіншісі — ''Қазақстанның батыс өңірін қамтитын әншілік мектеп''. Бұл мектеп әндері асау — тайдай тулаған қуатты, екпінді әуездер. Бұл мектептің өкілдеріне Кердері [[Әубәкір]], [[Мұхит]], [[Махамбет]], т.б. жатады. Төртіншісі — ''Сыр бойының әншілік-термешілік мектебі''. Бесінші — ''Шығыс Қазақстан, [[Моңғолия]], Шығыс [[Түркістан]] қазақтарының әншілік мектебі''. Бұл әншілік мектептер өзара стильдік жағынан бөлінгенмен, ұлттық ортақ [[нақыш]], әуен тұтастығымен [[бірлік]]те. ==Музыкалық аспаптар== [[Сурет:Sazsirnai, uskirik, tastauik.jpg|thumb|150px|Сазсырнай]] [[Сурет:Jetigen.JPG|thumb|150px|[[Жетіген]]]] [[Сурет:Dabil.jpg|thumb|150px|[[Дабыл (аспап)|Дабыл]]]] Қазақ музыкалық [[аспаптар]]ы: ''ішекті'', ''үрмелі'' және ''соқпалы'' болып үшке бөлінеді. Ішекті аспаптың өзі ''шертпелі'' және ''ысқышты'' болып екіге бөлінеді. Шертпелі ішекті аспаптарға: [[домбыра]], [[шертер]], [[жетіген]] жатады. Ал ысқымен ойнайтын ішекті аспапқа [[қобыз]] жатады. '''''Үрмелі аспаптарға''''' — [[сыбызғы]], [[қамыссырнай]], [[қоссырнай]], мүйіз [[сырнай]], сазсырнай, [[үскірік]], [[тастауық]], [[керней]] жатады. Осы топтың ерекше бір тілді аспабы — [[шаңқобыз]]. '''''Соқпалы аспаптарға''''' — [[дабыл]], [[даңғыра]], [[кепшік]], [[дауылпаз]], [[шыңдауыл]], [[асатаяқ]], [[қоңырау]] жатады. '''''Домбыра''''' — екі ішекті, 9—14 пернеге дейін болатын шертпелі аспап. Домбыраның ішегі, [[перне]]сі ешкінің, қойдың ішегінен жасалады. Домбыраның [[қазақ]]та көптеген түрі болған. Негізі көп тарағаны екі түрі. Бірінің кеудесі томпақ та, ал екіншісінікі ұзынша текше. Томпақ кеуделі домбыра, негізінен, батыс аймақта, ал шығыста жайпақ [[домбыра]] көп таралған. Домбыраның осы формаларының өз ішінде әр түрлі [[пішін]]дері де кездеседі. Домбыраның кейде үш ішекті түрі де кездеседі. '''''Қобыз''''' — екі ішекті, ысқышпен ойнайтын аспап, ішегі аттың қылынан есіп жасалады. Қобыз да өте көне аспап. Қобыз әу баста көбінесе бақсылар пайдаланған [[аспап]] болғандықтан, қазақ оны киелі санайды. Қобыз, әдетте, тұтас [[ағаш]]тан шауып жасалады. Кеудесі жалпақ астауша құсап, мойны ішке қарай иіліп келеді. Қобыздың жалпы тұрқы бірдей болғанымен, тұрпатында кейбір өзгешеліктер кездеседі. Бақсылардың қобызының басына үкі, неше түрлі салпыншақ [[темір]], ұсақ қоңыраушалар тағылады. Қобыздың кеудесіндегі ойыққа [[айна]] орнатылады. Бұл заттардың [[дәстүр]]лік және әуендік [[қызмет]]і бар. Бақсы қобызымен сарнаған кезде қобыздың басын дірілдетіп-сілкіп, салпыншақ темірлерді сылдырлатады, айнаға қарап [[жын]]ын шақырады. Мұндай бақсы қобыздарын ''қара қобыз'', ''нарқобыз'' деп атайды. Бұл — көне, Қобыз [[қасиет]]ті қобыз дегенді білдіреді. Бақсы пайдаланатын [[аспаптар]]дың бірі — ''асатаяқ''. Oл — басы жалпақ, оймышталған таяқ. Жалпақ басына әр түрлі сылдырмақтар, қоңыраушалар орнатылады. Асатаяқты ел кезіп, елді "ақтап" (пәле-жаладан "арылтып") жүретін диуаналар да ұстаған. Бақсылар жиі пайдаланатын аспап — ''даңғыра''. Бұл кәдімгі [[барабан]] сияқты. Бірақ [[шеңбер]]дің бір-ақ жағына әбден кепкен тері қапталады да, ашық [[жақ]] қапталдарына әр түрлі салпыншақ [[темір]]лер тағылады. '''''Жетіген''''' аты айтып тұрғандай, жеті ішекті аспап. Ішектерге [[тиек]] ретінде және ішектің дыбысын реттеуші тетік ретінде асық пайдаланылады. Үрмелі аспаптардың ішіндегі ең кең таралғандары: [[сыбызғы]] және [[сырнай]]. '''''Сыбызғы''''' кепкен қурайдан, жуан [[қамыс]]тан жасалады. Сыбызғының ортан белінен былай қарай бірнеше жерден теседі. Басынан ерінге салып үрлеп, тесіктерін [[саусақ]]пен басып ойнайды. Сыбызғы күйлері, әдетте, екі [[дыбыс]]ты (дауысты) болады, бірін сыбызғыға үрлеп отырып шығарса, екінші дыбысты тамақ үнімен қосады. '''''Сырнай''''' бірнеше түрлі болады: [[қамыс сырнай]] қамыстан, [[мүйіз сырнай]] мүйізден жасалады. Мүйіз сырнайды көбіне жорықта пайдаланған. [[Саз]] [[балшық]]тан күйдіріліп жасалатын үрмелі аспаптар: '''''сазсырнай, үскірік, тастауық'''''. Бұл [[жұдырық]]тай, іші қуыс құты сияқты, үрлейтін және бірнеше [[бармақ]]пен басатын тесігі бар аспап. Соқпалы аспаптардың ең үлкені, үндісі — '''''дабыл'''''. Бұл екі жағы да терімен қапталған кәдімгі барабан сияқты аспап. Онымен тұтқиылдан қауіп төнгенде, не елді бір жиынға шақырғанда, дәстүрлі [[мейрам]]дарға ел жинағанда, [[соғыс]]та пайдаланған. '''''Дауылпаз''''' [[дабыл]]дан кішілеу, оның да екі ернеуі ағаштан, ал '''''шыңдауыл''''' деп аталатын аспап та осындай, бірақ оның [[шеңбер]] бүйірі [[темір]]ден жасалады.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> ==Батыстық мәдениеттану== Батыстық мәдениеттанудың көптеген өкілдері өздерінікінен бөлек өркениеттер болды деген ойдың өзін бекерге шығарған. Олардың пікірі бойынша, тек бір үлкен әріппен жазылған Өркениет (ол, әрине, еуропалық) бар, ал басқа кеңістік ''«тағыларды мәдениетті адамға айналдырудың полигоны»'' болып табылады. Батыстық миссионерлер жергілікті тұрғындарды ''«туземдіктер»'' деген кемсіту атымен атап келді. Бұрын бүл сөз адамгершілік қасиеті жоқ жабайы адамдар дегенді білдірген. Олар сол территориядағы жануарлар және өсімдіктер дүниесінің бір бөлігі деп қарастырылды. Ал флора мен фаунаға көзқарас екі түрлі: не олар — арамшөптер мен зиянды жануарлар, сондықтан оларды құрту парызға жатады. Егер, «туземдіктер» пайдалы болса, оларды өсіріп, қолда ұстауға болатын жағдайға жеткізу керек. Соның өзінде олар ''«адамсымақтар»'' деңгейінен көтеріле алмайды. Батыстың көптеген ғұламалары осындай көзқарастардың жалғандығын өз шығармаларында көрсете білді. А. Тойнби былай дейді: :''«Адамға «туземец» деп немқұрайлы аяусыз қараудан оның белгілі бір нәсілге жататындығы негізінде адамдық, тұлғалық намысын аяққа басуға дейін бір-ақ қадам бар. Бұл хайуандықтың ең бір өрескел көрінісі. Біріншіден, ол адамдардың белгілі бір тобында тұлғалық қасиеттердің барлығын, оны дәлелдемей- ақ бекерге шығарады. Екіншіден, адамзатгың нәсілдік [[дихотомия]]сы барлық діни, мәдени, саяси-экономикалық дихотомиялардан өзгеше, адамзаттың арасынан өте алмайтын және абсолютті жыра қазады. Үшіншіден, нәсілшілдік өлшем (критерий) ретінде адамдық табиғаттың сыртқы, мәнді емес, қарапайым белгісін қабылдайды»''. (Постижение истории, с. 589). Сонымен, нәсілшілдік пен мәдени империализм батыстық емес мәдениеттердің өзіндік кеңістігін жоққа шығарады, олар жергілікті халықтарды ландшафтың қарапайым бөлігі деп қарастырады. Ұлттық мәдениет пен кеңістік арасындағы байланысты [[Гумилев]] өзінше түйіндейді: —Этностар биосфераның бір бөлігі болып табылады. Адамдар ландшафтыны не өздеріне тәуелді түрде өзгертеді, не өздері осы ландшафтыға икемделе бірігеді. Кейбір оқшау қалған (реликтілік) этностардан басқасы мәдени ағында суперэтностар (өркениеттер) болып тұтастанады. Өркениет дегеніміз ортақ мәдени өрісі бар ұлттық мәдениеттердің болмысы. Мысалы, мұсылмандық суперэтнос араб мәдениетінің шеңберінен шыға білген. —Әрбір халықтың кеңістіктік тұтастығы, Отаны бар. Адам өз биоценозында, басқалардың емес, өзінің ата-бабаларының тәжірибесіне сүйене отырып өмір сүреді. Ландшафтың өзгеруі ұлттық мәдениеттің өзгеруіне әкеп соғады. Пассионарлықтың (рухани ізденістің) адамзат тағдырындағы қызметі туралы пікір ол үшін жетекші болды. ==Этномәдени кеңістік== [[Сурет:Indo-ScythiansMap.jpg|250 px|thumb]] Еуразия құрылығы 5 этномәдени аймақтан тұрады: # Муссондық Қиыр Шығыс — бұл конфуцийлік-буддалық өркениет кеңістігі. # Құрғақ Ұлы Дала — көшпелілер мәдениетінің аймағы. # Субтропикалық Таяу Шығыс — мұсылмандық әлемі. # Орманды Шығыс Еуропа — православиелік мәдениеттің ошағы. # Батыс Еуропа — католиктік кеңістік. Ғылым үшін мәдениеттерді континенттер бойынша бөлудің маңызы тым жоғары емес. Мысалы, [[Жерорта теңізі]] Еуропа мен Африканы бөліп тұрғанымен, ол эллиндік мәдениет үшін ішкі теңіз болды. Әдетте өркениеттердің кеңістік шегі климаттық және өтуі қиын шекаралармен байланысты. Сөздің тар мағынасында «Еуразия» деп Карпат тауларынан Қытайға дейінгі Ұлы жазықтықты айтады. Ол үш ауданнан тұрады: биік Азия ([[Моңголия]], [[Тува]], [[Алтай]], [[Байқал]] төңірегі), Орталық Азия және Шығыс Еуропа жазығы. Еуразия тек жағрафиялық ұғым емес, сонымен бірге ол мәдени тұтастық болып табылады. Еуразияны оның ландшафты мен ауа райына икемделген автохтонды халықтар: түріктер, славяндар, угрофинндер, моңғолдар т.б. мекендейді. Бұл кеңістікте бірде-бір еуразиялық емес өркениет үстемдік ете алмаған. Жоғарыда аталған мәдени кеңістік славян халықтарының христиан дінін, ал түрік этностарының көпшілігінің мұсылмандықты қабылдағанынан кейін бір-бірінен алшақтады. Ресей Батысқа қарай жылжыса және Еуразияның басқа бөліктеріне отаршылық пиғыл танытса, түрік өркениетінде Шығыстық элементтер күшейе түсті. Кеңістік пен мәдениеттің арақатынасы табиғи ортаны «өзімдікі» және «өзгенікі» деп бір-біріне қарсы қою арқылы айқындала түседі. Бұл қарсы қою, әсіресе, мифологиялық дүниетанымда әсерлі көрсетіледі. «Мифте, — деп жазады Ыбыраев, — адамзаттық (человеческое) және адамзаттық емес (нечеловеческое) (дию, албасты, марту, жезтырнақ, шойынқұлақ, жалғыз көз дәу т.б.) болып бөліну ретінде көрінсе, классикалық эпоста біздікі (ноғайлардікі, қыпшақтардікі, қазақтікі, т.б.) және жаудікі (қалмақтікі, қызылбастікі, ындыстікі) деген ұғымдарға лайық жіктеледі». (<ref>Эпос әлемі</ref>. — Алматы, 1993. — 137-бет). Қазақ эпосын және басқа да мәдени мұраларын зерттеушілер «өзгенікіне» тек беріде пайда болған қалмақтарды ғана емес, сонымен қоса сонау ерте заманнан көшпелілермен тартысып келген отырықшы империяларды жатқызады (Қытай, [[Иран]], Үрім, Орыс, т.б.). Кеңістікті «біздікі» және «өзгенікі» деп бөлу оппозициясы тек суперэтностар арасында емес, сонымен бірге мөдени-шаруашылық типтер аралығында да жүргізілген. Әрине, көшпелілер мен отырықшылар арасындағы «бітіспес жауластық» бар деген әсіре бейнелеуге жатады. Сонда да олардың арасында қайшылық жоқ емес. Бұл қайшылық мәдениет әлемінде ландшафт ерекшеліктері арқылы суреттелген. Қазақ тіршілігінің негізгі тұп қазығы — кең дала, жазық жер. Ұлы Даланы Алтай, [[Тянь- Шань]], Орал, [[Кавказ]] таулары қоршап тұр. Бұл шекара тауларда және одан ары қарай жау бар деген түсінік халық санасына терең ұялаған. Алайда, эпостық кеңістіктегі тау, өзен сияқты кедергілерді, даланың шекараларын «басқанікі» деп түсіну өзгермелі болды. Бұл эпостық кеңістіктің жоғарыда айтылған ситуативтік қолданылуына қатысты. Лирикалық поэзиядағы сияқты табиғат көріністерін көркем суреттеу эпоста жоқтың қасы. Табиғат көрінісі, кеңістік бітімі әрекет пен бірлікте ғана көрінеді. Тау — асқанда, аң — аулап жүргенде, өзен — өткенде, дала — жүргенде, ағаш — басына шыққанда, не ат байлағанда айтылады.Тағы бір ескеретін жай — эпостық кеңістік пен реалды кеңістіктің арасындағы айырмашылық. Мифологиялық немесе эпостық кеңістіктің топонимикасы қазіргі жер-су атауларымен сәйкес болмауы мүмкін. Әр түрлі тарихи қозғалыстар этностардың белгілі бір территорияда қалыптасуы, олардың мекен- жайларын өзгертуі, басқа этностардың бұл территорияға енуіт.б. осы сияқты процестер, жоғарыда келтірілген «біздікі» — «өзгенікі» оппозициясын түбегейлі өзгертуі мүмкін. Биік таулар этностың киелі жерлеріне, жаудан сақтанып, қуат алатын қасиетті мекендеріне, ал қала көшпелілердің туысқандары тұратын, тіршілік үшін қажетті заттар алатын тұрақ-жайға айналуы әбден мүмкін. Бұл процесс, әсіресе, орта ғасырлардағы түрік империяларына тән. Осы туралы Мағжан былай жырлайды: :''Тұранның Тянь-Шаньдай тауы қалай, :''Пар келмес Тянь-Шаньға таулар талай. :''Еріксіз Ер түрікті еске аларсың, :''Көкке асқан Хан Төңірге қарай-қарай. Этномәдени кеңістік туралы пайымдағанда маңызды бір мәселе осы аймақты мекендеген халықтардың автохтонды (жергілікті) немесе келімсек екендігін анықтаумен қатысты. Бұрынғы тарихтағы толастамаған соғыс пен жаугершілік, шекаралас жерлерге талас кезеңінде этностардың қисапсыз жылжуы, көшіп- қонуы, қырылуы және ығыстырылуы, ассимиляциялық процестер этнографиялық деректерде этномәдени кеңістік туралы қарама-қарсы пікірлер туғызады. Мысалы, Қытай менталитетінде қытайлықтарға қазір бағынышты халықтар бұрын иелік еткен жерлердің бәрі Аспан астындағы империяның кеңістігі деген ұғым бар. Кеңістік аясындағы мәдениеттің автохтонды екендігін шешудің басты жолы осы мөдениетті құраған этникалық бөліктерді, этномәдени аймақты мәңгі өзгермейтін тұтастық ретінде емес, ''«жанды тарихи құбылыс күйінде, қозғалыс үстінде қарау, көршілес халықтардың тарихи тағдырымен салыстыра отырып, әрбір этникалық топтың өзінің қазіргі негізгі жеріне қай уақытта жылжыды, көне осындай межелерді анықтау арқылы жүзеге асады»''. (Пищулина К.А.<ref>Территория</ref>. — Қазақ. Алматы, 1994. — 49-бет). Кеңістік және автохтонды мәдениет мәселесін шешу үшін біз оқшау алынған этнос көлемінен, ол енетін үлкен өркениеттің (суперцивилизацияның) өріс аймағына жылжу керек. Өйткені, қазіргі этностардың көпшілігі қоныс аударудың, ассимиляциялық процестердің, топтасу мен жіктелудің нәтижесінде қалыптасқан. Бұған мысалдар жеткілікті. Айталық, Иран мен Солтүстік Үндінің халықтары арийлік топтардың оңтүстікке қарай қоныс аударуы негізінде, француздар галл тайпалары мен франктардың араласуы, орыстар ежелгі славян тайпаларының көршілес угрофинн, скандинавтық, түріктік компоненттерді өзіне сіңіруі нәтижесінде қалыптасқан. Соңғы кезде қалыптасқан латин- американдықтар туралы айтпаса да түсінікті. Қазақтың этникалық территориясы да көп ғасырлық қалыптасу нәтижесінде айқындалды. Суперөркениеттерде кеңістік аймағы тұрақты анықталған.Гумилевтің сөзімен айтсақ, әрбір өркениет белгілі бір ландшафтымен қатысты. Мысалы, афроазиялық даланы негізінен семит халықтары, еуразиялық даланы түрік этностары, Шығыс Еуропаның орманды жазығын славяндар, Қиыр Шығыстың орманын манчжурлар ж.т.т. мекендеген. Кеңістік пен автохонды мәдениеттің арақатынасын түрік халықтарының өркениетіне байланысты қарастырайық. Бұл мөдениет тарихында әлі күнге дейін көптеген пікірталастар туғызып отырған мәселеге жатады. Еуроорталықтық көзқарастағы батыс ғалымдарын, патшалық Ресей мен тоталитарлық жүйе тарихшыларын айтпағанның өзінде, тіпті, соңғы кезде шыққан басылымдарда түрік халықтарының мәдени кеңістігі және оның автохтондығы бұрмаланып көрсетілген. Тарихи және қоғамдық-саяси еңбектерде жиі кездесетін пікірдің бірін былай қысқаша тұжырымдауға болады: :—Ұлы еуразиялық даланы арийлер мекендеген. Көне тайпалардың иран түбірлі ортасында бұл өңірге кейін келген түркілердің тілдік ықпалы күшейген. Андрон заманында жасаған, малшылықпен, егіншілікпен айналысқан, еуропалық пішіндес, үнді-ирандықтар тайпасын ілкі темір дәуірінде, оңтүстік және шығыс өңірлерде — [[сақ]], солтүстік және батыс өңірлерде — [[савромат]] малшы тайпалары мұраланған. :—Алтай тайпалары Енисей мен Тынық Мүхиттың ортасында Сібір мен қазіргі Солтүстік Қытай жерін мекендеген, ал соның ішінде прототүріктік тайпалар Байкал мен Ордостың арасында өмір сүрген. Олар Еуразия даласына «халықтардың ұлы қоныс аударуы» кезінде ғана келген. Жоғарыда келтірілген көзқарас ресми әдебиетте де хрестоматиялық қағидаға айналып кеткен. Алайда, бұл мәселеге сырттан бейтарап қарасақ, Орталық Азияньң арийлік субстраты деген ұғым жөнінде көптеген күмәндар мен сұрақтар туады. Біріншіден, аталған пікірді дәлелдейтін нақтылы деректер жоқ. Көптеген дәлелдемелер «мұның болуы мүмкін емес, сондықтан болған жоқ» деген логикалық қателіктің маңайынан алынған. Яғни, басқаша айтқанда, прототүріктік өркениеттің болуы мүмкін емес, сондықтан ол болған жоқ. Екіншіден, [[Олжас Сүлейменов]]тың «Аз и Я» кітабында келтірілген шумерлік және прототүріктік мәдениеттердің туыстығы жөніндегі гипотеза үнді- ирандық Орталық Азия туралы ілімді бекерге шығарады. Бұл мәселеге кейінірек арнайы тоқтылып өтпекпіз. Үшіншіден, егер прототүріктік кеңістік Ордоспен ғана шектелсе, онда ол қалай орта ғасырлардың басында бүкіл еуразиялық Ұлы Далада үстемдік етті. Мұны тек жаугершілікпен түсіндіру ақиқатқа жата қоймас. Әлемнің жартысын жаулап алған македондықтар мен моңғолдар тез арада жергілікті халықтармен сіңісіп кеткен. Әрине, бұл мәселе әлі талай ғылыми зерттеулерді талап етеді. Түрік халықтарының кеңістігі Азия мен Еуропаның талай аймағын қамтыған. Олардың мекені Солтүстік мұзды мұхиттан Жерорта теңізіне дейінгі алып территорияны біріктіріп тұр (шамамен 14—15 миллион шаршы шақырым). Ерте заманда бұл аймақ Қытай, Үнді, Иран, антикалық сияқты бір-бірінен оқшау орналасқан әркениеттерді байланыстырып тұрған. Түрік халықтарының мекен-кеңістігі осы автохтонды этностардың тұтас өркениеттік аясы болып табылады. Ол тек еуразиялық Ұлы даламен шектелмей, адамдық мәдениеттің ерте кезден қалыптасқан суармалы — оазистік ошақтарын, Алтай, Тянь- Шань, Памир, Кавказ тауларын қамтиды. Үлкен өркениет қалыптасу үшін біркелкі табиғи ландшафтан гөрі, кеңістіктің әртүрлі бедерлері қолайлы. Яғни түрік халықтарын тек жазық даланың тұрғындары деп қарастыру олардың мәдени кеңістігінің күрделілігін ескермеуге жатады. Этномәдени кеңістіктің не ұлғайып таралуы да, не азайып тарылуы да мүмкін. Мұның себептері әр түрлі. Жаугершілік кезінде әлсіз, өзін-өзі қорғай алмайтын мәдениет өз атамекенінен ығыстырылуы, ассимиляцияға ұшырауы, тіпті, түгелімен жойылып кетуі мүмкін. Оған тарихтан талай деректер келтіруге болады (XVIII ғасырдағы қытайлықтардың жоңғарларды қыруы, еуразиялықтардың қос Америкадағы жергілікті этностарға жасаған геноциді, Рим қуатымен жүзеге асқан кельт тайпаларын ассимиляциялау ж.т.б.). Көне заманнан бері біртұтас болып қалыптасқан кеңбайтақ территориядағы түрік суперэтносының кеңістігін, Жаңа Заманнан бері империяшыл көршілері бірнеше жерден үзіп жіберген. Сол себептен XX ғасырдың аяғына дейін бұл өркениеттің ішіндегі жалғыз тәуелсіз болып келген Түркия мемлекетінің кеңістігі басқа туысқан халықтардың жерімен тікелей ұласпаған деуге де болады. Сібір мен Орталық Азияның арасын, Еділ бойы мен басқа түрік халықтарының жерлерінің ортасын, Еуропа мен Азияның аралығын Ресей отаршылары экспансиялау нәтижесінде бөліп тастаған. «Әрине мұндай әділетсіздіктің, — дейді М. Тәтімов, — мәңгілікке созылуы мүмкін емес еді. Әділдік орнап, түркі халықтарын қатты жаныштаған Кеңес Одағы ыдырады, Орта Азия мен Қазақстан тәуелсіздік алып өз мемлекеттерін құрды. Түркілік тұтастықты, үзілген байланысты қалпына келтіріп, бүгінгі әлемдік өркениет дәрежесінде дамытуға толық мүмкіндік пен алғышарттар қалыптасты». (<ref>Қазақ әлемі</ref>. — Алматы, 1993. — 82-бет). ==Еуразиялық Ұлы Даланы игеру== [[Сурет:Warrior of Scithians.png|250 px|thumb]] Еуразиялық Ұлы Даланы игеру туралы сөз болғанда, осы кеңістікті қоршап тұрған өркениеттердің (суперэтностардың) өрлеу-құлдырау ырғақтарын ескеру қажет. Қытай, Иран, Батыс және Ресейлік өркениеттер мен түрік халықтарының арасында талай тарихи процестер өткен. Ол тек мәдени сұхбаттасу деңгейінде болмай, осы этномәдени кеңістік үшін бақталастық және жаугершілік сипатында да болды. Орталық Азия өзінің кеңістікте орналасуына байланысты балға мен төстің арасында шыңдалды. Отты қару пайда болғанға дейін мындаған жылдық адамзат тарихында ат жалында өскен көшпелілер ең қаһарлы күш болғаны күмән тудырмайды. Бұл жерде А. Вебердің тарихтағы номадалардың рөлі туралы ілімін еске алып өткен жөн. Оның пікірі бойынша, техногендік өркениет (батыстық) пайда болғанға дейін көшпелілер кеңістікте мәдени катализаторлар қызметін атқарған. Ал айда А. Вебер осындай бағаны тек үндіеуропалық (арийлік) номадаларға ғана берген. Біз тағы да еурорталықтық мәдениеттанушылардың түріктік көшпелілердің мәдениетін кемсіте қарастыруының мысалын көріп отырмыз. Ал нақтылы тарих далалық өркениеттердің әлемдік дамудың бір қозғаушы күші болғанын дәлелдейді. Скиф-сақ өркениеті біздің заманымыздан жүздеген-мыңдаған жылдар бұрын сол кездегі антикалық және шығыстық өркениеттермен қоян-қолтық араласып, олардың тарихи дамуында терең із қалдырған. Дүрілдеп тұрған Батыс Рим империясын құлатуға қатысқандардың арасында ғұндардың қызметі ерекше. ''«Материалдық және рухани мәдениеттің халықтар арасындағы ауыс-түйістігі,'' — деп жазады А. Тарақты, — ''адамзат өркениетінің бірден-бір кепілі болса, осынау тарихи қажеттіліктің арбакеші көшпелілер еді. Күні бүгінге дейін Алтай пен Карпат арасында тарыдай шашылған Скиф қорғандарынан Мысырдың (Египет), Грекияның, Иранның, Ассирияның, Урартудың, Қытайдың, Үндінің өнері мен тұрмыстық заттарының ұшырасуы тегін емес. Қос құрлықты көктей өтетін Ұлы Жібек жолын алғаш игерген Қытайдағы тут ағашын түлтеген жаяу шаруа емес, желмен жұрысқан салт аттылар екенін мойындау үшін архивтік айғаққа жүгінудің қажеті жоқ»'' (<ref>Ауызша тарихнама</ref>. — Қазақ. — Алматы, 1993. — 32—33-бет). Түрік этностарының мәдени кеңістігін қарастырғанда мынадай ерекшеліктерге назар аудару керек. Біріншіден, түріктің төлтума мәдениеті арабтардікіндей шөл сахарада емес, жер бедері қолайлы Саян-Алтайдың орманды даласында ұяланған. Яғни қуаң еуразиялық Ұлы Даланы игеру үшін Өтүкеннің қара орманында қор жинау қажет еді. Бұл қор жинақтау аймағын Қытай мен Иранның шет пұшпағы деп қарастыру ақиқаттан алшақ. Екіншіден, түріктік этномәдени тұтастықтың тарихи тұрақтылығының тағы бір себебі Орталық Азияның мыс-темір кендеріне бай болуымен де қатысты. Металл өндеуді өте ерте кезден меңгерген прототүріктік мәдениет бұл аймақта қуатты күш болған. Мөдениет тарихын зерттеушілердің кейбіреулері шумерлік металлургия мен Сібірлік қару-жарақтардың ұқсастығын атап көрсетеді (О. Сүлейменов, Н. [[Оспанұлы]], М.М. [[Әуезов]] т.б.). Үшіншіден. А. Гумилев атап көрсеткендей, дала биоценозының тағдырын көптеген жағдайда құрғақшылық пен ылғалдылық циклдерінің ауысып тұруы шешіп отырған. (<ref>Қиял патшалығын іздеу</ref>. А., 1992, 18-бет). Полюстік және тропикалық ауа мұнараларының алмаса әсер етуі еуразиялық даланы не қуаң шөлге, не гүлденген далаға айналдырған. Мысалы, Гоби кезінде шөпті дала, ал Арал мен Каспийдің арасы шалғынды мекен болған. Айталық, IX ғасыр ылғалды болса, XI ғасырда далада қуаңшылық басым болған. Даланы құрғақшылық басу түрік-моңғолдардың әлсіреуіне және олармен көршілес қытайлардың, ирандықтардың, славяндардың, маньчжурлардың күшеюіне әкеп соқты. Мысалы, дағдарыс жағдайындағы Қытайды басып алған далалықтардың ұрпақтары (көбісінің аналары қытай әйелдері) көшпелілік дағдыдан айырылып қалды. Кейін Қытай күшейген кезде олар қытайланып кетті және әлсіреген Дала отырықшы өркениетгің боданына айналды. Яғни, ландшафтың ауысуы, не ондағы түбегейлі өзгерістер автохтонды мәдениеттің икемделу (адаптация) қабілетін кемітті. Осыған дейін айтылған қағидалардан бір қорытынды жасауға болады. Тарихтағы салмақты және салыстырмалы тұрақты өркениет аймағын тұтас кеңістіктік континиум деп қарастыру керек. Әртүрлі мәдениеттерді салыстырғанда үлгі ретінде олардың жеке бөліктерін емес, қалыптасқан суперэтностарды алу қажет. Кеңістік аясындағы мәдениеттің табиғи қалыптасқан тұтастығын бұзу осы мәдениетті терең күйзеліске ұшыратады. Мұны Еуразияны Ресей отарлауынан анық байқаймыз. Орыс казактары көшпелілер үшін табиғи кедергі болып табылатын өзендерге бекініп алды. Скандинав теңізшілерінің навигациялық әдістерімен таныс казактар өзендерді орыстың байырғы жерлерімен байланысу артериясы ретінде шебер қолдана білді. Ал көшпелілер үшін өзен транспорттық байланыс құралы болмап еді. Көшпелілерден салт атпен соғысуды жақсы үйренген казактар қайықтарын да тастамады. Осының нөтижесінде көшпелілік этномәдени кеңістіктің буыны үзілді, тұтастығы бүлінді. Кейін Столыпин әрекеттері нәтижесінде қазақтар және басқа да көшпелі халықтар өздерінің шұрайлы жерінен айырылды. Бұл көшпелілік этномәдени кеңістіктің егіншілік алқабына айналуына негізгі себепкер болды. Ал бұл процесті прогресшіл немесе реакцияшыл деп бағалау әр мәдениет үшін әртүрлі сипатта. Жалпы алғанда, кеңістіктің этномөдениетке тигізетін әсерін дұрыс бағалау керек. Қысқаша айтқанда, Отаны жоқ халық болған емес. Бұған бүкіл тарих куә. Әрине, кеңістік ерекшеліктері(ландшафт, биоценоз, оқшаулық ж.т.б.) өркениетке үлкен әсер етті. Алайда, басқа мысалдар бұл қағиданың абсолюттігіне күмән келтіреді. Айталық, Солтүстік Американың прерийлерінде, Аргентинаның пампасында, Австралияның жайылымдарында номадалар пайда болмады. Яғни, өркениетті дұрыс түсіну үшін басқа да факторларды қарастыру қажет.<ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақстан мәдениеті|*]] 0pd86knyf16xuw5eqnx8v3l9ej3loe8 3688378 3688377 2026-10-29T12:14:04Z Арда3001 185931 Пунктуациялық және орфографиялық қателіктер 3688378 wikitext text/x-wiki '''Қазақ мәдениеті''' - Әлемдік мәдениет ырғақтарын анықтаған соң, қазақ мәдениетіне тоқталайық. [[Қазақтар]] — Қазақстан Республикасының негізгі тұрғындары, 2023 жылдың басында қазақтар саны — 13,9 млн. адам болды, исламдық суперөркениеттің солтүстік шығыс жағын мекендейді, діні жағынан ханифиттік мағынадағы мұсылман [[сунниттер]], Алтай тіл бірлестігінің түрік тобының қыпшақ топтамасына жатады. Бұл мәдениетті түсіну мақсатында алдымен оны кеңістік өрісі мен уақыт ағынында қарастырып, кейін қазақ мәдениетінің типтік ерекшеліктерін айқындайық. Қазақ мәдениеті еуразиялық Ұлы дала көшпелілерінің мұрагері болып табылады. Сондықтан осы ұлттық мәдениетті талдауды номадалық (көшпелілік) өркениет ерекшеліктерінен бастайық.<ref>Мәдениеттану негіздері: Оқулық. – Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref> Қазіргі Қазақстанда халық саны '''20 618 796 адам.''' ==Көшпенділер өркениеті== Әрбір ұлттық мәдениет бос кеңістікте емес, адамдандырылған қоршаған ортада әрекет етеді. Мәдени кеңістік оқшау, мәңгіге берілген енші емес. Ол тарихи ағынның өрісі болып табылады. Мәдени кеңістіктің маңызды қасиеті — оның тылсымдық сипаты. Мысалы, «Атақоныс» ұғымы көпшелілер үшін қасиетті, ол өз жерінің тұтастығының кепілі және көршілес жатқан мекендерге де қол сұғуға болмайтындығын мойындайды. Қауымдық қатынас мекендер егемендігінен туады. Ата қоныстың әрбір жағрафиялық белгілері халық санасында киелі жерлер деп есептелінеді, яғни қоршаған орта киелі таулардан, өзен- көлдерден, аңғарлар мен төбелерден, аруақтар жататын молалардан т.б. тұрады. Олардың қасиеттілігі аңыз-әпсаналарда, жырлар мен көсемсөздерде болашақ ұрпақтарға мұра ретінде қалдырылған. Белгілі бір парасаттылық, ізгілік, ұстамдылық, интуициялық жоғары қабілеттері жоқ адамдар қатал далада өмір сүре алмас еді. Кеңістікке үйлесімді мәдениетте адам мен табиғаттың арасында «қытай қорғаны» тұрған жоқ. Керісінше, мәдениет олардың арасындағы нәзік үндестікті (гармонияны) білдіретін дәнекер қызметін атқарады. Қазақтың төл мәдениетінде экологиялық мәселе әдептіліктік жүйесіндігі обал және сауап деген ұғымдармен тікелей байланыстырылды. Табиғат аясындағы мәдениетті қатып-сеніп қалған, өзгеріссіз әлем дейтін пікірлер де әдебиетте жиі кездеседі. Алайда, бұл осы мәдениетке тынымсыз қозғалыс тән екендігін аңғармаудан туады. Шексіз далада бір орында тоқталып қалу көшпелі тіршілікке сәйкес келмейді. Ол мезгілдік, вегитациялық заңдылықтарға бағынып, қозғалыс шеңберінен шықпайды. Әрине бүл қозғалыс негізінен қайталанбалы, тұрақты сипатта болады. Қуаң даланы игеру табиғатты өзгертуге емес, қайта оның ажырамас бір бөлігіне айналуға бағытталған. Яғни, адам табиғат құбылыстарына тәуелді болып қалады. ==Көшпенділердің жол серігі== [[Сурет:Hector.jpg|250 px|thumb]] Енді қарастырып отырған өркениеттің кеңістікті игеру құралдарына тоқталып өтейік. Бұл жерде ең алдымен көшпелілер өміріндегі жылқының ерекше бір қызметіне назар аударған жөн. Жылқыны адам еркіне көндіру арқылы адамзат кеңістікті меңгеру ісінде үлкен қадам жасады. К.Ясперстің пікірі бойынша, тағылықтан өркениетке өтуде жер суару жүйелерін жасаумен, жазудың ашылуымен, этностардың пайда болуымен қатар жылқыны пайдалана білу адамзат үшін өте маңызды болды. (<ref>Смысл и назначение истории</ref>. — М., 1991. — С. 71, 72). Жылқыны пайдалана білу шектелген кеңістіктен бүкіл әлемді игеруге бағытталған қадам еді. Бұл әртүрлі мәдениеттердің сұхбаттасуына мүмкіндік берді. Әрине, бұл сұхбаттасу көптеген жағдайда зорлық-зомбылық арқылы жүзеге асқанын ұмытпаған да жөн. Сонау көне заманнан халықтар солтүстіктен оңтүстікке, шығыстан батысқа қарай (немесе керісінше) қозғалыста болған. Белгілі болжам шумерліктердің [[Қосөзен]] аңғарына Орталық Азиядан келгенін, үндігерман тайпаларының оңтүстікке жылжып, [[Үндістан]], [[Иран]], Грекияға енгенін, түрік тайпаларының Кіші Азияны жаулап алғанын көрсетеді. [[Қытай империясы]] мен Үндіге көшпенді түрік-моңғол тайпалары ылғи қысым жасап отырған. Белгілі ғұлама А.[[Вебер]]дің пікірі бойынша, көшпелі тайпалардың кеңістікті игеруі «халықтардың Ұлы қоныс аударуы» атты құбылысты әкелді. Бұл қазіргі өркениетгердің қалыптасуына үлкен себебін тигізді. Осы айтылғандардан адамзат тарихында жылқыны пайдалана білудің маңызы зор болғандығын көреміз. Жылқыны кеңістікті жеңу мақсатында әсіресе, көшпелі халықтар шебер пайдалана білген. Ат пен көшпенді біріккен жан болып көрінеді. Мұны көрші халықтардың миф-аңыздарынан да анық байқаймыз. Мысалы, ежелгі грек мифологиясындағы қанатты түлпар Пегас бүкіл елді қан қақсатқан жауыз Химераны өлтіруге көмектеседі. Ал салт атты көшпенді скифтің метафорасы — кентавр Хирон өзінің досы атақты Прометейге көмек беру үшін мәңгілік өмірден бас тартады. Бұл сарынды ертедегі шумерлік жырдағы Гильгамеш пен көшпенді Энкидудың достығынан да аңғарамыз. [[Сурет:Pegaz Opera Poznań.jpg|250 px|thumb]] [[Сурет:Centaur (PSF).jpg|250 px|thumb]] Атқа мінген адам жерден өзінің босай бастағанын, еріктілік мүмкіндіктерінің молайғанын және ғарышқа жақындай түскенін сезінеді. Жер-Ана оны қаншама босатқысы келмесе де, ол шексіз әлемге өзінің қадамын нық басады. Халық дәстүрінде де тәй- тәй қадам басқан нәрестенің тұсауын кеседі. [[Сурет:Doberman Pinscher Portrait.jpg|250 px|thumb]] Кеңістікті игеруге көшпелілер үшін жылқыдан басқа да себебін тигізген қолға үйретілген жануарлар болған. Себебі далада тек малшылар мен үй малдарынан басқа да тіршілік иелері бар. Олардың ішінде иттің алатын орны бөлек. Қазақ «ит — жеті қазынаның бірі» деп бекерден-бекер айтпаған. Егер қой мен сиырдың өнімдерін қажеттікке жарату үшін оларды бағу жеткілікті болса, онда ит пен жылқыны баулу, үйрету керек. Бұл үлкен шеберлік пен төзімділікті талап етті. Тек сол жағдайда олар адамның көмекшілеріне айнала алады. Кейін осман түріктері бұл тәжірибені өз империясындағы халықтарды ұстап тұруға пайдаланды. :''«Оттоман падишахтары, — дейді А. Тойнби, — арнайы тәрбиеленген құлдардың көмегімен өз империясын басқарды және бұл олардың империясының қуаттылығын күшейтті»''. (<ref>Постижение истории</ref>, с. 189). Шексіз даланы игеру оны жай ғана кеңістік, жазықтық деп түсінбей, осы даланы тұтас бір континиум ретінде бағалаумен қатысты. XX ғасырда қалыптасқан этникалық аумақтар мен жағрафиялық ұғымдардың және көшпелілер өркениеті шарықтап тұрған кездегі ата-мекен түсінігінің арасында үлкен айырмашылық бар. Қазақ және басқа да түрік халықтарының мәдени мұраларынан бүкіл еуразиялық Ұлы даланың түріктердің ата қонысы деп есептелінетінін байқаймыз. Мысалы, қазақ эпосында Қырым, [[Қоқан]], Ыстамбол, [[Хиуа]], [[Алтай]], Қазан, Ордос т.б. түріктердің өз жері, ал бұлардың сыртындағы [[Шам]], [[Мысыр]] қысылғанда арқа сүйейтін тілектес елдер болып есептелген. Әрине, б9л кеңістіктік, т9тастық уақыт ағынына төуелді болған. Ӏшкі қайшылықтар шиеленіскенде жалпытуыстық сезім кейін қарай шегіндіріліп отырған. Тарихтан тек үлкен суперэтностардың (өркениеттердің) ішінде ғана емес, сонымен бірге этностардың құрамында да кескілескен қақтығыстардың болғанын білеміз. Алайда тарихи өркениеттерге аян болған кеңістіктің шекаралары туралы мәселе тек саясаттанулық емес, бүл туралы мәдениеттану ілімінде де бірнеше қарама-қарсы пікірлер бар. ==Музыка тарихына шолу== [[Сурет:Bolat1.gif|thumb|200px|[[Қобыз]]]] [[Сурет:Dangira.jpg|thumb|100px|[[Даңғыра]]]] [[Сурет:Dombra1.jpg|thumb|200px|[[Домбыра]]]] [[Сурет:Sibizgi.jpg|thumb|70px|[[Сыбызғы]]]] Көшпелілердің [[музыка]]лық [[мәдениет]]інің [[тамыр]]ы өте [[терең]]де жатыр. Жартастардағы суреттерден билеп жүрген [[адам]]дардың, таяққа ілінген [[сылдырмақ]]тарда ойнап тұрған адам бейнелерін кездестіруге болады. Әсілі, көшпелілердегі ең көне музыкалық аспаптар — ұрмалы [[даңғыра]], құрайдан жасалған үрмелі [[сыбызғы]], ілмелі-шертпелі [[қобыз]], [[домбыра]] іспеттес қарапайым аспаптар болған. Эпостардағы "адырнасын ала өгіздей мөңіреткен" деп келетін [[жыр]] жолдары [[өнерпаз]] [[ЖАУЫНГЕР|жауынгердің]] садағының адырнасын іркіп- тартып музыкалық [[үн]] шығаратынын білдірсе керек. [[Орталық Азия]], [[Сібір]], [[Тибет]] халықтарында бүгінге дейін кездесетін бір ішекті қобыз осы музыкалық [[аспап]]тың көне түрі болуы мүмкін. Көне [[Хорезм]] жеріндегі Қойкырылған [[қала]] деп аталатын [[дөңгелек]] бекіністен домбыра сияқты екі ішекті [[аспап]]та ойнап отырған [[адам]]дардың бейнесі табылған. Зерттеушілердің ойынша, бұл домбыраның көне түрі. Академик В.В.Виноградовтың пікірінше, қазақтың домбырасы мен қырғыздың қобызы сиякты аспап кем дегенде бүдан екі мың жыл бүрын пайда болған, қазақтың қобызы осы күнгі [[виолончель]], [[скрипка]]лардың арғы атасы. [[Музыка]], музыканың [[аспаптар]] тарихын зерттеуші [[ғалым]]дардың пайымдауынша, ән түріндегі музыкалық [[мұра]] ([[вокалды музыка]]) және сарын, [[күй]] түріндегі мұраның ([[аспапты музыка]]) жіктеліп бөлінуі, бері дегенде, VI—VIII ғасырларда басталды. Ұлытау төңірегінен табылған түркі дәуіріне жататын [[тас]] [[мүсін]]нің бір бүйірінде қобыздың суреті, ал арқасында [[қоңырау]]дың суреті салынған. Қобыз бен қоңырау [[бақсы]]ның аспаптары. Олар қоңырау, әр түрлі [[сылдырмақ]]тарды қағып жүріп би билеп, қобызбен сарын ойнап, [[жын]] шақырған. Тас мүсінде осындай бақсы бейнеленген болуы керек. Жалпы, көшпелілердегі алғашқы кәсіпқой [[музыкант]] бақсы болған. Сонау VIII ғасырда [[өмір]] сүрген, түркі әлеміне ортақ [[Қорқыт]] алғашқы шебер музыкант, [[күй]] атасы, бақсылардың пірі болып саналады. Ауызбен үрлеп ойнайтын [[қазақ]]тың қыштан жасалған уілдек деп аталатын аспабының көне түрлері ортағасырлық [[Отырар]] қаласынан, [[Жамбыл облысы]]ндағы Ақтөбе ([[Баласағұн]]) қаласынан табылған. Олар X—XII ғасырларға жатады. Қорқыт ата бүкіл түркілер [[әлем]]інің сарын, [[күй]], әуен [[өнер]]інің атасы болса, одан бергі музыка өнері әл-Фарабидің (IX—X ғасырдарда), [[Ибн Сина|ибн-Синаның]] (X ғасыр), ұлы жыршы [[Кетбұға]]ның (XIII ғасырда), [[Сыпыра]] жыраудың (XIV ғасырда), [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан қайғының]] (XV ғасырда), [[Қазтуған]]ның (XV ғасырда), Әбу әл-Қадырдың (XV ғасырда), [[Әбдірахман Жәми]]дің (XV ғасырда), Бұқардың (XVIII ғасырда), [[Нысан]] абыздың (XVIII ғасырда) аттарымен байланысты. Олар күйші-сазгер, [[жыршы]]лар болған. Ал әл-Фараби, ибн-Сина музыка ілімінің [[теория]]сын алғаш жасаушы [[ғалым]]дар. ==Музыка тарихының кезеңдері== Этнограф-ғалым [[Ақселеу Сейдімбеков]] қазақтың музыкалық [[фольклор]]ын бес кезеңге бөледі. '''''Бірінші кезең''''' — Біздің заманымызға дейін III ғасыр мен біздің [[заман]]ымыздың VI ғасыры аралығы. Бұған [[Сақтар|сақ]] заманынан бастап, көне түркі [[тайпа]]ларының қиял-ғажайып тақырыптарға арналған күйлері, жорық сарындары, айтулы [[батыр]], [[дана]] ару, ерге серік [[қанат]]ты [[пырақ]]-[[ат]], киелі жан-жануарлар туралы өте ертеден келе жатқан күйлер сарыны жатады. Мәселен, "[[Қос мүйізді Ескендір]]", "[[Көк төбет]]", "[[Көк бөрі]]", "[[Шыңырау]]", "[[Аққу]]", "[[Сарын]]", "[[Өгіз өлген]]", "[[Тарғыл бұқа]]", "[[Боз іңген]]", "[[Боз айғыр]]" сияқты күй-сарындар. Бұл күй-сарындар [[міндет]]ті түрде аңыз-әңгімелермен қосарланып жүреді. '''''Екінші кезең''''' — оғыз-қыпшақ күйлері (VI—XII ғасырларда). Бұған Қорқыттың күйлері — "[[Қорқыт]]", "[[Тарғыл тана]]", "[[Ұшардың ұлуы]]", "[[Желмая]]", қазір аты белгісіз сазгерлердің "[[Абыз толғауы]]", "[[Саймақтың сары өзені]]", "[[Айрауықтың ащы зары]]", т. б. күйлер жатады. '''''Үшінші кезең''''' — ноғайлы дәуірінің күй-жырлары (XIII—XVI ғасырларда). Бұл кезде ауызша және әуенмен айтылатын [[батырлық]], [[ғашықтық]] — "[[Алпамыс]]", "[[Қобыланды]]", "[[Қамбар батыр]]", "[[Ер Тарғын]]", "[[Едіге]]", "[[Қырымның қырық батыры]]", "[[Орақ—Мамай]]" сияқты жырлар туған. Дәл осы заманда [[Сыпыра жырау]], [[Асан қайғы]], [[Қазтуған]], [[Доспамбет жырау|Доспамбет]], [[Шалкиіз жырау|Шалкиіздердің]] өлең-жырлары [[дүние]]ге келген. Осы жырлардың бәрінің шып-шырғасын шығармай сақтап қалған — тек қазақ халқы. Өйткені "Қазақ" атауы орныққанға дейінгі ортақ [[жиынтық]] атау —"ноғайлы елі" деген [[жұрт]]қа, негізінен, қазақ ру-тайпалары кірген еді. Ноғайлы заманының музыкалық [[мұра]]сына "[[Ақсақ құлан]]", "[[Жошы ханның жортуылы]]", "[[Шора батыр]]", "[[Әмір ақсақ]]", "[[Қамбар күйі]]", Асан қайғының "[[Ел айырылған]]", Қазтуғанның "[[Сағыныш]]" сияқты күйлері жатады. '''''Төртінші кезең''''' — [[Жоңғар шапқыншылығы]] [[кезең]]і (XVII—XVIII ғасырларда). Оған: "[[Елім-ай]]" әні, "[[Қаратаудың шертпесі]]", "[[Қалмақ биі]]", "[[Беласар]]", "[[Абылайдың қара жорғасы]]", т.б. күй, әндермен қатар сол заманғы қазақ [[батыр]]лары жөніндегі жыр-дастандарды жатқызуға болады. '''''Бесінші кезең''''' — XVIII—XIX ғасырларда және XX ғасырдың басында туған музыкалық [[мұра]]ларымыз. Оған: [[Құрманғазы]], [[Дәулеткерей]], [[Тәттімбет]], [[Тоқа]], [[Сейтек]] сияқты күйшілер күйлерін, [[Біржан сал]], [[Ақан Сері|Ақан сері]], [[Мұхит]], [[Абай]], [[Мәди]], [[Балуан Шолақ]], [[Жаяу Мұса]], [[Ыбырай]], [[Майра]], [[Кенен Әзірбаев]], [[Жамбыл]], т.б. әндерін жатқызуға болады. ==Қазақ музыка өнерінің болмысы== Қазақта би [[өнер]]і ертеден дамыған. Өкінішке орай, қазақ [[би]] өнері олі жақсы зерттелдеген. Қазақ билері көбінесе би биленетін [[әуен]], [[күй]] атымен аталып жүр. Мысалы, "[[Был­қылдақ (күй)|Былқылдақ]]", "[[Айжан қыз]]", "[[Боз іңген]]", "[[Сәулем-ай]]", "[[Кербез сылқым]]", "[[Қос алқа]]". Ескі билер қатарына "[[Алқа қотан]]", "[[Ұтыс би]]", "[[Киіз басу]]", т.б. жатады. Қазақтың [[әдет-ғұрып]]тық фольклорына "[[Жар-жар]]", "[[Беташар]]", "[[Сыңсу]]", "[[Жоқтау]]", "[[Бесік жыры]]", "[[Тойбастар]]", т.б. жатады. '''''Жар-жар''''' — [[келін]] түскенде жиналған жастар, көпшілік айтатын [[өлең]]. '''''Беташар''''' — жаңа түскен келінді таныстыру, күйеуінің туыстарына, [[ауыл]] ақсақалдарына [[сәлем]] бергізу, жас [[келін]]ге [[ақыл]]-[[нақыл]] айту өлеңі. Оны бір [[адам]] орындайды. '''''Тойбастар''''' — [[той]] басталар алдындағы тойшыларға арнап айтатын, сонымен [[қатар]] тойдың соңында әр [[дастарқан]]да отырған тойшылардың тойға арнап айтатын [[ән]]і. '''''Сыңсу''''' — [[қыз]]дың елінен ұзатыларда елімен, қыздық ғұмырымен, туыстарымен қоштасу, мұң-шерін ақтару [[ән]]і. '''''Бесік жыры''''' — бесіктегі жас [[бала]]ны алдарқату, уату әні. [[Бесік]] жыры арқылы бала [[сәби]] кезінен елінің әуеніне, тіліне үйренеді. Оның [[тәрбиелік]] мәні үлкен. '''''Жоқтау''''' — елген [[адам]]ның туыстарының фәниден кеткен адамға арнап айтатын мұңды жылау өлеңі. Оны көбіне әйелдер, қыздар айтқан. Осы аталған [[ғұрып]]тық ән түрлерінің өзіндік [[сөз]]і, әуендері болады. Қазақ [[музыка]] [[өнер]]і өзінің болмысы жағынан біртұтас [[дүние]]. Мысалы, сонау VIII ғасырдан келе жатқан [[Қорқыт]] ата күйлерінің Сыр бойында, [[Қаратау]] бөктерінде, [[Сарыарқа]] белдерінде, [[Ертіс]], [[Еділ]] бойларында еш өзгеріссіз бірдей орындалуы қазақ [[музыка]] [[дәстүр]]інің бірлігін көрсететін сияқты. "[[Ақсақ құлан]]" күйінің [[Алтай]] мен [[Атырау]] аралығында бірдей орындалуы қазақтың рухани тұтастығын көрсетеді. Ұлан-ғайыр қазақ даласында [[әншілік]], [[күйшілік]] өнердің өзіндік [[аймақ]]тық [[мектеп]]тері де қалыптасқан. Мысалы, қазақтың [[домбыра]] күйлері шертпе және төкпе [[күй]]лер болып, негізінен, екіге бөлінеді. Шертпе күй Орталық, Шығыс [[Қазақстан]]да, [[Жетісу]]да, [[Қаратау]] аймағында кең тараса, төкпе күй Қазақстанның батыс өлкелерінде, [[Сыр]]дың төменгі ағысында кең таралған. Шертпе күйдің өзі шығыстағы Байжігіт мектебі, Қаратау шертпелері болып бөлінеді. ==Әншілік мектептері== [[Сурет:Jabaev.jpg|thumb|150px|left|[[Жамбыл Жабайұлы]]]] [[Сурет:Azirbaev.jpg|thumb|150px|[[Кенен Әзірбаев]]]] XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы әншілік [[өнер]]ін [[ғалым]]дар бес [[мектеп]]ке бөліп жүр. Бірінші мектеп — ''Қазақстанның орталық және солтустік өңірлеріне тән''. Бұл мектепке [[Біржан]], [[Ақан Сері|Ақан]], [[Жаяу Мұса Байжанұлы|Жаяу Мұса]], [[Ыбырай Алтынсарин|Ыбырай]], т.б. әуендері жатады. Екінші мектеп — ''оңтустік және Жетісу өңірі әуендері''. Бұл мектепке [[Сүйінбай]], [[Жамбыл]], [[Кенен Әзірбаев]], т.б. жатады. Үшіншісі — ''Қазақстанның батыс өңірін қамтитын әншілік мектеп''. Бұл мектеп әндері асау — тайдай тулаған қуатты, екпінді әуездер. Бұл мектептің өкілдеріне Кердері [[Әубәкір]], [[Мұхит]], [[Махамбет]], т.б. жатады. Төртіншісі — ''Сыр бойының әншілік-термешілік мектебі''. Бесінші — ''Шығыс Қазақстан, [[Моңғолия]], Шығыс [[Түркістан]] қазақтарының әншілік мектебі''. Бұл әншілік мектептер өзара стильдік жағынан бөлінгенмен, ұлттық ортақ [[нақыш]], әуен тұтастығымен [[бірлік]]те. ==Музыкалық аспаптар== [[Сурет:Sazsirnai, uskirik, tastauik.jpg|thumb|150px|Сазсырнай]] [[Сурет:Jetigen.JPG|thumb|150px|[[Жетіген]]]] [[Сурет:Dabil.jpg|thumb|150px|[[Дабыл (аспап)|Дабыл]]]] Қазақ музыкалық [[аспаптар]]ы: ''ішекті'', ''үрмелі'' және ''соқпалы'' болып үшке бөлінеді. Ішекті аспаптың өзі ''шертпелі'' және ''ысқышты'' болып екіге бөлінеді. Шертпелі ішекті аспаптарға: [[домбыра]], [[шертер]], [[жетіген]] жатады. Ал ысқымен ойнайтын ішекті аспапқа [[қобыз]] жатады. '''''Үрмелі аспаптарға''''' — [[сыбызғы]], [[қамыссырнай]], [[қоссырнай]], мүйіз [[сырнай]], сазсырнай, [[үскірік]], [[тастауық]], [[керней]] жатады. Осы топтың ерекше бір тілді аспабы — [[шаңқобыз]]. '''''Соқпалы аспаптарға''''' — [[дабыл]], [[даңғыра]], [[кепшік]], [[дауылпаз]], [[шыңдауыл]], [[асатаяқ]], [[қоңырау]] жатады. '''''Домбыра''''' — екі ішекті, 9—14 пернеге дейін болатын шертпелі аспап. Домбыраның ішегі, [[перне]]сі ешкінің, қойдың ішегінен жасалады. Домбыраның [[қазақ]]та көптеген түрі болған. Негізі көп тарағаны екі түрі. Бірінің кеудесі томпақ та, ал екіншісінікі ұзынша текше. Томпақ кеуделі домбыра, негізінен, батыс аймақта, ал шығыста жайпақ [[домбыра]] көп таралған. Домбыраның осы формаларының өз ішінде әр түрлі [[пішін]]дері де кездеседі. Домбыраның кейде үш ішекті түрі де кездеседі. '''''Қобыз''''' — екі ішекті, ысқышпен ойнайтын аспап, ішегі аттың қылынан есіп жасалады. Қобыз да өте көне аспап. Қобыз әу баста көбінесе бақсылар пайдаланған [[аспап]] болғандықтан, қазақ оны киелі санайды. Қобыз, әдетте, тұтас [[ағаш]]тан шауып жасалады. Кеудесі жалпақ астауша құсап, мойны ішке қарай иіліп келеді. Қобыздың жалпы тұрқы бірдей болғанымен, тұрпатында кейбір өзгешеліктер кездеседі. Бақсылардың қобызының басына үкі, неше түрлі салпыншақ [[темір]], ұсақ қоңыраушалар тағылады. Қобыздың кеудесіндегі ойыққа [[айна]] орнатылады. Бұл заттардың [[дәстүр]]лік және әуендік [[қызмет]]і бар. Бақсы қобызымен сарнаған кезде қобыздың басын дірілдетіп-сілкіп, салпыншақ темірлерді сылдырлатады, айнаға қарап [[жын]]ын шақырады. Мұндай бақсы қобыздарын ''қара қобыз'', ''нарқобыз'' деп атайды. Бұл — көне, Қобыз [[қасиет]]ті қобыз дегенді білдіреді. Бақсы пайдаланатын [[аспаптар]]дың бірі — ''асатаяқ''. Oл — басы жалпақ, оймышталған таяқ. Жалпақ басына әр түрлі сылдырмақтар, қоңыраушалар орнатылады. Асатаяқты ел кезіп, елді "ақтап" (пәле-жаладан "арылтып") жүретін диуаналар да ұстаған. Бақсылар жиі пайдаланатын аспап — ''даңғыра''. Бұл кәдімгі [[барабан]] сияқты. Бірақ [[шеңбер]]дің бір-ақ жағына әбден кепкен тері қапталады да, ашық [[жақ]] қапталдарына әр түрлі салпыншақ [[темір]]лер тағылады. '''''Жетіген''''' аты айтып тұрғандай, жеті ішекті аспап. Ішектерге [[тиек]] ретінде және ішектің дыбысын реттеуші тетік ретінде асық пайдаланылады. Үрмелі аспаптардың ішіндегі ең кең таралғандары: [[сыбызғы]] және [[сырнай]]. '''''Сыбызғы''''' кепкен қурайдан, жуан [[қамыс]]тан жасалады. Сыбызғының ортан белінен былай қарай бірнеше жерден теседі. Басынан ерінге салып үрлеп, тесіктерін [[саусақ]]пен басып ойнайды. Сыбызғы күйлері, әдетте, екі [[дыбыс]]ты (дауысты) болады, бірін сыбызғыға үрлеп отырып шығарса, екінші дыбысты тамақ үнімен қосады. '''''Сырнай''''' бірнеше түрлі болады: [[қамыс сырнай]] қамыстан, [[мүйіз сырнай]] мүйізден жасалады. Мүйіз сырнайды көбіне жорықта пайдаланған. [[Саз]] [[балшық]]тан күйдіріліп жасалатын үрмелі аспаптар: '''''сазсырнай, үскірік, тастауық'''''. Бұл [[жұдырық]]тай, іші қуыс құты сияқты, үрлейтін және бірнеше [[бармақ]]пен басатын тесігі бар аспап. Соқпалы аспаптардың ең үлкені, үндісі — '''''дабыл'''''. Бұл екі жағы да терімен қапталған кәдімгі барабан сияқты аспап. Онымен тұтқиылдан қауіп төнгенде, не елді бір жиынға шақырғанда, дәстүрлі [[мейрам]]дарға ел жинағанда, [[соғыс]]та пайдаланған. '''''Дауылпаз''''' [[дабыл]]дан кішілеу, оның да екі ернеуі ағаштан, ал '''''шыңдауыл''''' деп аталатын аспап та осындай, бірақ оның [[шеңбер]] бүйірі [[темір]]ден жасалады.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> ==Батыстық мәдениеттану== Батыстық мәдениеттанудың көптеген өкілдері өздерінікінен бөлек өркениеттер болды деген ойдың өзін бекерге шығарған. Олардың пікірі бойынша, тек бір үлкен әріппен жазылған Өркениет (ол, әрине, еуропалық) бар, ал басқа кеңістік ''«тағыларды мәдениетті адамға айналдырудың полигоны»'' болып табылады. Батыстық миссионерлер жергілікті тұрғындарды ''«туземдіктер»'' деген кемсіту атымен атап келді. Бұрын бүл сөз адамгершілік қасиеті жоқ жабайы адамдар дегенді білдірген. Олар сол территориядағы жануарлар және өсімдіктер дүниесінің бір бөлігі деп қарастырылды. Ал флора мен фаунаға көзқарас екі түрлі: не олар — арамшөптер мен зиянды жануарлар, сондықтан оларды құрту парызға жатады. Егер, «туземдіктер» пайдалы болса, оларды өсіріп, қолда ұстауға болатын жағдайға жеткізу керек. Соның өзінде олар ''«адамсымақтар»'' деңгейінен көтеріле алмайды. Батыстың көптеген ғұламалары осындай көзқарастардың жалғандығын өз шығармаларында көрсете білді. А. Тойнби былай дейді: :''«Адамға «туземец» деп немқұрайлы аяусыз қараудан оның белгілі бір нәсілге жататындығы негізінде адамдық, тұлғалық намысын аяққа басуға дейін бір-ақ қадам бар. Бұл хайуандықтың ең бір өрескел көрінісі. Біріншіден, ол адамдардың белгілі бір тобында тұлғалық қасиеттердің барлығын, оны дәлелдемей- ақ бекерге шығарады. Екіншіден, адамзатгың нәсілдік [[дихотомия]]сы барлық діни, мәдени, саяси-экономикалық дихотомиялардан өзгеше, адамзаттың арасынан өте алмайтын және абсолютті жыра қазады. Үшіншіден, нәсілшілдік өлшем (критерий) ретінде адамдық табиғаттың сыртқы, мәнді емес, қарапайым белгісін қабылдайды»''. (Постижение истории, с. 589). Сонымен, нәсілшілдік пен мәдени империализм батыстық емес мәдениеттердің өзіндік кеңістігін жоққа шығарады, олар жергілікті халықтарды ландшафтың қарапайым бөлігі деп қарастырады. Ұлттық мәдениет пен кеңістік арасындағы байланысты [[Гумилев]] өзінше түйіндейді: —Этностар биосфераның бір бөлігі болып табылады. Адамдар ландшафтыны не өздеріне тәуелді түрде өзгертеді, не өздері осы ландшафтыға икемделе бірігеді. Кейбір оқшау қалған (реликтілік) этностардан басқасы мәдени ағында суперэтностар (өркениеттер) болып тұтастанады. Өркениет дегеніміз ортақ мәдени өрісі бар ұлттық мәдениеттердің болмысы. Мысалы, мұсылмандық суперэтнос араб мәдениетінің шеңберінен шыға білген. —Әрбір халықтың кеңістіктік тұтастығы, Отаны бар. Адам өз биоценозында, басқалардың емес, өзінің ата-бабаларының тәжірибесіне сүйене отырып өмір сүреді. Ландшафтың өзгеруі ұлттық мәдениеттің өзгеруіне әкеп соғады. Пассионарлықтың (рухани ізденістің) адамзат тағдырындағы қызметі туралы пікір ол үшін жетекші болды. ==Этномәдени кеңістік== [[Сурет:Indo-ScythiansMap.jpg|250 px|thumb]] Еуразия құрылығы 5 этномәдени аймақтан тұрады: # Муссондық Қиыр Шығыс — бұл конфуцийлік-буддалық өркениет кеңістігі. # Құрғақ Ұлы Дала — көшпелілер мәдениетінің аймағы. # Субтропикалық Таяу Шығыс — мұсылмандық әлемі. # Орманды Шығыс Еуропа — православиелік мәдениеттің ошағы. # Батыс Еуропа — католиктік кеңістік. Ғылым үшін мәдениеттерді континенттер бойынша бөлудің маңызы тым жоғары емес. Мысалы, [[Жерорта теңізі]] Еуропа мен Африканы бөліп тұрғанымен, ол эллиндік мәдениет үшін ішкі теңіз болды. Әдетте өркениеттердің кеңістік шегі климаттық және өтуі қиын шекаралармен байланысты. Сөздің тар мағынасында «Еуразия» деп Карпат тауларынан Қытайға дейінгі Ұлы жазықтықты айтады. Ол үш ауданнан тұрады: биік Азия ([[Моңголия]], [[Тува]], [[Алтай]], [[Байқал]] төңірегі), Орталық Азия және Шығыс Еуропа жазығы. Еуразия тек жағрафиялық ұғым емес, сонымен бірге ол мәдени тұтастық болып табылады. Еуразияны оның ландшафты мен ауа райына икемделген автохтонды халықтар: түріктер, славяндар, угрофинндер, моңғолдар т.б. мекендейді. Бұл кеңістікте бірде-бір еуразиялық емес өркениет үстемдік ете алмаған. Жоғарыда аталған мәдени кеңістік славян халықтарының христиан дінін, ал түрік этностарының көпшілігінің мұсылмандықты қабылдағанынан кейін бір-бірінен алшақтады. Ресей Батысқа қарай жылжыса және Еуразияның басқа бөліктеріне отаршылық пиғыл танытса, түрік өркениетінде Шығыстық элементтер күшейе түсті. Кеңістік пен мәдениеттің арақатынасы табиғи ортаны «өзімдікі» және «өзгенікі» деп бір-біріне қарсы қою арқылы айқындала түседі. Бұл қарсы қою, әсіресе, мифологиялық дүниетанымда әсерлі көрсетіледі. «Мифте, — деп жазады Ыбыраев, — адамзаттық (человеческое) және адамзаттық емес (нечеловеческое) (дию, албасты, марту, жезтырнақ, шойынқұлақ, жалғыз көз дәу т.б.) болып бөліну ретінде көрінсе, классикалық эпоста біздікі (ноғайлардікі, қыпшақтардікі, қазақтікі, т.б.) және жаудікі (қалмақтікі, қызылбастікі, ындыстікі) деген ұғымдарға лайық жіктеледі». (<ref>Эпос әлемі</ref>. — Алматы, 1993. — 137-бет). Қазақ эпосын және басқа да мәдени мұраларын зерттеушілер «өзгенікіне» тек беріде пайда болған қалмақтарды ғана емес, сонымен қоса сонау ерте заманнан көшпелілермен тартысып келген отырықшы империяларды жатқызады (Қытай, [[Иран]], Үрім, Орыс, т.б.). Кеңістікті «біздікі» және «өзгенікі» деп бөлу оппозициясы тек суперэтностар арасында емес, сонымен бірге мөдени-шаруашылық типтер аралығында да жүргізілген. Әрине, көшпелілер мен отырықшылар арасындағы «бітіспес жауластық» бар деген әсіре бейнелеуге жатады. Сонда да олардың арасында қайшылық жоқ емес. Бұл қайшылық мәдениет әлемінде ландшафт ерекшеліктері арқылы суреттелген. Қазақ тіршілігінің негізгі тұп қазығы — кең дала, жазық жер. Ұлы Даланы Алтай, [[Тянь- Шань]], Орал, [[Кавказ]] таулары қоршап тұр. Бұл шекара тауларда және одан ары қарай жау бар деген түсінік халық санасына терең ұялаған. Алайда, эпостық кеңістіктегі тау, өзен сияқты кедергілерді, даланың шекараларын «басқанікі» деп түсіну өзгермелі болды. Бұл эпостық кеңістіктің жоғарыда айтылған ситуативтік қолданылуына қатысты. Лирикалық поэзиядағы сияқты табиғат көріністерін көркем суреттеу эпоста жоқтың қасы. Табиғат көрінісі, кеңістік бітімі әрекет пен бірлікте ғана көрінеді. Тау — асқанда, аң — аулап жүргенде, өзен — өткенде, дала — жүргенде, ағаш — басына шыққанда, не ат байлағанда айтылады.Тағы бір ескеретін жай — эпостық кеңістік пен реалды кеңістіктің арасындағы айырмашылық. Мифологиялық немесе эпостық кеңістіктің топонимикасы қазіргі жер-су атауларымен сәйкес болмауы мүмкін. Әр түрлі тарихи қозғалыстар этностардың белгілі бір территорияда қалыптасуы, олардың мекен- жайларын өзгертуі, басқа этностардың бұл территорияға енуіт.б. осы сияқты процестер, жоғарыда келтірілген «біздікі» — «өзгенікі» оппозициясын түбегейлі өзгертуі мүмкін. Биік таулар этностың киелі жерлеріне, жаудан сақтанып, қуат алатын қасиетті мекендеріне, ал қала көшпелілердің туысқандары тұратын, тіршілік үшін қажетті заттар алатын тұрақ-жайға айналуы әбден мүмкін. Бұл процесс, әсіресе, орта ғасырлардағы түрік империяларына тән. Осы туралы Мағжан былай жырлайды: :''Тұранның Тянь-Шаньдай тауы қалай, :''Пар келмес Тянь-Шаньға таулар талай. :''Еріксіз Ер түрікті еске аларсың, :''Көкке асқан Хан Төңірге қарай-қарай. Этномәдени кеңістік туралы пайымдағанда маңызды бір мәселе осы аймақты мекендеген халықтардың автохтонды (жергілікті) немесе келімсек екендігін анықтаумен қатысты. Бұрынғы тарихтағы толастамаған соғыс пен жаугершілік, шекаралас жерлерге талас кезеңінде этностардың қисапсыз жылжуы, көшіп- қонуы, қырылуы және ығыстырылуы, ассимиляциялық процестер этнографиялық деректерде этномәдени кеңістік туралы қарама-қарсы пікірлер туғызады. Мысалы, Қытай менталитетінде қытайлықтарға қазір бағынышты халықтар бұрын иелік еткен жерлердің бәрі Аспан астындағы империяның кеңістігі деген ұғым бар. Кеңістік аясындағы мәдениеттің автохтонды екендігін шешудің басты жолы осы мөдениетті құраған этникалық бөліктерді, этномәдени аймақты мәңгі өзгермейтін тұтастық ретінде емес, ''«жанды тарихи құбылыс күйінде, қозғалыс үстінде қарау, көршілес халықтардың тарихи тағдырымен салыстыра отырып, әрбір этникалық топтың өзінің қазіргі негізгі жеріне қай уақытта жылжыды, көне осындай межелерді анықтау арқылы жүзеге асады»''. (Пищулина К.А.<ref>Территория</ref>. — Қазақ. Алматы, 1994. — 49-бет). Кеңістік және автохтонды мәдениет мәселесін шешу үшін біз оқшау алынған этнос көлемінен, ол енетін үлкен өркениеттің (суперцивилизацияның) өріс аймағына жылжу керек. Өйткені, қазіргі этностардың көпшілігі қоныс аударудың, ассимиляциялық процестердің, топтасу мен жіктелудің нәтижесінде қалыптасқан. Бұған мысалдар жеткілікті. Айталық, Иран мен Солтүстік Үндінің халықтары арийлік топтардың оңтүстікке қарай қоныс аударуы негізінде, француздар галл тайпалары мен франктардың араласуы, орыстар ежелгі славян тайпаларының көршілес угрофинн, скандинавтық, түріктік компоненттерді өзіне сіңіруі нәтижесінде қалыптасқан. Соңғы кезде қалыптасқан латин- американдықтар туралы айтпаса да түсінікті. Қазақтың этникалық территориясы да көп ғасырлық қалыптасу нәтижесінде айқындалды. Суперөркениеттерде кеңістік аймағы тұрақты анықталған.Гумилевтің сөзімен айтсақ, әрбір өркениет белгілі бір ландшафтымен қатысты. Мысалы, афроазиялық даланы негізінен семит халықтары, еуразиялық даланы түрік этностары, Шығыс Еуропаның орманды жазығын славяндар, Қиыр Шығыстың орманын манчжурлар ж.т.т. мекендеген. Кеңістік пен автохонды мәдениеттің арақатынасын түрік халықтарының өркениетіне байланысты қарастырайық. Бұл мөдениет тарихында әлі күнге дейін көптеген пікірталастар туғызып отырған мәселеге жатады. Еуроорталықтық көзқарастағы батыс ғалымдарын, патшалық Ресей мен тоталитарлық жүйе тарихшыларын айтпағанның өзінде, тіпті, соңғы кезде шыққан басылымдарда түрік халықтарының мәдени кеңістігі және оның автохтондығы бұрмаланып көрсетілген. Тарихи және қоғамдық-саяси еңбектерде жиі кездесетін пікірдің бірін былай қысқаша тұжырымдауға болады: :—Ұлы еуразиялық даланы арийлер мекендеген. Көне тайпалардың иран түбірлі ортасында бұл өңірге кейін келген түркілердің тілдік ықпалы күшейген. Андрон заманында жасаған, малшылықпен, егіншілікпен айналысқан, еуропалық пішіндес, үнді-ирандықтар тайпасын ілкі темір дәуірінде, оңтүстік және шығыс өңірлерде — [[сақ]], солтүстік және батыс өңірлерде — [[савромат]] малшы тайпалары мұраланған. :—Алтай тайпалары Енисей мен Тынық Мүхиттың ортасында Сібір мен қазіргі Солтүстік Қытай жерін мекендеген, ал соның ішінде прототүріктік тайпалар Байкал мен Ордостың арасында өмір сүрген. Олар Еуразия даласына «халықтардың ұлы қоныс аударуы» кезінде ғана келген. Жоғарыда келтірілген көзқарас ресми әдебиетте де хрестоматиялық қағидаға айналып кеткен. Алайда, бұл мәселеге сырттан бейтарап қарасақ, Орталық Азияньң арийлік субстраты деген ұғым жөнінде көптеген күмәндар мен сұрақтар туады. Біріншіден, аталған пікірді дәлелдейтін нақтылы деректер жоқ. Көптеген дәлелдемелер «мұның болуы мүмкін емес, сондықтан болған жоқ» деген логикалық қателіктің маңайынан алынған. Яғни, басқаша айтқанда, прототүріктік өркениеттің болуы мүмкін емес, сондықтан ол болған жоқ. Екіншіден, [[Олжас Сүлейменов]]тың «Аз и Я» кітабында келтірілген шумерлік және прототүріктік мәдениеттердің туыстығы жөніндегі гипотеза үнді- ирандық Орталық Азия туралы ілімді бекерге шығарады. Бұл мәселеге кейінірек арнайы тоқтылып өтпекпіз. Үшіншіден, егер прототүріктік кеңістік Ордоспен ғана шектелсе, онда ол қалай орта ғасырлардың басында бүкіл еуразиялық Ұлы Далада үстемдік етті. Мұны тек жаугершілікпен түсіндіру ақиқатқа жата қоймас. Әлемнің жартысын жаулап алған македондықтар мен моңғолдар тез арада жергілікті халықтармен сіңісіп кеткен. Әрине, бұл мәселе әлі талай ғылыми зерттеулерді талап етеді. Түрік халықтарының кеңістігі Азия мен Еуропаның талай аймағын қамтыған. Олардың мекені Солтүстік мұзды мұхиттан Жерорта теңізіне дейінгі алып территорияны біріктіріп тұр (шамамен 14—15 миллион шаршы шақырым). Ерте заманда бұл аймақ Қытай, Үнді, Иран, антикалық сияқты бір-бірінен оқшау орналасқан әркениеттерді байланыстырып тұрған. Түрік халықтарының мекен-кеңістігі осы автохтонды этностардың тұтас өркениеттік аясы болып табылады. Ол тек еуразиялық Ұлы даламен шектелмей, адамдық мәдениеттің ерте кезден қалыптасқан суармалы — оазистік ошақтарын, Алтай, Тянь- Шань, Памир, Кавказ тауларын қамтиды. Үлкен өркениет қалыптасу үшін біркелкі табиғи ландшафтан гөрі, кеңістіктің әртүрлі бедерлері қолайлы. Яғни түрік халықтарын тек жазық даланың тұрғындары деп қарастыру олардың мәдени кеңістігінің күрделілігін ескермеуге жатады. Этномәдени кеңістіктің не ұлғайып таралуы да, не азайып тарылуы да мүмкін. Мұның себептері әр түрлі. Жаугершілік кезінде әлсіз, өзін-өзі қорғай алмайтын мәдениет өз атамекенінен ығыстырылуы, ассимиляцияға ұшырауы, тіпті, түгелімен жойылып кетуі мүмкін. Оған тарихтан талай деректер келтіруге болады (XVIII ғасырдағы қытайлықтардың жоңғарларды қыруы, еуразиялықтардың қос Америкадағы жергілікті этностарға жасаған геноциді, Рим қуатымен жүзеге асқан кельт тайпаларын ассимиляциялау ж.т.б.). Көне заманнан бері біртұтас болып қалыптасқан кеңбайтақ территориядағы түрік суперэтносының кеңістігін, Жаңа Заманнан бері империяшыл көршілері бірнеше жерден үзіп жіберген. Сол себептен XX ғасырдың аяғына дейін бұл өркениеттің ішіндегі жалғыз тәуелсіз болып келген Түркия мемлекетінің кеңістігі басқа туысқан халықтардың жерімен тікелей ұласпаған деуге де болады. Сібір мен Орталық Азияның арасын, Еділ бойы мен басқа түрік халықтарының жерлерінің ортасын, Еуропа мен Азияның аралығын Ресей отаршылары экспансиялау нәтижесінде бөліп тастаған. «Әрине мұндай әділетсіздіктің, — дейді М. Тәтімов, — мәңгілікке созылуы мүмкін емес еді. Әділдік орнап, түркі халықтарын қатты жаныштаған Кеңес Одағы ыдырады, Орта Азия мен Қазақстан тәуелсіздік алып өз мемлекеттерін құрды. Түркілік тұтастықты, үзілген байланысты қалпына келтіріп, бүгінгі әлемдік өркениет дәрежесінде дамытуға толық мүмкіндік пен алғышарттар қалыптасты». (<ref>Қазақ әлемі</ref>. — Алматы, 1993. — 82-бет). ==Еуразиялық Ұлы Даланы игеру== [[Сурет:Warrior of Scithians.png|250 px|thumb]] Еуразиялық Ұлы Даланы игеру туралы сөз болғанда, осы кеңістікті қоршап тұрған өркениеттердің (суперэтностардың) өрлеу-құлдырау ырғақтарын ескеру қажет. Қытай, Иран, Батыс және Ресейлік өркениеттер мен түрік халықтарының арасында талай тарихи процестер өткен. Ол тек мәдени сұхбаттасу деңгейінде болмай, осы этномәдени кеңістік үшін бақталастық және жаугершілік сипатында да болды. Орталық Азия өзінің кеңістікте орналасуына байланысты балға мен төстің арасында шыңдалды. Отты қару пайда болғанға дейін мындаған жылдық адамзат тарихында ат жалында өскен көшпелілер ең қаһарлы күш болғаны күмән тудырмайды. Бұл жерде А. Вебердің тарихтағы номадалардың рөлі туралы ілімін еске алып өткен жөн. Оның пікірі бойынша, техногендік өркениет (батыстық) пайда болғанға дейін көшпелілер кеңістікте мәдени катализаторлар қызметін атқарған. Ал айда А. Вебер осындай бағаны тек үндіеуропалық (арийлік) номадаларға ғана берген. Біз тағы да еурорталықтық мәдениеттанушылардың түріктік көшпелілердің мәдениетін кемсіте қарастыруының мысалын көріп отырмыз. Ал нақтылы тарих далалық өркениеттердің әлемдік дамудың бір қозғаушы күші болғанын дәлелдейді. Скиф-сақ өркениеті біздің заманымыздан жүздеген-мыңдаған жылдар бұрын сол кездегі антикалық және шығыстық өркениеттермен қоян-қолтық араласып, олардың тарихи дамуында терең із қалдырған. Дүрілдеп тұрған Батыс Рим империясын құлатуға қатысқандардың арасында ғұндардың қызметі ерекше. ''«Материалдық және рухани мәдениеттің халықтар арасындағы ауыс-түйістігі,'' — деп жазады А. Тарақты, — ''адамзат өркениетінің бірден-бір кепілі болса, осынау тарихи қажеттіліктің арбакеші көшпелілер еді. Күні бүгінге дейін Алтай пен Карпат арасында тарыдай шашылған Скиф қорғандарынан Мысырдың (Египет), Грекияның, Иранның, Ассирияның, Урартудың, Қытайдың, Үндінің өнері мен тұрмыстық заттарының ұшырасуы тегін емес. Қос құрлықты көктей өтетін Ұлы Жібек жолын алғаш игерген Қытайдағы тут ағашын түлтеген жаяу шаруа емес, желмен жұрысқан салт аттылар екенін мойындау үшін архивтік айғаққа жүгінудің қажеті жоқ»'' (<ref>Ауызша тарихнама</ref>. — Қазақ. — Алматы, 1993. — 32—33-бет). Түрік этностарының мәдени кеңістігін қарастырғанда мынадай ерекшеліктерге назар аудару керек. Біріншіден, түріктің төлтума мәдениеті арабтардікіндей шөл сахарада емес, жер бедері қолайлы Саян-Алтайдың орманды даласында ұяланған. Яғни қуаң еуразиялық Ұлы Даланы игеру үшін Өтүкеннің қара орманында қор жинау қажет еді. Бұл қор жинақтау аймағын Қытай мен Иранның шет пұшпағы деп қарастыру ақиқаттан алшақ. Екіншіден, түріктік этномәдени тұтастықтың тарихи тұрақтылығының тағы бір себебі Орталық Азияның мыс-темір кендеріне бай болуымен де қатысты. Металл өндеуді өте ерте кезден меңгерген прототүріктік мәдениет бұл аймақта қуатты күш болған. Мөдениет тарихын зерттеушілердің кейбіреулері шумерлік металлургия мен Сібірлік қару-жарақтардың ұқсастығын атап көрсетеді (О. Сүлейменов, Н. [[Оспанұлы]], М.М. [[Әуезов]] т.б.). Үшіншіден. А. Гумилев атап көрсеткендей, дала биоценозының тағдырын көптеген жағдайда құрғақшылық пен ылғалдылық циклдерінің ауысып тұруы шешіп отырған. (<ref>Қиял патшалығын іздеу</ref>. А., 1992, 18-бет). Полюстік және тропикалық ауа мұнараларының алмаса әсер етуі еуразиялық даланы не қуаң шөлге, не гүлденген далаға айналдырған. Мысалы, Гоби кезінде шөпті дала, ал Арал мен Каспийдің арасы шалғынды мекен болған. Айталық, IX ғасыр ылғалды болса, XI ғасырда далада қуаңшылық басым болған. Даланы құрғақшылық басу түрік-моңғолдардың әлсіреуіне және олармен көршілес қытайлардың, ирандықтардың, славяндардың, маньчжурлардың күшеюіне әкеп соқты. Мысалы, дағдарыс жағдайындағы Қытайды басып алған далалықтардың ұрпақтары (көбісінің аналары қытай әйелдері) көшпелілік дағдыдан айырылып қалды. Кейін Қытай күшейген кезде олар қытайланып кетті және әлсіреген Дала отырықшы өркениетгің боданына айналды. Яғни, ландшафтың ауысуы, не ондағы түбегейлі өзгерістер автохтонды мәдениеттің икемделу (адаптация) қабілетін кемітті. Осыған дейін айтылған қағидалардан бір қорытынды жасауға болады. Тарихтағы салмақты және салыстырмалы тұрақты өркениет аймағын тұтас кеңістіктік континиум деп қарастыру керек. Әртүрлі мәдениеттерді салыстырғанда үлгі ретінде олардың жеке бөліктерін емес, қалыптасқан суперэтностарды алу қажет. Кеңістік аясындағы мәдениеттің табиғи қалыптасқан тұтастығын бұзу осы мәдениетті терең күйзеліске ұшыратады. Мұны Еуразияны Ресей отарлауынан анық байқаймыз. Орыс казактары көшпелілер үшін табиғи кедергі болып табылатын өзендерге бекініп алды. Скандинав теңізшілерінің навигациялық әдістерімен таныс казактар өзендерді орыстың байырғы жерлерімен байланысу артериясы ретінде шебер қолдана білді. Ал көшпелілер үшін өзен транспорттық байланыс құралы болмап еді. Көшпелілерден салт атпен соғысуды жақсы үйренген казактар қайықтарын да тастамады. Осының нөтижесінде көшпелілік этномәдени кеңістіктің буыны үзілді, тұтастығы бүлінді. Кейін Столыпин әрекеттері нәтижесінде қазақтар және басқа да көшпелі халықтар өздерінің шұрайлы жерінен айырылды. Бұл көшпелілік этномәдени кеңістіктің егіншілік алқабына айналуына негізгі себепкер болды. Ал бұл процесті прогресшіл немесе реакцияшыл деп бағалау әр мәдениет үшін әртүрлі сипатта. Жалпы алғанда, кеңістіктің этномөдениетке тигізетін әсерін дұрыс бағалау керек. Қысқаша айтқанда, Отаны жоқ халық болған емес. Бұған бүкіл тарих куә. Әрине, кеңістік ерекшеліктері(ландшафт, биоценоз, оқшаулық ж.т.б.) өркениетке үлкен әсер етті. Алайда, басқа мысалдар бұл қағиданың абсолюттігіне күмән келтіреді. Айталық, Солтүстік Американың прерийлерінде, Аргентинаның пампасында, Австралияның жайылымдарында номадалар пайда болмады. Яғни, өркениетті дұрыс түсіну үшін басқа да факторларды қарастыру қажет.<ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақстан мәдениеті|*]] 1en69se8ur79flcflsb3s3ombmnp5tm 3688379 3688378 2026-10-29T12:14:51Z Арда3001 185931 беттер саны қосылды 3688379 wikitext text/x-wiki '''Қазақ мәдениеті''' - Әлемдік мәдениет ырғақтарын анықтаған соң, қазақ мәдениетіне тоқталайық. [[Қазақтар]] — Қазақстан Республикасының негізгі тұрғындары, 2023 жылдың басында қазақтар саны — 13,9 млн. адам болды, исламдық суперөркениеттің солтүстік шығыс жағын мекендейді, діні жағынан ханифиттік мағынадағы мұсылман [[сунниттер]], Алтай тіл бірлестігінің түрік тобының қыпшақ топтамасына жатады. Бұл мәдениетті түсіну мақсатында алдымен оны кеңістік өрісі мен уақыт ағынында қарастырып, кейін қазақ мәдениетінің типтік ерекшеліктерін айқындайық. Қазақ мәдениеті еуразиялық Ұлы дала көшпелілерінің мұрагері болып табылады. Сондықтан осы ұлттық мәдениетті талдауды номадалық (көшпелілік) өркениет ерекшеліктерінен бастайық.<ref>Мәдениеттану негіздері: Оқулық. – Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref> Қазіргі Қазақстанда халық саны '''20 618 796 адам.''' ==Көшпенділер өркениеті== Әрбір ұлттық мәдениет бос кеңістікте емес, адамдандырылған қоршаған ортада әрекет етеді. Мәдени кеңістік оқшау, мәңгіге берілген енші емес. Ол тарихи ағынның өрісі болып табылады. Мәдени кеңістіктің маңызды қасиеті — оның тылсымдық сипаты. Мысалы, «Атақоныс» ұғымы көпшелілер үшін қасиетті, ол өз жерінің тұтастығының кепілі және көршілес жатқан мекендерге де қол сұғуға болмайтындығын мойындайды. Қауымдық қатынас мекендер егемендігінен туады. Ата қоныстың әрбір жағрафиялық белгілері халық санасында киелі жерлер деп есептелінеді, яғни қоршаған орта киелі таулардан, өзен- көлдерден, аңғарлар мен төбелерден, аруақтар жататын молалардан т.б. тұрады. Олардың қасиеттілігі аңыз-әпсаналарда, жырлар мен көсемсөздерде болашақ ұрпақтарға мұра ретінде қалдырылған. Белгілі бір парасаттылық, ізгілік, ұстамдылық, интуициялық жоғары қабілеттері жоқ адамдар қатал далада өмір сүре алмас еді. Кеңістікке үйлесімді мәдениетте адам мен табиғаттың арасында «қытай қорғаны» тұрған жоқ. Керісінше, мәдениет олардың арасындағы нәзік үндестікті (гармонияны) білдіретін дәнекер қызметін атқарады. Қазақтың төл мәдениетінде экологиялық мәселе әдептіліктік жүйесіндігі обал және сауап деген ұғымдармен тікелей байланыстырылды. Табиғат аясындағы мәдениетті қатып-сеніп қалған, өзгеріссіз әлем дейтін пікірлер де әдебиетте жиі кездеседі. Алайда, бұл осы мәдениетке тынымсыз қозғалыс тән екендігін аңғармаудан туады. Шексіз далада бір орында тоқталып қалу көшпелі тіршілікке сәйкес келмейді. Ол мезгілдік, вегитациялық заңдылықтарға бағынып, қозғалыс шеңберінен шықпайды. Әрине бүл қозғалыс негізінен қайталанбалы, тұрақты сипатта болады. Қуаң даланы игеру табиғатты өзгертуге емес, қайта оның ажырамас бір бөлігіне айналуға бағытталған. Яғни, адам табиғат құбылыстарына тәуелді болып қалады. ==Көшпенділердің жол серігі== [[Сурет:Hector.jpg|250 px|thumb]] Енді қарастырып отырған өркениеттің кеңістікті игеру құралдарына тоқталып өтейік. Бұл жерде ең алдымен көшпелілер өміріндегі жылқының ерекше бір қызметіне назар аударған жөн. Жылқыны адам еркіне көндіру арқылы адамзат кеңістікті меңгеру ісінде үлкен қадам жасады. К.Ясперстің пікірі бойынша, тағылықтан өркениетке өтуде жер суару жүйелерін жасаумен, жазудың ашылуымен, этностардың пайда болуымен қатар жылқыны пайдалана білу адамзат үшін өте маңызды болды. (<ref>Смысл и назначение истории</ref>. — М., 1991. — С. 71-72 беттер). Жылқыны пайдалана білу шектелген кеңістіктен бүкіл әлемді игеруге бағытталған қадам еді. Бұл әртүрлі мәдениеттердің сұхбаттасуына мүмкіндік берді. Әрине, бұл сұхбаттасу көптеген жағдайда зорлық-зомбылық арқылы жүзеге асқанын ұмытпаған да жөн. Сонау көне заманнан халықтар солтүстіктен оңтүстікке, шығыстан батысқа қарай (немесе керісінше) қозғалыста болған. Белгілі болжам шумерліктердің [[Қосөзен]] аңғарына Орталық Азиядан келгенін, үндігерман тайпаларының оңтүстікке жылжып, [[Үндістан]], [[Иран]], Грекияға енгенін, түрік тайпаларының Кіші Азияны жаулап алғанын көрсетеді. [[Қытай империясы]] мен Үндіге көшпенді түрік-моңғол тайпалары ылғи қысым жасап отырған. Белгілі ғұлама А.[[Вебер]]дің пікірі бойынша, көшпелі тайпалардың кеңістікті игеруі «халықтардың Ұлы қоныс аударуы» атты құбылысты әкелді. Бұл қазіргі өркениетгердің қалыптасуына үлкен себебін тигізді. Осы айтылғандардан адамзат тарихында жылқыны пайдалана білудің маңызы зор болғандығын көреміз. Жылқыны кеңістікті жеңу мақсатында әсіресе, көшпелі халықтар шебер пайдалана білген. Ат пен көшпенді біріккен жан болып көрінеді. Мұны көрші халықтардың миф-аңыздарынан да анық байқаймыз. Мысалы, ежелгі грек мифологиясындағы қанатты түлпар Пегас бүкіл елді қан қақсатқан жауыз Химераны өлтіруге көмектеседі. Ал салт атты көшпенді скифтің метафорасы — кентавр Хирон өзінің досы атақты Прометейге көмек беру үшін мәңгілік өмірден бас тартады. Бұл сарынды ертедегі шумерлік жырдағы Гильгамеш пен көшпенді Энкидудың достығынан да аңғарамыз. [[Сурет:Pegaz Opera Poznań.jpg|250 px|thumb]] [[Сурет:Centaur (PSF).jpg|250 px|thumb]] Атқа мінген адам жерден өзінің босай бастағанын, еріктілік мүмкіндіктерінің молайғанын және ғарышқа жақындай түскенін сезінеді. Жер-Ана оны қаншама босатқысы келмесе де, ол шексіз әлемге өзінің қадамын нық басады. Халық дәстүрінде де тәй- тәй қадам басқан нәрестенің тұсауын кеседі. [[Сурет:Doberman Pinscher Portrait.jpg|250 px|thumb]] Кеңістікті игеруге көшпелілер үшін жылқыдан басқа да себебін тигізген қолға үйретілген жануарлар болған. Себебі далада тек малшылар мен үй малдарынан басқа да тіршілік иелері бар. Олардың ішінде иттің алатын орны бөлек. Қазақ «ит — жеті қазынаның бірі» деп бекерден-бекер айтпаған. Егер қой мен сиырдың өнімдерін қажеттікке жарату үшін оларды бағу жеткілікті болса, онда ит пен жылқыны баулу, үйрету керек. Бұл үлкен шеберлік пен төзімділікті талап етті. Тек сол жағдайда олар адамның көмекшілеріне айнала алады. Кейін осман түріктері бұл тәжірибені өз империясындағы халықтарды ұстап тұруға пайдаланды. :''«Оттоман падишахтары, — дейді А. Тойнби, — арнайы тәрбиеленген құлдардың көмегімен өз империясын басқарды және бұл олардың империясының қуаттылығын күшейтті»''. (<ref>Постижение истории</ref>, с. 189). Шексіз даланы игеру оны жай ғана кеңістік, жазықтық деп түсінбей, осы даланы тұтас бір континиум ретінде бағалаумен қатысты. XX ғасырда қалыптасқан этникалық аумақтар мен жағрафиялық ұғымдардың және көшпелілер өркениеті шарықтап тұрған кездегі ата-мекен түсінігінің арасында үлкен айырмашылық бар. Қазақ және басқа да түрік халықтарының мәдени мұраларынан бүкіл еуразиялық Ұлы даланың түріктердің ата қонысы деп есептелінетінін байқаймыз. Мысалы, қазақ эпосында Қырым, [[Қоқан]], Ыстамбол, [[Хиуа]], [[Алтай]], Қазан, Ордос т.б. түріктердің өз жері, ал бұлардың сыртындағы [[Шам]], [[Мысыр]] қысылғанда арқа сүйейтін тілектес елдер болып есептелген. Әрине, б9л кеңістіктік, т9тастық уақыт ағынына төуелді болған. Ӏшкі қайшылықтар шиеленіскенде жалпытуыстық сезім кейін қарай шегіндіріліп отырған. Тарихтан тек үлкен суперэтностардың (өркениеттердің) ішінде ғана емес, сонымен бірге этностардың құрамында да кескілескен қақтығыстардың болғанын білеміз. Алайда тарихи өркениеттерге аян болған кеңістіктің шекаралары туралы мәселе тек саясаттанулық емес, бүл туралы мәдениеттану ілімінде де бірнеше қарама-қарсы пікірлер бар. ==Музыка тарихына шолу== [[Сурет:Bolat1.gif|thumb|200px|[[Қобыз]]]] [[Сурет:Dangira.jpg|thumb|100px|[[Даңғыра]]]] [[Сурет:Dombra1.jpg|thumb|200px|[[Домбыра]]]] [[Сурет:Sibizgi.jpg|thumb|70px|[[Сыбызғы]]]] Көшпелілердің [[музыка]]лық [[мәдениет]]інің [[тамыр]]ы өте [[терең]]де жатыр. Жартастардағы суреттерден билеп жүрген [[адам]]дардың, таяққа ілінген [[сылдырмақ]]тарда ойнап тұрған адам бейнелерін кездестіруге болады. Әсілі, көшпелілердегі ең көне музыкалық аспаптар — ұрмалы [[даңғыра]], құрайдан жасалған үрмелі [[сыбызғы]], ілмелі-шертпелі [[қобыз]], [[домбыра]] іспеттес қарапайым аспаптар болған. Эпостардағы "адырнасын ала өгіздей мөңіреткен" деп келетін [[жыр]] жолдары [[өнерпаз]] [[ЖАУЫНГЕР|жауынгердің]] садағының адырнасын іркіп- тартып музыкалық [[үн]] шығаратынын білдірсе керек. [[Орталық Азия]], [[Сібір]], [[Тибет]] халықтарында бүгінге дейін кездесетін бір ішекті қобыз осы музыкалық [[аспап]]тың көне түрі болуы мүмкін. Көне [[Хорезм]] жеріндегі Қойкырылған [[қала]] деп аталатын [[дөңгелек]] бекіністен домбыра сияқты екі ішекті [[аспап]]та ойнап отырған [[адам]]дардың бейнесі табылған. Зерттеушілердің ойынша, бұл домбыраның көне түрі. Академик В.В.Виноградовтың пікірінше, қазақтың домбырасы мен қырғыздың қобызы сиякты аспап кем дегенде бүдан екі мың жыл бүрын пайда болған, қазақтың қобызы осы күнгі [[виолончель]], [[скрипка]]лардың арғы атасы. [[Музыка]], музыканың [[аспаптар]] тарихын зерттеуші [[ғалым]]дардың пайымдауынша, ән түріндегі музыкалық [[мұра]] ([[вокалды музыка]]) және сарын, [[күй]] түріндегі мұраның ([[аспапты музыка]]) жіктеліп бөлінуі, бері дегенде, VI—VIII ғасырларда басталды. Ұлытау төңірегінен табылған түркі дәуіріне жататын [[тас]] [[мүсін]]нің бір бүйірінде қобыздың суреті, ал арқасында [[қоңырау]]дың суреті салынған. Қобыз бен қоңырау [[бақсы]]ның аспаптары. Олар қоңырау, әр түрлі [[сылдырмақ]]тарды қағып жүріп би билеп, қобызбен сарын ойнап, [[жын]] шақырған. Тас мүсінде осындай бақсы бейнеленген болуы керек. Жалпы, көшпелілердегі алғашқы кәсіпқой [[музыкант]] бақсы болған. Сонау VIII ғасырда [[өмір]] сүрген, түркі әлеміне ортақ [[Қорқыт]] алғашқы шебер музыкант, [[күй]] атасы, бақсылардың пірі болып саналады. Ауызбен үрлеп ойнайтын [[қазақ]]тың қыштан жасалған уілдек деп аталатын аспабының көне түрлері ортағасырлық [[Отырар]] қаласынан, [[Жамбыл облысы]]ндағы Ақтөбе ([[Баласағұн]]) қаласынан табылған. Олар X—XII ғасырларға жатады. Қорқыт ата бүкіл түркілер [[әлем]]інің сарын, [[күй]], әуен [[өнер]]інің атасы болса, одан бергі музыка өнері әл-Фарабидің (IX—X ғасырдарда), [[Ибн Сина|ибн-Синаның]] (X ғасыр), ұлы жыршы [[Кетбұға]]ның (XIII ғасырда), [[Сыпыра]] жыраудың (XIV ғасырда), [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан қайғының]] (XV ғасырда), [[Қазтуған]]ның (XV ғасырда), Әбу әл-Қадырдың (XV ғасырда), [[Әбдірахман Жәми]]дің (XV ғасырда), Бұқардың (XVIII ғасырда), [[Нысан]] абыздың (XVIII ғасырда) аттарымен байланысты. Олар күйші-сазгер, [[жыршы]]лар болған. Ал әл-Фараби, ибн-Сина музыка ілімінің [[теория]]сын алғаш жасаушы [[ғалым]]дар. ==Музыка тарихының кезеңдері== Этнограф-ғалым [[Ақселеу Сейдімбеков]] қазақтың музыкалық [[фольклор]]ын бес кезеңге бөледі. '''''Бірінші кезең''''' — Біздің заманымызға дейін III ғасыр мен біздің [[заман]]ымыздың VI ғасыры аралығы. Бұған [[Сақтар|сақ]] заманынан бастап, көне түркі [[тайпа]]ларының қиял-ғажайып тақырыптарға арналған күйлері, жорық сарындары, айтулы [[батыр]], [[дана]] ару, ерге серік [[қанат]]ты [[пырақ]]-[[ат]], киелі жан-жануарлар туралы өте ертеден келе жатқан күйлер сарыны жатады. Мәселен, "[[Қос мүйізді Ескендір]]", "[[Көк төбет]]", "[[Көк бөрі]]", "[[Шыңырау]]", "[[Аққу]]", "[[Сарын]]", "[[Өгіз өлген]]", "[[Тарғыл бұқа]]", "[[Боз іңген]]", "[[Боз айғыр]]" сияқты күй-сарындар. Бұл күй-сарындар [[міндет]]ті түрде аңыз-әңгімелермен қосарланып жүреді. '''''Екінші кезең''''' — оғыз-қыпшақ күйлері (VI—XII ғасырларда). Бұған Қорқыттың күйлері — "[[Қорқыт]]", "[[Тарғыл тана]]", "[[Ұшардың ұлуы]]", "[[Желмая]]", қазір аты белгісіз сазгерлердің "[[Абыз толғауы]]", "[[Саймақтың сары өзені]]", "[[Айрауықтың ащы зары]]", т. б. күйлер жатады. '''''Үшінші кезең''''' — ноғайлы дәуірінің күй-жырлары (XIII—XVI ғасырларда). Бұл кезде ауызша және әуенмен айтылатын [[батырлық]], [[ғашықтық]] — "[[Алпамыс]]", "[[Қобыланды]]", "[[Қамбар батыр]]", "[[Ер Тарғын]]", "[[Едіге]]", "[[Қырымның қырық батыры]]", "[[Орақ—Мамай]]" сияқты жырлар туған. Дәл осы заманда [[Сыпыра жырау]], [[Асан қайғы]], [[Қазтуған]], [[Доспамбет жырау|Доспамбет]], [[Шалкиіз жырау|Шалкиіздердің]] өлең-жырлары [[дүние]]ге келген. Осы жырлардың бәрінің шып-шырғасын шығармай сақтап қалған — тек қазақ халқы. Өйткені "Қазақ" атауы орныққанға дейінгі ортақ [[жиынтық]] атау —"ноғайлы елі" деген [[жұрт]]қа, негізінен, қазақ ру-тайпалары кірген еді. Ноғайлы заманының музыкалық [[мұра]]сына "[[Ақсақ құлан]]", "[[Жошы ханның жортуылы]]", "[[Шора батыр]]", "[[Әмір ақсақ]]", "[[Қамбар күйі]]", Асан қайғының "[[Ел айырылған]]", Қазтуғанның "[[Сағыныш]]" сияқты күйлері жатады. '''''Төртінші кезең''''' — [[Жоңғар шапқыншылығы]] [[кезең]]і (XVII—XVIII ғасырларда). Оған: "[[Елім-ай]]" әні, "[[Қаратаудың шертпесі]]", "[[Қалмақ биі]]", "[[Беласар]]", "[[Абылайдың қара жорғасы]]", т.б. күй, әндермен қатар сол заманғы қазақ [[батыр]]лары жөніндегі жыр-дастандарды жатқызуға болады. '''''Бесінші кезең''''' — XVIII—XIX ғасырларда және XX ғасырдың басында туған музыкалық [[мұра]]ларымыз. Оған: [[Құрманғазы]], [[Дәулеткерей]], [[Тәттімбет]], [[Тоқа]], [[Сейтек]] сияқты күйшілер күйлерін, [[Біржан сал]], [[Ақан Сері|Ақан сері]], [[Мұхит]], [[Абай]], [[Мәди]], [[Балуан Шолақ]], [[Жаяу Мұса]], [[Ыбырай]], [[Майра]], [[Кенен Әзірбаев]], [[Жамбыл]], т.б. әндерін жатқызуға болады. ==Қазақ музыка өнерінің болмысы== Қазақта би [[өнер]]і ертеден дамыған. Өкінішке орай, қазақ [[би]] өнері олі жақсы зерттелдеген. Қазақ билері көбінесе би биленетін [[әуен]], [[күй]] атымен аталып жүр. Мысалы, "[[Был­қылдақ (күй)|Былқылдақ]]", "[[Айжан қыз]]", "[[Боз іңген]]", "[[Сәулем-ай]]", "[[Кербез сылқым]]", "[[Қос алқа]]". Ескі билер қатарына "[[Алқа қотан]]", "[[Ұтыс би]]", "[[Киіз басу]]", т.б. жатады. Қазақтың [[әдет-ғұрып]]тық фольклорына "[[Жар-жар]]", "[[Беташар]]", "[[Сыңсу]]", "[[Жоқтау]]", "[[Бесік жыры]]", "[[Тойбастар]]", т.б. жатады. '''''Жар-жар''''' — [[келін]] түскенде жиналған жастар, көпшілік айтатын [[өлең]]. '''''Беташар''''' — жаңа түскен келінді таныстыру, күйеуінің туыстарына, [[ауыл]] ақсақалдарына [[сәлем]] бергізу, жас [[келін]]ге [[ақыл]]-[[нақыл]] айту өлеңі. Оны бір [[адам]] орындайды. '''''Тойбастар''''' — [[той]] басталар алдындағы тойшыларға арнап айтатын, сонымен [[қатар]] тойдың соңында әр [[дастарқан]]да отырған тойшылардың тойға арнап айтатын [[ән]]і. '''''Сыңсу''''' — [[қыз]]дың елінен ұзатыларда елімен, қыздық ғұмырымен, туыстарымен қоштасу, мұң-шерін ақтару [[ән]]і. '''''Бесік жыры''''' — бесіктегі жас [[бала]]ны алдарқату, уату әні. [[Бесік]] жыры арқылы бала [[сәби]] кезінен елінің әуеніне, тіліне үйренеді. Оның [[тәрбиелік]] мәні үлкен. '''''Жоқтау''''' — елген [[адам]]ның туыстарының фәниден кеткен адамға арнап айтатын мұңды жылау өлеңі. Оны көбіне әйелдер, қыздар айтқан. Осы аталған [[ғұрып]]тық ән түрлерінің өзіндік [[сөз]]і, әуендері болады. Қазақ [[музыка]] [[өнер]]і өзінің болмысы жағынан біртұтас [[дүние]]. Мысалы, сонау VIII ғасырдан келе жатқан [[Қорқыт]] ата күйлерінің Сыр бойында, [[Қаратау]] бөктерінде, [[Сарыарқа]] белдерінде, [[Ертіс]], [[Еділ]] бойларында еш өзгеріссіз бірдей орындалуы қазақ [[музыка]] [[дәстүр]]інің бірлігін көрсететін сияқты. "[[Ақсақ құлан]]" күйінің [[Алтай]] мен [[Атырау]] аралығында бірдей орындалуы қазақтың рухани тұтастығын көрсетеді. Ұлан-ғайыр қазақ даласында [[әншілік]], [[күйшілік]] өнердің өзіндік [[аймақ]]тық [[мектеп]]тері де қалыптасқан. Мысалы, қазақтың [[домбыра]] күйлері шертпе және төкпе [[күй]]лер болып, негізінен, екіге бөлінеді. Шертпе күй Орталық, Шығыс [[Қазақстан]]да, [[Жетісу]]да, [[Қаратау]] аймағында кең тараса, төкпе күй Қазақстанның батыс өлкелерінде, [[Сыр]]дың төменгі ағысында кең таралған. Шертпе күйдің өзі шығыстағы Байжігіт мектебі, Қаратау шертпелері болып бөлінеді. ==Әншілік мектептері== [[Сурет:Jabaev.jpg|thumb|150px|left|[[Жамбыл Жабайұлы]]]] [[Сурет:Azirbaev.jpg|thumb|150px|[[Кенен Әзірбаев]]]] XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы әншілік [[өнер]]ін [[ғалым]]дар бес [[мектеп]]ке бөліп жүр. Бірінші мектеп — ''Қазақстанның орталық және солтустік өңірлеріне тән''. Бұл мектепке [[Біржан]], [[Ақан Сері|Ақан]], [[Жаяу Мұса Байжанұлы|Жаяу Мұса]], [[Ыбырай Алтынсарин|Ыбырай]], т.б. әуендері жатады. Екінші мектеп — ''оңтустік және Жетісу өңірі әуендері''. Бұл мектепке [[Сүйінбай]], [[Жамбыл]], [[Кенен Әзірбаев]], т.б. жатады. Үшіншісі — ''Қазақстанның батыс өңірін қамтитын әншілік мектеп''. Бұл мектеп әндері асау — тайдай тулаған қуатты, екпінді әуездер. Бұл мектептің өкілдеріне Кердері [[Әубәкір]], [[Мұхит]], [[Махамбет]], т.б. жатады. Төртіншісі — ''Сыр бойының әншілік-термешілік мектебі''. Бесінші — ''Шығыс Қазақстан, [[Моңғолия]], Шығыс [[Түркістан]] қазақтарының әншілік мектебі''. Бұл әншілік мектептер өзара стильдік жағынан бөлінгенмен, ұлттық ортақ [[нақыш]], әуен тұтастығымен [[бірлік]]те. ==Музыкалық аспаптар== [[Сурет:Sazsirnai, uskirik, tastauik.jpg|thumb|150px|Сазсырнай]] [[Сурет:Jetigen.JPG|thumb|150px|[[Жетіген]]]] [[Сурет:Dabil.jpg|thumb|150px|[[Дабыл (аспап)|Дабыл]]]] Қазақ музыкалық [[аспаптар]]ы: ''ішекті'', ''үрмелі'' және ''соқпалы'' болып үшке бөлінеді. Ішекті аспаптың өзі ''шертпелі'' және ''ысқышты'' болып екіге бөлінеді. Шертпелі ішекті аспаптарға: [[домбыра]], [[шертер]], [[жетіген]] жатады. Ал ысқымен ойнайтын ішекті аспапқа [[қобыз]] жатады. '''''Үрмелі аспаптарға''''' — [[сыбызғы]], [[қамыссырнай]], [[қоссырнай]], мүйіз [[сырнай]], сазсырнай, [[үскірік]], [[тастауық]], [[керней]] жатады. Осы топтың ерекше бір тілді аспабы — [[шаңқобыз]]. '''''Соқпалы аспаптарға''''' — [[дабыл]], [[даңғыра]], [[кепшік]], [[дауылпаз]], [[шыңдауыл]], [[асатаяқ]], [[қоңырау]] жатады. '''''Домбыра''''' — екі ішекті, 9—14 пернеге дейін болатын шертпелі аспап. Домбыраның ішегі, [[перне]]сі ешкінің, қойдың ішегінен жасалады. Домбыраның [[қазақ]]та көптеген түрі болған. Негізі көп тарағаны екі түрі. Бірінің кеудесі томпақ та, ал екіншісінікі ұзынша текше. Томпақ кеуделі домбыра, негізінен, батыс аймақта, ал шығыста жайпақ [[домбыра]] көп таралған. Домбыраның осы формаларының өз ішінде әр түрлі [[пішін]]дері де кездеседі. Домбыраның кейде үш ішекті түрі де кездеседі. '''''Қобыз''''' — екі ішекті, ысқышпен ойнайтын аспап, ішегі аттың қылынан есіп жасалады. Қобыз да өте көне аспап. Қобыз әу баста көбінесе бақсылар пайдаланған [[аспап]] болғандықтан, қазақ оны киелі санайды. Қобыз, әдетте, тұтас [[ағаш]]тан шауып жасалады. Кеудесі жалпақ астауша құсап, мойны ішке қарай иіліп келеді. Қобыздың жалпы тұрқы бірдей болғанымен, тұрпатында кейбір өзгешеліктер кездеседі. Бақсылардың қобызының басына үкі, неше түрлі салпыншақ [[темір]], ұсақ қоңыраушалар тағылады. Қобыздың кеудесіндегі ойыққа [[айна]] орнатылады. Бұл заттардың [[дәстүр]]лік және әуендік [[қызмет]]і бар. Бақсы қобызымен сарнаған кезде қобыздың басын дірілдетіп-сілкіп, салпыншақ темірлерді сылдырлатады, айнаға қарап [[жын]]ын шақырады. Мұндай бақсы қобыздарын ''қара қобыз'', ''нарқобыз'' деп атайды. Бұл — көне, Қобыз [[қасиет]]ті қобыз дегенді білдіреді. Бақсы пайдаланатын [[аспаптар]]дың бірі — ''асатаяқ''. Oл — басы жалпақ, оймышталған таяқ. Жалпақ басына әр түрлі сылдырмақтар, қоңыраушалар орнатылады. Асатаяқты ел кезіп, елді "ақтап" (пәле-жаладан "арылтып") жүретін диуаналар да ұстаған. Бақсылар жиі пайдаланатын аспап — ''даңғыра''. Бұл кәдімгі [[барабан]] сияқты. Бірақ [[шеңбер]]дің бір-ақ жағына әбден кепкен тері қапталады да, ашық [[жақ]] қапталдарына әр түрлі салпыншақ [[темір]]лер тағылады. '''''Жетіген''''' аты айтып тұрғандай, жеті ішекті аспап. Ішектерге [[тиек]] ретінде және ішектің дыбысын реттеуші тетік ретінде асық пайдаланылады. Үрмелі аспаптардың ішіндегі ең кең таралғандары: [[сыбызғы]] және [[сырнай]]. '''''Сыбызғы''''' кепкен қурайдан, жуан [[қамыс]]тан жасалады. Сыбызғының ортан белінен былай қарай бірнеше жерден теседі. Басынан ерінге салып үрлеп, тесіктерін [[саусақ]]пен басып ойнайды. Сыбызғы күйлері, әдетте, екі [[дыбыс]]ты (дауысты) болады, бірін сыбызғыға үрлеп отырып шығарса, екінші дыбысты тамақ үнімен қосады. '''''Сырнай''''' бірнеше түрлі болады: [[қамыс сырнай]] қамыстан, [[мүйіз сырнай]] мүйізден жасалады. Мүйіз сырнайды көбіне жорықта пайдаланған. [[Саз]] [[балшық]]тан күйдіріліп жасалатын үрмелі аспаптар: '''''сазсырнай, үскірік, тастауық'''''. Бұл [[жұдырық]]тай, іші қуыс құты сияқты, үрлейтін және бірнеше [[бармақ]]пен басатын тесігі бар аспап. Соқпалы аспаптардың ең үлкені, үндісі — '''''дабыл'''''. Бұл екі жағы да терімен қапталған кәдімгі барабан сияқты аспап. Онымен тұтқиылдан қауіп төнгенде, не елді бір жиынға шақырғанда, дәстүрлі [[мейрам]]дарға ел жинағанда, [[соғыс]]та пайдаланған. '''''Дауылпаз''''' [[дабыл]]дан кішілеу, оның да екі ернеуі ағаштан, ал '''''шыңдауыл''''' деп аталатын аспап та осындай, бірақ оның [[шеңбер]] бүйірі [[темір]]ден жасалады.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> ==Батыстық мәдениеттану== Батыстық мәдениеттанудың көптеген өкілдері өздерінікінен бөлек өркениеттер болды деген ойдың өзін бекерге шығарған. Олардың пікірі бойынша, тек бір үлкен әріппен жазылған Өркениет (ол, әрине, еуропалық) бар, ал басқа кеңістік ''«тағыларды мәдениетті адамға айналдырудың полигоны»'' болып табылады. Батыстық миссионерлер жергілікті тұрғындарды ''«туземдіктер»'' деген кемсіту атымен атап келді. Бұрын бүл сөз адамгершілік қасиеті жоқ жабайы адамдар дегенді білдірген. Олар сол территориядағы жануарлар және өсімдіктер дүниесінің бір бөлігі деп қарастырылды. Ал флора мен фаунаға көзқарас екі түрлі: не олар — арамшөптер мен зиянды жануарлар, сондықтан оларды құрту парызға жатады. Егер, «туземдіктер» пайдалы болса, оларды өсіріп, қолда ұстауға болатын жағдайға жеткізу керек. Соның өзінде олар ''«адамсымақтар»'' деңгейінен көтеріле алмайды. Батыстың көптеген ғұламалары осындай көзқарастардың жалғандығын өз шығармаларында көрсете білді. А. Тойнби былай дейді: :''«Адамға «туземец» деп немқұрайлы аяусыз қараудан оның белгілі бір нәсілге жататындығы негізінде адамдық, тұлғалық намысын аяққа басуға дейін бір-ақ қадам бар. Бұл хайуандықтың ең бір өрескел көрінісі. Біріншіден, ол адамдардың белгілі бір тобында тұлғалық қасиеттердің барлығын, оны дәлелдемей- ақ бекерге шығарады. Екіншіден, адамзатгың нәсілдік [[дихотомия]]сы барлық діни, мәдени, саяси-экономикалық дихотомиялардан өзгеше, адамзаттың арасынан өте алмайтын және абсолютті жыра қазады. Үшіншіден, нәсілшілдік өлшем (критерий) ретінде адамдық табиғаттың сыртқы, мәнді емес, қарапайым белгісін қабылдайды»''. (Постижение истории, с. 589). Сонымен, нәсілшілдік пен мәдени империализм батыстық емес мәдениеттердің өзіндік кеңістігін жоққа шығарады, олар жергілікті халықтарды ландшафтың қарапайым бөлігі деп қарастырады. Ұлттық мәдениет пен кеңістік арасындағы байланысты [[Гумилев]] өзінше түйіндейді: —Этностар биосфераның бір бөлігі болып табылады. Адамдар ландшафтыны не өздеріне тәуелді түрде өзгертеді, не өздері осы ландшафтыға икемделе бірігеді. Кейбір оқшау қалған (реликтілік) этностардан басқасы мәдени ағында суперэтностар (өркениеттер) болып тұтастанады. Өркениет дегеніміз ортақ мәдени өрісі бар ұлттық мәдениеттердің болмысы. Мысалы, мұсылмандық суперэтнос араб мәдениетінің шеңберінен шыға білген. —Әрбір халықтың кеңістіктік тұтастығы, Отаны бар. Адам өз биоценозында, басқалардың емес, өзінің ата-бабаларының тәжірибесіне сүйене отырып өмір сүреді. Ландшафтың өзгеруі ұлттық мәдениеттің өзгеруіне әкеп соғады. Пассионарлықтың (рухани ізденістің) адамзат тағдырындағы қызметі туралы пікір ол үшін жетекші болды. ==Этномәдени кеңістік== [[Сурет:Indo-ScythiansMap.jpg|250 px|thumb]] Еуразия құрылығы 5 этномәдени аймақтан тұрады: # Муссондық Қиыр Шығыс — бұл конфуцийлік-буддалық өркениет кеңістігі. # Құрғақ Ұлы Дала — көшпелілер мәдениетінің аймағы. # Субтропикалық Таяу Шығыс — мұсылмандық әлемі. # Орманды Шығыс Еуропа — православиелік мәдениеттің ошағы. # Батыс Еуропа — католиктік кеңістік. Ғылым үшін мәдениеттерді континенттер бойынша бөлудің маңызы тым жоғары емес. Мысалы, [[Жерорта теңізі]] Еуропа мен Африканы бөліп тұрғанымен, ол эллиндік мәдениет үшін ішкі теңіз болды. Әдетте өркениеттердің кеңістік шегі климаттық және өтуі қиын шекаралармен байланысты. Сөздің тар мағынасында «Еуразия» деп Карпат тауларынан Қытайға дейінгі Ұлы жазықтықты айтады. Ол үш ауданнан тұрады: биік Азия ([[Моңголия]], [[Тува]], [[Алтай]], [[Байқал]] төңірегі), Орталық Азия және Шығыс Еуропа жазығы. Еуразия тек жағрафиялық ұғым емес, сонымен бірге ол мәдени тұтастық болып табылады. Еуразияны оның ландшафты мен ауа райына икемделген автохтонды халықтар: түріктер, славяндар, угрофинндер, моңғолдар т.б. мекендейді. Бұл кеңістікте бірде-бір еуразиялық емес өркениет үстемдік ете алмаған. Жоғарыда аталған мәдени кеңістік славян халықтарының христиан дінін, ал түрік этностарының көпшілігінің мұсылмандықты қабылдағанынан кейін бір-бірінен алшақтады. Ресей Батысқа қарай жылжыса және Еуразияның басқа бөліктеріне отаршылық пиғыл танытса, түрік өркениетінде Шығыстық элементтер күшейе түсті. Кеңістік пен мәдениеттің арақатынасы табиғи ортаны «өзімдікі» және «өзгенікі» деп бір-біріне қарсы қою арқылы айқындала түседі. Бұл қарсы қою, әсіресе, мифологиялық дүниетанымда әсерлі көрсетіледі. «Мифте, — деп жазады Ыбыраев, — адамзаттық (человеческое) және адамзаттық емес (нечеловеческое) (дию, албасты, марту, жезтырнақ, шойынқұлақ, жалғыз көз дәу т.б.) болып бөліну ретінде көрінсе, классикалық эпоста біздікі (ноғайлардікі, қыпшақтардікі, қазақтікі, т.б.) және жаудікі (қалмақтікі, қызылбастікі, ындыстікі) деген ұғымдарға лайық жіктеледі». (<ref>Эпос әлемі</ref>. — Алматы, 1993. — 137-бет). Қазақ эпосын және басқа да мәдени мұраларын зерттеушілер «өзгенікіне» тек беріде пайда болған қалмақтарды ғана емес, сонымен қоса сонау ерте заманнан көшпелілермен тартысып келген отырықшы империяларды жатқызады (Қытай, [[Иран]], Үрім, Орыс, т.б.). Кеңістікті «біздікі» және «өзгенікі» деп бөлу оппозициясы тек суперэтностар арасында емес, сонымен бірге мөдени-шаруашылық типтер аралығында да жүргізілген. Әрине, көшпелілер мен отырықшылар арасындағы «бітіспес жауластық» бар деген әсіре бейнелеуге жатады. Сонда да олардың арасында қайшылық жоқ емес. Бұл қайшылық мәдениет әлемінде ландшафт ерекшеліктері арқылы суреттелген. Қазақ тіршілігінің негізгі тұп қазығы — кең дала, жазық жер. Ұлы Даланы Алтай, [[Тянь- Шань]], Орал, [[Кавказ]] таулары қоршап тұр. Бұл шекара тауларда және одан ары қарай жау бар деген түсінік халық санасына терең ұялаған. Алайда, эпостық кеңістіктегі тау, өзен сияқты кедергілерді, даланың шекараларын «басқанікі» деп түсіну өзгермелі болды. Бұл эпостық кеңістіктің жоғарыда айтылған ситуативтік қолданылуына қатысты. Лирикалық поэзиядағы сияқты табиғат көріністерін көркем суреттеу эпоста жоқтың қасы. Табиғат көрінісі, кеңістік бітімі әрекет пен бірлікте ғана көрінеді. Тау — асқанда, аң — аулап жүргенде, өзен — өткенде, дала — жүргенде, ағаш — басына шыққанда, не ат байлағанда айтылады.Тағы бір ескеретін жай — эпостық кеңістік пен реалды кеңістіктің арасындағы айырмашылық. Мифологиялық немесе эпостық кеңістіктің топонимикасы қазіргі жер-су атауларымен сәйкес болмауы мүмкін. Әр түрлі тарихи қозғалыстар этностардың белгілі бір территорияда қалыптасуы, олардың мекен- жайларын өзгертуі, басқа этностардың бұл территорияға енуіт.б. осы сияқты процестер, жоғарыда келтірілген «біздікі» — «өзгенікі» оппозициясын түбегейлі өзгертуі мүмкін. Биік таулар этностың киелі жерлеріне, жаудан сақтанып, қуат алатын қасиетті мекендеріне, ал қала көшпелілердің туысқандары тұратын, тіршілік үшін қажетті заттар алатын тұрақ-жайға айналуы әбден мүмкін. Бұл процесс, әсіресе, орта ғасырлардағы түрік империяларына тән. Осы туралы Мағжан былай жырлайды: :''Тұранның Тянь-Шаньдай тауы қалай, :''Пар келмес Тянь-Шаньға таулар талай. :''Еріксіз Ер түрікті еске аларсың, :''Көкке асқан Хан Төңірге қарай-қарай. Этномәдени кеңістік туралы пайымдағанда маңызды бір мәселе осы аймақты мекендеген халықтардың автохтонды (жергілікті) немесе келімсек екендігін анықтаумен қатысты. Бұрынғы тарихтағы толастамаған соғыс пен жаугершілік, шекаралас жерлерге талас кезеңінде этностардың қисапсыз жылжуы, көшіп- қонуы, қырылуы және ығыстырылуы, ассимиляциялық процестер этнографиялық деректерде этномәдени кеңістік туралы қарама-қарсы пікірлер туғызады. Мысалы, Қытай менталитетінде қытайлықтарға қазір бағынышты халықтар бұрын иелік еткен жерлердің бәрі Аспан астындағы империяның кеңістігі деген ұғым бар. Кеңістік аясындағы мәдениеттің автохтонды екендігін шешудің басты жолы осы мөдениетті құраған этникалық бөліктерді, этномәдени аймақты мәңгі өзгермейтін тұтастық ретінде емес, ''«жанды тарихи құбылыс күйінде, қозғалыс үстінде қарау, көршілес халықтардың тарихи тағдырымен салыстыра отырып, әрбір этникалық топтың өзінің қазіргі негізгі жеріне қай уақытта жылжыды, көне осындай межелерді анықтау арқылы жүзеге асады»''. (Пищулина К.А.<ref>Территория</ref>. — Қазақ. Алматы, 1994. — 49-бет). Кеңістік және автохтонды мәдениет мәселесін шешу үшін біз оқшау алынған этнос көлемінен, ол енетін үлкен өркениеттің (суперцивилизацияның) өріс аймағына жылжу керек. Өйткені, қазіргі этностардың көпшілігі қоныс аударудың, ассимиляциялық процестердің, топтасу мен жіктелудің нәтижесінде қалыптасқан. Бұған мысалдар жеткілікті. Айталық, Иран мен Солтүстік Үндінің халықтары арийлік топтардың оңтүстікке қарай қоныс аударуы негізінде, француздар галл тайпалары мен франктардың араласуы, орыстар ежелгі славян тайпаларының көршілес угрофинн, скандинавтық, түріктік компоненттерді өзіне сіңіруі нәтижесінде қалыптасқан. Соңғы кезде қалыптасқан латин- американдықтар туралы айтпаса да түсінікті. Қазақтың этникалық территориясы да көп ғасырлық қалыптасу нәтижесінде айқындалды. Суперөркениеттерде кеңістік аймағы тұрақты анықталған.Гумилевтің сөзімен айтсақ, әрбір өркениет белгілі бір ландшафтымен қатысты. Мысалы, афроазиялық даланы негізінен семит халықтары, еуразиялық даланы түрік этностары, Шығыс Еуропаның орманды жазығын славяндар, Қиыр Шығыстың орманын манчжурлар ж.т.т. мекендеген. Кеңістік пен автохонды мәдениеттің арақатынасын түрік халықтарының өркениетіне байланысты қарастырайық. Бұл мөдениет тарихында әлі күнге дейін көптеген пікірталастар туғызып отырған мәселеге жатады. Еуроорталықтық көзқарастағы батыс ғалымдарын, патшалық Ресей мен тоталитарлық жүйе тарихшыларын айтпағанның өзінде, тіпті, соңғы кезде шыққан басылымдарда түрік халықтарының мәдени кеңістігі және оның автохтондығы бұрмаланып көрсетілген. Тарихи және қоғамдық-саяси еңбектерде жиі кездесетін пікірдің бірін былай қысқаша тұжырымдауға болады: :—Ұлы еуразиялық даланы арийлер мекендеген. Көне тайпалардың иран түбірлі ортасында бұл өңірге кейін келген түркілердің тілдік ықпалы күшейген. Андрон заманында жасаған, малшылықпен, егіншілікпен айналысқан, еуропалық пішіндес, үнді-ирандықтар тайпасын ілкі темір дәуірінде, оңтүстік және шығыс өңірлерде — [[сақ]], солтүстік және батыс өңірлерде — [[савромат]] малшы тайпалары мұраланған. :—Алтай тайпалары Енисей мен Тынық Мүхиттың ортасында Сібір мен қазіргі Солтүстік Қытай жерін мекендеген, ал соның ішінде прототүріктік тайпалар Байкал мен Ордостың арасында өмір сүрген. Олар Еуразия даласына «халықтардың ұлы қоныс аударуы» кезінде ғана келген. Жоғарыда келтірілген көзқарас ресми әдебиетте де хрестоматиялық қағидаға айналып кеткен. Алайда, бұл мәселеге сырттан бейтарап қарасақ, Орталық Азияньң арийлік субстраты деген ұғым жөнінде көптеген күмәндар мен сұрақтар туады. Біріншіден, аталған пікірді дәлелдейтін нақтылы деректер жоқ. Көптеген дәлелдемелер «мұның болуы мүмкін емес, сондықтан болған жоқ» деген логикалық қателіктің маңайынан алынған. Яғни, басқаша айтқанда, прототүріктік өркениеттің болуы мүмкін емес, сондықтан ол болған жоқ. Екіншіден, [[Олжас Сүлейменов]]тың «Аз и Я» кітабында келтірілген шумерлік және прототүріктік мәдениеттердің туыстығы жөніндегі гипотеза үнді- ирандық Орталық Азия туралы ілімді бекерге шығарады. Бұл мәселеге кейінірек арнайы тоқтылып өтпекпіз. Үшіншіден, егер прототүріктік кеңістік Ордоспен ғана шектелсе, онда ол қалай орта ғасырлардың басында бүкіл еуразиялық Ұлы Далада үстемдік етті. Мұны тек жаугершілікпен түсіндіру ақиқатқа жата қоймас. Әлемнің жартысын жаулап алған македондықтар мен моңғолдар тез арада жергілікті халықтармен сіңісіп кеткен. Әрине, бұл мәселе әлі талай ғылыми зерттеулерді талап етеді. Түрік халықтарының кеңістігі Азия мен Еуропаның талай аймағын қамтыған. Олардың мекені Солтүстік мұзды мұхиттан Жерорта теңізіне дейінгі алып территорияны біріктіріп тұр (шамамен 14—15 миллион шаршы шақырым). Ерте заманда бұл аймақ Қытай, Үнді, Иран, антикалық сияқты бір-бірінен оқшау орналасқан әркениеттерді байланыстырып тұрған. Түрік халықтарының мекен-кеңістігі осы автохтонды этностардың тұтас өркениеттік аясы болып табылады. Ол тек еуразиялық Ұлы даламен шектелмей, адамдық мәдениеттің ерте кезден қалыптасқан суармалы — оазистік ошақтарын, Алтай, Тянь- Шань, Памир, Кавказ тауларын қамтиды. Үлкен өркениет қалыптасу үшін біркелкі табиғи ландшафтан гөрі, кеңістіктің әртүрлі бедерлері қолайлы. Яғни түрік халықтарын тек жазық даланың тұрғындары деп қарастыру олардың мәдени кеңістігінің күрделілігін ескермеуге жатады. Этномәдени кеңістіктің не ұлғайып таралуы да, не азайып тарылуы да мүмкін. Мұның себептері әр түрлі. Жаугершілік кезінде әлсіз, өзін-өзі қорғай алмайтын мәдениет өз атамекенінен ығыстырылуы, ассимиляцияға ұшырауы, тіпті, түгелімен жойылып кетуі мүмкін. Оған тарихтан талай деректер келтіруге болады (XVIII ғасырдағы қытайлықтардың жоңғарларды қыруы, еуразиялықтардың қос Америкадағы жергілікті этностарға жасаған геноциді, Рим қуатымен жүзеге асқан кельт тайпаларын ассимиляциялау ж.т.б.). Көне заманнан бері біртұтас болып қалыптасқан кеңбайтақ территориядағы түрік суперэтносының кеңістігін, Жаңа Заманнан бері империяшыл көршілері бірнеше жерден үзіп жіберген. Сол себептен XX ғасырдың аяғына дейін бұл өркениеттің ішіндегі жалғыз тәуелсіз болып келген Түркия мемлекетінің кеңістігі басқа туысқан халықтардың жерімен тікелей ұласпаған деуге де болады. Сібір мен Орталық Азияның арасын, Еділ бойы мен басқа түрік халықтарының жерлерінің ортасын, Еуропа мен Азияның аралығын Ресей отаршылары экспансиялау нәтижесінде бөліп тастаған. «Әрине мұндай әділетсіздіктің, — дейді М. Тәтімов, — мәңгілікке созылуы мүмкін емес еді. Әділдік орнап, түркі халықтарын қатты жаныштаған Кеңес Одағы ыдырады, Орта Азия мен Қазақстан тәуелсіздік алып өз мемлекеттерін құрды. Түркілік тұтастықты, үзілген байланысты қалпына келтіріп, бүгінгі әлемдік өркениет дәрежесінде дамытуға толық мүмкіндік пен алғышарттар қалыптасты». (<ref>Қазақ әлемі</ref>. — Алматы, 1993. — 82-бет). ==Еуразиялық Ұлы Даланы игеру== [[Сурет:Warrior of Scithians.png|250 px|thumb]] Еуразиялық Ұлы Даланы игеру туралы сөз болғанда, осы кеңістікті қоршап тұрған өркениеттердің (суперэтностардың) өрлеу-құлдырау ырғақтарын ескеру қажет. Қытай, Иран, Батыс және Ресейлік өркениеттер мен түрік халықтарының арасында талай тарихи процестер өткен. Ол тек мәдени сұхбаттасу деңгейінде болмай, осы этномәдени кеңістік үшін бақталастық және жаугершілік сипатында да болды. Орталық Азия өзінің кеңістікте орналасуына байланысты балға мен төстің арасында шыңдалды. Отты қару пайда болғанға дейін мындаған жылдық адамзат тарихында ат жалында өскен көшпелілер ең қаһарлы күш болғаны күмән тудырмайды. Бұл жерде А. Вебердің тарихтағы номадалардың рөлі туралы ілімін еске алып өткен жөн. Оның пікірі бойынша, техногендік өркениет (батыстық) пайда болғанға дейін көшпелілер кеңістікте мәдени катализаторлар қызметін атқарған. Ал айда А. Вебер осындай бағаны тек үндіеуропалық (арийлік) номадаларға ғана берген. Біз тағы да еурорталықтық мәдениеттанушылардың түріктік көшпелілердің мәдениетін кемсіте қарастыруының мысалын көріп отырмыз. Ал нақтылы тарих далалық өркениеттердің әлемдік дамудың бір қозғаушы күші болғанын дәлелдейді. Скиф-сақ өркениеті біздің заманымыздан жүздеген-мыңдаған жылдар бұрын сол кездегі антикалық және шығыстық өркениеттермен қоян-қолтық араласып, олардың тарихи дамуында терең із қалдырған. Дүрілдеп тұрған Батыс Рим империясын құлатуға қатысқандардың арасында ғұндардың қызметі ерекше. ''«Материалдық және рухани мәдениеттің халықтар арасындағы ауыс-түйістігі,'' — деп жазады А. Тарақты, — ''адамзат өркениетінің бірден-бір кепілі болса, осынау тарихи қажеттіліктің арбакеші көшпелілер еді. Күні бүгінге дейін Алтай пен Карпат арасында тарыдай шашылған Скиф қорғандарынан Мысырдың (Египет), Грекияның, Иранның, Ассирияның, Урартудың, Қытайдың, Үндінің өнері мен тұрмыстық заттарының ұшырасуы тегін емес. Қос құрлықты көктей өтетін Ұлы Жібек жолын алғаш игерген Қытайдағы тут ағашын түлтеген жаяу шаруа емес, желмен жұрысқан салт аттылар екенін мойындау үшін архивтік айғаққа жүгінудің қажеті жоқ»'' (<ref>Ауызша тарихнама</ref>. — Қазақ. — Алматы, 1993. — 32—33-бет). Түрік этностарының мәдени кеңістігін қарастырғанда мынадай ерекшеліктерге назар аудару керек. Біріншіден, түріктің төлтума мәдениеті арабтардікіндей шөл сахарада емес, жер бедері қолайлы Саян-Алтайдың орманды даласында ұяланған. Яғни қуаң еуразиялық Ұлы Даланы игеру үшін Өтүкеннің қара орманында қор жинау қажет еді. Бұл қор жинақтау аймағын Қытай мен Иранның шет пұшпағы деп қарастыру ақиқаттан алшақ. Екіншіден, түріктік этномәдени тұтастықтың тарихи тұрақтылығының тағы бір себебі Орталық Азияның мыс-темір кендеріне бай болуымен де қатысты. Металл өндеуді өте ерте кезден меңгерген прототүріктік мәдениет бұл аймақта қуатты күш болған. Мөдениет тарихын зерттеушілердің кейбіреулері шумерлік металлургия мен Сібірлік қару-жарақтардың ұқсастығын атап көрсетеді (О. Сүлейменов, Н. [[Оспанұлы]], М.М. [[Әуезов]] т.б.). Үшіншіден. А. Гумилев атап көрсеткендей, дала биоценозының тағдырын көптеген жағдайда құрғақшылық пен ылғалдылық циклдерінің ауысып тұруы шешіп отырған. (<ref>Қиял патшалығын іздеу</ref>. А., 1992, 18-бет). Полюстік және тропикалық ауа мұнараларының алмаса әсер етуі еуразиялық даланы не қуаң шөлге, не гүлденген далаға айналдырған. Мысалы, Гоби кезінде шөпті дала, ал Арал мен Каспийдің арасы шалғынды мекен болған. Айталық, IX ғасыр ылғалды болса, XI ғасырда далада қуаңшылық басым болған. Даланы құрғақшылық басу түрік-моңғолдардың әлсіреуіне және олармен көршілес қытайлардың, ирандықтардың, славяндардың, маньчжурлардың күшеюіне әкеп соқты. Мысалы, дағдарыс жағдайындағы Қытайды басып алған далалықтардың ұрпақтары (көбісінің аналары қытай әйелдері) көшпелілік дағдыдан айырылып қалды. Кейін Қытай күшейген кезде олар қытайланып кетті және әлсіреген Дала отырықшы өркениетгің боданына айналды. Яғни, ландшафтың ауысуы, не ондағы түбегейлі өзгерістер автохтонды мәдениеттің икемделу (адаптация) қабілетін кемітті. Осыған дейін айтылған қағидалардан бір қорытынды жасауға болады. Тарихтағы салмақты және салыстырмалы тұрақты өркениет аймағын тұтас кеңістіктік континиум деп қарастыру керек. Әртүрлі мәдениеттерді салыстырғанда үлгі ретінде олардың жеке бөліктерін емес, қалыптасқан суперэтностарды алу қажет. Кеңістік аясындағы мәдениеттің табиғи қалыптасқан тұтастығын бұзу осы мәдениетті терең күйзеліске ұшыратады. Мұны Еуразияны Ресей отарлауынан анық байқаймыз. Орыс казактары көшпелілер үшін табиғи кедергі болып табылатын өзендерге бекініп алды. Скандинав теңізшілерінің навигациялық әдістерімен таныс казактар өзендерді орыстың байырғы жерлерімен байланысу артериясы ретінде шебер қолдана білді. Ал көшпелілер үшін өзен транспорттық байланыс құралы болмап еді. Көшпелілерден салт атпен соғысуды жақсы үйренген казактар қайықтарын да тастамады. Осының нөтижесінде көшпелілік этномәдени кеңістіктің буыны үзілді, тұтастығы бүлінді. Кейін Столыпин әрекеттері нәтижесінде қазақтар және басқа да көшпелі халықтар өздерінің шұрайлы жерінен айырылды. Бұл көшпелілік этномәдени кеңістіктің егіншілік алқабына айналуына негізгі себепкер болды. Ал бұл процесті прогресшіл немесе реакцияшыл деп бағалау әр мәдениет үшін әртүрлі сипатта. Жалпы алғанда, кеңістіктің этномөдениетке тигізетін әсерін дұрыс бағалау керек. Қысқаша айтқанда, Отаны жоқ халық болған емес. Бұған бүкіл тарих куә. Әрине, кеңістік ерекшеліктері(ландшафт, биоценоз, оқшаулық ж.т.б.) өркениетке үлкен әсер етті. Алайда, басқа мысалдар бұл қағиданың абсолюттігіне күмән келтіреді. Айталық, Солтүстік Американың прерийлерінде, Аргентинаның пампасында, Австралияның жайылымдарында номадалар пайда болмады. Яғни, өркениетті дұрыс түсіну үшін басқа да факторларды қарастыру қажет.<ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақстан мәдениеті|*]] 1u200z5i34cpca2u18zobd8obx6rbif Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті 0 88305 3688713 3642058 2026-10-30T09:09:46Z Дауткулова Ақмарал 158647 3688713 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті |Қысқартылған аты = AU |Эмблемасы = [[Сурет:Логотип Атырауского университета имени Халела Досмухамедова.png|200px]] |Сурет = [[File:Atyrau university.jpg|300px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Atyrau University |Бұрынғы атауы = Гурьев педагогикалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = 1950 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі =[[Акционерлік қоғам]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов]] |Студенттер = 7500 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Атырау]], [[Қазақстан]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Атырау қаласы, Студенттер даңғылы, 1 |Сайты = https://asu.edu.kz/ |Марапаттары = |lat_deg= 43|lat_min= 14|lat_sec=55 |lon_deg= 76|lon_min= 56|lon_sec= 45 |CoordScale = |edu_region = }} '''Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті''' — Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде өзіндік тарихы мен тәжірибесі бар халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілетті мамандар даярлайтын жоғары оқу орындарының бірі. == Тарихы == Университет 1950 жылы 14 маусымда мұғалімдер институты ретінде ашылды. Алғашқы оқу жылында институтта 3 бөлім ашылып, әр бөлімде қазақ және орыс тілдерінде оқитын 50 студенттен 150 адам қабылданды. 1955 жылы мұғалімдер институты педагогикалық институтқа айналды. 1994 жылы педагогика институты Атырау университеті болып құрылды. Осы жылы оқу орнына көрнекті қайраткер, ғұлама ғалым [[Халел Досмұхамедов|Халел Досмұхамедовтың]] есімі берілді. Жоғары оқу орны мемлекеттік аттестаттаудан өтіп, Қазақстанның батыс аймағында алғашқы аймақтық университет дәрежесіне ие болды. 2005 жылы оқу орнының білім берудегі бәсекеге қабілеттілігімен және әлемдік білім беру саласындағы талаптарды қамтамасыз етуге бағытталған Сапа менеджменті жүйесі енгізілді. Оқу орны «Mody International ertification» ұйымының «ИСО 9001-2000» және «Эксперттеу және сертификаттау ұлттық орталығы» АҚ-ның [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстандық]] филиалының сертификатына ие болды. 2007 жылы университет ғалымдары [[Қазақстан Президенті]]нің «Сапа саласындағы жеткен жетістіктері үшін» сыйлығының жеңімпаздарын анықтау мақсатында болған «Алтын сапа» көрме байқауына қатысып, белсене қатысушы мекеме ретінде Алғыс хатқа ие болды. 2009 жылдың 18 қыркүйегінде ([[Болонья]]) [[Университет|университет]]тер Ұлы Хартиясына қол қойды, бұның өзі – университеттің қабілеттілігі мен мол дәстүрінің белгісі. 2010 жылы Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті Ұлы Хартиясына біріккен 600 әлемдік университеттер қатарына енді. Соның нәтижесінде университет Болон процесінің толық қатысушысы болып есептілді. Болон үдерісі талаптарына сәйкес білім алушылардың қос диплом алуларына, оқу орнын қысқа мерзімде бітіруге салалы университеттердің ішінде алтыншы орынға ие. Түлектерді жұмысқа орналасу деңгейін арттыру және білікті мамандарға тапсырыстарды қанағаттандыру үшін жыл сайын жұмысқа орналасу жәрмеңкесі өтеді, оған аймақтағы отандық және шетелдік компаниялар, түрлі деңгейдегі банк өкілдері, облыстық білім беру департаментінің жауапты адамдары қатысады. «Дипломмен ауылға» мемлекеттік бағдарламасы бойынша жұмыстар атқарылып келеді. 2020 жылы маусым айында университет «Х. Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» коммерциялық емес акционерлік қоғамға айналды. == Құрылымы == Университеттің 6 факультеті бар: # Инновациялық білім беру факультеті # Жаратылыстану ғылымдары факультеті # Физика, математика және ақпараттық технологиялар факультеті # Гуманитарлық ғылымдар және өнер факультеті # Экономика және құқық факультеті # Көптілді білім беру факультеті Оларда 34 мамандық бойынша 7937 студент оқиды, (4542-сі күндізгі, ал 3395-і сырттай оқу бөлімдерінде). 43 кафедрада 560 оқытушы жұмыс істейді, оның 20-сы [[ғылым докторы]], өздерін-өздері толық қаржыландыру (коммерциялық) топтарында 3222 студент оқиды. Университетте — [[Ресей]], [[Түркия]], [[Қырғызстан]], [[Түрікменстан]], [[Өзбекстан]]нан т.б. шет елдерден 50-ден астам студент білім алады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ға еңбек сіңірген [[спорт шебері]], [[Токио Олимпиадасы]]ның күміс жүлдегері Ә. Тұяқов, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері, ақын [[Фариза Оңғарсынова]], т.б. осы университеттің түлектері.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> ‎[[Сурет:Atyrauuniv1.jpg|400px|right|Университет ғимараты]] [[File:Atyrauuniv2.jpg|thumb|300px|Университеттің жаңадан салынған ғимараттарының бірі]] == Ректорлар == [[Құспан Еспендіұлы Темірғалиев|Құспан Темірғалиев]] - 1950-1955 жылдар. [[Сүгірбай Байтықұлы Байтықов|Сүгірбай Байтықов]] - 1956-1957 жылдар. [[Бәкір Білеубаев|Бәкір Білеубаев]] - 1957-1958 жылдар. [[Қадыр Жаманбайұлы Жаманбаев|Қадыр Жаманбаев]] - 1958-1961 жылдар. [[Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев|Садырбай Қожабаев]] - 1961-1969 жылдар. [[Сәнду Дүймағанбетқызы Дүймағамбетова|Сәнду Дүймағамбетова]] - 1969-1972 жылдар. [[Ғапуролла Даиров|Ғапуролла Даиров]] - 1972-1976 жылдар. [[Ерен Бахытұлы Сахипов|Ерен Сахипов]] - 1976-1983 жылдар. [[Нәжіман Разахұлы Күнхожаев|Нәжіман Күнхожаев]] - 1983-1986 жылдар. [[Жамбыл Сәулебекұлы Ақылбаев|Жамбыл Ақылбаев]] - 1986-1991 жылдар. [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]] - 1991-1999 жылдар. [[Асхат Сәлімұлы Иманғалиев|Асхат Иманғалиев]] - 1999-2008 жылдар. [[Киікбай Мыңбайұлы Жаулин|Киікбай Жаулин]] - 01.08.2011-01.10.2011 [[Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов|Алтай Қазмағамбетов]] - 2008-2011 жылдар. [[Бейбіт Баймағамбетұлы Мамраев|Бейбіт Мамраев]] - 2012-2016 жылдар. [[Абзал Ахатұлы Талтенов|Абзал Талтенов]] - 2016-2019 жылдар. [[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов|Саламат Идрисов]] - 2020 жылдан бері университет ректоры. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== *[https://asu.edu.kz/ Ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117060957/https://asu.edu.kz/ |date=2020-11-17 }} *[https://asu.edu.kz/en/ Atyrau State University ...]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://portal.kundelik.kz/articles/39-atyrauskii-gosudarstvennyi-universitet-imeni-h--dosmuhamedova Күнделік порталы] *[https://www.netacad.com/ru/node/3665 Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті 60 ...] {{stub}} [[Санат:Атырау жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] 175s0pqdx6z51w0elkte29rezmyfzzr 3688715 3688713 2026-10-30T09:10:45Z Дауткулова Ақмарал 158647 3688715 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті |Қысқартылған аты = AU |Эмблемасы = [[Сурет:Логотип Атырауского университета имени Халела Досмухамедова.png|200px]] |Сурет = [[File:Atyrau university.jpg|300px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Atyrau University |Бұрынғы атауы = Гурьев педагогикалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = 1950 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі =[[Акционерлік қоғам]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов]] |Студенттер = 7500 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Атырау]], [[Қазақстан]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Атырау қаласы, Студенттер даңғылы, 1 |Сайты = https://asu.edu.kz/ |Марапаттары = |lat_deg= 43|lat_min= 14|lat_sec=55 |lon_deg= 76|lon_min= 56|lon_sec= 45 |CoordScale = |edu_region = }} '''Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті''' — Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде өзіндік тарихы мен тәжірибесі бар халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілетті мамандар даярлайтын жоғары оқу орындарының бірі. == Тарихы == Университет 1950 жылы 14 маусымда мұғалімдер институты ретінде ашылды. Алғашқы оқу жылында институтта 3 бөлім ашылып, әр бөлімде қазақ және орыс тілдерінде оқитын 50 студенттен 150 адам қабылданды. 1955 жылы мұғалімдер институты педагогикалық институтқа айналды. 1994 жылы педагогика институты Атырау университеті болып құрылды. Осы жылы оқу орнына көрнекті қайраткер, ғұлама ғалым [[Халел Досмұхамедов|Халел Досмұхамедовтың]] есімі берілді. Жоғары оқу орны мемлекеттік аттестаттаудан өтіп, Қазақстанның батыс аймағында алғашқы аймақтық университет дәрежесіне ие болды. 2005 жылы оқу орнының білім берудегі бәсекеге қабілеттілігімен және әлемдік білім беру саласындағы талаптарды қамтамасыз етуге бағытталған Сапа менеджменті жүйесі енгізілді. Оқу орны «Mody International ertification» ұйымының «ИСО 9001-2000» және «Эксперттеу және сертификаттау ұлттық орталығы» АҚ-ның [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстандық]] филиалының сертификатына ие болды. 2007 жылы университет ғалымдары [[Қазақстан Президенті]]нің «Сапа саласындағы жеткен жетістіктері үшін» сыйлығының жеңімпаздарын анықтау мақсатында болған «Алтын сапа» көрме байқауына қатысып, белсене қатысушы мекеме ретінде Алғыс хатқа ие болды. 2009 жылдың 18 қыркүйегінде ([[Болонья]]) [[Университет|университет]]тер Ұлы Хартиясына қол қойды, бұның өзі – университеттің қабілеттілігі мен мол дәстүрінің белгісі. 2010 жылы Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті Ұлы Хартиясына біріккен 600 әлемдік университеттер қатарына енді. Соның нәтижесінде университет Болон процесінің толық қатысушысы болып есептілді. Болон үдерісі талаптарына сәйкес білім алушылардың қос диплом алуларына, оқу орнын қысқа мерзімде бітіруге салалы университеттердің ішінде алтыншы орынға ие. Түлектерді жұмысқа орналасу деңгейін арттыру және білікті мамандарға тапсырыстарды қанағаттандыру үшін жыл сайын жұмысқа орналасу жәрмеңкесі өтеді, оған аймақтағы отандық және шетелдік компаниялар, түрлі деңгейдегі банк өкілдері, облыстық білім беру департаментінің жауапты адамдары қатысады. «Дипломмен ауылға» мемлекеттік бағдарламасы бойынша жұмыстар атқарылып келеді. 2020 жылы маусым айында университет «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» коммерциялық емес акционерлік қоғамға айналды. == Құрылымы == Университеттің 6 факультеті бар: # Инновациялық білім беру факультеті # Жаратылыстану ғылымдары факультеті # Физика, математика және ақпараттық технологиялар факультеті # Гуманитарлық ғылымдар және өнер факультеті # Экономика және құқық факультеті # Көптілді білім беру факультеті Оларда 34 мамандық бойынша 7937 студент оқиды, (4542-сі күндізгі, ал 3395-і сырттай оқу бөлімдерінде). 43 кафедрада 560 оқытушы жұмыс істейді, оның 20-сы [[ғылым докторы]], өздерін-өздері толық қаржыландыру (коммерциялық) топтарында 3222 студент оқиды. Университетте — [[Ресей]], [[Түркия]], [[Қырғызстан]], [[Түрікменстан]], [[Өзбекстан]]нан т.б. шет елдерден 50-ден астам студент білім алады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ға еңбек сіңірген [[спорт шебері]], [[Токио Олимпиадасы]]ның күміс жүлдегері Ә. Тұяқов, ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері, ақын [[Фариза Оңғарсынова]], т.б. осы университеттің түлектері.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> ‎[[Сурет:Atyrauuniv1.jpg|400px|right|Университет ғимараты]] [[File:Atyrauuniv2.jpg|thumb|300px|Университеттің жаңадан салынған ғимараттарының бірі]] == Ректорлар == [[Құспан Еспендіұлы Темірғалиев|Құспан Темірғалиев]] - 1950-1955 жылдар. [[Сүгірбай Байтықұлы Байтықов|Сүгірбай Байтықов]] - 1956-1957 жылдар. [[Бәкір Білеубаев|Бәкір Білеубаев]] - 1957-1958 жылдар. [[Қадыр Жаманбайұлы Жаманбаев|Қадыр Жаманбаев]] - 1958-1961 жылдар. [[Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев|Садырбай Қожабаев]] - 1961-1969 жылдар. [[Сәнду Дүймағанбетқызы Дүймағамбетова|Сәнду Дүймағамбетова]] - 1969-1972 жылдар. [[Ғапуролла Даиров|Ғапуролла Даиров]] - 1972-1976 жылдар. [[Ерен Бахытұлы Сахипов|Ерен Сахипов]] - 1976-1983 жылдар. [[Нәжіман Разахұлы Күнхожаев|Нәжіман Күнхожаев]] - 1983-1986 жылдар. [[Жамбыл Сәулебекұлы Ақылбаев|Жамбыл Ақылбаев]] - 1986-1991 жылдар. [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]] - 1991-1999 жылдар. [[Асхат Сәлімұлы Иманғалиев|Асхат Иманғалиев]] - 1999-2008 жылдар. [[Киікбай Мыңбайұлы Жаулин|Киікбай Жаулин]] - 01.08.2011-01.10.2011 [[Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов|Алтай Қазмағамбетов]] - 2008-2011 жылдар. [[Бейбіт Баймағамбетұлы Мамраев|Бейбіт Мамраев]] - 2012-2016 жылдар. [[Абзал Ахатұлы Талтенов|Абзал Талтенов]] - 2016-2019 жылдар. [[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов|Саламат Идрисов]] - 2020 жылдан бері университет ректоры. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== *[https://asu.edu.kz/ Ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117060957/https://asu.edu.kz/ |date=2020-11-17 }} *[https://asu.edu.kz/en/ Atyrau State University ...]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://portal.kundelik.kz/articles/39-atyrauskii-gosudarstvennyi-universitet-imeni-h--dosmuhamedova Күнделік порталы] *[https://www.netacad.com/ru/node/3665 Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті 60 ...] {{stub}} [[Санат:Атырау жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] 6w8awbvnorxyjuicrcv70u33amtcr9d 3688716 3688715 2026-10-30T09:12:11Z Дауткулова Ақмарал 158647 /* Құрылымы */ 3688716 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті |Қысқартылған аты = AU |Эмблемасы = [[Сурет:Логотип Атырауского университета имени Халела Досмухамедова.png|200px]] |Сурет = [[File:Atyrau university.jpg|300px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Atyrau University |Бұрынғы атауы = Гурьев педагогикалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = 1950 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі =[[Акционерлік қоғам]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов]] |Студенттер = 7500 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Атырау]], [[Қазақстан]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Атырау қаласы, Студенттер даңғылы, 1 |Сайты = https://asu.edu.kz/ |Марапаттары = |lat_deg= 43|lat_min= 14|lat_sec=55 |lon_deg= 76|lon_min= 56|lon_sec= 45 |CoordScale = |edu_region = }} '''Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті''' — Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде өзіндік тарихы мен тәжірибесі бар халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілетті мамандар даярлайтын жоғары оқу орындарының бірі. == Тарихы == Университет 1950 жылы 14 маусымда мұғалімдер институты ретінде ашылды. Алғашқы оқу жылында институтта 3 бөлім ашылып, әр бөлімде қазақ және орыс тілдерінде оқитын 50 студенттен 150 адам қабылданды. 1955 жылы мұғалімдер институты педагогикалық институтқа айналды. 1994 жылы педагогика институты Атырау университеті болып құрылды. Осы жылы оқу орнына көрнекті қайраткер, ғұлама ғалым [[Халел Досмұхамедов|Халел Досмұхамедовтың]] есімі берілді. Жоғары оқу орны мемлекеттік аттестаттаудан өтіп, Қазақстанның батыс аймағында алғашқы аймақтық университет дәрежесіне ие болды. 2005 жылы оқу орнының білім берудегі бәсекеге қабілеттілігімен және әлемдік білім беру саласындағы талаптарды қамтамасыз етуге бағытталған Сапа менеджменті жүйесі енгізілді. Оқу орны «Mody International ertification» ұйымының «ИСО 9001-2000» және «Эксперттеу және сертификаттау ұлттық орталығы» АҚ-ның [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстандық]] филиалының сертификатына ие болды. 2007 жылы университет ғалымдары [[Қазақстан Президенті]]нің «Сапа саласындағы жеткен жетістіктері үшін» сыйлығының жеңімпаздарын анықтау мақсатында болған «Алтын сапа» көрме байқауына қатысып, белсене қатысушы мекеме ретінде Алғыс хатқа ие болды. 2009 жылдың 18 қыркүйегінде ([[Болонья]]) [[Университет|университет]]тер Ұлы Хартиясына қол қойды, бұның өзі – университеттің қабілеттілігі мен мол дәстүрінің белгісі. 2010 жылы Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті Ұлы Хартиясына біріккен 600 әлемдік университеттер қатарына енді. Соның нәтижесінде университет Болон процесінің толық қатысушысы болып есептілді. Болон үдерісі талаптарына сәйкес білім алушылардың қос диплом алуларына, оқу орнын қысқа мерзімде бітіруге салалы университеттердің ішінде алтыншы орынға ие. Түлектерді жұмысқа орналасу деңгейін арттыру және білікті мамандарға тапсырыстарды қанағаттандыру үшін жыл сайын жұмысқа орналасу жәрмеңкесі өтеді, оған аймақтағы отандық және шетелдік компаниялар, түрлі деңгейдегі банк өкілдері, облыстық білім беру департаментінің жауапты адамдары қатысады. «Дипломмен ауылға» мемлекеттік бағдарламасы бойынша жұмыстар атқарылып келеді. 2020 жылы маусым айында университет «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» коммерциялық емес акционерлік қоғамға айналды. == Құрылымы == Университеттің 6 факультеті бар: # Инновациялық білім беру факультеті # Жаратылыстану ғылымдары факультеті # Физика, математика және ақпараттық технологиялар факультеті # Гуманитарлық ғылымдар және өнер факультеті # Экономика және құқық факультеті # Көптілді білім беру факультеті Оларда 34 мамандық бойынша 7937 студент оқиды, (4542-сі күндізгі, ал 3395-і сырттай оқу бөлімдерінде). 43 кафедрада 560 оқытушы жұмыс істейді, оның 20-сы [[ғылым докторы]], өздерін-өздері толық қаржыландыру (коммерциялық) топтарында 3222 студент оқиды. Университетте — [[Ресей]], [[Түркия]], [[Қырғызстан]], [[Түрікменстан]], [[Өзбекстан]]нан т.б. шет елдерден 50-ден астам студент білім алады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ға еңбек сіңірген [[спорт шебері]], [[Токио Олимпиадасы]]ның күміс жүлдегері [[Әмен Елемесұлы Тұяқов]], ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері, ақын [[Фариза Оңғарсынова]], т.б. осы университеттің түлектері.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> ‎[[Сурет:Atyrauuniv1.jpg|400px|right|Университет ғимараты]] [[File:Atyrauuniv2.jpg|thumb|300px|Университеттің жаңадан салынған ғимараттарының бірі]] == Ректорлар == [[Құспан Еспендіұлы Темірғалиев|Құспан Темірғалиев]] - 1950-1955 жылдар. [[Сүгірбай Байтықұлы Байтықов|Сүгірбай Байтықов]] - 1956-1957 жылдар. [[Бәкір Білеубаев|Бәкір Білеубаев]] - 1957-1958 жылдар. [[Қадыр Жаманбайұлы Жаманбаев|Қадыр Жаманбаев]] - 1958-1961 жылдар. [[Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев|Садырбай Қожабаев]] - 1961-1969 жылдар. [[Сәнду Дүймағанбетқызы Дүймағамбетова|Сәнду Дүймағамбетова]] - 1969-1972 жылдар. [[Ғапуролла Даиров|Ғапуролла Даиров]] - 1972-1976 жылдар. [[Ерен Бахытұлы Сахипов|Ерен Сахипов]] - 1976-1983 жылдар. [[Нәжіман Разахұлы Күнхожаев|Нәжіман Күнхожаев]] - 1983-1986 жылдар. [[Жамбыл Сәулебекұлы Ақылбаев|Жамбыл Ақылбаев]] - 1986-1991 жылдар. [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]] - 1991-1999 жылдар. [[Асхат Сәлімұлы Иманғалиев|Асхат Иманғалиев]] - 1999-2008 жылдар. [[Киікбай Мыңбайұлы Жаулин|Киікбай Жаулин]] - 01.08.2011-01.10.2011 [[Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов|Алтай Қазмағамбетов]] - 2008-2011 жылдар. [[Бейбіт Баймағамбетұлы Мамраев|Бейбіт Мамраев]] - 2012-2016 жылдар. [[Абзал Ахатұлы Талтенов|Абзал Талтенов]] - 2016-2019 жылдар. [[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов|Саламат Идрисов]] - 2020 жылдан бері университет ректоры. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== *[https://asu.edu.kz/ Ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117060957/https://asu.edu.kz/ |date=2020-11-17 }} *[https://asu.edu.kz/en/ Atyrau State University ...]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://portal.kundelik.kz/articles/39-atyrauskii-gosudarstvennyi-universitet-imeni-h--dosmuhamedova Күнделік порталы] *[https://www.netacad.com/ru/node/3665 Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті 60 ...] {{stub}} [[Санат:Атырау жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] 4ss4uplju8svvll8yilhm8g4k850b3f 3688717 3688716 2026-10-30T09:15:54Z Дауткулова Ақмарал 158647 3688717 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті |Қысқартылған аты = AU |Эмблемасы = [[Сурет:Логотип Атырауского университета имени Халела Досмухамедова.png|200px]] |Сурет = [[File:Atyrau university.jpg|300px]] |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Atyrau University |Бұрынғы атауы = Гурьев педагогикалық институты |Ұраны = |Құрылған жылы = 1940 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі =[[Акционерлік қоғам]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов]] |Студенттер = 7500 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Атырау]], [[Қазақстан]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Атырау қаласы, Студенттер даңғылы, 1 |Сайты = https://asu.edu.kz/ |Марапаттары = |lat_deg= 43|lat_min= 14|lat_sec=55 |lon_deg= 76|lon_min= 56|lon_sec= 45 |CoordScale = |edu_region = }} '''Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті''' — Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде өзіндік тарихы мен тәжірибесі бар халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілетті мамандар даярлайтын жоғары оқу орындарының бірі. == Тарихы == Университет 1950 жылы 14 маусымда мұғалімдер институты ретінде ашылды. Алғашқы оқу жылында институтта 3 бөлім ашылып, әр бөлімде қазақ және орыс тілдерінде оқитын 50 студенттен 150 адам қабылданды. 1955 жылы мұғалімдер институты педагогикалық институтқа айналды. 1994 жылы педагогика институты Атырау университеті болып құрылды. Осы жылы оқу орнына көрнекті қайраткер, ғұлама ғалым [[Халел Досмұхамедов|Халел Досмұхамедовтың]] есімі берілді. Жоғары оқу орны мемлекеттік аттестаттаудан өтіп, Қазақстанның батыс аймағында алғашқы аймақтық университет дәрежесіне ие болды. 2005 жылы оқу орнының білім берудегі бәсекеге қабілеттілігімен және әлемдік білім беру саласындағы талаптарды қамтамасыз етуге бағытталған Сапа менеджменті жүйесі енгізілді. Оқу орны «Mody International ertification» ұйымының «ИСО 9001-2000» және «Эксперттеу және сертификаттау ұлттық орталығы» АҚ-ның [[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстандық]] филиалының сертификатына ие болды. 2007 жылы университет ғалымдары [[Қазақстан Президенті]]нің «Сапа саласындағы жеткен жетістіктері үшін» сыйлығының жеңімпаздарын анықтау мақсатында болған «Алтын сапа» көрме байқауына қатысып, белсене қатысушы мекеме ретінде Алғыс хатқа ие болды. 2009 жылдың 18 қыркүйегінде ([[Болонья]]) [[Университет|университет]]тер Ұлы Хартиясына қол қойды, бұның өзі – университеттің қабілеттілігі мен мол дәстүрінің белгісі. 2010 жылы Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті Ұлы Хартиясына біріккен 600 әлемдік университеттер қатарына енді. Соның нәтижесінде университет Болон процесінің толық қатысушысы болып есептілді. Болон үдерісі талаптарына сәйкес білім алушылардың қос диплом алуларына, оқу орнын қысқа мерзімде бітіруге салалы университеттердің ішінде алтыншы орынға ие. Түлектерді жұмысқа орналасу деңгейін арттыру және білікті мамандарға тапсырыстарды қанағаттандыру үшін жыл сайын жұмысқа орналасу жәрмеңкесі өтеді, оған аймақтағы отандық және шетелдік компаниялар, түрлі деңгейдегі банк өкілдері, облыстық білім беру департаментінің жауапты адамдары қатысады. «Дипломмен ауылға» мемлекеттік бағдарламасы бойынша жұмыстар атқарылып келеді. 2020 жылы маусым айында университет «Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті» коммерциялық емес акционерлік қоғамға айналды. == Құрылымы == Университеттің 6 факультеті бар: # Инновациялық білім беру факультеті # Жаратылыстану ғылымдары факультеті # Физика, математика және ақпараттық технологиялар факультеті # Гуманитарлық ғылымдар және өнер факультеті # Экономика және құқық факультеті # Көптілді білім беру факультеті Оларда 34 мамандық бойынша 7937 студент оқиды, (4542-сі күндізгі, ал 3395-і сырттай оқу бөлімдерінде). 43 кафедрада 560 оқытушы жұмыс істейді, оның 20-сы [[ғылым докторы]], өздерін-өздері толық қаржыландыру (коммерциялық) топтарында 3222 студент оқиды. Университетте — [[Ресей]], [[Түркия]], [[Қырғызстан]], [[Түрікменстан]], [[Өзбекстан]]нан т.б. шет елдерден 50-ден астам студент білім алады. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-ға еңбек сіңірген [[спорт шебері]], [[Токио Олимпиадасы]]ның күміс жүлдегері [[Әмен Елемесұлы Тұяқов]], ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері, ақын [[Фариза Оңғарсынова]], т.б. осы университеттің түлектері.<ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref> ‎[[Сурет:Atyrauuniv1.jpg|400px|right|Университет ғимараты]] [[File:Atyrauuniv2.jpg|thumb|300px|Университеттің жаңадан салынған ғимараттарының бірі]] == Ректорлар == [[Құспан Еспендіұлы Темірғалиев|Құспан Темірғалиев]] - 1950-1955 жылдар. [[Сүгірбай Байтықұлы Байтықов|Сүгірбай Байтықов]] - 1956-1957 жылдар. [[Бәкір Білеубаев|Бәкір Білеубаев]] - 1957-1958 жылдар. [[Қадыр Жаманбайұлы Жаманбаев|Қадыр Жаманбаев]] - 1958-1961 жылдар. [[Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев|Садырбай Қожабаев]] - 1961-1969 жылдар. [[Сәнду Дүймағанбетқызы Дүймағамбетова|Сәнду Дүймағамбетова]] - 1969-1972 жылдар. [[Ғапуролла Даиров|Ғапуролла Даиров]] - 1972-1976 жылдар. [[Ерен Бахытұлы Сахипов|Ерен Сахипов]] - 1976-1983 жылдар. [[Нәжіман Разахұлы Күнхожаев|Нәжіман Күнхожаев]] - 1983-1986 жылдар. [[Жамбыл Сәулебекұлы Ақылбаев|Жамбыл Ақылбаев]] - 1986-1991 жылдар. [[Хисмет Бозанұлы Табылдиев|Хисмет Табылдиев]] - 1991-1999 жылдар. [[Асхат Сәлімұлы Иманғалиев|Асхат Иманғалиев]] - 1999-2008 жылдар. [[Киікбай Мыңбайұлы Жаулин|Киікбай Жаулин]] - 01.08.2011-01.10.2011 [[Алтай Ғабдрахманұлы Қазмағамбетов|Алтай Қазмағамбетов]] - 2008-2011 жылдар. [[Бейбіт Баймағамбетұлы Мамраев|Бейбіт Мамраев]] - 2012-2016 жылдар. [[Абзал Ахатұлы Талтенов|Абзал Талтенов]] - 2016-2019 жылдар. [[Саламат Нұрмұханұлы Идрисов|Саламат Идрисов]] - 2020 жылдан бері университет ректоры. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== *[https://asu.edu.kz/ Ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201117060957/https://asu.edu.kz/ |date=2020-11-17 }} *[https://asu.edu.kz/en/ Atyrau State University ...]{{Deadlink|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://portal.kundelik.kz/articles/39-atyrauskii-gosudarstvennyi-universitet-imeni-h--dosmuhamedova Күнделік порталы] *[https://www.netacad.com/ru/node/3665 Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті 60 ...] {{stub}} [[Санат:Атырау жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] okxue6jbqqucz1zglxp4z11u386ksh7 Шикізат 0 94187 3688832 3222967 2026-10-30T11:21:06Z Султанова Айжан 187428 3688832 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Warehouse-plastic_industry.jpg|thumb|right|200px|]] [[Сурет:Windmills D1-D4 - Thornton Bank.jpg|right|200px]] '''Шикізат''' — # бұрын [[еңбек]] әрекетіне түскен және одан әрі өнделуге тиіс еңбек заттары (мысалы, қазылған кеніш, қырқылған жүн); әдетте, шикізат қайсыбір [[өнеркәсіп]] саласына: жеңіл, тамақ, т.б. арналған деп ұғынылады; # [[табиғи ресурстар]]дың, негізінен, [[пайдалы қазбалар]]дың өндірісте пайдаланылатын бөлігі. Бұлайша ұғынуда шикізат — [[табиғи ресурстар]]дың ендігі пайдаланылатын немесе [[технология]]лық тұрғыдан өндіріске тартылуы мүмкін бөлігі. Бірнеше түрлері сараланады: * [[борлық шикізат]] (бор алу үшін қолданылады, [[каолиндік шикізат]] ([[керамика]] мен отқа төзімді материалдар алуда, сондай-ақ, бірқатар технологиялық процестерде қолданылады), [[ЦЕМЕНТТІК ШИКІЗАТ|цемент шикізаты]] және т.б.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref> == Шикізатты комплексті пайдалану == '''Шикізатты комплексті пайдалану''' - минералдық шикізат құрамындағы барлық пайдалы компоненттерді және өндіріс қалдықтарыны технологиялық жағынан мүмкін болатындай етіп, экономикалық жағынан ұтымды әдістермен пайдаға асыру. Минералдық шикізаттар құрамы жөнінен негізінен бірнеше пайдалы [[компонент]]терден тұрады, сондықтан оларды комлексті пайдаланудың мәні зор. Мысалы, [[темір]] рудаларында [[титан]], [[ванадий]], [[кобальт]], [[күкірт]], [[күміс]], [[көмір]] кендерінде, колдедан [[күкірт]], [[германит]] т.б жасауға болады.Минералдық шикізаттардың ішіндегі құрамы жағынан ең көп компонетті - [[Түсті металдар|түсті металл рудалары]].Түсті металлургияда ең негізгі он бәр металдан, [[алюминий]], [[мыс]], [[никель]], [[қорғасын]], [[мырыш]], [[вольфрам]], [[молибден]], [[сынап]], [[қалайы]], [[сурьма]], басқа ілеспе түрде алпыс түрлі компонент, оның ішінде асыл және сирек кездесетін металдар, платиноидтар және сирек кездесетін элементтер алынады. Республикамыз шикізатты комплексті өндіру саласында жетекші орынды иеленеді. Түсті металлургия саласынан, әсіресе [[Өскемен]] және Балқаш кен орындары жоғары көрсеткішке жетті және жетеді.<ref>Қазақ ССР қысқаша энциклопедиялық-2 том-Қазақ Совет энциклопедиясының бас редакциясы-Алматы,1987-</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шикізат]] [[Санат:Материалдар]] [[Санат:Өндіріс факторлары]] [[Санат:Экономикалық терминдер]] 6ix0ug6codbu1ed3n1ubi3jqn1nyhz1 Гротеск 0 97127 3688520 3309056 2026-10-29T18:23:29Z 1nter pares 146705 3688520 wikitext text/x-wiki '''Гротеск''' ({{lang-fr|grotesgue}}- таңғажайып, өзгеше келбетті, итал. grotta - үңгір) - шынайы, нақтылы өмір мен [[фантастика]]ның шарпысуынан, әдепкі және таңғажайып оқиғалардың, кейіпкерлердің тоғысуынан тұратын, жақсы мен жаманды, қайғы мен күлкіні, т.б. шендестіруге құрылатын, әжуа, күлкіге ерекше мән берілетін көркемдік бейнелеу тәсілі. Түпкі мағынасы грот (үңгір) деген сөзден шыққан, себебі, ескі заманнан қалған үңгірлерде кездесетін, адамның келбетін, жануарлар мен өсімдіктердің әлпетін батыстырып, бір-бірімен араластыра бейнелеген әшекейлі өрнек-суреттер осылай аталған. Кейін гротеск "[[комедия]]лық шығарманың бір түрі" деген мағынаны да беретін болды. Гротеск тәсіл ретінде әр түрлі [[жанр]]дағы шығармаларда орын алып, жан-жақты дамып, өрістей түсті. Тура мағынасында ақиқаттан алшақ кету болғанымен, өмірде болатын шындық жағдайды айрықша тапқырлықпен, есте қаларлықтай әсерлі етіп жеткізеді.<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref><ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> '''Гротеск''' өнер шығармасы (карикатура, достық әзіл). Онда асыра көрсету элементтері болады. Сондай-ақ газет немесе кітап [[баспа]] әріпінің аты. Ол бас тақырыптарды, айдарларды, тақырыпшаларды теруге пайдаланады. Гротескалық баспа әріптердің тобына шабылған, журналдық шабылған, байырғы және плакаттық баспа әріптер жатады. Олардың бәрі де баспа әріптік стандарттың бесінші тобына қосылады.<ref>Баспа және полиграфия терминдерінің түсіндірме сөздігі / С. Медеубекұлы, Б. Омарова, Р. Әбдиева. - Алматы: «Сөздік-Словарь», 2013. - 232 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Өнер жанрлары]] [[Санат:Фольклор]] [[Санат:Стереотиптер]] 7oo6rwgfdm4svfpoxby6z3zqtzmbetr Обсессивтілік 0 116388 3688500 2447750 2026-10-29T17:50:39Z 1nter pares 146705 3688500 wikitext text/x-wiki '''Обсессивтілік''' — қажетті емес жағдайларда және жерде түрлі [[күйзеліс]]тер мен әрекеттердің орынсыз көрінуі. Обсессивтілік адамның құтылуға қиын күйлеріне жатады. Мысалы: қолды орынсыз жиі жуу, 3 санынан қорқу, себебі рак ауруының атауы үш әріптен тұрады, сызыққа басудан қорқу және т.с.с. Обсессивтілік көптеген ауру адамдарға тән және ол жалпы психиканың инерттілігімен және өзіне деген сенімсіздікпен, мазасызданумен сипатталады.<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Жантану]] [[Санат:Медицина]] 08j27i4fwb9oyeaw7iqzu1mktvnzcso Туве Янссон 0 134965 3688552 3138709 2026-10-29T23:42:13Z Juppi lantteineen 187289 File 3688552 wikitext text/x-wiki {{Жазушы|Есімі=Туве Янссон|Commons=Tove Jansson|Қолтаңбасы=ToveJanssonSignature.jpg|Туған кездегі есімі=Tove Marika Jansson|Туған күні=09.08.1914|Қайтыс болған күні=27.06.2001|Туған жері=[[Хельсинки]], Финляндия ұлы кәніздігі, [[Ресей империясы]]|Қайтыс болған жері=[[Хельсинки]], [[Финляндия]]|Азаматтығы={{Байрақ|Финляндия}}|Мансабы=[[жазушы]], [[суретші]]|Шығармашылық жылдары=1933-1998|Жанры=[[роман]]|Шығармалардың тілі=[[швед тілі|швед]]|Марапаттары=Күлкі ордені, Pro Finlandia|Сыйлықтары=Х. К. Андерсен атындағы сыйлығы (1966)|Суреті=Tove Jansson 1956.jpg|Шынайы есімі={{lang-sv|Tove Jansson}}}} '''Туве Янссон''' (швед. Tove Jansson), (9 тамыз 1914 жыл – 27 маусым 2001 жыл) – атақты [[Финиш|фин]] жазушысы, суретші. Мумилер туралы кітабымен дүние жүзіне танылған. [[Швед тілі]]нде жазған. Муми-тролльдар туралы 8 повесть, әңгімелер жинағын, 4 суретті кітап шығарған. 2004 жылы [[Lumifilm]] фин кинокомпаниясы Туве Янссон туралы «Tove and Tooti in Europe» атты деректі фильм түсірген. ==Шығармалары== *«Мүсіншінің қызы» (1968) – автобиографиялық повесть *«Жазғы кітап» (1972) – повесть *«Тыңдауға қабілетті» (1971) – әңгімелер жинағы *«Күн қаласы» (1974) – роман *«Ойыншық үй» (1978) – әңгімелер жинағы *«Адал ойын» (1989) – әңгімелер жинағы *«Клараның хаты» (1991) – әңгімелер жинағы *«Аралдан келген хаттар» (1996) – повесть *«Жолдау» (1998) – әңгімелер жинағы *«Сұр жібек»(1971–1991) – әңгімелер жинағы.<ref>Schoolfield, George C. ''A history of Finland's literature'', p. 571. University of Nebraska Press, 1998. ISBN 978-0-8032-4189-3</ref> == Д == [[Сурет:Tove_Jansson_1923.jpg|нобай|Jansson (1923)]] == ереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Финляндия жазушылары]] [[Санат:Финляндия балалар жазушылары]] minzgqw572b9j9bhrfwqrqg7ftqk849 АҚШ-тың ауыл шаруашылығы министрлігі 0 141078 3688530 1956443 2026-10-29T18:42:43Z 1nter pares 146705 3688530 wikitext text/x-wiki '''АҚШ-тың ауыл шаруашылығы министрлігі''' — дұрыс таңбаланбаған немесе тіркеуге қойылмаған [[улы химикат]]тарды мұқият қадағалап отырады. Ауыл шаруашылық министрлігі [[федералдык сауда комиссиясы]]мен бірлесе отырып саудаға түсетін өнімдерді сатуға рұқсат береді.<ref> Қазақ телевизиясы. Энциклопедия. – Алматы: "ҚазАқпарат", 2009, 1-т. – 640 б. ISBN 978-601-03-0070-5 </ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:АҚШ]] [[Санат:Құқық]] 7yg81cuaa59rr9cn4wl93dzyrl8p0uc Ірі гүлді шолпанкебіс 0 163043 3688569 2988948 2026-10-30T04:35:52Z Эльмира Ералиева 179349 3688569 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Ірі гүлді шолпанкебіс |image = Cypripedium macranthos - Edwards vol 18 pl 1534 (1832).jpg |image_caption= |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Гүлді өсімдіктер]] |classis = [[Дара жарнақтылар]] |ordo = [[Asparagales]] |familia = [[Сүйсіндер тұқымдасы|Orchidaceae]] |subfamilia = [[Cypripedioideae]] |tribus = [[Cypripedieae]] |subtribus = [[Cypripediinae]] |genus = ''[[Шолпанкебіс|Cypripedium]]'' |species = '''''C. macranthos''''' |binomial = ''Cypripedium macranthos'' |binomial_authority = Sw. (1800) |synonyms =*''Cypripedium macranthon'' <small>Sw.</small> (1800) *''Cypripedium macranthum'' <small>Sw.</small> (1800) *''Sacodon macranthos'' <small>(Sw.) Raf.</small> (1838) *''Cypripedium thunbergii'' <small>Blume</small> (1859) *''Cypripedium speciosum'' <small>Rolfe</small> (1911) *''Cypripedium rebunense'' <small>Kudô</small> 1925 *''Cypripedium speciosum'' var. ''albiflorum'' <small>Makino</small> (1926) *''Cypripedium thunbergii'' f. ''albiflorum'' <small>(Makino) Okuyama</small> (1955) *''Cypripedium macranthos'' var. ''atropurpureum'' <small>Aver.</small> (1999) |}} '''Ірі гүлді шолпанкебіс''' ({{lang-la|Cypripedium macranthos}}) — [[Сүйсіндер тұқымдасы|сүйсіндер]] тұқымдасының [[шолпанкебіс]] туысына жататын [[Қазақстан]]да сирек кездесетін, таралу аймағы тарылып бара жатқан түр, шағын топ болып анда-санда [[Солтүстік Қазақстан]] мен [[Алтай]]да кездеседі. Қазақстан жерінен тыс [[Еуразия]] мен [[Азия]]ның орманды аймақтарында, [[Қиыр Шығыс]]қа дейін таралған. Жапырақты, сирек қарағайлы және аралас ормандарда, шалғынды алаңқай мен ылғал шабындықтарында өсетін тамыр сабақты ірі орхидея. Тұқымы арқылы көбейеді, қайта өсуі әлсіз. Алғашқы үш жылда жер астында тіршілік етеді. Тек төртінші жылы бір жасыл жапырағы бар жер беті өскені пайда болады. [[Көшет]]тің [[өскін]]інен алғашқы гүлденгенге дейін 15 жыл уақыт өтеді. == Дереккөздер == *ISBN 9965-24-750-1 ↑Қазақстан өсімдіктер әлемінің асыл қазынасы [[Санат:Сүйсіндер]] [[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] aaef6tcuin8b1hxshch8l9chkryp8m9 Лос-Анджелес 0 163058 3688674 3597351 2026-10-30T06:48:22Z Nurken 111493 Nurken [[Лос Анжелес]] бетін [[Лос-Анджелес]] бетіне жылжытты 3506098 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = Қала |қазақша атауы = Лос Анджелес |шынайы атауы = Los Angeles |сурет = {{Photomontage | photo1a = Los Angeles with Mount Baldy.jpg | photo2a = Venice Beach, Los Angeles, CA 10.JPG | photo2b = Griffith Observatory on the south-facing slope of Mount Hollywood in L.A.'s Griffith Park (LC-DIG-highsm- 22255).tif | photo3a = 090416-G-9883M-003 AIRSTA Los Angeles (5540247119).jpg | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 275 | foot_montage = }} |жағдайы = Қала |ел = АҚШ |елтаңба = Seal of Los Angeles.svg |ту = Flag of Los Angeles, California.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 34|lat_min = 02|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 118|lon_min = 16|lon_sec = |CoordAddon = type:city(4097000)_region:US |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 300 |аймақ картасының өлшемi = 300 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = АҚШ әкімшілік бөлінісі{{!}}Штат |аймағы = Калифорния |кестедегі аймақ = Калифорния |аудан түрі = Аймақ |ауданы = Лос Анджелес |кестедегі аудан = Лос Анджелес (Калифорния аймағы){{!}}Лос Анджелес |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр |басшысы = Эрик Гарсетти |құрылған уақыты = 1781 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 4 сәуір 1850 |жер аумағы = 1301,97<ref name=gazetteer>{{cite web| url= http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/files/Gaz_places_national.txt| title = Gazetteer | publisher= U.S. Census Bureau|accessdate= 28 September 2011}}</ref> |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3&nbsp;849&nbsp;297<ref>[http://search.census.gov/search?q=cache:b2N7EEjvBBcJ:2010.census.gov/news/xls/cb11cn68_ca_2010redistr.xls+2010+los+angeles+city+population&output=xml_no_dtd&ie=UTF-8&client=2010prod&proxystylesheet=2010prod&site=2010&access=p&oe=UTF-8]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |санақ жылы = 2020 |тығыздығы = 2913,0 |шоғырлануы = 12&nbsp;353&nbsp;997 (2021) |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -8 |DST = бар |телефон коды = 213, 310, 323, 424, 661, 818 |пошта индексі = |пошта индекстері = 90001–90068, 90070–90084, 90086–90089,<br />90091, 90093–90097, 90099, 90101–90103,<br />90174, 90185, 90189 |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Los Angeles, California |сайты = http://www.lacity.org/ |сайт тілі = en }} '''Лос Анджелес''' (Лос Анжелос, Лос Анджелес, Лос Анхелес) ({{lang-en|Los Angeles}}, {{lang-es| Los Ángeles}}, және де L.A. және City of Angels — Періштелер қаласы) — [[АҚШ]]-тағы [[Калифорния]] штатының оңтүстігінде [[Тынық мұхит]]ы жағасында орналасқан. Штаттың ең үлкен қаласы. Америкалық фильмдер түгелдей дерлік Лос-Анджелес қаласының жанындағы [[Голливуд]]та шығады. Халық саны - 3,849,378 ==Халқы== ''Қаладағы нәсілдік құрамның өзгеруі'' {| class="wikitable" |- ! Нәсілдік құрамы !! 1940 !! 1970 !! 1990 !! 2010 |- | Ақ нәсілді америкалықтар || 93,5% || 77,2% || 52,8% || 49,8% |- | Испан тілді емес ақ нәсілділер || 86,3% || 61,1% || 37,3% || 28,7% |- | Афроамерикалықтар || 9,6% || 14,0% || 17,9% || 4,2% |- | Испандықтар немесе латиноамерикалықтар || 48,5% || 39,9% || 17,1% || 7,1% |- | Азиялықтар || 11,3% || 9,8% || 3,6% || 2,2% |} == Климаты == Қала субтропикалық климаттың оңтүстік шекарасында орналасқан. Жауын - шашын режимі бойынша Жерорта теңізінің климатына ұқсас, бірақ температура режимінде барлық 12 ай бойы орташа температура +14 °C-тан асады, сондықтан ол тропикалық климатқа жатады. Қала ыстық құрғақ маусыммен, жауын-шашынның толық болмауымен, сондай-ақ жауын-шашынмен салқын ылғалды маусыммен сипатталады. Тынық мұхитынан соққан желдер, мысалы, Сан-Фернандо аңғары сияқты "континенталды" аудандармен салыстырғанда, жағалау сызығына жақын аудандарда жазда салқын және қыста жылы болатын климатты жасайды. Жазда Күндізгі температура +32 °C — тан асуы мүмкін, ал орташа максимум әдетте +29 °C аралығында болады; орташа минималды түнгі температура әдетте +18 °C. Қыста күндіз орташа максималды температура +21 °C, орташа минималды түнгі температура +8 °C. Бақылау кезінде белгіленген температура максимумы +48,33 °c (22 шілде 2006 ж.), минималды температура 1989 жылдың қысында байқалды: -7,8 °C. Жауын-шашын қыс және көктем айларына тән (ақпан — ең жылы ай). Лос-Анджелесте орташа есеппен жылына 379 мм Жауын — шашын түседі (жауын-шашынмен күндердің орташа саны-35). Қала ішінде қар сирек түседі, сонымен бірге Лос-Анджелесті қоршап тұрған таулар үнемі қармен жабылады. Климаттық жағдайлардың арқасында Лос-Анджелесте кейбір күндері тау шаңғысы мен серфингпен айналысуға болады == Дін == 2000 жылғы деректерге сәйкес Лос-Анджелес округінің конфессиялары: * католиктер - 2 806,4 мың адам және 278 діни қауым; * иудейлер - 564, 7 мың адам және 202 діни қауым; * оңтүстік баптист конвенциясы (евангилисттер) - 111,6 мың адам және 312 діни қауым; * мормондар - 97,4 мың адам және 239 діни қауым; * мұсылмандар - 92,9 мың адам және 48 діни қауым; * армян апостол шіркеуі - 37 мың адам. ==Білім беру== Лос-Анджелес АҚШ-тағы орта және білім берудің маңызды орталығы. Қала мен оның айналасында орналасқан ең танымал білім беру орталықтары: * Лос-Анджелестегі Калифорния университеті (Калифорния университетінің жүйесінде); * Калифорния штатының университеті; * Калифорния техникалық университеті; * Оңтүстік-калифорния медицина университеті; * Америкалық киноинститут; * Оңтүстік-калифорния архитектура институты; * және тағы басқалары. ==Спорт== Лос-Анджелесте жоғарғы лигаларда өнер көрсететін төменгі командалар бар: * америкалық футболдан "Лос-Анджелес Рэмс" және "Лос-Анджелес Чарджерс" командалары (Ұлттық футбол лигасы); * "Лос-Анджелес Доджерс" бейсбол клубы (МЛБ); * "Лос-Анджелес Кингс" хоккей клубы (Ұлттық хоккей лигасы); * "Лос-Анджелес Клипперс" және "Лос-Анджелес Лейкерс" баскетбол клубтары (Ұлттық баскетбол ассоциациясы); * "Лос-Анджелес Гэлакси" және "Лос-Анджелес" футбол клубтары (MLS). ==Халықаралық қарым-қатынастары== Қала мен оның айналасында 103 мемлекеттің консулдығы орналасқан. == Дереккөздер == <references/> {{commons|Los Angeles, California|Лос Анжелес}} {{Жазғы ОО астаналары}} {{stub}} [[Санат:Калифорния қалалары]] i86aed9n3da7pfle3zbxdr5bn2ygqey Лос Анджелес 0 202056 3688679 3369311 2026-10-30T06:49:23Z Nurken 111493 Changed redirect target from [[Лос Анжелес]] to [[Лос-Анджелес]] 3688679 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Лос-Анджелес]] mmirxfvfl0ji1rrbriz1s1i7uvfbltf Тифенбах (Ландсхут) 0 209164 3688771 3687845 2026-10-30T10:46:36Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Gemeindewappen_Tiefenbach_Lkr._Landshut.svg]]» деген «[[:File:DEU_Tiefenbach_(bei_Landshut)_COA.svg]]» дегенмен алмастырылды. 3688771 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Тифенбах (Ландсхут) |шынайы атауы = Tiefenbach (bei Landshut) |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Tiefenbach (bei Landshut) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=30 |lat_sec=10 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=05 |lon_sec=56 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ландсхут |кестедегі аудан = Ландсхут (аудан){{!}}Ландсхут |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Йохан Бек |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24,72 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 454 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3638 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 08709 |пошта индексі = 84184 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LA |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 2 74 182 |ортаққордағы санаты = Tiefenbach (bei Landshut) |сайты = http://www.tiefenbach-gemeinde.de/ |сайт тілі = de }} '''Тифенбах (Ландсхут)''' ({{lang-de|Tiefenbach (bei Landshut)}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Төменгі Бавария (округ)|Төменгі Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ландсхут (аудан)|Ландсхут]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3638 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 24,72 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 2 74 182''. Муниципалитеттің басшысы — Йохан Бек. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.tiefenbach-gemeinde.de/ Ресми сайты] {{Германия:Ландсхут ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] ga0ug90y1erxq4aqn5r7dqojt3krrfn Өзін-өзі өлтіру 0 228929 3688538 3420802 2026-10-29T19:30:05Z 1nter pares 146705 3688538 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Seppuku-2.jpg|нобай|200px|[[Харакири]] жасап жатқан [[самурай]] (жапондық суицид ритуалы)]] '''Өзін-өзі өлтіру''' — өзін өмірден қасақана айыру (суицид). Өзін-өзі өлтірудің себептері әр түрлі. Көп жағдайда өзін-өзі өлтіруге себеп болатын нәрсе [[өмір]] жағдайының шынайы қиындылығы және өмір оңалмайды деп есептеу. Депрессивті жағдайлар «жиналып» соның салдарынан өзін-өзі өлтіру болуы мүмкін. Өзін-өзі өлтіру қарттарға, [[нашақорлар]]ға, жазылмайтын аурумен ауыратындарға, [[қылмыскер]]лерге тән әрекет. Балалардың өзін-өзі өлтіруі ашық қарсылық білдіру түрінде, көбінесе ата-аналарына қатысты жасалады. [[Криминалистика]]да өзін-өзі өлтіру әр түрлі негіздер бойынша сараналады. Мысалы: # Қорытынды өзін-өзі өлтіру (өзін-өзі өлтірер алдында өз әрекетеріне есеп беретін, бірақ кінәсіз қиын жағдайға түскен, ойлану нәтижесінде болашақтың жоқтығына көзі жеткен адамдардың өзін-өзі өлтіруі, қаржының жоқтығы, жазылмайтын ауру және т.б.); # Ашық қарсыласу түріндегі өзін-өзі өлтіру (бақытсыз [[махаббат]], ажырасу т.б. себеп болатын жан күйзеліс әрекет); # Аяқ астынан өзін-өзі өлтіру (жаман хабар алғаннан кейін, [[отбасы]]ндағы не жұмыстағы ойда жоқта пайда болған қиыншылықтан кейін өзін-өзі өлтіруге аяқ астынан бел буу); # [[Психика]]лық ауырған кезде өзін-өзі өлтіру.<ref>[[Қазақ тілі]] [[термин]]дерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі (топтама); [[Заңтану]] топтамасы. - [[Алматы]] "[[Мектеп]]" [[2002 жыл]]"</ref> БӘДСҰ (''Бүкіл әлемдік денсаулықты сақтау ұйымы'') берген мәлімет бойынша дүние жүзінде жыл бойы 500 мың адамдар өз өмірлерін қияды. Ең жоғарғы суицид көрсеткіші ол [[Германия|ФРГ]], [[Германия|ГДР]], [[Австралия]], [[Швейцария]], [[Венгрия]], [[Чехославакия]]да болса, ең төменгі көрсеткіш ол [[Болгария]]да, [[Ирландия]]да және [[Үндістан]]да. [[АҚШ|АҚШ-та]] өзін-өзі өлтіру деңгейі 100 мың адамға орташа алғанда 25-29 адамнан келсе, [[КСРО|КСРО-да]] шамамен 23-24 адамнан келеді. Қазақстан 2014 жыл бойынша жасөспірімдер арасында өзін өзі өлтіру деңгейі бойынша әлемде 100 мың адамға шаққанда 25.6 жас өліп 4-ші орын алған.<ref>http://www.therichest.com/rich-list/the-biggest/10-countries-with-the-highest-suicide-rates-in-the-world/?view=all {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150220103916/http://www.therichest.com/rich-list/the-biggest/10-countries-with-the-highest-suicide-rates-in-the-world/?view=all |date=2015-02-20 }}</ref> XXI ғасырда дүние жүзінің ғалымдарын толғандыратын мәселе ол қазіргі кезде [[жасөспірімдер]] арасында жиі кездесетін-суицид. БӘДСҰ-ның соңғы мәліметтері бойынша 15-24 жас аралығындағы жасөспірімдер арасында өзін-өзі өлтіру екі есе артып кетті. Ол мемлекеттегі экономикалық жағдайларға байланысты. Мәселем Францияда соңғы 10 жылда суицидттен өлген балалар саны үш есе артқан. Енді бұл өлімдер жол апатынан қайтыс болған адамдар санымен теңеліп отыр. АҚШ-та 15-19 жас аралығындағы өзін- өзі өлтіру саны 1 жылда 5000-ға дейін көтерілді. Қазіргі кезде АҚШ-та ең маңызды өлімдердің арасында суицид 10-шы орында тұр. Онда 1978 жылда 15-19 жас аралығындағы жасөспірімдер арасында 29000 суицид тіркелген. Бұнда соңғы 30 жылда суицид 15-19 жас аралығындағы қыздар арасында 200%, ал бозбалалар арасында 300%-ға дейін көтерілген. Суицид термині итальян психологы Г. Дэзен 1947 жылы енгізіп, оны “өзін-өзі өлтіруге әрекет ету” - деп түсіндіреді. Қазіргі кезде Суицидалогия деп аталатын үлкен бір ғылыми бағытты бар, ол социология, психология, медицина, демография, психиатрия тоғысында пайда болып осындай әрекетке баратын тұлғалардың ерекшелігін, әрекетін, себептерін зерттеуге тырысты. Суицидалды мінез-құлық – адамның саналы түрде өзін-өзі өлтіргісі келетін тұлғаның мінез-құлқының бір түрі деп есептеді. Адамзат тарихында өзін-өзі өлтіру әрекеті әртүрлі бағаланады. Еуропа халқында өзін-өзі өлтіретін адамдар - вампирға айналады деген. Ал көне Грекия, Спарта, Афинада өзін-өзі өлтірген адамдардың мәйітін өртеп жіберген. Орта ғасырда Австрия, Пруссия, Францияда өзін- өзі өлтіруші адамдарды діни көзқарас бойынша – қылмыскерлер деп санаған. Суицидальді мінез құлықтың белгілі бір формасы, тәсілі, даму стадиясы, тәуекел факторлары болады. Суицидальді мінез-құлыққа адамның жас ерекшелігі, жынысы, кәсіби ерекшелігі, өмірлік жолының ерекшелігі де әсер етеді. Әр бір жас кезеңдеріне сай суицидальді белсенділік тән болады. - Балалық шақ – 13 жасқа дейін; - Жеткіншектік кезең – 13-16 жас; - Жастар арасы - 16-29 жас; - Ересектер арасы – 30-35 жас; - Қарттық кезең – 55-70 жас. 5 жасқа дейінгі балаларда өзін-өзі өлтіру әрекетіне бару өте сирек кездеседі. Жанұялық қақтығыстарға байланысты 9 жасқа дейін 2,5%, ал 9 жастан кейін 80% өзін-өзі өлтіру әрекетіне барады екен. Жеткіншек кезеңінде суицидалды әрекеттің себебі болып ата-анасымен мұғалімдерімен қақтығысқа бару салдары болып табылады. Жастар арасында әсіресе қыздар арасында әсіресе қыздарда өздерінің жігіттеріне байланысты суицидальді әрекеттерге баратыны анықталды. Суицидтың ең жиі кездесетін кезі 15-24 жас аралығы. Өзін-өзі өлтіруге бармас бұрын, суициденттердің көбі дайындық кезеңі – суицидалды кезеңінен өтеді, ол адамның бейімделу қабілетінің төмендеуімен сипатталады. Ол қызығушылық деңгейінің төмендеуі, қарым-қатынастың шектелуі, мазасызданғыш, эмоционалды тұрақсыз болуы т.б. Японияда тек 1986 жылы ғана 25524 жағдай тіркелген. Швейцарияда әскер қатарына шақырылған боз балаларды психологиялық тексеруден өткізген кезде олардың 2% өзін- өзі өлтіруге барған, ал 24%- де суицидальді ойлар айқын көрінгені мәлім болған. Польшада соңғы 10 жыл ішінде 12-20 жас арасындағы суицидтен өлген балалар саны 4 есеге көтерілген, ал оның 21% қыздар алса, қалған 79% ұлдар құрайды. Дюркгейімнің суицид теориясына байланысты адам бір проблемаға тірелген кезде немесе ол бейімделген орта немесе әлеуметтік топ одан бас тартқан кезде ол өзін- өзі өлтіруге барады деген. Әлеуметтік байланыстардың ерекшеліктерін ескере отырып ол келесі суицид түрлерін бөліп көрсетті: эгойсттік және альтруисттік. Тағы да психопаталогиялық жағдай негізінен балалармен жас өспірімдердің социолизация деңгейімен қоғамда алатын орнына байланысты да болады. Психоанализдік зерттеулер барысында суицид ол жеке тұлғаның сексуалды бұзылысына байланысты деген тұжырымдарға келді. Өзін-өзі өлтіру оның ішкі қақтығыстарын өткізу жағдайларындағы әлеуметтік психология дезадаптация салдары деп Бачериков қарастырады. Суицидогенді жағдайлар тұлғаның ерекшелігіне, оның өмірлік тәжірибесіне, интеллектісі және мінез- құлығымен анықталады. Суицидогенді қақтығыс шынайы себептер арқылы жүзеге асады. Ол тіпті сау адамда кездесуі мүмкін. Қақтығыс себептері субьект үшін ылғи да шынайы болады, сондықтан ол субъектіні ауыр уайым – қайғымен депрессияға ұшыратады. Сол проблемалардың шешілмеуіне байланысты адамдар өз- өздеріне қол жұмсауы мүмкін. А.Г. Амбрумова суицидальді мінез-құлқы бар 770 балалармен жасөспірімдерді зерттей келе * пубертантты жасқа дейінгі балалар арасында (13 жасқа дейін) - 14,4%, * пубертанты жастағы балалар арасында (13-16) - 51%, * пубертантты жастан асқандар арасында (17-18) - 33,8% кездеседі. Суицидке барған көптеген қыздар дәрі ішіп уланып өлсе, ұлдар асылып немесе тамырларын кесіп өледі. 13 жастағы қыздардың өзін-өзі өлтіру себептері ол көбінесе аяқтарының ауыр болып қалуына байланысты. Осы жасқа байланысты Железова бұл балалардың көбінің мінез- құлқында ауытқулары бар және олардың 70% шизофрениямен ауыратын балалар құрайды деген. А.Г. Абрумова және В.А. Тихоненко суицидалды әрекеттің екі негізгі типін көрсетеді: шынайы әрекет және демонстративті-шантажды. Демонстративті-шантажды әрекетте - өміріне сондай қауіпті емес әрекеттерге барады; денеде ірі веналар жоқ жерлерді кескілеу, онша қауіпті емес дәрілерді ішеді. А.Е. Личко мен А.А. Александров 14-18 жастағы жас өспірімдерді зерттей келе олардағы суицид мінезі көбінесе аффект жағдайында және ол балалардың осы жаста өте сезімтал болатындығына байланысты жиі кездеседі деген тұжырымдарға келді. Бірақ көбінесе бұл кезде балалар арасында кездесетін суицид ол демонстративті әрекет түрінде болады. Шынайы суицидальді мінез- құлық деп тұлғаға деген шынайы немесе қиын проблемалары шешілмеген кезде өзін- өзі өлтіруін айтамыз. Ал жалған шантажды мінез-құлық деп ол адам өзі ойлаған ойын жүзеге асыру үшін, оны қоршаған адамдарға қысым көрсеткен кезде және басқалардың сезімін манипуляциялаған кезде бұл әдісті қолданады. Ол көбінесе оны ренжіткен адамның алдында жасалады. Бұнда олар өздерін өлтірмейді тек, өзінің өлгісі келетіндігін демонстрациялайды. Шантажды мінез- құлық көбінесе бала кезден пайда болады. Мысалы, Лилияны алатын болсақ ол кішкентай кезінен бастап барлығына да истерика арқылы қол жеткізетін. Ол төрт жасынан бастап- ақ дүкеннен ұнаған нәрсесін алмай кетпейтін. 13 жасында ол мен ешқашан мектепке бармаймын деп әке- шешесін қорқытқан ол музыкалық орталық саттырып алады. 15 жасында әке-шешесі оны туған күнге жібермеген үшін ол терезеге шығып өлемін деп шошытқан. Шошыған әке-шешесі оны туған күнге жіберіп қана қоймай оның қолына ақша да ұстатқан. Уақыт өткен сайын Лилияда [[шантаж]]ды мінез-құлық пайда болған. Өзіне қолайлы жағдайда ол өзін өлтірем деп барлық адамдарды манипуляциялау арқылы өз мақсатына қол жеткізген. Алайда, бұл «өзін-өзі өлтіру ойыны» көбінесе қайғылы болып аяқталады өйткені өліммен ойнамайды. Қазіргі кездегі жастардың суицидке бару себебі, олардың өмір тәжірибелерінің болмауына, олардың алдарына қойған мақсаттарына жете алмау себептеріне байланысты және өмір қиындықтарына шыдамауына байланысты болады. И.П. Павлов өзін-өзі өлтіруді «мақсат рефлексін» жоғалту деп түсіндірген. Осыған байланысты ол: «Мақсат рефлексі әр адамның өмір мәні және энергия көзі. Өмір қызығы бір мақсатқа жетуге талпыну, егер сол мақсатқа жете алмаса басқа мақсатты көздеп соған қол жеткізу, қызығу, ұмтылу. Соған байланысты біздің өміріміз гүлденеді және мәндене түседі. Егер адамның өмірінде мақсат жоғалса оның өмірі мәнсіз болады. Сол себепке байланысты біз өлген адамдар артынан қалған қағаздардан, олардың өмірлерінің мәні жоғалғанына байланысты олар өз- өздерін өлтіруге мәжбүр болғандарын ұғынамыз. Бірақ адам өміріндегі мақсаттар саны шексіз...» Тек И.П. Павлов суицидке барған адамдардың ешқайсысында психикалық ауытқуы жоқ деген. Суицидальді мінез- құлықтың 5 типі бар: 1) Протест. 2) Жанашырлыққа шақыру. 3) Қайғыдан қашу. 4) Өзін-өзі жазалау. 5) Өмірден бас тарту. Суицидалды мінез-құлық соматикалық, психикалық ауытқуы бар, тіпті сау адамдарда да кездеседі. Сондықтан өзін- өзі өлтіретін адамдардың барлығының психикасында ауытқуы бар деуге болмайды. Медициналық статистикаға байланысты адамдардың бір жартысын ақыл- ойы кеміс адамдар, бірін жүйке-жүйесі тозған адамдар, бірін мазасыз адамдар десе, енді бірін өз эмоцияларын басқара алмайтын адамдар құраса, қалған бөлігін ешқандай психикалық ауытқуы жоқ адамдар құрайды екен. Суицидальді мінез-құлық тағыда балалар үйінде және толыққанды емес отбасында өскен балалар арасында жиі кездеседі. Сонымен қатар отбасы аралық қақтығыс, әке-шешесінің айырылысуына да байланысты болады. Көктем, жаз жыл мезгілдерінде сейсенбі күні суицид жасалу күні жоғары болады. Күз, қыс мезгілдерінде сәрсенбі, бейсенбі күндері суицидтің жасалуы төмен болады деп қарастырады. Суицидальді мінез-құлық көбінесе [[Депрессия (психология)|депрессия]] кезінде, алкогольдік токсикомания, психопатия және аффект кезінде жиі кездеседі. Өзін-өзі өлтіруге көбінесе индивидуалды проблемалар итермелейді. Қазіргі кезде жастар өздерінің өмірлерін бағалай алмайды. Егер бір проблеманы шеше алмай жатса, олар өз өмірлерін қиюға даяр болады, өйткені олардың ойларынша олар тек осылай ғана тыныштық, уайым-қайғысыз өмір және махаббат табатын сияқты. Көбінесе жасөспірімдер мен балалар жерлеу рәсімін көз алдарына елестетіп, ата- аналарының жылағандарын елестетіп, олардан өш алмақ болады. Адам өліміне әлеуметтік жағдайлар, жалғыздық та үлкен әсерін тигізеді. Бірақ кей біреулер ұрсысып өзін- өзі өлтіретін болса, енді біреулері түрмеде отырып бостандықты аңсайды. Сондықтан қоғамда өмір нашарлаған сайын суицидте көбейе түседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Өзін-өзі өлтіру]] qrqvfyiucp4cu4ya474e0iknu0mhmbc Железница (Благоевград облысы) 0 291931 3688546 2956393 2026-10-29T20:33:59Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3688546 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Железница |шынайы атауы = Железница |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=56 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=23 |lon_min=3 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Благоевград облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Симитли (қауым) |кестедегі қауым = Симитли (қауым){{!}}Симитли |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Христо Стоянов |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 677 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 341 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 748 |пошта индексі = 2732 |пошта индекстері = |автомобиль коды = Е |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 29146 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Железница''' ({{lang-bg|Железница}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Благоевград облысы]]на қарасты [[Симитли (қауым)|Симитли]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 341 адамды құрайды. Пошта индексі — ''2732''.&nbsp;Телефон коды — ''0748''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''29146''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zheleznitsa&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zheleznitsa&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zheleznitsa&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Симитли қауымының елді мекендері}} [[Санат:Благоевград облысының елді мекендері]] mt6c2h0z13eazc1ln2xj4gcg4jaqrrb Бяла-Река (Велико Тырново облысы) 0 292508 3688548 2950891 2026-10-29T20:49:35Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3688548 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Бяла-Река |шынайы атауы = Бяла река |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=8 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=12 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Велико Тырново облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Сухиндол (қауым) |кестедегі қауым = Сухиндол (қауым){{!}}Сухиндол |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Миглена Любенова |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 213 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 61301 |пошта индексі = 5237 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ВТ |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 7661 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Бяла-Река''' ({{lang-bg|Бяла река}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Велико Тырново облысы]]на қарасты [[Сухиндол (қауым)|Сухиндол]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 213 адамды құрайды. Пошта индексі — ''5237''.&nbsp;Телефон коды — ''061301''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''7661''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Byala_Reka_4&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Byala_Reka_4&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Byala_Reka_4&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Сухиндол қауымының елді мекендері}} [[Санат:Велико Тырново облысының елді мекендері]] 5w2kwjzpo0l44c3grkobjawurj2sstt Сопот (Ловеч облысы) 0 294155 3688692 2906270 2026-10-30T07:44:59Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3688692 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Сопот |шынайы атауы = Сопот |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=2 |lat_sec=4 |lon_dir=E |lon_deg=24 |lon_min=24 |lon_sec=11 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Ловеч облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Угырчин (қауым) |кестедегі қауым = Угырчин (қауым){{!}}Угырчин |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 198 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 6935 |пошта индексі = 5571 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ОВ |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 68076 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Сопот''' ({{lang-bg|Сопот}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Ловеч облысы]]на қарасты [[Угырчин (қауым)|Угырчин]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 198 адамды құрайды. Пошта индексі — ''5571''.&nbsp;Телефон коды — ''06935''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''68076''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Угырчин қауымының елді мекендері}} [[Санат:Ловеч облысының елді мекендері]] 0bf3v16cbyudeeweohkh4iip3f8hg5x Веселиново (Шумен облысы) 0 294508 3688547 2899376 2026-10-29T20:37:13Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3688547 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Веселиново |шынайы атауы = Веселиново |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=59 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=27 |lon_min=2 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Шумен облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Смядово (қауым) |кестедегі қауым = Смядово (қауым){{!}}Смядово |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Марин Димитров Железов |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 261 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 739 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 5353 |пошта индексі = 9828 |пошта индекстері = |автомобиль коды = Н |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 10762 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Веселиново''' ({{lang-bg|Веселиново}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Шумен облысы]]на қарасты [[Смядово (қауым)|Смядово]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 739 адамды құрайды. Пошта индексі — ''9828''.&nbsp;Телефон коды — ''05353''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''10762''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Veselinovo_2&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Veselinovo_2&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Veselinovo_2&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Смядово қауымының елді мекендері}} [[Санат:Шумен облысының елді мекендері]] copvqbbv9i44wr3gb0531th0vfx4shw Иглика (Шумен облысы) 0 294540 3688696 2957236 2026-10-30T07:54:54Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3688696 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Иглика |шынайы атауы = Иглика |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=28 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=27 |lon_min=0 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Шумен облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Хитрино (қауым) |кестедегі қауым = Хитрино (қауым){{!}}Хитрино |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Метхан Ахмед |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 213 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 5347 |пошта индексі = 9797 |пошта индекстері = |автомобиль коды = Н |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 32250 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Иглика''' ({{lang-bg|Иглика}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Шумен облысы]]на қарасты [[Хитрино (қауым)|Хитрино]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 213 адамды құрайды. Пошта индексі — ''9797''.&nbsp;Телефон коды — ''05347''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''32250''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Iglika&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Iglika&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Iglika&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Хитрино қауымының елді мекендері}} [[Санат:Шумен облысының елді мекендері]] liye70dq7wiscu6afin7hbsucstpzav Владимирово (Хасково облысы) 0 294665 3688549 2914855 2026-10-29T20:54:36Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3688549 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Владимирово |шынайы атауы = Владимирово |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=8 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=26 |lon_min=9 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Хасково облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Тополовград (қауым) |кестедегі қауым = Тополовград (қауым){{!}}Тополовград |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 36 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 4733 |пошта индексі = 6545 |пошта индекстері = |автомобиль коды = Х |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 11435 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Владимирово''' ({{lang-bg|Владимирово}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Хасково облысы]]на қарасты [[Тополовград (қауым)|Тополовград]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 36 адамды құрайды. Пошта индексі — ''6545''.&nbsp;Телефон коды — ''04733''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''11435''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Vladimirovo_2&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Vladimirovo_2&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Vladimirovo_2&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Тополовград қауымының елді мекендері}} [[Санат:Хасково облысының елді мекендері]] rt93vuvre36hzgetepjwnav0i63ak69 Манастир (Хасково облысы) 0 294771 3688693 2917745 2026-10-30T07:50:09Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3688693 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Манастир |шынайы атауы = Манастир |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=52 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=35 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Хасково облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Хасково (қауым) |кестедегі қауым = Хасково (қауым){{!}}Хасково |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 207 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 3719 |пошта индексі = 6390 |пошта индекстері = |автомобиль коды = Х |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 46992 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Манастир''' ({{lang-bg|Манастир}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Хасково облысы]]на қарасты [[Хасково (қауым)|Хасково]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 207 адамды құрайды. Пошта индексі — ''6390''.&nbsp;Телефон коды — ''03719''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''46992''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Manastir&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Manastir&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Manastir&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Хасково қауымының елді мекендері}} [[Санат:Хасково облысының елді мекендері]] gm0d9kjcrokk0yzjxzckhgquq2yfrlv Гита (Стара Загора облысы) 0 295093 3688699 2953263 2026-10-30T08:07:47Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3688699 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Гита |шынайы атауы = Гита |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=12 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=28 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Стара Загора облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Чирпан (қауым) |кестедегі қауым = Чирпан (қауым){{!}}Чирпан |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Танё Танев |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 191 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 714 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 4138 |пошта индексі = 6215 |пошта индекстері = |автомобиль коды = СТ |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 14920 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Гита''' ({{lang-bg|Гита}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Стара Загора облысы]]на қарасты [[Чирпан (қауым)|Чирпан]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 714 адамды құрайды. Пошта индексі — ''6215''.&nbsp;Телефон коды — ''04138''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''14920''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gita&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gita&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Gita&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Чирпан қауымының елді мекендері}} [[Санат:Стара Загора облысының елді мекендері]] tccoskj431fcod77dwlcxnr6o1gxmsf Изворово (Стара Загора облысы) 0 295130 3688700 2957270 2026-10-30T08:09:00Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3688700 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Изворово |шынайы атауы = Изворово |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=18 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=25 |lon_min=19 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Стара Загора облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Чирпан (қауым) |кестедегі қауым = Чирпан (қауым){{!}}Чирпан |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = Жечка Малешкова |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 250 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 103 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 41359 |пошта индексі = 6242 |пошта индекстері = |автомобиль коды = СТ |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 32456 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Изворово''' ({{lang-bg|Изворово}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Стара Загора облысы]]на қарасты [[Чирпан (қауым)|Чирпан]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 103 адамды құрайды. Пошта индексі — ''6242''.&nbsp;Телефон коды — ''041359''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''32456''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Izvorovo_2&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Izvorovo_2&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Izvorovo_2&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Чирпан қауымының елді мекендері}} [[Санат:Стара Загора облысының елді мекендері]] sfjpdxm9ar26qw6qppw1237ujmmbfh0 Зорница (Смолян облысы) 0 295616 3688698 2957152 2026-10-30T08:02:01Z Łukasz Winek 8119 - interwiki 3688698 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Зорница |шынайы атауы = Зорница |сурет = |жағдайы = |ел = Болгария |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=46 |lat_sec= |lon_dir=E |lon_deg=24 |lon_min=40 |lon_sec= |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 250 |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Болгария әкімшілік бөлінісі{{!}}Облысы |ауданы = Смолян облысы |кестедегі аудан = |қауым түрі = Болгария қауымдары{{!}}Қауымы |қауым = Чепеларе (қауым) |кестедегі қауым = Чепеларе (қауым){{!}}Чепеларе |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Кмет |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 1000 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 24 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2 |DST = бар |телефон коды = (+359) 3051 |пошта индексі = 4857 |пошта индекстері = |автомобиль коды = СМ |идентификатор түрі = ЕКАТТЕ коды |сандық идентификаторы = 31351 |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Зорница''' ({{lang-bg|Зорница}}) — [[Болгария]]дағы ауыл. [[Смолян облысы]]на қарасты [[Чепеларе (қауым)|Чепеларе]] қауымының құрамына кіреді. [[2010 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 24 адамды құрайды. Пошта индексі — ''4857''.&nbsp;Телефон коды — ''03051''.&nbsp;[[ЕКАТТЕ коды]] — ''31351''. == Картада == * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zornitsa_3&goto=bgmaps bgmaps.com электронды картада орналасуы] * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zornitsa_3&goto=emapsbg emaps.bg электронды картада орналасуы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://5ko.free.fr/bg/map.php?ime=Karta_Zornitsa_3&goto=googlemaps Google электронды картада орналасуы] == Сыртқы сілтемелер == * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Тұрғын статистикасы] {{ref-bg}} {{bulgaria-geo-stub}} {{Чепеларе қауымының елді мекендері}} [[Санат:Смолян облысының елді мекендері]] pf6hqlfza9r6di3reqdmtvbj8uca4ro Үлгі:Қазақстан әуежайлары 10 335890 3688418 3688331 2026-10-29T13:40:13Z MuratbekErkebulan 162992 3688418 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Қазақстан әуежайлары |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |тақырып = {{Ту|Қазақстан}} [[Қазақстан әуежайлары тізімі|Қазақстан әуежайлары]] |listclass = hlist |бөлім1 = Халықаралық |тізім1 = * [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]] * [[Әлия Молдағұлова халықаралық әуежайы|Ақтөбе]] * [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]] * [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] * [[Хиуаз Доспанова халықаралық әуежайы|Атырау]] * [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]] * [[Көкшетау Халықаралық Әуежайы|Көкшетау]] * [[Халықаралық Ахмет Байтұрсынұлы әуежайы|Қостанай]] * [[Қорқыт Ата әуежайы|Қызылорда]] * [[Мәншүк Мәметова атындағы Халықаралық әуежайы|Орал]] * [[Өскемен әуежайы|Өскемен]] * [[Павлодар әуежайы|Павлодар]] * [[Халықаралық Петропавл әуежайы|Петропавл]] * [[Абай халықаралық әуежайы|Семей]] * [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] * [[Талдықорған әуежайы|Талдықорған]] * [[Әулие-Ата әуежайы|Тараз]] * [[Халықаралық Әзірет Сұлтан әуежайы|Түркістан]] |бөлім2 = Аймақтық |тізім2 = * [[Аягөз әуежайы|Аягөз]] * [[Балқаш әуежайы|Балқаш]] * [[Байсерке (аэродром)|Байсерке]] * [[Бейнеу әуежайы|Бейнеу]] * [[Арқалық әуежайы|Арқалық]] * [[Боралдай әуежайы|Боралдай]] * [[Екібастұз әуежайы|Екібастұз]] * [[Жезқазған әуежайы|Жезқазған]] * [[Зайсан әуежайы|Зайсан]] * [[Кеңқияқ әуежайы|Кенкияк]] * [[Талдықорған әуежайы|Талдықорған]] * [[Теңіз әуежайы|Теңіз]] * [[Үржар әуежайы|Үржар]] * [[Үшарал әуежайы|Үшарал]] * [[Қатонқарағай әуежайы|Қатонқарағай]] * [[Кендірлі әуежайы|Кендірлі]] |бөлім3 = Әскери |тізім3 = * [[Крайний әуежайы|Байқоңыр (Крайний)]] * [[Юбилейный әуежайы|Байқоңыр (Юбилейный)]] * [[Шалқар әуежайы|Шалқар]] |бөлім4 = Қону алаңдары |тізім4 = * [[Баутин әуежайы|Баутин]] * [[Бозой әуежайы|Бозой]] * [[Бозащы әуежайы|Бозащы]] * [[Жаңаөзен әуежайы|Жаңаөзен]] * [[Жосалы әуежайы|Жосалы]] * [[Ырғыз әуежайы|Ырғыз]] * [[Форт-Шевченко әуежайы|Форт-Шевченко]] * [[Торғай әуежайы|Торғай]] |бөлім5 = Жұмыс істемейді |тізім5 = * [[Арал әуежайы|Арал]] * [[Атбасар әуежайы|Атбасар]] * [[Карась әуежайы|Карась]] * [[Қаражал әуежайы|Қаражал]] * [[Түркістан әуежайы|Түркістан]] * [[Алтай әуежайы (Қазақстан)|Алтай]] * [[Күршім әуежайы|Күршім]] * [[Степногорск әуежайы|Степногорск]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Әуежайлар]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]] </noinclude> t94j9nhz1padx5lbqtljnyxgwaxw2sl 3688421 3688418 2026-10-29T14:12:12Z MuratbekErkebulan 162992 3688421 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте |аты = Қазақстан әуежайлары |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |тақырып = {{Ту|Қазақстан}} [[Қазақстан әуежайлары тізімі|Қазақстан әуежайлары]] |listclass = hlist |бөлім1 = Халықаралық |тізім1 = * [[Ақтау Халықаралық әуежайы|Ақтау]] * [[Әлия Молдағұлова халықаралық әуежайы|Ақтөбе]] * [[Халықаралық Алматы әуежайы|Алматы]] * [[Нұрсұлтан Назарбаев Халықаралық Әуежайы|Астана]] * [[Хиуаз Доспанова халықаралық әуежайы|Атырау]] * [[Сарыарқа әуежайы|Қарағанды]] * [[Көкшетау Халықаралық Әуежайы|Көкшетау]] * [[Халықаралық Ахмет Байтұрсынұлы әуежайы|Қостанай]] * [[Қорқыт Ата әуежайы|Қызылорда]] * [[Мәншүк Мәметова атындағы Халықаралық әуежайы|Орал]] * [[Өскемен әуежайы|Өскемен]] * [[Павлодар әуежайы|Павлодар]] * [[Халықаралық Петропавл әуежайы|Петропавл]] * [[Абай халықаралық әуежайы|Семей]] * [[Шымкент Халықаралық Әуежайы|Шымкент]] * [[Талдықорған әуежайы|Талдықорған]] * [[Әулие-Ата әуежайы|Тараз]] * [[Халықаралық Әзірет Сұлтан әуежайы|Түркістан]] |бөлім2 = Аймақтық |тізім2 = * [[Аягөз әуежайы|Аягөз]] * [[Балқаш әуежайы|Балқаш]] * [[Байсерке (аэродром)|Байсерке]] * [[Бейнеу әуежайы|Бейнеу]] * [[Арқалық әуежайы|Арқалық]] * [[Боралдай әуежайы|Боралдай]] * [[Екібастұз әуежайы|Екібастұз]] * [[Жезқазған әуежайы|Жезқазған]] * [[Зайсан әуежайы|Зайсан]] * [[Кеңқияқ әуежайы|Кенкияк]] * [[Талдықорған әуежайы|Талдықорған]] * [[Теңіз әуежайы|Теңіз]] * [[Үржар әуежайы|Үржар]] * [[Үшарал әуежайы|Үшарал]] * [[Қатонқарағай әуежайы|Қатонқарағай]] * [[Кендірлі әуежайы|Кендірлі]] |бөлім3 = Әскери |тізім3 = * [[Крайний әуежайы|Байқоңыр (Крайний)]] * [[Юбилейный әуежайы|Байқоңыр (Юбилейный)]] * [[Шалқар әуежайы|Шалқар]] |бөлім4 = Қону алаңдары |тізім4 = * [[Баутин әуежайы|Баутин]] * [[Бозой әуежайы|Бозой]] * [[Бозащы әуежайы|Бозащы]] * [[Жаңаөзен әуежайы|Жаңаөзен]] * [[Жосалы әуежайы|Жосалы]] * [[Ырғыз әуежайы|Ырғыз]] * [[Форт-Шевченко әуежайы|Форт-Шевченко]] * [[Торғай әуежайы|Торғай]] * [[Баянауыл әуежайы|Баянауыл]] |бөлім5 = Жұмыс істемейді |тізім5 = * [[Арал әуежайы|Арал]] * [[Атбасар әуежайы|Атбасар]] * [[Карась әуежайы|Карась]] * [[Қаражал әуежайы|Қаражал]] * [[Түркістан әуежайы|Түркістан]] * [[Алтай әуежайы (Қазақстан)|Алтай]] * [[Күршім әуежайы|Күршім]] * [[Степногорск әуежайы|Степногорск]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Әуежайлар]] [[Санат:Навигациялық үлгілер:Қазақстан]] </noinclude> d7z8cmwob20egfv2wg7s8qergx8f539 Эмоционалды күйіну синдромы 0 487416 3688515 3309801 2026-10-29T18:14:33Z 1nter pares 146705 3688515 wikitext text/x-wiki '''Эмоционалды күйіну''' ({{lang-en|burnout}}) түсінігі [[психология]]да ұзақ мерзімді өзіндік дәрменсіздік, қажу, әрекетсіздік, күйін білдіреді. <ref>Pschyrembel klinisches Wörterbuch 261. Auflage, 2007</ref> Бұл терминді 1974 ж. американдық психиатр Г .Фрейденбергер кәсіби көмек кезіндегі толық эмоционалды атмосферада клиенттердің пациенттермен қарқынды және тығыз қарым-қатынаста болатын сау адамдардың психологиялық жағдайларын сипаттау үшін енгізген. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Психопатологиялық синдромдар]] jkr85kbsvl86w0qlj7rije7oqza43a5 Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі 4 491233 3688710 3688228 2026-10-30T09:01:04Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3688710 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35788]||624||26||18||263||28||3||34642||8||0||176||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3331]||315||7||6||430||8||15||2533||0||6||10||0||0||0||1 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1279]||70||0||3||6||2||1||1174||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1207]||39||0||0||12||17||0||1127||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 529]||15||0||7||55||6||1||428||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] cwqh002pgnm4zdsvuha1j2vqt0m4t20 Уикипедия:Белсенді қатысушылар 4 492279 3688375 3687769 2026-10-29T12:01:30Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3688375 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3651}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:1669}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 3 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1547}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:566}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:481}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 6 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 7 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:398}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 8 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:390}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 9 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:381}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 10 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:265}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 11 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:204}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 12 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:169}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 13 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:157}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 14 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:147}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}} |- | 15 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}} |- | 16 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:130}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}} |- | 17 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:99}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}} |- | 18 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:87}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 19 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|Akmaral090}} |- | 20 || [[User:Aigerim Tlepova|Aigerim Tlepova]] || [[Special:Contributions/Aigerim Tlepova|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Aigerim Tlepova}} |- | 21 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:77}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}} |- | 22 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}} |- | 23 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 24 || [[User:Sleepycatinacap|Sleepycatinacap]] || [[Special:Contributions/Sleepycatinacap|{{formatnum:58}}]] || {{Permissions|Sleepycatinacap}} |- | 25 || [[User:AlinaPolites|AlinaPolites]] || [[Special:Contributions/AlinaPolites|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|AlinaPolites}} |- | 26 || [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] || [[Special:Contributions/Бекбулатова Гульсара|{{formatnum:53}}]] || {{Permissions|Бекбулатова Гульсара}} |- | 27 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 28 || [[User:Madeniet2026!|Madeniet2026!]] || [[Special:Contributions/Madeniet2026!|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Madeniet2026!}} |- | 29 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}} |- | 30 || [[User:Алма Досова|Алма Досова]] || [[Special:Contributions/Алма Досова|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Алма Досова}} |- | 31 || [[User:~2026-52058-82|~2026-52058-82]] || [[Special:Contributions/~2026-52058-82|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|~2026-52058-82}} |- | 32 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:40}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 33 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 34 || [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] || [[Special:Contributions/Султабаева Гульнара|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Султабаева Гульнара}} |- | 35 || [[User:Айакеш|Айакеш]] || [[Special:Contributions/Айакеш|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Айакеш}} |- | 36 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}} |- | 37 || [[User:Almatrkh|Almatrkh]] || [[Special:Contributions/Almatrkh|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Almatrkh}} |- | 38 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 39 || [[User:Алтын Адам|Алтын Адам]] || [[Special:Contributions/Алтын Адам|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Алтын Адам}} |- | 40 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 41 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 42 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 43 || [[User:KaBfect|KaBfect]] || [[Special:Contributions/KaBfect|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|KaBfect}} |- | 44 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 45 || [[User:Султанова Айжан|Султанова Айжан]] || [[Special:Contributions/Султанова Айжан|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Султанова Айжан}} |- | 46 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Qarakesek}} |- | 47 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 48 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}} |- | 49 || [[User:Құдайбергенова Айнагүл|Құдайбергенова Айнагүл]] || [[Special:Contributions/Құдайбергенова Айнагүл|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Құдайбергенова Айнагүл}} |- | 50 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 51 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}} |- | 52 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 53 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 54 || [[User:~2026-56534-39|~2026-56534-39]] || [[Special:Contributions/~2026-56534-39|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|~2026-56534-39}} |- | 55 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 56 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}} |- | 57 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 58 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 59 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}} |- | 60 || [[User:TbsloOi|TbsloOi]] || [[Special:Contributions/TbsloOi|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|TbsloOi}} |- | 61 || [[User:Арыс Тілдер|Арыс Тілдер]] || [[Special:Contributions/Арыс Тілдер|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Арыс Тілдер}} |- | 62 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 63 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 64 || [[User:Asildaulet|Asildaulet]] || [[Special:Contributions/Asildaulet|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Asildaulet}} |- | 65 || [[User:~2026-56298-60|~2026-56298-60]] || [[Special:Contributions/~2026-56298-60|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-56298-60}} |- | 66 || [[User:Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] || [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Гүлдана Алмуханқызы}} |- | 67 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}} |- | 68 || [[User:Atageldı Däulethan|Atageldı Däulethan]] || [[Special:Contributions/Atageldı Däulethan|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Atageldı Däulethan}} |- | 69 || [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] || [[Special:Contributions/Талшын Ауел|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Талшын Ауел}} |- | 70 || [[User:Carsten Steger|Carsten Steger]] || [[Special:Contributions/Carsten Steger|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Carsten Steger}} |- | 71 || [[User:Арманбекқызы Еркежан НЗМ|Арманбекқызы Еркежан НЗМ]] || [[Special:Contributions/Арманбекқызы Еркежан НЗМ|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Арманбекқызы Еркежан НЗМ}} |- | 72 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}} |- | 73 || [[User:Арда3001|Арда3001]] || [[Special:Contributions/Арда3001|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Арда3001}} {{/end}} kjn80dtj787x4vl19wovqgbxl0tq5pi Қатпарсабақ 0 520597 3688581 2410961 2026-10-30T05:30:39Z Эльмира Ералиева 179349 3688581 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Қатпарсабақ |image = Alpine bearberry in Varrio Nature Reserve, Finland.jpg |regnum = [[Өсімдіктер]] |unranked_divisio = |unranked_classis = [[Қос жарнақтылар]] |unranked_ordo = |ordo = |familia = [[Көкбұталар тұқымдасы]] |genus = '''Қатпарсабақ''' (''Arctous'') |species = |binomial = |binomial_authority = |}} '''Қатпарсабақ''' ({{lang-la|Arctous}}) <ref>Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ энциклопедиясы" ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN 9965-893-64-0 (Т.З.), ISBN 9965-893-19-5</ref> - [[көкбұталар тұқымдасы]]на жататын [[гүлді өсімдіктер]] туысы, жапырақ тастайтын төсемелі бұта немесе бұташық. == Ботаникалық сипаты == [[Сурет:Arctostaphylos alpinus - autumn.jpg|thumb|left|180px|Қызыл түске енуі]] * Бүршігінің бірнеше қабыршағы болады. * Эллипс немесе жұмыртқа тәрізді жапырақтары кезектесе орналасқан, жиегі ұсақ ара тісті. Күзде қызыл түскен енеді де қурап, түсіп қалады. * Гүлдері бұтақтарының ұшына қарай шашақ гүлшоғырына шоғырланған. Тостағаншасы бес тілікке бөлінген. [[Күлте]]сі құмыра тәрізді, ұшына қарай кішірейеді, ашық жасыл түсті. Аталығы, тозаңдығының ұясы ұзын сопақша келген, бас жағында кең саңылауы бар. * Жемісі - қара, 4-5 сүйекшелері бар шырынды жидек. == Өсетін жері мен таралу аймағы == [[Тундра]]да, жартастарда, қиыршықтасты тау баурайларында өседі. [[Еуропа]]ның солтүстік аудандарында, [[Солтүстік Америка]]да, Еуропада, Шығыс және [[Орта Азия]]да өсетін 4 түрі белгілі. [[Қазақстан]]да [[Алтай таулары]], [[Тарбағатай]] жотасы, Жетісу (Жоңғар), Іле және Күнгей, [[Теріскей Алатау]]ларында, [[Кетпен]] (Ұзынқара) жотасында [[биік тау белдеулері]]нде өседі. Күй талғамайтындығы, суыққа аса төзімділігі және гүлдерінің әсемдігімен ерекшеленеді. Ең көп тараған түрі - [[альпілік қатпарсабақ]] ({{lang-la|Arctous alpina}}). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Көкбұталар]] [[Санат:Қазақстан флорасы]] p7ivwzl4sb3bfgxrj322cg6k0i2l2k9 Досжан Құрақов 0 521160 3688433 3687774 2026-10-29T14:46:44Z Ерден Карсыбеков 3744 Ерден Карсыбеков [[Досжан Құрақұлы]] бетін [[Досжан Құрақов]] бетіне жылжытты 3687774 wikitext text/x-wiki '''Досжан Құрақов (Құрақтың Досжаны)''' ([[2 сәуір]] [[1878 жыл|1878]], [[Қызылорда облысы]], [[Сырдария ауданы]], [[Нағи Ілиясов ауылы|Н.Ілиясов]] ауылы - [[20 қаңтар]] [[1944 жыл|1944]], [[Қызылорда облысы]], [[Сырдария ауданы]], [[Нағи Ілиясов ауылы|Н.Ілиясов]] ауылы) - [[домбырашы]], [[күйші]]. Құрақтың Досжаны Сыр өңірінде өмір сүрген, барлық саналы ғұмырын өнерге, оның ішінде күй өнеріне арнап, өлмес мұраны кейінгілерге жеткізген дәулескер күйші. Ол 1878 жылы Қызылорда облысының бұрынғы Тереңөзек (қазіргі Сырдария) ауданының «Карл Маркс» колхозында (қазіргі Нағи Ілиясов ауылында) дүниеге келген. Руы: Кіші жүз-Байұлы-Жаппас-Жылкелді. Туыстарының отбасылық шежіресіне сүйенсек, Жылкелдіден әрі қарай Есмұрат-Құрман-Дәулетімбет-Әлібек-Азат-Құрақ тарайды. Құрақтан Наурызбай мен Үбіжар туған. Наурызбайдан Ыбырай мен Досжан дүниеге келген (Үбіжардан ұрпақ болмаған). Ыбырайдан – Алмат, Самырат, Төремұрат. Ыбырай мен Досжанның анасы, Наурызбайдың жары Дина ауыр науқастан мезгілсіз қайтыс болады. Екі немересінің кенжесі Досжанның өнерге жақын екенін байқаған атасы Құрақ оны қолына алып, бауырына басады. Күйшінің «Құрақтың Досжаны» атануы да сондықтан. 8 жасында домбыра тарта бастаған Досжан 12 жасына дейін Сыр бойының көптеген күйшілерінің күйлерін шебер орындау дәрежесіне жеткен. Есейе келе оның есімі Сырдан асып, Арқаға, Қостанай, Торғай, Ақтөбе аймақтарына жайылған. Өз заманындағы дәулескер күйшілер Шал, Мырза, Әлшекей, Қазанғаптардың күйлерін тыңдап өскен ол өзі де күйлер шығара бастаған. Тереңөзек, Сырдария, Жалағаш аудандарын, Қызылорда маңындағы ауыл-ауылды атпен аралап, халыққа өз өнерін паш еткен. Қарсы кездескен күйшімен күй тартысып жарысқан. Оған Бәти қызбен күй тартысы мысал бола алады. Құрақтың Досжаны 1938 жылдан бастап атақты ақын Нартай Бекежановтың концерттік бригадасының құрамында болады. 1939 жылы [[Мәскеу]]де өткен Бүкілодақтық ауыл шаруашылығы көрмесіне қатысып, өнер көрсетеді. Елге келген соң Қызылөзек, Тельман, Жәдігер, Шіркейлі, Шаған мектептерінде домбыра үйірмелерін, оркестрлер ұйымдастырады, шәкірттер тәрбиелеп, жас ұрпақты өнерге баулиды. Құрақтың Досжаны - саналы ғұмырын қазақ мәдениетін, оның ішінде күй өнерін өркендетуге арнап, соңына мол рухани мұра қалдырған дәулескер күйші. Құрақтың Досжаны 1944 жылғы 20 қаңтарда 66 жасында өмірден өткен. Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, қазіргі Нағи Ілиясов ауылынан бірнеше шақырым жердегі ескі қорымға жерленген. Туған ағасы Ыбырай екеуіне бір құлпытас қойылған. 1978 жылы Құрақтың Досжанының 9 күйін шәкірті, күйші Исламбек Ысқақов (1930-1982) Ташкент қаласында пластинка етіп шығарды. 2008 жылы жарыққа шыққан "Сыр сүлейін сұрасаң" атты антологияға бірнеше күйі енгізілді. Қазақ телевизиясы мен радиосының эфирінен дәулескер күйші Құрақтың Досжаны жайында бірнеше рет хабарлар жасалды. Қызылорда облысы, Сырдария ауданында аудандық ұлт-аспаптар оркестрі 1974 жылдан бері Құрақтың Досжанының атымен аталады. Оркестр құрамында 40-қа тарта өнерпаздар бар. Олар түрлі аудандық, облыстық байқауларда жүлделі орындарды иемденіп келеді. Оркестрдің жетекшісі әрі дирижері - «Мәдениет саласының үздігі», «Сырдария ауданының құрметті азаматы» Сансызбай Сәдуақасов. Күйші Құрақтың Досжанының шығармашылығын 30 жылдан астам уақыт зерттеп жүрген туысы - журналист, Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі Индира Самыратқызы Ибраева. Ол - Досжан күйшінің туған ағасы Ыбырайдың немересі. Зерттеуші '''Досжанның Құрақтың ҰЛЫ емес, НЕМЕРЕСІ екенін, Досжан Құрақұлы деп қате жазбау керектігін ескертеді'''. == Шығарған күйлері == ** "Ақмоншақ" ** "Көкек" ** "Қыпың" ** "Қара жорға" ** "Терісқақпай" ** "Бәти қыз" ** "Кербез төре" ** "Жетім қыз" ** "Шалқыма" ** "Қоңыр қаз" ** "Шек-шек, Шегіркөк" ** Бұқтым-бұқтым" ** "Азаматым аттанды" ** "Абыржыма, ағайын" ** "Азамат болдың, Алматым". Соңғы 3 күйін үйреніп алған адам болмаған. 1964 жылы фольклортанушы Мардан Бәйділдаев Досжанның 32 күйін үнтаспаға жазып алды. Шәкірті Исламбек Искаков 1978 жылы Досжанның 9 күйін өзінің күйлерімен қоса орындап, пластинка етіп шығарды. Күйлерінің атауы зерттеуші-журналист И. Ибраеваның қолындағы мәліметтеріне сай жаңартылды. <ref>Тереңөзек тарихы, А., 1996.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2 сәуірде туғандар]] [[Санат:1878 жылы туғандар]] [[Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар]] [[Санат:21 қаңтарда қайтыс болғандар]] [[Санат:1944 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) қайтыс болғандар]] [[Санат:Күйшілер]] [[Санат:Домбырашылар]] hiwqxmx6xi13tnwspem7wcvulo36lwp Талқылау:Лос-Анджелес 1 528190 3688676 3369307 2026-10-30T06:48:23Z Nurken 111493 Nurken [[Талқылау:Лос Анжелес]] бетін [[Талқылау:Лос-Анджелес]] бетіне жылжытты 2204170 wikitext text/x-wiki {{ТМ}} n0r0u89c9ixj9kxt9ve585fpgqf28cz Уикипедия:Уикидеңгей 4 537752 3688578 3688061 2026-10-30T05:00:49Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3688578 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|edit count}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>). == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500–999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000–2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500–4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000–9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000–24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000–49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000–99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="97312" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 97 312] | data-sort-value="1125" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1125] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="90104" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 90 104] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86592" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 592] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84063" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55571" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 571] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49957" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 957] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="42657" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 42 657] | data-sort-value="66" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 66] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="26048" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 26 048] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="24076" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 24 076] | data-sort-value="249" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 249] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="21235" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 21 235] | data-sort-value="36" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 36] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17293" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 293] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16073" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 073] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13771" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 771] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11730" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 730] | data-sort-value="61" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 61] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10239" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 239] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8399" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8399] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8265" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8265] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="8060" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8060] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7510" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7510] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5223" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5223] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4545" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4545] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4489" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4489] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3902" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3902] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3822" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3822] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3148" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3148] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="3046" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 3046] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2569" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2569] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2473" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2473] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2181" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2181] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1733" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1733] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Wikuiser|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1624" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1624] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1582" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1582] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="1504" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 1504] | data-sort-value="21" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 21] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1219" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1219] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1214" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1214] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1058" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1058] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}} | data-sort-value="951" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 951] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="718" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 718] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="698" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="635" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 635] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="632" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 632] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="625" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 625] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="577" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 577] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|Almatrkh}} | data-sort-value="512" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatrkh}} 512] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |233 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |234 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] otah7hzi8o1ygdwh2n0z8hzewvt3b0m Жансая Жаңғазыұлы Жарылғапов 0 549102 3688453 2506007 2026-10-29T15:47:02Z ~2026-57747-11 187749 жаңа дерек қосылды 3688453 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Жансая Жаңғазыұлы Жарылғапов |Шынайы есімі = |Суреті = Жансая_Жаңғазұлы.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 27.12.1974 |Туған жері = Жансая Жаңғазыұлы, Қарағанды облысы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = Қазақстан |Ғылыми аясы = әдебиеттану |Жұмыс орны = Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті |Ғылыми дәрежесі = филология ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = профессор |Альма-матер = Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы (2011), ҚР тұңғыш Президенті – Елбасы қорының «Ең үздік зерттеу және ғылым мен техника саласында жеткен жетістіктері үшін» сыйақысы (2013), "Құрмет" мемлекеттік ордені (2026) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Уикиқайнар = }} '''Жансая Жаңғазыұлы Жарылғапов''' — 1974 жылы, [[Қарағанды облысы]] [[Жаңаарқа ауданы]]нда дүниеге келген, [[ғалым]], [[филология]] ғылымдарының докторы, профессор, әдебиеттанушы. == Қызметтік жолы == Қызметтік жолын 1996 жылы академик Е.А.Бөкетов атындағы [[Қарағанды мемлекеттік университеті]] қазақ әдебиеті кафедрасының оқытушысы болып бастаған. 2005-2006 жылдары аталған университетте қазақ әдебиеті және теория кафедрасының меңгерушісі болды. 2006-2009 жылдар аралығында 10.01.02 – қазақ әдебиеті мамандығы бойынша докторантураның күндізгі бөлімінде оқыды. 2011 жылдан бастап қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарады.<ref>{{cite web | url=http://www.ksu.kz/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=2636# | title=Жарылғапов Жансая Жангазыұлы | publisher=ksu.kz}}</ref> == Зерттеулер == Жансая Жаңғазұлы — 100-ден аса ғылыми мақаланың, 3 оқу құралының, 2 монографияның авторы. 2000 жылы «70-80-жылдар қазақ прозасындағы адам концепциясы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация, 2009 жылы «Қазақ прозасындағы әдеби ағымдар және көркемдік әдіс» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Ж.Жарылғапов ұлттық әдебиеттегі көркемдік әдістер мен әдеби ағымдарды, қазақ әдебиетінің идеялық-философиялық тың парадигмаларын, Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетінің даму ерекшеліктерін зерттеумен айналысады.<ref>{{cite web | url=http://famous.ukz.kz/zharyilgapov-zhansaya.html | title=Жарылғапов Жансая Жанғазыұлы | publisher=http://famous.ukz.kz/}}</ref> * 1.«Жүсіпбек Аймауытов шығармашылығын оқыту мәселелері» (1997)оқу-әдістемелік құрал; * 2. «ХХ ғасыр соңындағы қазақ прозасының идеялық-эстетикалық мәселелері» (2003)оқу құралы; * 3. «Жанр және көркемдік әдіс» (2011) оқу құрал; * 4. «Қазақ прозасы: ағымдар мен әдістер» (2009) монография; * 5.«Ұлттық прозадағы әдеби ағымдар типологиясы» (2011) атты монография. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Профессорлар]] [[Санат:1974 жылы туғандар]] [[Санат:27 желтоқсанда туғандар]] 65ga69u3mk9oay967l4us4bj03hkelq Борис Аронович Талис 0 558240 3688689 3678531 2026-10-30T07:32:04Z Толганай Сансызбаевна 186946 3688689 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date = ақпан 2016}} {{Қысқа мақала}} {{Дереккөздер жетіспейді}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Спортшы |есімі = Борис Аронович Талис|суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = |лақап аты = |азаматтығы = КСРО|мамандандыру = |клубы = |туған күні = 1938 |туған жері = Одесса|қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |алмағы = |медальдары = }} '''Борис Аронович Талис''' ([[1938 жыл|1938]], [[Одесса (Миссури)|Одесса]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] қоғам қайраткері, [[жазушы]], публицист, «С Америкой на „ты“» кітабының авторы, соның ішінде «Хадсон Одесса» газетінің бас редакторы. == Өмірбаяны == Ол [[Одесса (Миссури)|Одесса]] қаласында дүниеге келген. [[Нью-Йорк]] «Әлемдік клуб Одесса азаматтар» ұйымының вице-президенті, Әуесқой самбодан [[Америка]] қауымдастығының вице-президенті. Спорт шебері, магистранттар-ардагерлер арасында самбо екі дүркін әлем чемпионы, «Одесса-на-Хадсон» газетінің бас редакторы. Ол [[Бруклин]], қаласында тұрады. == Қайтыс болған жері == 61meb849wqxfhfzc7i7iutjfbrhges3 3688690 3688689 2026-10-30T07:33:44Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Толганай Сансызбаевна|Толганай Сансызбаевна]] ([[User talk:Толганай Сансызбаевна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3625142 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date = ақпан 2016}} {{Қысқа мақала}} {{Дереккөздер жетіспейді}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Спортшы |есімі = Борис Аронович Талис|суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = |лақап аты = |азаматтығы = КСРО|мамандандыру = |клубы = |туған күні = 1938 |туған жері = Одесса|қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |алмағы = |медальдары = }} '''Борис Аронович Талис''' ([[1938 жыл|1938]], [[Одесса (Миссури)|Одесса]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] қоғам қайраткері, [[жазушы]], публицист, «С Америкой на „ты“» кітабының авторы, соның ішінде «Хадсон Одесса» газетінің бас редакторы. == Өмірбаяны == Ол [[Одесса (Миссури)|Одесса]] қаласында дүниеге келген. [[Нью-Йорк]] «Әлемдік клуб Одесса азаматтар» ұйымының вице-президенті, Әуесқой самбодан [[Америка]] қауымдастығының вице-президенті. Спорт шебері, магистранттар-ардагерлер арасында самбо екі дүркін әлем чемпионы, «Одесса-на-Хадсон» газетінің бас редакторы. Ол [[Бруклин]], қаласында тұрады. a7anbomamw0ablmoc3zhnto316h20xv 3688697 3688690 2026-10-30T07:57:39Z Толганай Сансызбаевна 186946 3688697 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date = ақпан 2016}} {{Қысқа мақала}} {{Дереккөздер жетіспейді}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Спортшы |есімі = Борис Аронович Талис|суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = |лақап аты = |азаматтығы = КСРО|мамандандыру = |клубы = |туған күні = 1938 |туған жері = Одесса|қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |алмағы = |медальдары = }} '''Борис Аронович Талис''' ([[1938 жыл|1938]], [[Одесса (Миссури)|Одесса]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] қоғам қайраткері, [[жазушы]], публицист, «С Америкой на „ты“» кітабының авторы, соның ішінде «Хадсон Одесса» газетінің бас редакторы. == Өмірбаяны == Ол [[Одесса (Миссури)|Одесса]] қаласында дүниеге келген. [[Нью-Йорк]] «Әлемдік клуб Одесса азаматтар» ұйымының вице-президенті, Әуесқой самбодан [[Америка]] қауымдастығының вице-президенті. Спорт шебері, магистранттар-ардагерлер арасында самбо екі дүркін әлем чемпионы, «Одесса-на-Хадсон» газетінің бас редакторы. Ол [[Бруклин]], қаласында тұрады. == қайтыс болған жері == pkgpriaqdn1gwcic9tmycuvvqkk2im4 3688703 3688697 2026-10-30T08:32:31Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Толганай Сансызбаевна|Толганай Сансызбаевна]] ([[User talk:Толганай Сансызбаевна|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3625142 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date = ақпан 2016}} {{Қысқа мақала}} {{Дереккөздер жетіспейді}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Спортшы |есімі = Борис Аронович Талис|суреті = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |жынысы = |толық есімі = |шынайы есімі = |лақап аты = |азаматтығы = КСРО|мамандандыру = |клубы = |туған күні = 1938 |туған жері = Одесса|қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |карьера жылдары = |бапкерлері = |бойы = |алмағы = |медальдары = }} '''Борис Аронович Талис''' ([[1938 жыл|1938]], [[Одесса (Миссури)|Одесса]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] қоғам қайраткері, [[жазушы]], публицист, «С Америкой на „ты“» кітабының авторы, соның ішінде «Хадсон Одесса» газетінің бас редакторы. == Өмірбаяны == Ол [[Одесса (Миссури)|Одесса]] қаласында дүниеге келген. [[Нью-Йорк]] «Әлемдік клуб Одесса азаматтар» ұйымының вице-президенті, Әуесқой самбодан [[Америка]] қауымдастығының вице-президенті. Спорт шебері, магистранттар-ардагерлер арасында самбо екі дүркін әлем чемпионы, «Одесса-на-Хадсон» газетінің бас редакторы. Ол [[Бруклин]], қаласында тұрады. a7anbomamw0ablmoc3zhnto316h20xv Пасха (тағам) 0 558972 3688745 3650889 2026-10-30T10:15:37Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688745 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} [[Сурет:Paskha2.jpg|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|300x300px|Сүзбеден жасалынған пасха]] '''Па́сха''' (''сүзбелі пасха'') — орыс салты бойынша жылына бір рет Пасха мейрамында дайындалатын, сүзбеден жасалынатын ерекше [[тағам]]. Дәстүрлі түрде сүзбелі пасханы Ресейдің орталығында және оңтүстігінде жақсы дайындайды. Себебі, ол жерлерде пасха мейрамы тойланады.  == Дәстүр == Пасханың негізгі формасы — Гроб Господеньді білдіретін, қысқарған қызанақ. Дәстүрлі түрде пасханы жасау үшін арнайы өңделген ағаш формасындағы- құмсалғыш қолданылған. Біздің заманымызда жиі басқа да ыдыстарды қолданады. Ресейдегі сатылымда пластмасс құмсалғыштар бар. == Дайындалу тәсілі == Ағаш қалыптар тақтайшалардан жасалып, олардың ішкі жағына «ХВ» әріптері жазылады.. Олар «Христос Воскресе!» деген мағынада жасалынған.  == Қызықты мәліметтер == [[Сурет:Кулич_и_пасха.jpg|right|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|200x200px|Пасханы имитровать ететін қоңыраухана, имитирующая пасху. Троицктағы шіркеу«Кулич и Пасха»]] * Санкт-Петербургте Пресвятой Троицы шіркеуі бар, бұл шіркеу он сегізінші ғасырдан «Кулич и пасха» деген атпен белгілі.  Шіркеудің өзі- собалақтың формасында, ал қоңыраухана- пасханың формасында. == Сілтемелер == * [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхальная кухня.] [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхи, творожные массы, куличи, крашенки] на сайте Православие.Ru * [http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm Творожная пасха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417094603/http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm |date=2014-04-17 }} // Российский Этнографический Музей [[Санат:Орыс асханасы]] sd1vapxbpo2rpwx4d3jytm02z34fx0o 3688839 3688745 2026-10-30T11:27:45Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688839 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} [[Сурет:Paskha2.jpg|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|300x300px|Сүзбеден жасалынған пасха]] '''Па́сха''' (''сүзбелі пасха'') — орыс салты бойынша жылына бір рет Пасха мейрамында дайындалатын, сүзбеден жасалынатын ерекше [[тағам]]. Дәстүрлі түрде сүзбелі пасханы Ресейдің орталығында және оңтүстігінде жақсы дайындайды. Себебі, ол жерлерде пасха мейрамы тойланады.  == Дәстүр == Пасханың негізгі формасы — Гроб Господеньді білдіретін, қысқарған қызанақ. Дәстүрлі түрде пасханы жасау үшін арнайы өңделген ағаш формасындағы- құмсалғыш қолданылған. Біздің заманымызда жиі басқа да ыдыстарды қолданады. Ресейдегі сатылымда пластмасс құмсалғыштар бар. == Дайындалу тәсілі == Ағаш қалыптар тақтайшалардан жасалып, олардың ішкі жағына «ХВ» әріптері жазылады.. Олар «Христос Воскресе!» деген мағынада жасалынған.  == Қызықты мәліметтер == [[Сурет:Кулич_и_пасха.jpg|right|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|200x200px|Пасханы имитровать ететін қоңыраухана, имитирующая пасху. Троицктағы шіркеу«Кулич и Пасха»]] * Санкт-Петербургте Пресвятой Троицы шіркеуі бар, бұл шіркеу он сегізінші ғасырдан «Кулич и пасха» деген атпен белгілі.  Шіркеудің өзі- собалақтың формасында, ал қоңыраухана- пасханың формасында. == Сілтемелер == * [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхальная кухня.] [http://www.pravoslavie.ru/put/2240.htm Пасхи, творожные массы, куличи, крашенки] на сайте Православие.Ru * [http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm Творожная пасха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140417094603/http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4119.htm |date=2014-04-17 }} // Российский Этнографический Музей [[Санат:Орыс асханасы]] [[Санат:Тағам атаулары]] 5rmqhd5mktll4qi54d3frz8npimg1en Рубеус Хагрид 0 559947 3688393 3633105 2026-10-29T12:47:43Z Гульмира Жумабаевна 187249 /* Достары */ 3688393 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:The Making of Harry Potter 29-05-2012 (Rubeus Hagrid).jpg|нобай]] '''Рубеус Хагрид''' ({{lang-en|Rubeus Hagrid}}) — британдық жазушы [[Жоан Роулиң]] жазған 7 томдық қиял-ғажайып [[Хәрри Поттер]], сиқыршы ұл туралы шығармалардағы кейіпкер, сиқырлы жануарларға қарау пәнінің мұғалімі, танғажайыптық пен сиқыр мектебі «[[Хогуартс]]тың» орманшысы мен кілтінің сақтаушысы. Хәрри Поттер фильімінде Хагридтың рөлін британдық актер [[Робби Колтрейн]] сомдаған. == Сыртқы келбеті == [[Хәрри Поттер мен Пәлсапа тас (фильм)|Хәрри Поттер мен Пәлсапа тас]] кітабында Хагрид туралы осылай жазылған: {{Дәйексөз|...қарапайым адамнан 2 есе ұзын және 5 есе толығырақ. Ол мүмкін болуынан үлкенірек және жабайы болып көрінетін жалбыраған сақалы мен ұзын шаштары бетін жауып тұрады, қолдары қоқыс жәшігінің қақпағымен бірдей, ал былғары етіктегі аяқтары ересек [[дельфин]]дерге ұқсайды.}} == Мінезі == Хагрид — Хәрридің өміріндегі ең бірінші досы, шын жүректен оның қамын ойлайды. Хәрри, [[Рон Уизли|Рон]] және [[Хәрмиона Грейнджер|Гермионаның]] достығына қарап өз балалық шағын еске алады. Қарапайым және зейінсіз көрінгенімен, бұл тек алғашқы әсер. [[Кітап]]тың көп [[кейіпкер]]лерінің ойлағанынан әлдеқайда ақылды. == Отбасы == Хагридтің анасы - алып Фридвульфа. Ол күйеуін Хагрид бала кезінде тастап кетті. Хагридтың Грохх деген аналас інісі бар. Алыптарды бәрі үлкен және топас қанішер деп ойлайды, оған қоса олар Волан-де-Мортқа көмектескен, сондықтан Хагрид өзінің шығу тегін құпияда ұстайды. Хагридтің әкесі, сиқыршы, Хагрид 2 курс оқып жатқанда қайтыс болған. Қанындағы алыптардың тұқымы оған қарапайым сиқыр әсер ете алмайтын қасиет береді. == Достары == Хагридтің достары Рон, Гарри және Гермиона. Олар Хагридке кеңес алу үшін, немесе әншейін шай ішу үшін келеді, бірақ олар тісіңді сындырып алғың келмесе Хагридтің пісірген тамағын жемей ақ қою дұрыс екенін біледі. Ол Гарриге бірінші болып оның сиқыршы екенін айтқан және де шынайы сыйлық — үкі Букля мен торт берген адам. Дамблдор Хагридке толығымен сенеді, бірақ Хагрид кей кездері оның құпияларын үш досына айтып қояды. == Үй жануарлары == *'''Арагог'''({{lang-en|Aragog}}) — [[Хәрри Поттер|Гарри Поттер]] жайлы кітаптағы сиқырлы жануар, сөйлейтін [[өрмекші]], [[акромантул]]. *'''Тұмсыққанат''' — Гарри Поттер жайлы үшінші кітапта пайда болған гиппогриф. Өлім жазасына айыпталған болатын, бірақ Гермиона, Рон және Гарридің көмегімен Сириус Блэкпен қашып кетеді. *'''Азу''' — Рубеус Хагридтің үлкен қара [[ит]]і. Хагридтің айтуынша, Азудың түрі шын мәніндегінен қаталырақ көрінеді. *'''Үлпежүн''' — [[Хәрри Поттер мен Пәлсапа тас (фильм)|Гарри Поттер мен Пәлсапа тасы]] кітабындағы жануар. Музыкалық аспап даусынан ұйықтап қалады. *'''Норберт''' — Рубеус Хагридтің айдахары. == Дереккөздер == http://www.vokrug.tv/person/show/Rubeus_Hagrid/ http://magic-britain.ru/forum/index.php?showtopic=832{{Deadlink|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://potter-base.ru/48-rubeus-hagrid-i-ego-rost.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160319061308/http://potter-base.ru/48-rubeus-hagrid-i-ego-rost.html |date=2016-03-19 }} {{Хәрри Поттер}} [[Санат:Кейіпкерлер]] [[Санат:Фэнтези кейіпкерлері]] [[Санат:Әдеби кейіпкерлер]] [[Санат:Алфавит бойынша кейіпкерлер]] rz0vg1gp7x6v1nw51wr5wugvizl6qmg 3688395 3688393 2026-10-29T12:48:36Z Гульмира Жумабаевна 187249 /* Отбасы */ 3688395 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:The Making of Harry Potter 29-05-2012 (Rubeus Hagrid).jpg|нобай]] '''Рубеус Хагрид''' ({{lang-en|Rubeus Hagrid}}) — британдық жазушы [[Жоан Роулиң]] жазған 7 томдық қиял-ғажайып [[Хәрри Поттер]], сиқыршы ұл туралы шығармалардағы кейіпкер, сиқырлы жануарларға қарау пәнінің мұғалімі, танғажайыптық пен сиқыр мектебі «[[Хогуартс]]тың» орманшысы мен кілтінің сақтаушысы. Хәрри Поттер фильімінде Хагридтың рөлін британдық актер [[Робби Колтрейн]] сомдаған. == Сыртқы келбеті == [[Хәрри Поттер мен Пәлсапа тас (фильм)|Хәрри Поттер мен Пәлсапа тас]] кітабында Хагрид туралы осылай жазылған: {{Дәйексөз|...қарапайым адамнан 2 есе ұзын және 5 есе толығырақ. Ол мүмкін болуынан үлкенірек және жабайы болып көрінетін жалбыраған сақалы мен ұзын шаштары бетін жауып тұрады, қолдары қоқыс жәшігінің қақпағымен бірдей, ал былғары етіктегі аяқтары ересек [[дельфин]]дерге ұқсайды.}} == Мінезі == Хагрид — Хәрридің өміріндегі ең бірінші досы, шын жүректен оның қамын ойлайды. Хәрри, [[Рон Уизли|Рон]] және [[Хәрмиона Грейнджер|Гермионаның]] достығына қарап өз балалық шағын еске алады. Қарапайым және зейінсіз көрінгенімен, бұл тек алғашқы әсер. [[Кітап]]тың көп [[кейіпкер]]лерінің ойлағанынан әлдеқайда ақылды. == Отбасы == Хагридтің анасы — алып Фридвульфа. Ол күйеуін Хагрид бала кезінде тастап кетті. Хагридтың Грохх деген аналас інісі бар. Алыптарды бәрі үлкен және топас қанішер деп ойлайды, оған қоса олар Волан-де-Мортқа көмектескен, сондықтан Хагрид өзінің шығу тегін құпияда ұстайды. Хагридтің әкесі, сиқыршы, Хагрид 2 курс оқып жатқанда қайтыс болған. Қанындағы алыптардың тұқымы оған қарапайым сиқыр әсер ете алмайтын қасиет береді. == Достары == Хагридтің достары Рон, Гарри және Гермиона. Олар Хагридке кеңес алу үшін, немесе әншейін шай ішу үшін келеді, бірақ олар тісіңді сындырып алғың келмесе Хагридтің пісірген тамағын жемей ақ қою дұрыс екенін біледі. Ол Гарриге бірінші болып оның сиқыршы екенін айтқан және де шынайы сыйлық — үкі Букля мен торт берген адам. Дамблдор Хагридке толығымен сенеді, бірақ Хагрид кей кездері оның құпияларын үш досына айтып қояды. == Үй жануарлары == *'''Арагог'''({{lang-en|Aragog}}) — [[Хәрри Поттер|Гарри Поттер]] жайлы кітаптағы сиқырлы жануар, сөйлейтін [[өрмекші]], [[акромантул]]. *'''Тұмсыққанат''' — Гарри Поттер жайлы үшінші кітапта пайда болған гиппогриф. Өлім жазасына айыпталған болатын, бірақ Гермиона, Рон және Гарридің көмегімен Сириус Блэкпен қашып кетеді. *'''Азу''' — Рубеус Хагридтің үлкен қара [[ит]]і. Хагридтің айтуынша, Азудың түрі шын мәніндегінен қаталырақ көрінеді. *'''Үлпежүн''' — [[Хәрри Поттер мен Пәлсапа тас (фильм)|Гарри Поттер мен Пәлсапа тасы]] кітабындағы жануар. Музыкалық аспап даусынан ұйықтап қалады. *'''Норберт''' — Рубеус Хагридтің айдахары. == Дереккөздер == http://www.vokrug.tv/person/show/Rubeus_Hagrid/ http://magic-britain.ru/forum/index.php?showtopic=832{{Deadlink|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://potter-base.ru/48-rubeus-hagrid-i-ego-rost.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160319061308/http://potter-base.ru/48-rubeus-hagrid-i-ego-rost.html |date=2016-03-19 }} {{Хәрри Поттер}} [[Санат:Кейіпкерлер]] [[Санат:Фэнтези кейіпкерлері]] [[Санат:Әдеби кейіпкерлер]] [[Санат:Алфавит бойынша кейіпкерлер]] ogimsui28r57li4g2u4xeor3m5eqmrq Терілі тасбақа 0 560332 3688865 3678662 2026-10-30T11:51:30Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688865 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}} '''Терілі тасбақа''' ({{lang-la|Dermochelys coriacea}}) – дүниежүзіндегі тасбақалардың ең ірісі. Терілі [[тасбақа]]лардың саны азайып келеді. Әсіресе [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхитында соңғы жиырма жылдың ішінде саны күрт кеміп, қазір 2300 жуық тасбақа қалды. [[Атлант мұхиты|Атлант]] мұхитындағы популяциясы басқа жерлермен салыстырғанда әзірше тұрақты. Бірақ балық аулайтын кемелердің кесірінен тасбақалар жиі жарақаттануда, яғни болашақта ол жерде де тасбақалардың саны кемиді деген болжам бар. Терілі тасбақалар тіршілік ету ортасын жиі ауыстырып тұрады. Олар [[Атлант мұхиты|Атлант]] мұхитынан [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхитына, [[Тынық мұхит|Тынық]] мұхитынан [[Атлант мұхиты|Атлант]] мұхитына көшіп тұрады. Терілі тасбақалардың сүйектері мен шеміршектерін қанмен қамтамасыз ету жүйесі ерекше дамыған. Ол тасбақаның дене температурасынан бірнеше градус жоғары көтеріп, салқын суға төзімді болуға мүмкіндік береді. Терілі тасбақаның ұзындығы 180 сантимертге дейін жетсе, салмағы 500 келіге дейін тартады. Алдыңғы ескекаяқтарын жазған кездегі ұзындығы – 5 метр. Терілі тасбақалар жақсы жүзеді, суда жүзу арқылы алыс сапарларға шығады. Медузалармен, шаян тәрізділермен, басаяқты моллюскілермен, ұсақ балықтармен қоректенеді. Осы тасбақалар ғана 1500 метр тереңдікке сүңгіп, су астында 35 минут бола алады. == Қызықты ақпарат == Ұзындығы 2,2 м-ге дейін жететін бұл алып жануар мұхитта жылына 16 000 км жол жүреді. Оның сүйікті коректерінің бірі — [[медуза]].<ref>{{кітап|авторы=Жануарлар әлемінің білімдары |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы: |орны=|баспасы=Атамұра |жыл=2022|томы= |беттері=78|барлық беті=176|сериясы= |isbn=978-601-10-0179-3 |тиражы= }}</ref> Терілі тасбақалар [[Атлант мұхиты|Атлант]], [[Тынық мұхит|Тынық]], [[Үнді мұхиты|Үнді]] мұхиттарының тропиктік және қоңыржай белдеулеріндегі су айдындарында кездеседі.<ref>Ж 27 ЖАНУАРЛАР. - Алматы: «Аруна» баспасы. - 208 бет. - Сер.: «1100 қызықты дерек».</ref> == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Тасбақалар‎]] nm0807upvhzai0xtostf8d6hstbko4n Джозеф Эдвард Майер 0 560435 3688397 3667982 2026-10-29T12:52:36Z Гульмира Жумабаевна 187249 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3688397 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Джозеф Эдвард Майер |Шынайы есімі = Joseph Edward Mayer |Туған күні = [[5 ақпан]] [[1904 жыл]] |Туған жері = [[Нью-Йорк]] [[АҚШ]] |Қайтыс болған күні = [[15 ақпан]] [[1983 жыл]](79жас) |Қайтыс болған жері = [[АҚШ]] |Азаматтығы = [[АҚШ]] |Ғылыми аясы = [[физика]] |Жұмыс орны = Сан- Диегодағы Калифорниялық институт |Ғылыми дәрежесі = [[профессор]] |Ғылыми атағы = [[профессор]] |Альма-матер = Калифорниялық технологиялық институт |Ғылыми жетекші = Льюис, Гилберт Ньютон |Несімен белгілі = Статикалық механикаға диаграммалық әдісті енгізген |Марапаттары = Кирквуд марапаты, Г. Льюис, Дебай марапаттары |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} Джозеф Эдвард Майер''' (ағыл. Joseph Edward Mayer; 5 ақпан 1904, Нью-Йорк — 15 қазан 1983) — американдық теориялық [[физика]] [[ғалым]]ы. Мария Гёпперт-Майердің күйеуі. Калифорния техникалық институтын бітіргеннен кейін, бірқатар университеттерде еңбек еткен: Калифорния университетінде (1927–1928), Гёттинген университетінде (1929–1930), Джонс Хопкинс университетінде (1930–1939), Колумбия университетінде (1939–1945), Чикаго университетінде (1946–1960) және Калифорния университетінде (1960–1972). Статистикалық физика, [[термодинамика]], квантты механика, [[химиялық физика]] салалары бойынша ғылыми еңбектер жазған. Нақты газдар мен сұйықтықтардың қазіргі теориясын жасаушылардың бірі болды. Статистикалық механикаға диаграммалық әдісті енгізді. 1941–1952 жылдары ''Journal of Chemical Physics'' журналының редакторы, ал 1973–1974 жылдары Америка физика қоғамының президенті болды. Ғылыми марапаттары: Гилберт Ньютон Льюис медалі (1958), Питер Дебай атындағы сыйлық (1967) және Джон Кирквуд атындағы сыйлық (1968). == Пайдаланылған әдебиеттер: == * Майер Дж., Гепперт-Майер М. Статистическая механика. — М.: Мир, 1980. — 546 с. * Храмов Ю. А. Майер Джозеф Эдвард (Mayer Joseph Edward) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 174. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.) * Майер Джозеф Е. Теория реальных газов (рус.) // Термодинамика газов / Ағылш. аудару и нем. под ред. В. С. Зуева. — М.: Машиностроение, 1970, с. 415—562. * Zimm Bruno H. Joseph Edward Mayer, 1904–1983 (ағылш.) // Biographical Memoirs. — National Academy of Sciences, 1994. — P. 211—220. * Mayer Joseph E. Theory of Real Gases (ағылш.) // Handbuch der Physik. — Springer-Verlag, 1958. — Vol. XII. Thermodynamik der Gase. — P. 73—204. * Clark Leigh B., Zimm Bruno H. Joseph Edward Mayer (ағылш.). — University of California, 2011. [[Санат:Химиялық физика]] [[Санат:Механика]] [[Санат:АҚШ физиктері]] tc3owu9plsfhsmqb65rki440fx2z5jr Құмарлық анатомиясы 0 566847 3688570 3685145 2026-10-30T04:38:30Z Stephan1000000 88032 3688570 wikitext text/x-wiki {{Телесериал|Қазақша атауы=Құмарлық анатомиясы|Шынайы атауы={{lang-en|Grey's Anatomy}}|жанры={{Plainlist | * [[медициналық драма]] * [[романтикалық драма]] * [[қара әзіл|қара комедия]] * [[сабын операсы]] }}|авторы=[[Шонда Раймс]]|рөлдерде=[[Эллен Помпео]]<br>[[Сандра О]]<br>[[Кэтрин Хайгл]]<br>[[Джастин Чэмберс]]<br>[[Теодор Реймонд Найт|Т. Р. Найт]]<br>[[Чандра Уилсон]]<br>[[Джеймс Пикенс (кіші)]]<br>[[Патрик Демпси]]<br>[[Исайя Вашингтон]]<br>[[Кейт Уолш]]<br>[[Сара Рамирес]]<br>[[Эрик Дэйн]]<br>[[Кайлер Ли]]<br>[[Брук Смит]]<br>[[Кевин Маккидд]]<br>[[Джессика Кэпшоу]] <br>[[Ким Рейвер]]<br>[[Сара Дрю]]<br>[[Джесси Уильямс]]<br>[[Камилла Ладдингтон]]<br>[[Гай Чарльз]]<br>[[Джеррика Хинтон]]<br>[[Тесса Феррер]]<br>[[Катерина Скорсоне]]<br>[[Келли Маккрири]]<br>[[Джейсон Уинстон Джордж]]<br>[[Мартин Хендерсон]]<br>[[Джакомо Джианниотти]]|бет басы=«Cosy in the Rocket»|композиторы=Psapp|маусымдар=23|сериялар саны=469|атқарушы продюсері=[[Шонда Раймс]]<br>[[Бетси Бирс]]<br>[[Марк Гордон]]<br>[[Криста Вернофф]]<br>Роб Корн<br>Марк Вилдинг<br>Джоан Рэтер<br>Тони Фелан<br>Джеймс Д. Пэрриот|ұзақтығы=41-43 минут|студия=[[ShondaLand]]<br>The Mark Gordon Company<br>[[ABC Studios]]|телеарна=[[American Broadcasting Company|ABC]]|көрсете бастады=2005 жыл 27 наурыз|соңғы рет көрсетілді=қазіргі уақытта|бейне форматы=[[480i]]<br>[[1080i]] ([[16:9]] [[Айқындығы жоғары теледидар|HDTV]])|дыбысы=[[Стереофоникалық дыбыс жазу|Стерео]]|байланысы бар шоу=[[Уақытша тәжірибе]]<br>[[19 өрт сөндіру бекеті]]|imdb_id=0413573|сайт=https://abc.com/shows/greys-anatomy|түсірілім орны=[[Лос Анжелес]]|Тілі=[[ағылшын тілі]]|мемлекет={{USA}}}} «'''Грей Анатомиясы'''» ([[Ағылшын тілі|ағыл]].&nbsp;''<span lang="en">Grey's Anatomy</span>'') — Сиэттл Грей ауруханасының дәрігерлер, интерн және науқастардың күнделікті өмір туралы Шонда Раймс шығарған американдық телесериал. 2005 жылы наурыздың 27-ші жұлдызында [[American Broadcasting Company|ABC]] каналында алғаш тұсаукесері өтті, содан бері әлі де 12 маусымы көрсетілуде. Сонымен қатар 2016 жылдың 3 Наурызында бұл сериал 13 маусымға созылған болатын. Басты сюжетте — көбіне «Сиэтл Грейс» («англ. Seattle Grace Hospital», «SGH») ауруханасындағы интерн, дәрігер және басқа да персонал өмірі жайлы. Іс жүзінде бұл сериалды Лос-Анджелестегі, Калифорния штатында түсіреді. Сериалдың танымалдылығынан Эддисон Монтгомери персонаж туралы спин-офф жарық көрді, тұсаукесері 2007 жылы қырқүйектің 27 болған. Одан басқа өнімдерге 4 альбом өлеңімен, сонымен қатар видеоойын да кіреді. Барлық маусымы  DVD мен Blu-Ray-ге шыққан. Коммерциялық табыстан да басқа бұл сериал сыншылардың көзқарасымен де ақталды. Сынамалы бөлімі бірден 16,25 миллион телекөрермен жинады. Ал бірінші маусым 22,22 миллион көрерменге ие болды. 2-ші мен 3-ші маусымы одан көп мадақтауларға ие болғанымен, одан кейін кішкене рейтингі төмендеді. Оған карамастан ол ең танымал және жоғарғы денгейдегі драма болып қала берді. Телесериал өте көп марапаттаулар мен ықыласқа бөленді. Марапаттаулардың бірі 2006 жылы [[Алтын глобус]] "Ең үздік телевизиалық драма" номинациясында ұтып алды, одан бөлек 2006-2007 жылдары «Үздік драмалық сериал» категориясында «Эмми» сыйлығына ұсынылған. Алайда, «Құмарлық анатомиясы» одан бөлек актерлік шеберлік, сценарийі, техникалық категориядан да көптеген мадақтама алған болатын. Жалпы айтқанда бұл телешоу 2010 жылы ең кірісті телефизиялық шоулардың ішінен ойып тұрып 4-ші орынды алды. Кіріс жарты сағат шоуға  $ 2,67 млн-ды құрады. 2013 жылы «Entertainment Weekly» журналының нұсқасы бойынша сериал «100 аса зор телешоу» тізіміне кірді.  == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ телесериалдары]] [[Санат:American Broadcasting Company телебағдарламалары]] [[Санат:1985 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:Disney Television Studios]] [[Санат:Disney Media Networks]] 0yydmuo1wof1329jtygow8x34czi490 Рахманов сарқырамасы 0 569321 3688863 3646239 2026-10-30T11:46:38Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688863 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ==Сипаттама== 2265 метр биіктікте шағын теңіздік (мұздық кейіптегі) бұлақ ағатын, атаусыз өзеншік орналасқан. Дәл осындай екі атаусыз тау арқылы терең жылғада ағып өте отырып, ол Рахманов көліне келіп құяды. Жылға түбінің жоғарғы бөлігі қатты қыңырлы болып (15 градусқа дейін), ал төменгісі – сәл кілтелі (15-20 градусқа дейін) келеді. Жартастардың бүйірлерінде құламалығы 35 градусқа дейін жетеді. Жылға қалың жапырақты ну орманмен жабындалған, оның төбесінен арналы үйінділерде өсетін альпі көгалы мен шөбі жайылып жатыр. Мықты да, алқапты, оңайлықпен бұзылмайтын таулар бір-бірінен сәл қашықтықта (10 нан 30 м дейін) болатын, бұлақ сулары иірмелі сарқырамалар арқылы ағып өтетін, тік сынды, қатты құламалы қабырғалары бар үш биік ойықты құрайды. [[Сарқырама]] ені шағын ғана, орташа алғанда, шамамен 1 м. Кемер қабырғалары құралай ағатын сарқырама есесінен жылтырланған, ал сарқырама негіздемелерінде (түрлердің мықтылығына орай), сәл иіліңкі, сумен тежелген ойықтар пайда болған. ==Cілтеме== http://conf.rating.kz/kk/page/10298{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:Алфавит бойынша сарқырамалар]] 192kqvgaerrxe0ynjgy3uy3olilu7pl Мәдениет сарайы (Риддер) 0 569333 3688843 3643706 2026-10-30T11:33:41Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688843 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Мәдениет сарайы== [[Риддер]] қаласындағы мәдениет сарайы Семенова көшесінде орналасқан. Бұл [[ғимарат]] қаладағы әсем ғимараттардың бірі. Ол 1961 жылы Франц Феликсович Иванчуктың басшылығымен салынған, сонымен қатар ол Мәдениет сарайының декоративті безендіру жұмыстарына жауапты болды. Бұл ғимаратта қаланың басты музыкалық шаралары өтетін үлкен концерт залы және атақты суретшілердің картиналары қойылатын көрме залы орналасқан. Мәдениет сарайында 2003 жылы Қазақстанның алғашқы президенті ашқан "Еуразия сақинасы" журналистердің Халықаралық форумы өткізілді. Ғимарат сталиндік ампир стилінде жасалаған, салтанатты қасбеттік композиция төрт бағанаға негізделеді. Олардың үстінде арка орнатылған, онда кеңестік кезеңде Кеңес Одағының гербі бейнеленген жапсырылған композиция жасалған. Қазіргі уақытта бұл композиция жоқ, ал үш қабатты ғимарат сыланып, екі түрлі түске боялған. Негізгі түс қою қызыл түс, ал ғимараттың сәндік бөлшектері ақ түспен боялған. Орналасуы:071300 ШҚО Риддер қ.,.Семенова көшесі <ref>http://conf.rating.kz/kk/page/10154{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> gd4zw5c2j5qh58v4rp1lzk5yeig3mfd Жастар саябағы (Өскемен) 0 569339 3688758 3642601 2026-10-30T10:35:12Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688758 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == «Жастар» саябағы == «Жастар» этно-саябағы Шығыс Қазақстан архитектуралық–этнографиялық және табиғи-ландшафттық музей-қорығының құрамына кіреді. Революцияға дейінгі кезеңде "Жастар" саябағының территориясы [[Өскемен қаласы]]ның орталығында болып, онда қала базары, Покров соборы және Халық үйі орналасты. Покров соборы көпес Н.М. Михайловтың және басқа да [[қайырымдылық]] жасаушылардың қаражаты есебінен 1888 жылы тұрғызылған. Ол тастан жасалған, бес бұрышты, әулие-ана Покров, Иоанна Шоқынушы (оң жағында), Әулие Николай (сол жағында) шектерімен үш күмбезді етіп тұрғызылған. Халық үйі 1902 жылы қала тұрғындарының демеушілігінің, сонымен бірге қалаға жер аударушылардың демеушілігінің арқасында салынған. Бұл алғашқы қалалық мәдени-ағарту мекемесінде кітапхана және мұражай бөлмесі, ал 1902 жылдан бастап театр орналасты. Халық үйі мен Покров соборы арасында Өскемен қазынашылығының ғимараты орналасты. Қазір ол Жамбыл атындағы облыстық драмалық театрының костюмдер бөлмесі. 1934 жылы Өскеменге С.М.Киров келгенде қала басшыларына аудандық атқару комитетіне (қазіргі қалалық архитектура ғимараты) тура қарама-қарсы жерде базардың орналасқандығына назар аударуды, оның орнына саябақ салуды ұсынды. 1935 жылдың тамызында саябақтың негізі қаланды. 1935 жылы күзде 4 806 ағаш пен бұталар отырғызылды. 1938 жылы 18 шілдеде саябақтың ортасында С.М. Кировқа арналған ескерткіш қойылды. 2001 жылы мұражайға берілген қалалық саябақта қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізіле бастады. Алтай ботаникалық бағының қызметкерлерінің қатысуымен кәрі және ауру ағаштар орынына біртіндеп жаңа өскіндер отырығызыла бастады. Көбіне облыстық флораға сәйкес келетін ағаштар (самырсын, қарағай, балқарағай, қайың, шетен және т.б.) және қала жағдайында жақсы дамып, өсе алатын және шаң мен газға төзімді болатын ағаштар таңдалып алынды. 2002 жылы Ертістің сол жақ жағалауындағы сәулет-этнографиялық кешен Киров атындағы қалалық саябаққа (Тоқтаров көшесі) ауыстырылды. Киров саябағына ХІХ ғасырдың соңы - ХХ ғасырдың басындағы сәулет ескерткіштері көшіріліп әкелінді. Нәтижесінде ашық аспан астындағы сәулет-этнографиялық қойылым табиғи кешені салынды, онда дәстүрлі шаруашылық құрылыстары бар халықтық өнер ескерткіштері көрсетілген. <ref>http://conf.rating.kz/kk/page/10147 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170415045410/http://conf.rating.kz/kk/page/10147 |date=2017-04-15 }}</ref> tqjzo2qzrq5n12930qfawm4eey7bhs8 Мөрлі жүзік 0 569363 3688850 3687376 2026-10-30T11:40:26Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688850 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мөрлі жүзік''' — ертедегі хан-сұлтандардың, би, әскер басы, т. б. дәрежелі кісілердің бір нәрсені куәландыру үшін [[мөр]] басатын арнаулы жүзігі. Ондай [[жүзік]]тің көзінде әдейі құйылған [[таңба]] болады. Мөрлі жүзік туралы қазақ эпостарында айтылады, өткен ғасырдың басында қолданудан шығып қалған. «Хат берген даулы жерге мөр басатын, Қолында қызыл алтын жүзігі бар» (Қазақ эпосы, Алматы, [[1958]], 485-б.).<ref>Қазақ қолөнері аталымдарының түсіндірме сөздігі, «Сардар» баспа үйі, Алматы, [[2012]], 312-б. ISBN 978-601-7174-29-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} cpi1dbajqq1xqrkpu67rl0uu5hhkyqs Майон жаңартауы 0 569538 3688761 3646058 2026-10-30T10:39:34Z Толганай Сансызбаевна 186946 3688761 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Майон жаңартауы Филиппин мемлекетіндегі Альбай Биколь аумағындағы Лусон аралында орналасқан.Майон-белсенді жанартау. Легаспи қаласының солтүстік-батысында 15 шақырым қашықтықта орналасқан. Жанартау мінсіз конус пішінді. Майон жанартауын вулканологтар стратожанартау тобына жатқызады. Стратожанартау-қатқан лавалық тасқындар мен борпылдақ материалдардың жиынтығынан құралған көпқабатты құрылыс. Майон жанартауы Еуразия және Филиппин плиталарының шекарасында, плиталардың шектесу аймағында орналасқан. Жанартау шыңы теңіз деңгейінен 2421 м биіктікте тұр. Ал оның радиусы 48 шақырымды құрайды. Майон жанартауы жалпы аумағы 6 га құрайтын бес муниципалитет пен үш қаланың ортасында орналасқан. Бұл жанартау базальтты-андеитты жанартауларға жатады. Майонның ең алғаш атқылауы 1616 жылы тіркелді. Жанартау пирокластикалық лава ағындарының әсерінен пайда болған. Майон жанартауының ең ірі атқылауы 1814 жылы 1 ақпанда тіркелген. Осы атқылау салдарынан Сагзава қаласы түгел жойылып, 1200-ден астам адам көз жұмған. Жанартадың 1993 жылғы атқылауы нәтижесінде 79 адам қайтыс болды. [[Сурет:1443455304 l.jpg|нобай]] == Белсенді жанартау == 1rupifk6hxrzpfcij2e2m3b5etejmno Макраме (өрнектеп тоқу) 0 569972 3688812 3613197 2026-10-30T11:05:55Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688812 wikitext text/x-wiki <ref>«Шаңырақ» үй-тұрмыс энциклопедиясы – Р.Н. Нұрғалиев.</ref>{{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Макраме(өрнектеп тоқу)''' – белгілі ретпен орналасқан әр түрлі түйіндердің көмегімен тоқу. Түйін тоқу арқылы әр алуан [[өрнек]] шығаруға болады. [[Тоқу]] үшін әр түрлі жуандықтағы жіптер, баулар, таспалар пайдаланылады. Ұсақ бұйымдарды әбден ширатылған жіңішке жіптерден тоқиды. Тоқу үстінде керамикалық, ағаш және [[моншақ]]тар мен [[сақина]]ларды қолдануға болады. Бір затқа іліп қойып немесе арнаулы тоқу жастығын пайдаланып тоқуға болады. Жұмыс жастығын (размері 50 * 3* 10 ) поролоннан немесе қалың резинадан оңай жасап алуға болады. Мұны матамен қаптайды. Дайын жастықты ағаш тұғырыққа желімдейді, қағып кереді және бекітеді. Тоқуды бастамас бұрын керіліп тұратындай етіп арқан жіпті түйреуішпен жастыққа түйреп қояды. Оған [[өріс жібі]]н іледі де, [[бұйым]]ды тоқиды. Кейбір түйіндерді жасауда (мысалы, бұршақ) темірден жасалған шағындау тоқыма [[ілмек]] қажет. Жұмыс барысында 3 жіпті: тоқу үшін жіпті бекітіп қоятын арқау жіпті (мұның орнына тақтайша, шығыршық пайдалануға да болады); түйіндерді байлайтын түйін және түйін түйетін өріс жіптерін ажырата білу керек. == Жіпті репс түйінмен шалу == Жіпті бірінші әдістегідей етіп шалады. Сосын өріс жіпті арқау жіптің жоғарғы жағынан шалып алып, ұшын ілмектен өткізеді де, түйген түйіндердің жан-жағынан әр жіптен бір-бір орам жасайды. == Жалпақ түйін == Жалаң қабат түйінді оңға сол жақтағы өріс жібін түйін жіптің үстіне, оң жақтағы [[өріс жібі]]н сол жақтағы жіптің үстіне салады. Одан кейін түйіннің астынан өткізіп, сол жақтағы өріс жібінің үстінен суырып алады. Сол жақтағы жалаң қабат түйін – оң жақтағы өріс жібін түйіннің үстіне, сол жақтағы өріс жібін оң жақтағы өріс жібіне салып, түйіннің астынан өткізеді де, оң жақтағы өріс жібінің үстінен суырып алады. Оң және сол жалаң қабат түйіндерді қайталау арқылы еспе бау жасауға болады. == Қос түйін == Оңнан жалаң қабат түйін, содан кейін – солдан жалаң қабат түйін жасайды. Қос түйінді қайталаудан жалпақ [[бау]] жасалады. Жалпақ бауды бірнеше жіптен де тоқуға болады, үлгіде (түйін ішінде немесе онымен қатар) сандақ белгіде (жіп саны) қойылады. Мысалы, 1-3-1 (түйінді 5 жіптен жасайды: 3-түйін жіп және жан-жағынан бір-бірден өріс жібі). == Репс түйін. == Оң жақтағы түйін жіпті оң қолмен алып, өріс жібінің үстінен ұстайды. Сол қолмен өріс жібін ұстап, түйін жіпті айналдыра орайды. Түйінді тағы бір рет қайталайды. Сол жақтағы түйін – жіпті сол қолмен алып, өріс жібінің үстінен ұстайды. Оң қолмен өріс жібін ұстап, түйін жіпті айналдыра орайды. Түйінді тағы бір рет қайталайды. Тұтас жібек жіптегі әр түрлі тоқу жібінен жасалған бірнеше репс түйін брида құрайды. Ол түйін жіпті көлденең ұстаса – көлденең, егер оны бұрыштата ұстаса – еңкіш болуы мүмкін. == Ілмек түйін == Өріс жібін түйін жіпке салады. Оны түйіннен өткізіп, өріс жібінің сыртынан тартады. == Шынжыр түйін == Ілмек түйінді оңнан және солдан алады. == «Ұлу қабыршағы» == Екі қос тегіс түйін (1-2-1); төрт еңкіш брида. Түйін дөңес болып шығуы үшін шеткі екі бриданы керіп, ортаңғы екеуін солкүйінде қалдырады. Бриданың астынан екі қос тегіс түйін жасайды(1-2-1). == «Бұршақ» == Тегіс қос түйіндерден тұрады. Төрт қос тігіс түйіннен бау жасайды. Түйін жіптерді жоғары қайырып, оларды баудың үстіндегі түйін және өріс жіптерінен өткізеді. Бұдан соң түйін жіптерді баудан шығршық жасалатындай етіп тартады. Бауды жалаң қабат тегіс түйінмен бекітеді. Баудағы қос қабат түйіндердің саны үлгіде цифрлармен көрсетілген. == Шашақтар == Шашақтарды орау қосымша жіптен жасайды. Оның бір ұшы ұзын, екінші ұшы қысқа болатындай етіп орналастырады. Қысқа жағының ұзындығы орамның ұзындығымен тең, 5-7 сантиметр қосымша болуы керек. Жіпті шашақ жасайтын бір буда жіпке төменнен қайырылатындай, ал ұштары жоғары қарайтындай етіп орайды. Қысқы шағын және шашақ жасайтын бір буда жіпті ұзын жағымен жоғарыдан төмен қарай орайды. Орам жіптің қайырылған жеріне 1-2 сантиметрдей жетпеуі керек. Жіптің қалған ұштарын ілмектен өткізіп, ілмекті қысқа ұштан жоғары қарай тартып орамды бекітеді. == Сумка == Жуандығы 2,5 мм келетін 234 метр бау мен диаметрі 1 сантиметр 4 металл шығыршық дайындайды. Сосын әрқайсысы 5 метрден 46 жіп; ұзындыы метр жіп және ұзындығы 70 сантиметр 3 жіп кеседі. Әуелгі үлгі бойынша сумканың бауын жасайды: 2 шығыршық алып, оны бір-бірінен 25 сантиметр қашықтықта жұмыс жастығына бекітеді(1). Шығыршықтың біреуіне ұзындығы 5 метр жіптен ілмек өткізіп, оның екі ұшын екінші шығыршыққа тартады. Сөйтіп арасындағы жіп 8 қабатқа жеткенше шығыршықтарды жіппен орайды. Жіптің қалған екі ұшынан бір шығыршықтан екіншісіне дейін (2) тегіс бау (1-8-1) тоқиды. Ұзындығы 1,5 метр қосымша жіп алып, оны екі қабаттайды, оған репс түйінмен әрқайсысының ұзындығы 5 метрден 44 жіп өткізеді. Арқау жіптердің ұшын шығыршыққа бекітіп, сумканы айналдыра тоқиды. Бастапқы бриданың астынан ұзындығы 70 сантиметр қосымша жіптен 2–бриданы тоқиды. Бұдан соң сумканы үлгі бойынша жасайды. Жұмыс біткен соң сумканың ішкі жағын аударады. Қарама-қарсы жақтардың жіптерін жәй түйіндермен жалғап инемен тігеді, артық қалған жіптерді кесіп тастайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7novn56zwvrwx03pyumu3qsr7rt0qkl Қыш ісі 0 570135 3688788 3683608 2026-10-30T10:53:58Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688788 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қыш ісі''' - адамдар мыңдаған жылдар бойы айналысып келген өте көне өнердің түрі. Қыш құюшылардың өнімдері көпқырлы танымалдылығымен ерекшеленеді. Қазіргі кезде күнделікті тіршілікте әр адам табиғи ыдыс пайдаланғысы келеді. Түрлі құмыралар, сазбалшықтан жасалған кәдесыйлар ерекше көрінеді. Қыш ісімен айналысатын шеберлер бүгінгі күні көп емес, алайда өнімге деген сұраныс жыл сайын артып келеді. Сонымен қатар, сазбалшық денсаулыққа пайдалы. Осыған орай бұл өнер түріне қызығатындар жыл сайын көбейіп келеді. Қазақстан нарығында авторлық [[керамика]] өнімдері бойынша бәсекелестік байқалмайды. Алайда болашақта бұл сала бойынша бәсекелестердің пайда болуы әбден мүмкін. Жоғары сапа, өзіндік стиль, жарнама сауданы өрге бастырады. == Ғимарат == Шеберхана ретінде көбінесе үйдің жоғарғы бөлігіндегі адам тұрмайтын орнын немесе тұрғын үйдің жертөлесін қолданады. Гаражды да шеберхана етуге немесе цехтағы кішігірім орынды жалға алуға болады. == Жабдықтау == '''Қышшы шеңбері''' – ең басты құрал. Оның пайда болғанына 7 мың жылдай уақыт болды. Сол уақыттан бері оны қолдану әдісі еш өзгермеген. Қыш шеңбері – бұл икемді материалдан (ағаш, пластик, тас, металл, т.б.) жасалған, астынан оське бекітілген кішігірім диск. Осьтің екінші жағында дискінің айналымын жүзеге асыратын арнайы құрылым бар. Алғашқы қыш шеңберлері қолмен жұмыс жасауға арналған. Одан кейін пышақты түрлері пайда болды. Олар шебердің екі қолын жұмыс үшін босататындықтан алғашқыларға қарағанда ыңғайлырақ. Қазіргі қыш шеңберлерінің көбісі электрлік болып келеді. Олар ыңғайлы әрі [[қолөнерші]]нің жұмысын жеңілдетеді. == Технология == Алдымен сазбалшық араластырылады. Әр өнімге түрлі сорт керек: ақ, қызыл, құм араласқан, т.б. Одан кейін оны тең бөліктерге бөліп, қыш шеңберіне, жабыстыру тақтасына немесе формаларға салады. Бұйым белгілі бір алғашқы қалпына келіп, аздап кепкеннен кейін, оны пешке салады. Пешке салар алдындағы жабыстыру сапасы мен кебуіне қарап, дайын өнімнің бүліну деңгейін анықтауға болады. Орташа есеппен ол 20-30% құрайды, алайда бастапқы кезде 60% құрай алады. Бір [[құмыра]]ны дайындау үшін 1-2 сағат кетеді: есу – 10 мин., жабыстыру – 7-10 мин., ал қалған уақыт күйдіруге жұмсалады. == Cату == Стандартты өнімдерге кішігірім сатушылардың сұранысы жоғары. Кішігірім кәдесый дүкендері басшыларымен келісуге болады. Қыш бұйымдарын тапсырыс бойынша да жасауға болады. Мысалы, жарнамалық кәдесыйлар (тоңазытқышқа арналған магниттер, кеңсе заттарын қойғыштар, т.б.), интерьерді безендіру. Кеңселерді немесе сауда орталықтарын әдемі гүлге арналған құмыралармен безендіру, қыштан жасалған картиналар ілу мен фотосуреттерді қолдан жасалған рамкаларға орналастыру бүгінде үлкен сұранысқа ие. Интерьеріңіз ерекше қайталанбас көрініске ие болады. [[Санат:Қазақ халқының қолөнері]] [[Санат:Қолөнер]] [[Санат:Қыш]] pg2mnakhj7j62uz121tkiguw0pfbu3v Аружан Жазылбекова 0 570493 3688834 3678524 2026-10-30T11:23:28Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688834 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Аружан Джазильбекова''' — [[актриса]], [[модель]]. 1986 жылы 25 ақпанда Алматы қаласында өмірге келген. №105 халықаралық лингвистикалық гимназияны, Қазақстанның менеджмент институтын, экономика және стратегиялық болжау институтын ([[КИМЭП]] халықаралық журналистика факультеті, 2003—2007) бітірген. 2004 жылғы Ford Models Supermodel of the World конкурсының жеңімпазы. Финал қорытындысы бойынша, қатысқан 50 елдің, 10 үздік қатарына енді. Аружан, әлемдік кутюрье және Еуропаның ең жарқын подиумдарында жұмыс істеген. Жергілікті «Advertising» журналының шеф-редакторы және PR-менеджері ретінде жұмыс атқарған. 2010 жылы "Качели любви" атты қазақстандық режиссер Тоқтар Қарсақбаевтың картинасында басты рөлін орындау үшін киноиндустрияға шақырылды. Осы фильмнен бастап, Аружанның киноиндустрияда шеңбері кеңейіп, аты таныла басталды. Кейін, «Асель, достары мен құрбылары» жастар телесериалында, Аружан басты рөлге ие болған. [[Егор Кончаловский]]дің «Астана махаббатым менің» атты киносында басты рөлдердің бірінде сомдаған. == Фильмографиясы == * 2017 — [[Алтын Орда]][[]] * 2016 — [[Анаға апарар жол]] * 2015 — Свадьба на троих * 2015 — Рэкетир 2: Возмездие * 2015 — Оралу * 2014 — Ограбление по-казахски * 2014 — Свободные птицы * 2014 — Хранители солнца * 2012 — Спасатель * 2010 — Асель, достары мен құрбылары * 2010 — Качели любви == Жеке өмірі == Жұбайы:Ержан Алдабергенов Балалары: Сара(қызы) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтеме == * https://brod.kz/persons/arujan_djazilbekova/ * http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/post/299198/works/ il7qnl1usazhqjkh6tpqeyg7th9skdw 3688835 3688834 2026-10-30T11:24:08Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688835 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Аружан Джазильбекова''' — [[актриса]], [[модель]]. 1986 жылы 25 ақпанда Алматы қаласында өмірге келген. №105 халықаралық лингвистикалық гимназияны, Қазақстанның менеджмент институтын, экономика және стратегиялық болжау институтын ([[КИМЭП]] халықаралық журналистика факультеті, 2003—2007) бітірген. 2004 жылғы Ford Models Supermodel of the World конкурсының жеңімпазы. Финал қорытындысы бойынша, қатысқан 50 елдің, 10 үздік қатарына енді. Аружан, әлемдік кутюрье және Еуропаның ең жарқын подиумдарында жұмыс істеген. Жергілікті «Advertising» журналының шеф-редакторы және PR-менеджері ретінде жұмыс атқарған. 2010 жылы "Качели любви" атты қазақстандық режиссер Тоқтар Қарсақбаевтың картинасында басты рөлін орындау үшін киноиндустрияға шақырылды. Осы фильмнен бастап, Аружанның киноиндустрияда шеңбері кеңейіп, аты таныла басталды. Кейін, «Асель, достары мен құрбылары» жастар телесериалында, Аружан басты рөлге ие болған. [[Егор Кончаловский]]дің «Астана махаббатым менің» атты киносында басты рөлдердің бірінде сомдаған. == Фильмографиясы == * 2017 — [[Алтын Орда]] * 2016 — [[Анаға апарар жол]] * 2015 — Свадьба на троих * 2015 — Рэкетир 2: Возмездие * 2015 — Оралу * 2014 — Ограбление по-казахски * 2014 — Свободные птицы * 2014 — Хранители солнца * 2012 — Спасатель * 2010 — Асель, достары мен құрбылары * 2010 — Качели любви == Жеке өмірі == Жұбайы:Ержан Алдабергенов Балалары: Сара(қызы) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтеме == * https://brod.kz/persons/arujan_djazilbekova/ * http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/post/299198/works/ 264rgahm340ctwzi4wus2gz33kbzrbk Қамажай 0 570830 3688767 3681521 2026-10-30T10:43:09Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688767 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қамажай биі''' - [[Түркі тілді аумақтар|түркі тілдес]] халықтары арасында кеңінен таралған [[қазақтар|қазақ халқының]] «Қамажай» атты әнінен атауын алған [[Би (өнер)|би]] өнерінің туындыларының бірі.<ref name="kitap" /> == Тарихы == Би шамамен ХІV-XV ғасырлар аралығында пайда болды. Нақты авторы белгісіз, би де халықтан таралған болып есептеледі. Би әннің мазмұнын ашқысы келгендей әдемілік, нәзіктілікті бейнелейді. Бір жағы би, ал тағы бір жағынан [[Ән|ән]] «Қамажай» — қазақтың мәдениеті мен ән-би өнерінің асқан үлгісі. [[Европа|Европадағы]] Бельгия елінің танымал гитарисі Седрика Ватерскут «Қазақ тарихында «Қамажай» өте маңызды, ерекше әрі үлкен орын алады» деген болатын. Ал [[2013 жыл|2013]] жылы 11 елдің азаматтары Қазақстанды [[Наурыз мейрамы|Наурыз мейрамымен]] құттықтау ретінде, үлкен [[Флэшмоб|флэшмоб]] ұйымдастырды. Оған [[Франция|Франция]], [[Таиланд|Таиланд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] және т.б. елдердің өкілдері қосылып, видео құттықтау жасап шықты. == Бидің орындалуы == Биді көбінесе жасөспірім қыздар орындайды. Олар ұлттық киімде, шаштары өрілген, [[әшекей|ұлттық әшекейлермен]] сәнделген болуы қажет. Биде нәзік іс-қимылдар, қол, бас, дененің бірқалыптылығы аса маңызды. == Қызықты фактілер == • 2011-ші жылы [[Наурыз мейрамы]] қарсаңына 500-ге жуық студент [[Қызылорда]]ның орталық алаңында Қамажай биін орындады • Бельгияның Julien Jaffres тобы Қамажай әнін Еуропалық деңгейге көтерді. Олар тіптен ұлттық нақыштарды қосып бейнеклип түсірді. == Тағы да қараңыз == •[[Қазақ би өнері|Қазақ би өнері]] == Дереккөздер == <references> <ref name="kitap"> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі</ref> </references> [[Санат:Қамажай]] [[Санат:Қазақ халқының тарихы]] nw01lfnr9oa9jp19hir4pm8yhdhu2wo Пакаль 0 570914 3688747 3580606 2026-10-30T10:22:08Z Толганай Сансызбаевна 186946 3688747 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ұлы Пакаль II''' - Майя өркениетінің әрі мемлекеті, әрі қаласы болып саналатын Паленкенің билеушісі. Пакель анасы жағынан патша әулетіне жатады. Таққа отыруына паленкелік патриоттар партиясының жеңісі себеп болды. 615 жылы 29 шілдеде таққа отырған кезде Пакель бар болғаны 12 жаста болған екен. Сол кезеңде Паленкеге көршілес Помон және Калакмуль қалаларының әскері қайта-қайта шабуыл жасап жатты. Жаулары тұтқындарды құрбандыққа шалып отырғандықтан, Паленкеде күннен -күнге ер адамдар саны азая берді. Пакаль әлі жас болғандықтан, ол есейгенше оның анасы Сак Кук елді басқарды. Пакаль билікке келген соң бірнеше шағын қала-мемлекеттерді өзіне бағындырды. Осыдан бастап Паленке тарихында жаңа кезең басталды. Бұрынғы ата жауларынан кек қайтару үшін Пакаль Помон қала-мемлекетіне дүркін-дүркін шабуыл жасап, Майяның өзге тайпалары арасында өз халқының үстемдігін күшейтті. Өз билігін нығайтқаннан кейін Пакаль алып ғимараттардың құрылысын салумен айналысты. Паленке сарайы - Майя сәулет өнерінің үздік үлгісі. Ол қазірге дейін сақталған. Пакаль анасы жағынан тақ мұрагері болғандықтан көпшілігі Пакальді ұнатпаған. Жұрттың бұл наразылығын тыю үшін Пакаль анасы Сан Кук пен қлы Кан Баламды "тәңірі" деп жариялап, әулеттің тарихын қайта жазып шықты. Ұлы Пакаль 80 жасқа келгенше билік құрды.. Ол "Жазба ғибадатханасы" деп аталатын, пирамида түрінде салынған үлкен мазарда жерленген. Мазардың бұлай аталу себебі- оның қабырғаларындағы жазуларға байланысты. Мұнда Паленке билеушілерінің шежіре-тарихы жазылған. Бұл сәулет ескерткіші- Майя классикалық өнерінің бір бөлшегі ғана. == Пакальдің жерлеу маскасы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}}<ref>Ұлы Императорлар. – Алматы: «Аруна» баспасы. -130-131 беттер. «11000 қызықты деректер».</ref> sh9kvc34hl9vi390pqv7ujk2lv9o81u Целибат 0 571177 3688756 3547032 2026-10-30T10:30:49Z Толганай Сансызбаевна 186946 3688756 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Целибат''' ({{lang-la|caelebs}} – үйленбеген) — некесіздік; 11 ғасырда енгізілген католик дін қызметшілері қабылдайтын ант. Целибат енгізудің басты себебі, шіркеудің өзінің жер меншігін сақтап қалуға, оны мұрагерлердің бөліп алуына жол бермеуге ұмтылып отырғандығынан болды. Сондай-ақ шіркеудің дінге сенушілердің көз алдында дін басыларының беделін көтеру, дін қызметшілерінің өмір салтын христиандық аскетизм нормаларына сәйкес құру ниеті де Целибатты енгізуде елеулі рөл атқарды. Целибаттың енгізілуі дін басылар арасында жүгенсіз істердің етек алуына әкеп соқтырды. Қазіргі кезде бірқатар елдердегі католик дінінің қызметшілері Целибатты жою жолында күресуде.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998</ref><ref>Д. Мадеев, Е. Сапуанов «Атеистің қалта сөздігі» Алматы «Қазақстан» 1988 жыл, 288 бет</ref> == Целибаттың негізгі мақсаты == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} e4af1bo6t0q6j1mhz8jzro2l1rxfsui Байжиен Үмбетов 0 571467 3688398 3678337 2026-10-29T12:54:58Z Гульмира Жумабаевна 187249 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3688398 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Үмбетов Байжиен''' (1859 ж. Ырғыз уезі. № 23 а. – 1932ж.) – 1916 жылғы Ырғыздағы көтеріліс басшыларының бірі. Ауыл молдасынан сауат ашып, Троицк, Қостанайда қазақ балаларына арнап ашылған мектепте оқыған. 1890 жылдардан бастап ұзақ жылдар бойы Ырғыз, Қармақшы уездерінің биі болып қызмет етті. 1916 жылғы Ырғыз көтерілісінің басшысы А.Қанаевпен бірге көтеріліс ұйымдастырып, ел арасында қырғын салып, халықты аяусыз жазалап жүрген қандықол ақтардың бір топ офицерінің көзін жойды. 1930 жылы орта шаруаның малын тәркілеп, діни адамдарды қуғындағаны үшін Кеңес үкіметіне қарсы Ырғыз көтерілісіне, кейін Қарақұм көтерілісіне қатысқан. Қарақұм көтерілісшілерімен Кеңес үкіметі жағынан Әліби Жанкелдин бастаған бір топ зиялылар келіп, бітім жасасты. Алайда, елге оралғаннан кейін Байжиен Үмбетовты де түрмеге алып,тұтқындады. 1932 жылы түрмеде қайтыс болды. Кезінде Б.Үмбетов жайлы республикалық, облыстық газеттерде А.Досшанова, М.Мырзалы, О.Жолдыбаев, М.Қабақбаев бірнеше мақалалар жариялады. 1991 жылы шыққан Г.Сәтпаевтың «Торғай түлектері» атты кітабында Байжиен еңбектері туралы айтылған. КСРО Жоғары Кеңесі Президиумының 16.01.1989 жылғы қаулысы және Қазақ КСР Прокуратурасының 28.12.1990 жылғы қорытындысымен ақталды. <ref>"Ырғыз" энциклопедиясы. Алматы, 2010. - 440 бет</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 1z9i7f5l1doc8fwp72cho1fde8v8k5r 3688400 3688398 2026-10-29T12:56:08Z Гульмира Жумабаевна 187249 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3688400 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Үмбетов Байжиен''' (1859 ж. Ырғыз уезі. № 23 а. – 1932ж.) – 1916 жылғы Ырғыздағы көтеріліс басшыларының бірі. Ауыл молдасынан сауат ашып, Троицк, Қостанайда қазақ балаларына арнап ашылған мектепте оқыған. 1890 жылдардан бастап ұзақ жылдар бойы Ырғыз, Қармақшы уездерінің биі болып қызмет етті. 1916 жылғы Ырғыз көтерілісінің басшысы А.Қанаевпен бірге көтеріліс ұйымдастырып, ел арасында қырғын салып, халықты аяусыз жазалап жүрген қандықол ақтардың бір топ офицерінің көзін жойды. 1930 жылы орта шаруаның малын тәркілеп, діни адамдарды қуғындағаны үшін Кеңес үкіметіне қарсы Ырғыз көтерілісіне, кейін Қарақұм көтерілісіне қатысқан. Қарақұм көтерілісшілерімен Кеңес үкіметі жағынан Әліби Жанкелдин бастаған бір топ зиялылар келіп, бітім жасасты. Алайда, елге оралғаннан кейін Байжиен Үмбетовты де түрмеге алып,тұтқындады. 1932 жылы түрмеде қайтыс болды. Кезінде Б.Үмбетов жайлы республикалық, облыстық газеттерде А.Досшанова, М.Мырзалы, О.Жолдыбаев, М.Қабақбаев бірнеше мақалалар жариялады. 1991 жылы шыққан Г. Сәтпаевтың «Торғай түлектері» атты кітабында Байжиен еңбектері туралы айтылған. КСРО Жоғары Кеңесі Президиумының 16.01.1989 жылғы қаулысы және Қазақ КСР Прокуратурасының 28.12.1990 жылғы қорытындысымен ақталды. <ref>"Ырғыз" энциклопедиясы. Алматы, 2010. - 440 бет</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cmrub95kgcamz83z461gz857ujapx2c Ерболат Беделхан 0 575623 3688705 3688138 2026-10-30T08:44:46Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688705 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ерболат Беделхан''' – 1980 жылы қыркүйек айының 24–жұлдызында [[Моңғолия]]да дүниеге келген. Әнші, биші, хореограф, продюссер, актер және сценарийші. * Астана қаласының мемлекеттік филармониясында балет әртісі болған. * Қарындасы — Моника Беделхан, QARU (ione тобының лидері). * Бауырлары — Есболат Беделхан, Жанболат Беделхан. * Жары «Дауыс International» тобының экс-солисті Асыл Беделхан. * Лақап аты — Ерка. * Анасы [[Шыңғысхан]]ның тікелей ұрпағы. * Ол өзінің барлық өмірін шоу-бизнеске арнады. * JUZ ENTERTAINMENT-тің негізін қалаушысы Ерболат Беделханнан алынған сұхбаттан үзінді: –Анаңыздан есте қалған кеңес? –Өмірден түңілмеу. Қандай жағдай болмасын, жігеріңді жоғалтпай, жігіттік намысқа нұсқан келтірмеу. –Махаббат үшін жасаған батыл қадамыңыз? –Менің алғашқы махаббатымда, соңғы махаббатым да — Асыл есімді аяулы жарым. Махаббат жолындағы батыл қадамым деп, өзімді батылдыққа шақырып, Асылға сөз салуым. Мен үшін ерлік осы. == Шығармашылығы == Қазірде Ерболат Беделхан «[[Орда (музыкалық топ)|Орда]]<nowiki/>» тобының солисті, «[[Ninety One]]<nowiki/>» тобының продюссері.<ref>{{citeweb|url=https://el.kz/eshqanday-zhanashyldyq-zhoq-erbolat-bedelhan-ninety-one-toby-turaly-oyyn-bolisti_91897/|title="Ешқандай жаңашылдық жоқ": Ерболат Беделхан "Ninety One" |author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> «Ninety One» тобының ең алғашқы бейнебаяны 8-қазанда жарық көрді. Топтың атын неліктен «тоқсан бір» деп қойғанын былай түсіндірді: «91 жылы Қазақстан Республикасы егемендігін алды. Тек еліміздігін еркін емес, музыканың да еркіндігі мағынасында топты осылай атауды ұйғардық» Топ 5 жігіттен құралған. Кенжесі 19-да, үлкені 24-те. (2017) 1oj455q4p9ww6t8vy0z4u2do42j0sc7 Марихуана 0 584966 3688593 3647988 2026-10-30T05:51:30Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688593 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Marijuana Buds.jpg|thumb|Марихуана]] '''Марихуа́на''' ({{lang-es|marijuana, marihuana}}), ресми атауы '''каннабис''' — [[Кенешөп|кенешөптен]] алынатын психоактивті, [[Есірткілер|есірткілік]] зат. Адам ағзасына әсері [[кенешөп]]тегі [[тетрагидроканнабинол]] сияқты [[каннобиноид]] деген [[психоактив]]ті заттармен байланысты. Мамандар кенешөптің негізгі үш түрін айрықтайды: Cannabis sativa, Cannabis indica және cannabis ruderalis. Соңғысы ең аз мөлшерде тетрагидроканнабинолмен байытылған. <ref>Samuel Obembe. Practical Skills and Clinical Management of Alcoholism & Drug Addiction. Elsvier. 2012. p.21. ISBN 978-0-12-398518-7</ref>. Кенешөпте тетрагидроканнабинолдан басқа 483 қосынды <ref name="Russo2013">{{cite book|author=Ethan B Russo|title=Cannabis and Cannabinoids: Pharmacology, Toxicology, and Therapeutic Potential|url=https://books.google.com/books?id=qH-2Lj9x7L4C&pg=PP28|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61493-4|page=28}}</ref>, соның ішінде кем дегенде 65 каннабиноид табылады <ref>{{cite book|last1=Newton|first1=David E.|title=Marijuana : a reference handbook|date=2013|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.|isbn=9781610691499|page=7|url=https://books.google.no/books?id=iWMf95ze8QEC&pg=PA7}}</ref>. Марихуана тәбет ашып, ой өрісін өзгертіп және [[эйфория]] сезімін беретін [[дене]] мен [[Ми|миға]] тигізетін өзіндік әсері үшін қолданылады. <ref>{{cite web|url=http://adai.uw.edu/marijuana/factsheets/appetite.htm |title=Marijuana: Factsheets: Appetite |publisher=Adai.uw.edu |accessdate=2013-07-12}}</ref> Әсері тартылған кезде біраз минут ішінде, тамақпен желінсе 30-60 минут арасында көріне бастайды. 2-6 сағат бойы марихуана денеге ықпал етеді. <ref name=Ri2010>{{cite book|last1=Riviello|first1=Ralph J.|title=Manual of forensic emergency medicine : a guide for clinicians|date=2010|publisher=Jones and Bartlett Publishers|location=Sudbury, Mass.|isbn=9780763744625|page=41|url=https://books.google.ca/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41}}</ref> Қысқа уақыттағы жанама әсерлері келесі: құрғақ ауыз қуысы, уақытша қысқа мерзім жадының нашарлауы, [[паранойя]], күйгелектік, бұзылған [[моторика]]лық дағдылар, қызыл көздер. <ref name="NLMNIH">{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000952.htm |title=Marijuana intoxication: MedlinePlus Medical Encyclopedia |publisher=Nlm.nih.gov |accessdate=2013-07-12}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Crippa|first1=JA|last2=Zuardi|first2=AW|last3=Martín-Santos|first3=R|last4=Bhattacharyya|first4=S|last5=Atakan|first5=Z|last6=McGuire|first6=P|last7=Fusar-Poli|first7=P|title=Cannabis and anxiety: a critical review of the evidence.|url=https://archive.org/details/sim_human-psychopharmacology_2009-10_24_7/page/515|journal=Human psychopharmacology|date=October 2009|volume=24|issue=7|pages=515–23|doi=10.1002/hup.1048|pmid=19693792 | issn=0885-6222 }}</ref> Дағдылану, жасөспірім кезінде қолдана бастағандар арасында ойлау қабілетінің нашарлауы және де екіқабат кезде кенешөп тартқан аналардың балаларында қылықтық проблемалар секілді ұзақ уақыттық жанама әсерлері болады. Кенешөп қолданушылар арасында психоз фактілері жиі кездеседі, <ref name=Leweke2016rev>{{cite journal |vauthors=Leweke FM, Mueller JK, Lange B, Rohleder C |title=Therapeutic Potential of Cannabinoids in Psychosis |journal=Biol. Psychiatry |volume=79 |issue=7 |pages=604–12 |year=2016 |pmid=26852073 |doi=10.1016/j.biopsych.2015.11.018 |url=https://www.researchgate.net/publication/285044085_Therapeutic_Potential_of_Cannabinoids_in_Psychosis}}</ref> алайда себеп-салдар мәселесі әлі де қызу талқылануда. <ref name="doi:10.1007/s11920-015-0657-y">{{cite journal|last1=Ksir|first1=C|last2=Hart|first2=CL|title=Cannabis and Psychosis: a Critical Overview of the Relationship.|journal=Current Psychiatry Reports|date=February 2016|volume=18|issue=2|page=12|doi=10.1007/s11920-015-0657-y|pmid=26781550}}</ref> Көбінесе марихуана дем алыс немесе дәрілік мақсатпен қолданылады, бірақ діни-рухани қолданылу да кездеседі. 2013 жылы әлем бойынша 128-232 миллион адам марихуананы қолданды (бұл дегеніміз 15-65 жасқа дейінгі ғалам халқының 2.7%-4.9%). Солайша, марихуана ғаламдағы ең жиі қолданыстағы заңсыз есірткі болып табылады. <ref name=WDR2015>{{cite book|title=World Drug Report 2015|url=http://www.unodc.org/documents/wdr2015/WDR15_Drug_use_health_consequences.pdf|accessdate=26 June 2015|format=PDF|chapter=Status and Trend Analysis of {{sic|nolink=y|Illict}} Drug Markets|page=23}}</ref> Марихуана қолданысы адамзат тарихында б.з.д 3 мыңжылдығында орын алған. <ref name="Booth2003">{{cite book|author=Martin Booth|authorlink=Martin Booth|title=Cannabis: A History|url=https://books.google.com/books?id=Mjn6sCiHoFIC&pg=PA36|year=2003|publisher=Transworld|isbn=978-1-4090-8489-1|page=36}}</ref> 20 ғасырдан бастап, [[Қазақстан]] Республикасын қоса алғанда, әлемнің көптеген елдерінде қолданылуы, сатылуы, сақталуы заңсыз. <ref>{{cite web |url=http://www.erowid.org/plants/cannabis/cannabis_law.shtml |title=Cannabis: Legal Status |publisher=Erowid.org |accessdate=2011-10-30}}</ref><ref name="UN-WDR-2010">{{cite book |last1=UNODC |title=World Drug Report 2010 |publisher=United Nations Publication |page=198 |url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/WDR-2010.html |accessdate=2010-07-19}}</ref> Дәрігердің кеңесі бойынша келесі елдерде медициналық мақсатпен марихуананы қолдануға рұқсат етілген: [[Канада]], [[Бельгия]], [[Нидерланд]], [[Аустралия|Австралия]], [[Германия]], [[Испания]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың 23 штаты.<ref>{{cite web|title=23 Legal Medical Marijuana States and DC Laws, Fees, and Possession Limits|url=http://medicalmarijuana.procon.org/view.resource.php?resourceID=000881|website=ProCon|accessdate=8 May 2015}}</ref> == Этимологиясы == Cannabis сөзі сақ (скиф) тілінен шыққан. Ежелгі гректер скифтердің жерлеу рәсімдерін бақылау арқылы оларда каннабисті (қарасораны) қолдану дәстүрін байқаған. Скифтер бұл өсімдікті түрлі рәсімдерде, соның ішінде жерлеу кезінде пайдаланған. Аккад тілінде каннабис "құнубу" (qunubu) деп аталған (𐎯𐎫𐎠𐎭𐏂). Бұл сөз кейін иврит (көне еврей) тіліне "қане босем" (קָנֶה בֹּשׂם) түрінде енген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Психобелсенді заттар]] khvqd2evfhxz38ix1sg5rgxuq7yy4ff 3688637 3688593 2026-10-30T06:05:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3647547 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Marijuana Buds.jpg|thumb|Марихуана]] '''Марихуа́на''' ({{lang-es|marijuana, marihuana}}), ресми атауы '''каннабис''' — [[Кенешөп|кенешөптен]] алынатын психоактивті, [[Есірткілер|есірткілік]] зат. Адам ағзасына әсері [[кенешөп]]тегі [[тетрагидроканнабинол]] сияқты [[каннобиноид]] деген [[психоактив]]ті заттармен байланысты. Мамандар кенешөптің негізгі үш түрін айрықтайды: Cannabis sativa, Cannabis indica және cannabis ruderalis. Соңғысы ең аз мөлшерде тетрагидроканнабинолмен байытылған. <ref>Samuel Obembe. Practical Skills and Clinical Management of Alcoholism & Drug Addiction. Elsvier. 2012. p.21. ISBN 978-0-12-398518-7</ref>. Кенешөпте тетрагидроканнабинолдан басқа 483 қосынды <ref name="Russo2013">{{cite book|author=Ethan B Russo|title=Cannabis and Cannabinoids: Pharmacology, Toxicology, and Therapeutic Potential|url=https://books.google.com/books?id=qH-2Lj9x7L4C&pg=PP28|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61493-4|page=28}}</ref>, соның ішінде кем дегенде 65 каннабиноид табылады <ref>{{cite book|last1=Newton|first1=David E.|title=Marijuana : a reference handbook|date=2013|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.|isbn=9781610691499|page=7|url=https://books.google.no/books?id=iWMf95ze8QEC&pg=PA7}}</ref>. Марихуана тәбет ашып, ой өрісін өзгертіп және [[эйфория]] сезімін беретін [[дене]] мен [[Ми|миға]] тигізетін өзіндік әсері үшін қолданылады. <ref>{{cite web|url=http://adai.uw.edu/marijuana/factsheets/appetite.htm |title=Marijuana: Factsheets: Appetite |publisher=Adai.uw.edu |accessdate=2013-07-12}}</ref> Әсері тартылған кезде біраз минут ішінде, тамақпен желінсе 30-60 минут арасында көріне бастайды. 2-6 сағат бойы марихуана денеге ықпал етеді. <ref name=Ri2010>{{cite book|last1=Riviello|first1=Ralph J.|title=Manual of forensic emergency medicine : a guide for clinicians|date=2010|publisher=Jones and Bartlett Publishers|location=Sudbury, Mass.|isbn=9780763744625|page=41|url=https://books.google.ca/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41}}</ref> Қысқа уақыттағы жанама әсерлері келесі: құрғақ ауыз қуысы, уақытша қысқа мерзім жадының нашарлауы, [[паранойя]], күйгелектік, бұзылған [[моторика]]лық дағдылар, қызыл көздер. <ref name="NLMNIH">{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000952.htm |title=Marijuana intoxication: MedlinePlus Medical Encyclopedia |publisher=Nlm.nih.gov |accessdate=2013-07-12}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Crippa|first1=JA|last2=Zuardi|first2=AW|last3=Martín-Santos|first3=R|last4=Bhattacharyya|first4=S|last5=Atakan|first5=Z|last6=McGuire|first6=P|last7=Fusar-Poli|first7=P|title=Cannabis and anxiety: a critical review of the evidence.|url=https://archive.org/details/sim_human-psychopharmacology_2009-10_24_7/page/515|journal=Human psychopharmacology|date=October 2009|volume=24|issue=7|pages=515–23|doi=10.1002/hup.1048|pmid=19693792 | issn=0885-6222 }}</ref> Дағдылану, жасөспірім кезінде қолдана бастағандар арасында ойлау қабілетінің нашарлауы және де екіқабат кезде кенешөп тартқан аналардың балаларында қылықтық проблемалар секілді ұзақ уақыттық жанама әсерлері бар. Кенешөп қолданушылар арасында психоз фактілері жиі кездеседі, <ref name=Leweke2016rev>{{cite journal |vauthors=Leweke FM, Mueller JK, Lange B, Rohleder C |title=Therapeutic Potential of Cannabinoids in Psychosis |journal=Biol. Psychiatry |volume=79 |issue=7 |pages=604–12 |year=2016 |pmid=26852073 |doi=10.1016/j.biopsych.2015.11.018 |url=https://www.researchgate.net/publication/285044085_Therapeutic_Potential_of_Cannabinoids_in_Psychosis}}</ref> алайда себеп-салдар мәселесі әлі де қызу талқылануда. <ref name="doi:10.1007/s11920-015-0657-y">{{cite journal|last1=Ksir|first1=C|last2=Hart|first2=CL|title=Cannabis and Psychosis: a Critical Overview of the Relationship.|journal=Current Psychiatry Reports|date=February 2016|volume=18|issue=2|page=12|doi=10.1007/s11920-015-0657-y|pmid=26781550}}</ref> Көбінесе марихуана дем алыс немесе дәрілік мақсатпен қолданылады, бірақ діни-рухани қолданылу да кездеседі. 2013 жылы әлем бойынша 128-232 миллион адам марихуананы қолданды (бұл дегеніміз 15-65 жасқа дейінгі ғалам халқының 2.7%-4.9%). Солайша, марихуана ғаламдағы ең жиі қолданыстағы заңсыз есірткі болып табылады. <ref name=WDR2015>{{cite book|title=World Drug Report 2015|url=http://www.unodc.org/documents/wdr2015/WDR15_Drug_use_health_consequences.pdf|accessdate=26 June 2015|format=PDF|chapter=Status and Trend Analysis of {{sic|nolink=y|Illict}} Drug Markets|page=23}}</ref> Марихуана қолданысы адамзат тарихында б.з.д 3 мыңжылдығында орын алған. <ref name="Booth2003">{{cite book|author=Martin Booth|authorlink=Martin Booth|title=Cannabis: A History|url=https://books.google.com/books?id=Mjn6sCiHoFIC&pg=PA36|year=2003|publisher=Transworld|isbn=978-1-4090-8489-1|page=36}}</ref> 20 ғасырдан бастап, [[Қазақстан]] Республикасын қоса алғанда, әлемнің көптеген елдерінде қолданылуы, сатылуы, сақталуы заңсыз. <ref>{{cite web |url=http://www.erowid.org/plants/cannabis/cannabis_law.shtml |title=Cannabis: Legal Status |publisher=Erowid.org |accessdate=2011-10-30}}</ref><ref name="UN-WDR-2010">{{cite book |last1=UNODC |title=World Drug Report 2010 |publisher=United Nations Publication |page=198 |url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/WDR-2010.html |accessdate=2010-07-19}}</ref> Дәрігердің кеңесі бойынша келесі елдерде медициналық мақсатпен марихуананы қолдануға рұқсат етілген: [[Канада]], [[Бельгия]], [[Нидерланд]], [[Аустралия|Австралия]], [[Германия]], [[Испания]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың 23 штаты.<ref>{{cite web|title=23 Legal Medical Marijuana States and DC Laws, Fees, and Possession Limits|url=http://medicalmarijuana.procon.org/view.resource.php?resourceID=000881|website=ProCon|accessdate=8 May 2015}}</ref> == Этимологиясы == Cannabis сөзі сақ (скиф) тілінен шыққан. Ежелгі гректер скифтердің жерлеу рәсімдерін бақылау арқылы оларда каннабисті (қарасораны) қолдану дәстүрін байқаған. Скифтер бұл өсімдікті түрлі рәсімдерде, соның ішінде жерлеу кезінде пайдаланған. Аккад тілінде каннабис "құнубу" (qunubu) деп аталған (𐎯𐎫𐎠𐎭𐏂). Бұл сөз кейін иврит (көне еврей) тіліне "қане босем" (קָנֶה בֹּשׂם) түрінде енген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Психобелсенді заттар]] c0tdhj9k6ljd0iyhoechzbqyuz7wgkb Трубадур 0 585239 3688575 3681440 2026-10-30T04:47:23Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688575 wikitext text/x-wiki {{Сурет|[[File:BnF ms. 12473 fol. 73 - Gui d'Ussel (2).jpg|BnF_ms._12473_fol._73_-_Gui_d'Ussel_(2)Unknown author]]}}{{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Трубадур-''' орта ғасырларда (XI–XIII ғасырларда) Францияның оңтүстігінде өмір сүрген ақындар, сазгерлер және әншілер. Францияда ел кезіп жүрген ақындар қазақтың әнші-ақындары секілді өлеңдерін өзі музыкалық аспапта орындаған, аракідік өзі де өлең шығарған, сол шығарған өлеңін өз сазымен сүйемелдеп айтқан. Трубадурлар өмір қуанышын, сұлулықты, махаббат сезімін жырлады. Махаббатты шынайы, шыншыл етіп беруге ұмтылады, әсіресе әйел бейнесіне жиі тоқталып өтеді. Сондықтан да католиктер трубадурларды қудалауға салды. Трубадурлардың қатарында сарай маңындағы адамдар, ірі батырлар, сондай-ақ төменгі әлеуметтік топ өкілдері, қолөнершілер мен әйелдер де болған. Трубадурлар халық әндерінің негізінде әр түрлі өлең түрлерін енгізді: '''''Сирвента''''' (саяси тақырыпқа негізделген өлең), '''''қансона''''' (махаббат жыры), '''''жылап-сықтау, қоштасу''''' (таңсәріде ғашықтардың қоштасар сәтте айтатын әні), '''''пасторелла''''' (малда жүрген қыз бен жігіттің сөз сайысы), '''''тенсона''''' (екі ақынның махаббат, поэзия тақырыбындағы диалогы), '''''баллада''''' (қайырмасы бар би өлең). Провансаль лирикасы сәнді, салтанатты жырлайды, шумақтары әр түрлі болып келеді. XIII ғасырдан бері қарай провансаль лирикасы бәсеңдей бастайды. Трубадурлар поэзиясының табиғаты қазақтың әнші-ақындарының поэзиясына бір табан жақын тұр. Қас-қағымда өлең шығарып, суырып салып айту машығы, ақындық пен әншілікті қатар ұстау біздің Ақан сері, Біржан сал сынды лирик ақындарымызда бар қасиет. Трубадурлар секілді көбінесе той-думанда махаббатты, сұлулықты жырлайтын дәстүр қазақтың сал-серілер поэзиясында да бар.<ref>Әдебиеттану терминдерінің сөздігі</ref> == Дереккөздер == https://commons.wikimedia.org/w/index.php?search=Troubadour&title=Special%3AMediaSearch&type=image {{Дереккөздер}} cjxqjb2da01ncnc4y53b78vxu6vi057 3688638 3688575 2026-10-30T06:05:55Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:Айакеш|Айакеш]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681440 wikitext text/x-wiki {{Сурет|[[File:BnF ms. 12473 fol. 73 - Gui d'Ussel (2).jpg|BnF_ms._12473_fol._73_-_Gui_d'Ussel_(2)Unknown author]]}}{{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Трубадур''' (тапқыр, айтқыш, жүйрік, шешен деген мағынадан шыққан сөз). Францияда ел кезіп жүрген ақындар қазақтың әнші-ақындары секілді өлеңдерін өзі музыкалық аспапта орындаған, аракідік өзі де өлең шығарған, сол шығарған өлеңін өз сазымен сүйемелдеп айтқан. Трубадурлар өмір қуанышын, сұлулықты, махаббат сезімін жырлады. Махаббатты шынайы, шыншыл етіп беруге ұмтылады, әсіресе әйел бейнесіне жиі тоқталып өтеді. Сондықтан да католиктер трубадурларды қудалауға салды. Трубадурлардың қатарында сарай маңындағы адамдар, ірі батырлар, сондай-ақ төменгі әлеуметтік топ өкілдері, қолөнершілер мен әйелдер де болған. Трубадурлар халық әндерінің негізінде әр түрлі өлең түрлерін енгізді: '''''Сирвента''''' (саяси тақырыпқа негізделген өлең), '''''қансона''''' (махаббат жыры), '''''жылау-сықтау, қоштасу''''' (таңсәріде ғашықтардың қоштасар сәтте айтатын әні), '''''пасторелла''''' (малда жүрген қыз бен жігіттің сөз сайысы), '''''тенсона''''' (екі ақынның махаббат, поэзия тақырыбындағы диалогы), '''''баллада''''' (қайырмасы бар би өлең). Провансаль лирикасы сәнді, салтанатты жырлайды, шумақтары әр түрлі болып келеді. XIII ғасырдан бері қарай провансаль лирикасы бәсеңдей бастайды. Трубадурлар поэзиясының табиғаты қазақтың әнші-ақындарының поэзиясына бір табан жақын тұр. Қас-қағымда өлең шығарып, суырып салып айту машығы, ақындық пен әншілікті қатар ұстау біздің Ақан сері, Біржан сал сынды лирик ақындарымызда бар қасиет. Трубадурлар секілді көбінесе той-думанда махаббатты, сұлулықты жырлайтын дәстүр қазақтың сал-серілер поэзиясында да бар.<ref>Әдебиеттану терминдерінің сөздігі</ref> == Дереккөздер == https://commons.wikimedia.org/w/index.php?search=Troubadour&title=Special%3AMediaSearch&type=image {{Дереккөздер}} mj9yjapa2h47g5p9nh8nfwoqfyz7bih УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1994 0 598999 3688551 3651624 2026-10-29T21:34:38Z LCont5 150191 3688551 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы |атауы = УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1994 |турнир = [[УЕФА Чемпиондар Лигасы 1993/94]] |команда1 = {{Flagicon|Италия}}<br>Милан |команда2 = {{Flagicon|Испания}} <br>Барселона |команда1есеп = 4 |команда2есеп = 0 |мерзімі = 18 мамыр, 1994 |стадион = [[Олимпиада стадионы (Афина)|Олимпиада стадионы]] |қала = [[Афина]] |алдыңғы = [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1993|1993]] |келесі = [[УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1995|1995]] }} '''УЕФА Чемпиондар Лигасының финалы 1994''' — УЕФА Чемпиондар Лигасының 1993/94 жылғы маусымының шешуші матчы. [[1994 жыл]]ы [[18 мамыр]]да [[Афина]]дағы [[Олимпиада стадионы (Афина)|Олимпиадалық стадионда]] өтті. [[Милан (футбол клубы)|"Милан"]] 4:0 есебімен [[Барселона (футбол клубы)|"Барселонаны"]] ұтты. ==Матч== "Барселона" осы ойынннан сәл ғана алдын Испания чемпионатын ұтқандықтан, матчтың фавориті саналды. Бірақ легионерлерді пайдалану лимитінің шегін сақтап, [[Бриан Лаудруп|Брайан Лаудруп]], [[Жан-Пьер Папен]] секілді ойыншыларын пайдалана алмағаны аздай, [[Алессандро Костакурта]], [[Франко Барези]] секілді ойыншылары да финалға қатыса алмаған "Милан" бұл күні ерекше ойнады. "Милан" финалда ақ жейдемен, "Барселона" өздерінің әдепкі қызылды-көк жейдесімен алаңға шықты. 22 минутта миландық [[Деян Савичевич]] оң қанаттан доп асырып, [[Даниеле Массаро|Даниэле Массаро]] дәл соқты — 1:0. бірінші тайм бітер тұста Массаро тағы да гол соқты, бұл жолы оған [[Роберто Донадони]] ассистентік жасады. Екніші тайм бастала бере каталондық қорғаушы [[Мигель Анхель Надаль|Надаль]]дың қателігін пайдаланып, допты иеленіп алған Деян Савичевич қақпашының үстінен асыра салды, 3:0. Соңғы голды [[Марсель Десайи]] қақпашымен жеке шығып, торға түсірді. ==Басқа да фактілер== Деян Савичевич 1991 жылы "[[Црвена Звезда (футбол клубы)|Црвена Звезда]]" сапында, ал Марсель Десайи 1993 жылы "[[Олимпик Марсель]]" сапында осы турнир жеңімпазы атанған-ды. СОнымен, екі түрлі клуб сапында Чемпиондар Лигасын жеңген футболшылар саны төртеуге жетті. Бұған дейін румын [[Марк Белодедичи]] мен нидерландылық [[Рональд Куман]] осындай жетістікке жеткен-ді. == Матч туралы есептеме == {{Матч туралы есептеме |мерзімі=[[18 мамыр]] [[1994 жыл]] |команда1=[[Милан (футбол клубы)|Милан]] {{Flagicon|Италия|20px}} |есеп=4:0 |команда2={{Flagicon|Испания|20px}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] |голдар1=[[Даниеле Массаро]] {{гол|22}} {{гол|45+2}} <br />[[Деян Савичевич]] {{гол|47}} <br />[[Марсель Десайи]] {{гол|58}} |голдар2= |стадион={{Flagicon|Грекия|20px}} [[Олимпиада стадионы (Афина)|Олимпиадалық]], [[Афина]] |көрермендер=70&nbsp;000 |төреші={{Flagicon|Англия|20px}} Филипп Дон |құрам1= |құрам2= }} {| width=92% |- |{{Football kit|pattern_la=_acmilan9394away|pattern_b=_milan1993E|pattern_ra=_acmilan9394away|pattern_sh=|pattern_so=_acmil94a|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Milan}} |{{Football kit|pattern_la=_barcelona95t|pattern_b=_barcelona93e|pattern_ra=_barcelona95t|pattern_sh=_barcelona95t|pattern_so=_barcelona95|leftarm=9c0000|body=9c0000|rightarm=9c0000|shorts=210CE4|socks=F0040B|title=Barcelona}} |} {| width="100%" |style="vertical-align: top; width:50&nbsp;%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{flagicon|ITA}} [[Себастьяно Росси]] |- |қр ||'''2'''||{{flagicon|ITA}} [[Мауро Тассотти]] (к) || {{СҚ|35}} |- |қр ||'''5'''||{{flagicon|ITA}} [[Филиппо Галли]] |- |қр ||'''6'''||{{flagicon|ITA}} [[Паоло Мальдини]] || || {{suboff|83}} |- |қр ||'''3'''||{{flagicon|ITA}} [[Кристиан Пануччи]] || {{СҚ|88}} |- |ж ||'''9'''||{{flagicon|CRO}} [[Звонимир Бобан]] |- |ж ||'''4'''||{{flagicon|ITA}} [[Деметрио Альбертини]] || {{СҚ|53}} |- |ж ||'''8'''||{{flagicon|FRA}} [[Марсель Десайи]] |- |ж ||'''7'''||{{flagicon|ITA}} [[Роберто Донадони]] |- |ш ||'''10''' ||{{flagicon|Югославия}} [[Деян Савичевич]] |- |ш ||'''11'''||{{flagicon|ITA}} [[Даниеле Массаро|Даниэле Массаро]] ||{{СҚ|45}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |қр ||'''13'''||{{flagicon|ITA}} [[Стефано Нава]] || || {{subon|83}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|ITA}} [[Фабио Капелло]] |} |valign="top"|[[сурет:Milan-Barcelona 1994-05-18.svg|300px]] |style="vertical-align: top; width:50&nbsp;%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{flagicon|ESP}} [[Андони Субисаррета]] |- |қр ||'''2'''||{{flagicon|ESP}} [[Альберт Феррер]] || {{СҚ|58}} |- |қр ||'''4'''||{{flagicon|NED}} [[Рональд Куман|Роналд Куман]] |- |қр ||'''5'''||{{flagicon|ESP}} [[Мигель Анхель Надаль]] || {{СҚ|54}} |- |қр ||'''7'''||{{flagicon|ESP}} [[Серхи Бархуан|Серхи]] ||{{СҚ|55}} || {{suboff|71}} |- |ж ||'''3'''||{{flagicon|ESP}} [[Хосеп Гвардиола]] |- |ж ||'''6'''||{{flagicon|ESP}} [[Хосе Мари Бакеро]] (к) || {{СҚ|48}} |- |ж ||'''9'''||{{flagicon|ESP}} [[Гильермо Амор]] |- |ж ||'''8'''||{{flagicon|BUL}} [[Христо Стоичков]] || {{СҚ|24}} |- |ш ||'''11'''||{{flagicon|ESP}} [[Чики Бегиристайн]] || || {{suboff|51}} |- |ш ||'''10''' ||{{flagicon|BRA}} [[Ромарио]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''14'''||{{flagicon|ESP}} [[Эусебио Сакристан]] || || {{subon|51}} |- |ж ||'''16'''||{{flagicon|ESP}} [[Кике Эстебаранс]] || || {{subon|71}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{flagicon|NED}} [[Йохан Кройф]] |} |} {{Еуропа Чемпиондар Кубогы мен УЕФА Чемпиондар Лигасы}} [[Санат:УЕФА Чемпиондар Лигасы 1993/94]] [[Санат:1994 жылғы футбол]] [[Санат:Барселона ФК ойындары]] [[Санат:Милан ФК ойындары]] [[Санат:УЕФА Чемпиондар лигасының финалдары]] s1tdbbebfo95xciviny1smnm5vt0lwg Наукен ауданы 0 613730 3688662 3602559 2026-10-30T06:31:14Z Almanbet Janışev 104255 3688662 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Қырғызстан}} |Қазақша атауы = Наукен ауданы |Шынайы атауы = Ноокен району |Елтаңба = |Ту = |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = [[Қырғызстан]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = Аудан |Кіреді = [[Жалалабат облысы]] |Енеді = |Астанасы = [[Масы (Қырғызстан)|Масы ауылы]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = [[Қырғыз тілі]] |Тілдері = |Тұрғыны = 117 055 <ref name="Этно2009.Джалал-Абад">[https://web.archive.org/web/20110810173253/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB-%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C.pdf Перепись населения Киргизии 2009. Джалал-Абадская область]{{ref-ru}}</ref> |Санақ жылы = 2009 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = [[қырғыздар]] — 69,4 %,<br/>[[өзбектер]] — 27,9 %<br/>[[ұйғырлар]] — 1,0 %<br/>[[тәжіктер]] — 0,4 %<br/>[[орыстар]] — 0,3 %<br/>[[татарлар]] — 0,3 %<br/>[[түріктер]] — 0,3 % |Конфессиялық құрамы = [[мұсылмандар]], [[христиандар]] |Жер аумағы = 2336 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Kyrgyzstan Nooken Raion.png |Карта ені = 330 |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = [[UTC+6]] |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = D және 04 |Сайты = |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Наукен ауданы''' ({{Lang-ky|Ноокен району}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]]ндағы аудан. Әкімшілік орталығы — Масы ауылы. == Географиясы == Аудан облыс орталығы [[Жалалабат]] қаласынан солтүстік-батысқа қарай [[Өзбекстан]]ның [[Наманған облысы|Наманған]] және [[Әндіжан облысы|Әндіжан облыстары]]мен шекаралас орналасқан. == Халқы == 2009 жылғы Қырғызстан халық санағы деректері бойынша 117055 аудан тұрғындарының ішінен [[қырғыздар]] 81&#x20;192 адамды құрайды (немесе 69,4 %), [[өзбектер]] — 32&#x20;702 адам немесе 27,9 %, [[ұйғырлар]] — 1181 адам немесе 1,0 %, [[тәжіктер]] — 456 адам немесе 0,4 %, [[орыстар]] — 375 адам немесе 0,3 %, [[татарлар]] — 313 адам немесе 0,3 %, [[түріктер]] — 309 адам немесе 0,3 %. == Әкімшілік бөлінуі == Наукен ауданы Құрамына 7 айылдық (ауылдық) және 1 қалалық округ кіреді<ref>[http://namsu.org.kg/index.php?option=com_content&view=article&id=96%3A2011-05-14-06-15-56&catid=2%3A2010-07-08-13-10-59&Itemid=3&lang=ru Аильные округа и села Жалал—Абадской области]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ref-ru}}</ref>: # Арал айылдық округі — Арал а. # Бүргенді айылдық округі — Бүргенді а. # Достық айылдық округі — [[Самалдысай]] қ. # Массы айылдық округі — Массы а. # Момбеково айылдық округі — Момбеково а. # Наукен айылдық округі — Құрылыс а. # Сақалды айылдық округі — Сақалды а. # Шайдан айылдық округі — Алма а. == Тарихы == 1935 жылы құрылды. 1992 жылға дейін '''Ленин ауданы''' аталып келді<ref>[https://web.archive.org/web/20121025083605/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/2%20%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0%20%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%202%20%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8F.pdf Өзгеріс АТД Қырғызстан]</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Kyrgyzstan-geo-stub}} {{Қырғызстанның әкімшілік бөлінісі}} [[Санат:Наукен ауданы]] svtlf23cjdxo776u4himwck6albajro Қатысушы:Дана Нұрболқызы/зертхана 2 627725 3688449 3525533 2026-10-29T15:08:42Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Лудомания]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688449 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Лудомания]] 2vrmkhlytrg5hnywsm776mjsu8phc4u Үлгі:Байрақ/Бруней 10 642556 3688776 2775544 2026-10-30T10:49:21Z CommonsDelinker 165 «[[:File:War_Flag_of_Brunei.svg]]» деген «[[:File:Military_ensign_of_Brunei_Darussalam.svg]]» дегенмен алмастырылды. 3688776 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|байрақ/ту</noinclude>}}} | өлшемі = {{{өлшемі|}}} | alias = Бруней | flag alias = Flag of Brunei.svg | flag alias-әскери = Military ensign of Brunei Darussalam.svg | flag alias-ӘТК = Naval Ensign of Brunei.svg | flag alias-ӘӘК = Ensign of the Royal Brunei Air Force.svg | flag alias-полиция = Flag of the Royal Brunei Police Force.svg | flag alias-сұлтан штандарты = Royal Standard of Brunei.svg | flag alias-1906 = Flag of Brunei 1906-1959.svg | flag alias-1906 дейін = Old Flag of Brunei.svg | variant = {{{variant|}}} | var1 = әскери | var2 = ӘТК | var3 = ӘӘК | var4 = полиция | var5 = сұлтан штандарты | var6 = 1906 | var7 = 1906 дейін }} n0mh5p3fj98kzh7m2r4roqcgpa68ofh АТФ синтезі 0 652579 3688594 3688259 2026-10-30T05:51:42Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688594 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның және тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну үдерісі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі мынадай: C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + 6O<sub>2</sub> → 6CO<sub>2</sub> + 6H<sub>2</sub>O. Бұл үдеріс негізгі үш сатыға бөлінеді: 1) [[гликолиз]]; 2) [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; 3) [[тотығу фосфарлануы|тотығу фосфорлануы]] <ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref>. == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде қуат шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл үдеріс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Үдерістің негізгі кезеңінде қуатты жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref>. [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл үдеріс сонымен қатар [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз|Гликолизбен салыстырғанда,]] Кребс циклі оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін, [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу үдерісінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО<sub>2</sub> молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н<sub>2</sub>, 2 АТФ түзіледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref>. [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотығу фосфорлануы == [[Тотығу фосфорлануы]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы үдерісте оттегі қажет етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] бен [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н<sub>2</sub> жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы қуат жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент|электрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін, [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>. Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] үдерістерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == Дереккөздер == == Пируват == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] [[Санат:Молекулалар]] 8cof0ldvgns6xmbfn47uvktn3mc75r5 3688636 3688594 2026-10-30T06:05:50Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681385 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның [[аэробты]] және [[анаэробты]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну үдерісі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі мынадай: C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + 6O<sub>2</sub> → 6CO<sub>2</sub> + 6H<sub>2</sub>O. Бұл үдеріс негізгі үш сатыға бөлінеді: 1) [[гликолиз]]; 2) [[лимон қышқылының айналымы|лимон қышқылының айналысы]]; 3) [[тотығу фосфарлануы|тотығу фосфорлануы]] <ref>[https://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html/ АТФ синтезі, тыныс алу және жану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191110192048/http://bilimsite.kz/biologia/11678-atf-sintezi-tynys-alu-zhane-zhanu.html |date=2019-11-10 }}</ref>. == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде қуат шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[жасушалық тыныс алу]]дың бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл үдеріс жасуша [[цитозол]]ында жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Үдерістің негізгі кезеңінде қуатты жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[НАДН]] молекулалары шығарылады <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref>. [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл үдеріс сонымен қатар [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз|Гликолизбен салыстырғанда,]] Кребс циклі оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[цитозол]]да емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[НАД]] [[НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін, [[ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу үдерісінен өтіп, [[көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО<sub>2</sub> молекуласы, 6 [[НАДН]], 2 [[ФАД]]Н<sub>2</sub>, 2 АТФ түзіледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref>. [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотығу фосфорлануы == [[Тотығу фосфорлануы]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы үдерісте оттегі қажет етіледі. [[Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] бен [[органикалық молекулалар]]дан тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[НАДН]] және [[ФАД]]Н<sub>2</sub> жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы қуат жоғарылап, [[протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[мембранааралық кеңістік]]ке жиналуы нәтижесінде [[элетрохимиялық градиент|электрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін, [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[оттек|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[АТФ-синтаза]]ның жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>. Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] үдерістерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == Дереккөздер == == Пируват == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] [[Санат:Молекулалар]] k2w8vsan125n8x5rn8nmbe6u7m9v2ay Қараменде Мұратұлы 0 652584 3688623 3683415 2026-10-30T06:04:42Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688623 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен XVII ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың басы) — қазақтың руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болған. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, Тоқарыстанның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br>ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>[[Қараменде]] бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. ==Аңыздар== Қараменде Суан руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйіне барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүніндей мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар". Осыларды бірімен - бірін шатастырмай ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы: "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы - болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] absvpj9tzgrthb96o2xpn2p3apqa1ch 3688625 3688623 2026-10-30T06:05:16Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:Айакеш|Айакеш]] соңғы нұсқасына қайтарды 3683415 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен XVII ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың басы) — қазақтың [[Суан]] руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болған. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, Тоқарыстанның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br>[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>[[Қараменде]] бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. ==Аңыздар== Қараменде Суан руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйіне барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүніндей мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар". Осыларды бірімен - бірін шатастырмай ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы: "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы - болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] br361fc2czydsu6myhmg35gamcky6p7 3688644 3688625 2026-10-30T06:06:45Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688644 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен XVII ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың басы) — қазақтың руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болған. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, Тоқарыстанның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br> ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>[[Қараменде]] бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. ==Аңыздар== Қараменде Суан руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйіне барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүніндей мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар". Осыларды бірімен - бірін шатастырмай ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы: "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы - болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] bjbpp04ujxrvehzg3ko468f2p2026yf 3688654 3688644 2026-10-30T06:10:15Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3683415 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен XVII ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың басы) — қазақтың [[Суан]] руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болған. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, Тоқарыстанның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br>[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>[[Қараменде]] бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. ==Аңыздар== Қараменде Суан руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйіне барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүніндей мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар". Осыларды бірімен - бірін шатастырмай ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы: "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы - болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] br361fc2czydsu6myhmg35gamcky6p7 3688727 3688654 2026-10-30T09:49:10Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688727 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қараменде би |Шынайы есімі = Қараменде Мұратұлы |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туылған күні = |Туылған жері = [[Жаркент]] өңірі |Мансабы = [[би (тұлға)|би]] |Азаматтығы = |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Мұрат |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = Нияз, Тыныбек, Бекұлы, Жақсыбай, Сады |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қараменде Мұратұлы''' (шамамен XVII ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың басы) — қазақтың [[Суан]] руынан шыққан тұңғыш биі. Ол үш жүздің басын қосқан жиындарда төбе би, хандармен терезесі тең қоғам қайраткері болған. Өз заманындағы соғыс өнерін игерген ірі әскер қолбасшысы, әйгілі батыр.<br><br>Әкесі Мұрат, Тоқарыстанның 4 баласының бірі болған. Өз кезегінде Мұраттың 6 баласы болған. Оның Байтөгей дегенінен басқа Нияз, Тыныбек, Бекқұлы, Жақсыбай, Сады есімді балаларын ел аузында “Бес Мұрат” деп атаған.<br><br>[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] ханның тұсында Қараменде мемлекет басқару ісіне араласқан, дипломатиялық қызмет атқарған ойшыл дана. [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] құрған "[[Билер кеңесі|Билер кеңесінің]]" беделді мүшесі, атақты шешен.<br><br>[[Қараменде]] бидің қоғамдық-саяси, халықаралық деңгейдегі дипломатиялық қызметі қазақ-қалмақ қатынасының күрделенген тұсында көзге түседі. Халық арасында дағдарыс кездерінде бір билікке бағындырып, басшылық қасиеттерін көрсетеді.<ref>Өскенбай Ә.Р. "Қараменде шежіресі" - Алматы: "Асыл кітап", 2018 жыл. ISBN 978-601-7962-22-7 </ref><br><br>Төбе бидің атымен [[Жаркент]] өңірінде ''"Қараменденің белі"'', ''"Қараменденің сайы"'' деп аталатын жер аттары бар. ==Аңыздар== Қараменде Суан руының биі болып жүргенде Солтанғұл-Хангелдіні үйлендірмекші болып, Найман жеріне ертіп барады. Онда бір байдың ақылды қызы бар екенін естіп, үйіне барады. Байдың қызы қыз айттырушыларға ұнайды. Бірақ бай:<br> - Қайда, кімге тұрмысқа шығатынын өз қалауы біледі, - деп келісімін бермейді. Қыздың өзімен тілдесіп, анық жауабын алып қайтпақшы болған Қараменде мен Хангелді байдың үйінен түстенеді. Шайды қыз өз қолымен құяды. Қонақтардың қандай бұйымтаймен келгенінен хабардар болған қыз шай құйып отырғанда байқатпай шашын сипайды. Қараменде астына төсеп отырған аю терісін аяғынан басына дейін сипап қояды. Екінші кесеге шай құйған қыз қолындағы кесені биге ұсынбақ болып тұрып, қайтадан кесені еселеп, қайта беріпті. Кеседегі шайын ішіп біткен Қараменде қолындағы кесесін төңкеріп, үй иесі байға:<br> - Болды, біз келістік, енді бізді жолға сал, - дейді. Ауылдан ұзаған соң, Хангелді:<br> - Биеке, мен ештеңе ұқпадым. Сіз ешкіммен тілдеспей-ақ, "келістік, кетемін" дегеніӊіз қалай? - дейді. Сонда Қараменде:<br> - Сен байқамаған екенсің ғой. Біз жаңа қыз екеуміз шай үстінде келістік қой.<br> - Мен ешкімнің жақ ашып, сөйлескенін көргенім де, естігенім де жоқ қой?<br> - Біз ыммен сөйлестік.<br> - Қалайша?<br> - Шай құйып отырған қыз шашын сипады. Онысы: "Маған құда түсу үшін менің шашымдай қалың мал төлейсіңдер", - дегені еді. Мен астымдағы теріні сипап: "Аюдың жүніндей мал береміз", - дедім. Қыздың қолындағы шай құйылған кесені маған ұсынбақ болып тұрып қайта алып, еселеп, маған бергені - "келіспейін деп едім, келістім" дегені, - депті. <br> {{Center|♦♦♦}}<br> ... Жігіт жүрмекші болған соң Жидебайдың айтқаны: "Бес ауыз бір сөзім бар, алты ауыз бір сөзім бар". Осыларды бірімен - бірін шатастырмай ұғып ал", - деп таныстырады. Жидебайдың айтқан сөзін жігіт жаттап алады. <br> Бес ауыз бір сөзім:<br> Төрт нәрседен үміт бар,<br> Бір нәрседен үміт жоқ, - <br> Осыны айт. Алты ауыз бір сөзім:<br> Мұсылман жаудың қолында қалдым,<br> Бес атаның малын іздеп әуре болдым.<br> Алпыс ат үйір бермеді,<br> Жетпіс торғай шырылдайды,<br> Сексен балапан ұя басып жатыр.<br> Тоқсан жұмыртқаның қашан жарылары белгісіз.<br> Жаздың күні жайлауға қонған қалың елді аралай бірнеше күн жол жүріп, бағанағы жігіт Қарамендені іздеп табады.<br> Біраз күн жатып тынығып, ел жайлы, ер амандығына қаныққан жігіт қайтпақшы болады. Сонда Қараменде: "Жидекем тірі болса, маған басқа сәлем айтпады ма?" - деп сұрапты. Сонда жігіт батырдың сәлемін айтыпты. Қараменде шартта жүгініп отырып, көп ойланып-толғанады. Біраздан кейін:<br> - "Төрт нәрседен үміт бар" дегені, адам баласы төрт нәрседен үмітпен жүріп өтеді екен-ау:<br> Жас өсемін деп үмітті.<br> Жалғыз көбейемін деп үмітті,<br> Жарлы байимын деп үмітті,<br> Ауру жазыламын деп үмітті.<br> "Бір нәрседе үміт жоқ" дегені шіркін, көктемі мен жазы өтіп жапырағы қураған ағаштай, ұрты солып, жағы суалған кәріліктен ғана үміт жоқ екен, - дейді.<br> "Мұсылман жаудың қолында қалдым" дегені бірге жасасып, өмір сүрген, бір-біріне иістері сіңіскен жастық шақтың жолдасы - жұбайы қайтып, жесір болып, келін баласының қолына қарап қалған екен ғой. Екі елі аузына төрт елі қақпақ қойсын, балаға сонда ғана сыйымды болады, - депті.<br> "Бес атаның малын іздеп әуре болдым" дегені: Қайран батыр қартайып, көзі көр болған екен ғой. Жастан серік болған бес жолдасы: "Мәсуік, тәспік, орамал, бөкі, қамшы - болар. Осылардың басын құрап жинау үшін жан-жағын сипалап іздеп тапқанша, түске дейінгі уақыты өтеді екен ғой. Жанына жанқалта, төсіне төсқалта салдырып алсын депті. Ол уақыттағы қазақтың киімдеріне қалта салынбайды екен. "Алпыс ат үйір бермейді" дегені: алпыс жас ағайынды жауға беріспейтін қайрат-күштің қайтпайтын күші екен ғой. "Жетпіс торғай шырылдайды" дегені - жетпісте торғайдай ғана қуатым қалды дегені екен ғой. "Сексен балапан ұя басып жатыр" дегені - сексенде ұяда жатқан балапандай төсек тартып жаттым дегені екен ғой. "Тоқсан жұмыртқа қашан жарыларын білмеймін" дегені - тоқсаннан асқан жасым бар, бір аяғыммен қабірде, ажал қашан жетеді деп күтуде дегені екен ғой, - депті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ би-шешендері]] [[Санат:Суан руыннан шыққандар]] 7ehnc8ikxib1mcwx8k34jr0xkb1xhjh Ескі Жаңа Жыл 0 653066 3688565 3688102 2026-10-30T04:29:03Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688565 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} [[Ескі Жаңа Жыл]] — Джулиан күнтізбесіндегі [[Жаңа жыл]] (ескі стиль). Бұл мейрам 13-14 қаңтарда тойланады және [[Рождество]]ны атап өтетін елдерде кең таралған. == Тарихы == Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды. Еуропалық мемлекеттердің барлығы 18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі Григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне жаңа стильге көшу жасалды. Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар — Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты. == Салт-дәстүрлер == Көптеген дәстүрлер мен [[әдет-ғұрыптар]] Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Әулие Василий күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және дәндерді себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды. Ескі Жаңа жыл түнінде қыздар өздерінің болашақ махаббатына сәуегейлік жасаған. Өйткені, христмастид кезеңі жалғасты, кез-келген сәуегейлік пен болжам жасау үшін жылдың ең жақсы кезеңі. Халық арасында 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түні болашақ жарыңды түсіңде көре аласың деген сенім болған. === Наным-сенім мен ырымдар === * Ақшадан тарықпау үшін бұл күні қарызға ақша бермеген. Ал керісінше, ақша алу жақсы ырым саналып, жаңа жылда табыс мол болады деп сенген. * Жыл бойы жақсы киініп жүру үшін Василий кешінде Жаңа жылды жаңа киіммен қарсы алу керек деген наным болған. * Ескі Жаңа жыл қарсаңында мол дастарқан жаю келер жылда тоқшылық пен береке болсын деген ниетті білдіреді. * Ескі Жаңа жыл қарсаңындағы ашық әрі жұлдызды аспан жидек мол болады дегенді білдірген. Ал 13 қаңтар кешіндегі қатты боран жаңғақтың мол өнімінің белгісі саналған. Тойлайтын мемлекеттер == Сыртқы сілтемелер == * [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника] [[Санат:Жаңа жыл]] 5j1soids729uoz199cr39mihs3rev6g 3688597 3688565 2026-10-30T05:53:24Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688597 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} [[Ескі Жаңа Жыл]] — Джулиан күнтізбесіндегі (ескі стиль). Бұл мейрам 13-14 қаңтарда тойланады және атап өтетін елдерде кең таралған. == Тарихы == Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды. Еуропалық мемлекеттердің барлығы 18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі Григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне жаңа стильге көшу жасалды. Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар — Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты. == Салт-дәстүрлер == Көптеген дәстүрлер мен [[әдет-ғұрыптар]] Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Әулие Василий күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және дәндерді себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды. Ескі Жаңа жыл түнінде қыздар өздерінің болашақ махаббатына сәуегейлік жасаған. Өйткені, христмастид кезеңі жалғасты, кез-келген сәуегейлік пен болжам жасау үшін жылдың ең жақсы кезеңі. Халық арасында 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түні болашақ жарыңды түсіңде көре аласың деген сенім болған. === Наным-сенім мен ырымдар === * Ақшадан тарықпау үшін бұл күні қарызға ақша бермеген. Ал керісінше, ақша алу жақсы ырым саналып, жаңа жылда табыс мол болады деп сенген. * Жыл бойы жақсы киініп жүру үшін Василий кешінде Жаңа жылды жаңа киіммен қарсы алу керек деген наным болған. * Ескі Жаңа жыл қарсаңында мол дастарқан жаю келер жылда тоқшылық пен береке болсын деген ниетті білдіреді. * Ескі Жаңа жыл қарсаңындағы ашық әрі жұлдызды аспан жидек мол болады дегенді білдірген. Ал 13 қаңтар кешіндегі қатты боран жаңғақтың мол өнімінің белгісі саналған. Тойлайтын мемлекеттер == Сыртқы сілтемелер == * [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника] [[Санат:Жаңа жыл]] i6pbnnvwl8xsszwi1r47k17o4ijj99r 3688621 3688597 2026-10-30T06:03:36Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688621 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} [[Ескі Жаңа Жыл]] — Джулиан күнтізбесіндегі (ескі стиль). Бұл мейрам 13-14 қаңтарда тойланады және атап өтетін елдерде кең таралған. == Тарихы == Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды. Еуропалық мемлекеттердің барлығы 18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі Григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне жаңа стильге көшу жасалды. Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар — Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты. == Салт-дәстүрлер == Көптеген дәстүрлер мен Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Әулие Василий күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және дәндерді себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды. Ескі Жаңа жыл түнінде қыздар өздерінің болашақ махаббатына сәуегейлік жасаған. Өйткені, христмастид кезеңі жалғасты, кез-келген сәуегейлік пен болжам жасау үшін жылдың ең жақсы кезеңі. Халық арасында 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түні болашақ жарыңды түсіңде көре аласың деген сенім болған. === Наным-сенім мен ырымдар === * Ақшадан тарықпау үшін бұл күні қарызға ақша бермеген. Ал керісінше, ақша алу жақсы ырым саналып, жаңа жылда табыс мол болады деп сенген. * Жыл бойы жақсы киініп жүру үшін Василий кешінде Жаңа жылды жаңа киіммен қарсы алу керек деген наным болған. * Ескі Жаңа жыл қарсаңында мол дастарқан жаю келер жылда тоқшылық пен береке болсын деген ниетті білдіреді. * Ескі Жаңа жыл қарсаңындағы ашық әрі жұлдызды аспан жидек мол болады дегенді білдірген. Ал 13 қаңтар кешіндегі қатты боран жаңғақтың мол өнімінің белгісі саналған. Тойлайтын мемлекеттер == Сыртқы сілтемелер == * [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника] [[Санат:Жаңа жыл]] e8aukynzjv8na9okt7mdrg1fdv786gr 3688627 3688621 2026-10-30T06:05:21Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681458 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Ескі Жаңа Жыл''' — Джулиан күнтізбесіндегі [[Жаңа жыл]] (ескі стиль). Бұл мейрам 13-14 қаңтарда тойланады және Рождествоны атап өтетін елдерде кең таралған. == Тарихы == Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды. Еуропалық мемлекеттердің барлығы 18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі Григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне жаңа стильге көшу жасалды. Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар — Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты. == Салт-дәстүрлер == Көптеген дәстүрлер мен [[әдет-ғұрыптар]] Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Әулие Василий күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және дәндерді себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды. Ескі Жаңа жыл түнінде қыздар өздерінің болашақ махаббатына сәуегейлік жасаған. Өйткені, христмастид кезеңі жалғасты, кез-келген сәуегейлік пен болжам жасау үшін жылдың ең жақсы кезеңі. Халық арасында 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түні болашақ жарыңды түсіңде көре аласың деген сенім болған. === Наным-сенім мен ырымдар === * Ақшадан тарықпау үшін бұл күні қарызға ақша бермеген. Ал керісінше, ақша алу жақсы ырым саналып, жаңа жылда табыс мол болады деп сенген. * Жыл бойы жақсы киініп жүру үшін Василий кешінде Жаңа жылды жаңа киіммен қарсы алу керек деген наным болған. * Ескі Жаңа жыл қарсаңында мол дастарқан жаю келер жылда тоқшылық пен береке болсын деген ниетті білдіреді. * Ескі Жаңа жыл қарсаңындағы ашық әрі жұлдызды аспан жидек мол болады дегенді білдірген. Ал 13 қаңтар кешіндегі қатты боран жаңғақтың мол өнімінің белгісі саналған. Тойлайтын мемлекеттер == Сыртқы сілтемелер == * [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника] [[Санат:Жаңа жыл]] qftf0jdu6ktphvtckp84cepbe8j9zpv Персей шоқжұлдызы 0 653085 3688606 3686834 2026-10-30T05:57:50Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688606 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} [[Сурет:PerseusCC.jpg|нобай]] '''Персей шоқжұлдызы''' — түнгі аспанда гректің '''λ''' әрпіне ұқсас көрінеді. Түнгі тұнық аспанда одан жай қырағы көзге тоқсанға жуық жұлдыз шалынады. Персей шоқжұлдызындағы '''β''' әрпімен белгіленген ең жарық жұлдызға көңіл бөлген жөн, оған '''Алголь''' деген ат берілген. Алголь-айнымалы – тұтылмалы қос жұлдыз. Персей шоқжұлдызының γ жұлдызы төңірегінен шілде айының 18-і мен тамыз айының 20-сы аралығында персеидтер деп аталатын жұлдыз жауыны болып тұрады. Нөсерлі сәті тамыз айының 12–13-терінде өтеді.<ref>"Алматыкітап баспасы". Менің алғашқы энциклопедиям. Сужикова А.У., Солтанғазина М.Қ.</ref> == Тарихы == Мифологиялық [[Персей]] – ең танымал ежелгі грек мифтерінің бірінің басты кейіпкері. Жай көзге көрінетін әлсіз жұлдыздармен бейнеленген Персей шоқжұлдызы дөңгелек затты алыстан ұстап тұрған адам ретінде көрінеді. Кассиопея, Цефей, Пегас және Андромеда шоқжұлдыздары Персеймен байланысты мифтердің біріне сюжеттік топ құрайтындай етіп орналастырылған. Сәл әрірек жерде осы мифте кездесетін құбыжықтың атымен аталған Цет шоқжұлдызы орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жұлдыздар]] [[Санат:Астрономия]] [[Санат:Астрология]] mgkqf60j2rnsf1tmehutvdtc0qo6kg6 3688619 3688606 2026-10-30T06:02:55Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688619 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} [[Сурет:PerseusCC.jpg|нобай]] '''Персей шоқжұлдызы''' — түнгі аспанда гректің '''λ''' әрпіне ұқсас көрінеді. Түнгі тұнық аспанда одан жай қырағы көзге тоқсанға жуық жұлдыз шалынады. Персей шоқжұлдызындағы '''β''' әрпімен белгіленген ең жарық жұлдызға көңіл бөлген жөн, оған '''Алголь''' деген ат берілген. Алголь-айнымалы – тұтылмалы қос жұлдыз. Персей шоқжұлдызының γ жұлдызы төңірегінен шілде айының 18-і мен тамыз айының 20-сы аралығында персеидтер деп аталатын жұлдыз жауыны болып тұрады. Нөсерлі сәті тамыз айының 12–13-терінде өтеді.<ref>"Алматыкітап баспасы". Менің алғашқы энциклопедиям. Сужикова А.У., Солтанғазина М.Қ.</ref> == Тарихы == Мифологиялық – ең танымал ежелгі грек мифтерінің бірінің басты кейіпкері. Жай көзге көрінетін әлсіз жұлдыздармен бейнеленген Персей шоқжұлдызы дөңгелек затты алыстан ұстап тұрған адам ретінде көрінеді. Кассиопея, Цефей, Пегас және Андромеда шоқжұлдыздары Персеймен байланысты мифтердің біріне сюжеттік топ құрайтындай етіп орналастырылған. Сәл әрірек жерде осы мифте кездесетін құбыжықтың атымен аталған Цет шоқжұлдызы орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жұлдыздар]] [[Санат:Астрономия]] [[Санат:Астрология]] g5w7tjb7ebejy2bnwdhzd63iv8dbib7 3688628 3688619 2026-10-30T06:05:24Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3678739 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} [[Сурет:PerseusCC.jpg|нобай]] '''Персей шоқжұлдызы''' — түнгі жұлдызды аспанда гректің '''λ''' әрпіне ұқсас көрінеді. Түнгі тұнық аспанда одан жай қырағы көзге тоқсанға жуық жұлдыз шалынады. Персей шоқжұлдызындағы '''β''' әрпімен белгіленген ең жарық жұлдызға көңіл бөлген жөн, оған '''Алголь''' деген ат берілген. Алголь-айнымалы – тұтылмалы қос жұлдыз. Персей шоқжұлдызының γ жұлдызы төңірегінен шілде айының 18-і мен тамыз айының 20-сы аралығында персеидтер деп аталатын жұлдыз жауыны болып тұрады. Нөсерлі сәті тамыз айының 12–13-терінде өтеді.<ref>"Алматыкітап баспасы". Менің алғашқы энциклопедиям. Сужикова А.У., Солтанғазина М.Қ.</ref> == Тарихы == Мифологиялық [[Персей]] – ең танымал ежелгі грек мифтерінің бірінің басты кейіпкері. Жай көзге көрінетін әлсіз жұлдыздармен бейнеленген Персей шоқжұлдызы дөңгелек затты алыстан ұстап тұрған адам ретінде көрінеді. Кассиопея, Цефей, Пегас және Андромеда шоқжұлдыздары Персеймен байланысты мифтердің біріне сюжеттік топ құрайтындай етіп орналастырылған. Сәл әрірек жерде осы мифте кездесетін құбыжықтың атымен аталған Цет шоқжұлдызы орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жұлдыздар]] [[Санат:Астрономия]] [[Санат:Астрология]] odtf7ozcpauqyi5mjylezj17kom5ndl Орталық зират (Алматы) 0 653498 3688573 3678461 2026-10-30T04:41:01Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688573 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Орталық зират''' — көрнекті қоғам қайраткерлері мен танымал тұлғалар жерленген жер. == Сипаттамасы == Орталық зираттағы алғашқы жерлеу [[Алматы]] [[20 ғасыр]]дың аяғында пайда болды. Орталық зират бұрынғы Иверско-Серафим қыздар монастырінің орнында пайда болды. Қазіргі уақытта Орталық зират Алматы қаласының орталығындағы Райымбек (бұрынғы Ташкент) көшесінің бойында орналасқан. == Жерленген тұлғалар == Орталық зиратта [[Ұлы Отан соғысы]] , соғыстың түрлі зардаптарынан және госпитальда қайтыс болған жауынгерлер мен тыл ардагерлері, сондай-ақ әйгілі әнші [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]], қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері [[Мұқан Төлебаев]], қазақтың ұлы жазушысы, ғұлама ғалым [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]], минералогия ғылымдарының докторы, профессор, академик, [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]], ақын, әнші-композитор, домбырашы Иса Байзақов, қазақтың әйгілі актері, режиссер, КСРО Халық әртісі Шәкен Кенжетайұлы Айманов, актёр, қазақ ұлттық кәсіби театр өнерінің негізін қалаушылардың бірі, КСРО Халық әртісі [[Қалыбек Қуанышбаев]], мемлекет және қоғам қайраткері Жұмабай Шаяхметов, қазақ музыкасын зерттеуші көрнекті ғалым, әйгілі композитор, дирижёр Ахмет Қуанұлы Жұбанов, революционер [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Әліби Жангелдин]], әйгілі әнші [[Әміре Қашаубаев]], атақты күйші [[Дина Нұрпейісова]] және басқа да Қазақстанға еңбегі сіңген мәдениет және қоғам қайраткерлері жерленген.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы зираттары]] e7dryr5skv2q0ucrsxnfl8h1a002rtb 3688640 3688573 2026-10-30T06:06:00Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:Жүмкей Еркегүл|Жүмкей Еркегүл]] соңғы нұсқасына қайтарды 3678461 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Орталық зират''' — көрнекті қоғам қайраткерлері мен танымал тұлғалар жерленген жер. == Сипаттамасы == Орталық зираттағы алғашқы жерлеу [[Алматы]] [[20 ғасыр]]дың аяғында пайда болды. Орталық зират бұрынғы Иверско-Серафим қыздар монастырінің орнында пайда болды. Қазіргі уақытта Орталық зират Алматы қаласының орталығындағы Райымбек (бұрынғы Ташкент) көшесінің бойында орналасқан. == Жерленген тұлғалар == Орталық зиратта [[Ұлы Отан соғысы]] [[майдангерлер]]і, соғыстың түрлі зардаптарынан және госпитальда қайтыс болған жауынгерлер мен тыл ардагерлері, сондай-ақ әйгілі әнші [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]], қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері [[Мұқан Төлебаев]], қазақтың ұлы жазушысы, ғұлама ғалым [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]], минералогия ғылымдарының докторы, профессор, академик, [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]], ақын, әнші-композитор, домбырашы Иса Байзақов, қазақтың әйгілі актері, режиссер, КСРО Халық әртісі Шәкен Кенжетайұлы Айманов, актёр, қазақ ұлттық кәсіби театр өнерінің негізін қалаушылардың бірі, КСРО Халық әртісі [[Қалыбек Қуанышбаев]], мемлекет және қоғам қайраткері Жұмабай Шаяхметов, қазақ музыкасын зерттеуші көрнекті ғалым, әйгілі композитор, дирижёр Ахмет Қуанұлы Жұбанов, революционер [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Әліби Жангелдин]], әйгілі әнші [[Әміре Қашаубаев]], атақты күйші [[Дина Нұрпейісова]] және басқа да Қазақстанға еңбегі сіңген мәдениет және қоғам қайраткерлері жерленген.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы зираттары]] 4tg0hr67kgav12rz3eluzxnwzam7900 3688648 3688640 2026-10-30T06:07:42Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688648 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Орталық зират''' — көрнекті қоғам қайраткерлері мен танымал тұлғалар жерленген жер. == Сипаттамасы == Орталық зираттағы алғашқы жерлеуаяғында пайда болды. Орталық зират бұрынғы Иверско-Серафим қыздар монастырінің орнында пайда болды. Қазіргі уақытта Орталық зират Алматы қаласының орталығындағы Райымбек (бұрынғы Ташкент) көшесінің бойында орналасқан. == Жерленген тұлғалар == Орталық зиратта , соғыстың түрлі зардаптарынан және госпитальда қайтыс болған жауынгерлер мен тыл ардагерлері, сондай-ақ әйгілі әнші [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]], қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері [[Мұқан Төлебаев]], қазақтың ұлы жазушысы, ғұлама ғалым [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]], минералогия ғылымдарының докторы, профессор, академик, [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]], ақын, әнші-композитор, домбырашы Иса Байзақов, қазақтың әйгілі актері, режиссер, КСРО Халық әртісі Шәкен Кенжетайұлы Айманов, актёр, қазақ ұлттық кәсіби театр өнерінің негізін қалаушылардың бірі, КСРО Халық әртісі [[Қалыбек Қуанышбаев]], мемлекет және қоғам қайраткері Жұмабай Шаяхметов, қазақ музыкасын зерттеуші көрнекті ғалым, әйгілі композитор, дирижёр Ахмет Қуанұлы Жұбанов, революционер [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Әліби Жангелдин]], әйгілі әнші [[Әміре Қашаубаев]], атақты күйші [[Дина Нұрпейісова]] және басқа да Қазақстанға еңбегі сіңген мәдениет және қоғам қайраткерлері жерленген.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы зираттары]] 6khi7jd5ywn7m51je7g6dpvivc90vux 3688653 3688648 2026-10-30T06:10:11Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3678461 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Орталық зират''' — көрнекті қоғам қайраткерлері мен танымал тұлғалар жерленген жер. == Сипаттамасы == Орталық зираттағы алғашқы жерлеу [[Алматы]] [[20 ғасыр]]дың аяғында пайда болды. Орталық зират бұрынғы Иверско-Серафим қыздар монастырінің орнында пайда болды. Қазіргі уақытта Орталық зират Алматы қаласының орталығындағы Райымбек (бұрынғы Ташкент) көшесінің бойында орналасқан. == Жерленген тұлғалар == Орталық зиратта [[Ұлы Отан соғысы]] [[майдангерлер]]і, соғыстың түрлі зардаптарынан және госпитальда қайтыс болған жауынгерлер мен тыл ардагерлері, сондай-ақ әйгілі әнші [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]], қазақтың аса көрнекті композиторы, қоғам қайраткері [[Мұқан Төлебаев]], қазақтың ұлы жазушысы, ғұлама ғалым [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]], минералогия ғылымдарының докторы, профессор, академик, [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]], ақын, әнші-композитор, домбырашы Иса Байзақов, қазақтың әйгілі актері, режиссер, КСРО Халық әртісі Шәкен Кенжетайұлы Айманов, актёр, қазақ ұлттық кәсіби театр өнерінің негізін қалаушылардың бірі, КСРО Халық әртісі [[Қалыбек Қуанышбаев]], мемлекет және қоғам қайраткері Жұмабай Шаяхметов, қазақ музыкасын зерттеуші көрнекті ғалым, әйгілі композитор, дирижёр Ахмет Қуанұлы Жұбанов, революционер [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин|Әліби Жангелдин]], әйгілі әнші [[Әміре Қашаубаев]], атақты күйші [[Дина Нұрпейісова]] және басқа да Қазақстанға еңбегі сіңген мәдениет және қоғам қайраткерлері жерленген.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алматы зираттары]] 4tg0hr67kgav12rz3eluzxnwzam7900 Edu Mark 0 653841 3688612 3648209 2026-10-30T05:59:28Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688612 wikitext text/x-wiki [[File:Edu Mark.jpg|Edu_Mark|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Edu Mark''' — оқушылар үшін қосымшалардың бірі. Оқушы осы қосымша арқылы өз бағаларын қарап, онлайн сабақ оқи алады. Оны немесе [[App store]] қосымшаларынан жүктеп алуға болады. Edu mark 1.0 версиясы [[2017]] жылы пайда болды. Оның логотипі көк түсті болды. Осы Edu Mark 1.0 нұсқасы 2020 жылдың мамырына дейін қолданылып, кейін 2020 жылдың қазанында Edu mark 2.0 пайда болды. Оның түсі қара болды. Оның ішіндегі беттер алдыңғы Edu Mark 1.0 нұсқасының беттерінен өзгеше болды. Бірақ осы Edu Mark 2.0 версиясы пайда болғаннан кейін Edu Mark 1.0 Play маркет және App store қосымшаларынан толығымен жойылды. Оны Google қосымшасынан жүктеуге болады бірақ ол бірқалыпты жұмыс істемейді. == Сілтемелер == * [https://web.edumark.kz/ Edu Mark 2.0 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121233508/https://web.edumark.kz/ |date=2021-01-21 }} [[Санат:Қосымшалар сервері]] [[Санат:Электронды құжаттар]] k9ergz8lvi6vxtn86rv5d76bcufj2ky 3688632 3688612 2026-10-30T06:05:39Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640471 wikitext text/x-wiki [[File:Edu Mark.jpg|Edu_Mark|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Edu Mark''' — оқушылар үшін [[электронды күнделік]] қосымшалардың бірі. Оқушы осы қосымша арқылы өз бағаларын қарап, онлайн сабақ оқи алады. Оны [[Play маркет]] немесе [[App store]] қосымшаларынан жүктеп алуға болады. Edu mark 1.0 версиясы [[2017]] жылы пайда болды. Оның логотипі көк түсті болды. Осы Edu Mark 1.0 нұсқасы 2020 жылдың мамырына дейін қолданылып, кейін 2020 жылдың қазанында Edu mark 2.0 пайда болды. Оның түсі қара болды. Оның ішіндегі беттер алдыңғы Edu Mark 1.0 нұсқасының беттерінен өзгеше болды. Бірақ осы Edu Mark 2.0 версиясы пайда болғаннан кейін Edu Mark 1.0 Play маркет және App store қосымшаларынан толығымен жойылды. Оны Google қосымшасынан жүктеуге болады бірақ ол бірқалыпты жұмыс істемейді. == Сілтемелер == * [https://web.edumark.kz/ Edu Mark 2.0 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121233508/https://web.edumark.kz/ |date=2021-01-21 }} [[Санат:Қосымшалар сервері]] [[Санат:Электронды құжаттар]] bilk043wsdaqg8ngn8l1ft5x5enh0e8 3688650 3688632 2026-10-30T06:09:05Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688650 wikitext text/x-wiki [[File:Edu Mark.jpg|Edu_Mark|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Edu Mark''' — оқушылар үшін қосымшалардың бірі. Оқушы осы қосымша арқылы өз бағаларын қарап, онлайн сабақ оқи алады. Оны немесе қосымшаларынан жүктеп алуға болады. Edu mark 1.0 версиясы [[2017]] жылы пайда болды. Оның логотипі көк түсті болды. Осы Edu Mark 1.0 нұсқасы 2020 жылдың мамырына дейін қолданылып, кейін 2020 жылдың қазанында Edu mark 2.0 пайда болды. Оның түсі қара болды. Оның ішіндегі беттер алдыңғы Edu Mark 1.0 нұсқасының беттерінен өзгеше болды. Бірақ осы Edu Mark 2.0 версиясы пайда болғаннан кейін Edu Mark 1.0 Play маркет және App store қосымшаларынан толығымен жойылды. Оны Google қосымшасынан жүктеуге болады бірақ ол бірқалыпты жұмыс істемейді. == Сілтемелер == * [https://web.edumark.kz/ Edu Mark 2.0 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121233508/https://web.edumark.kz/ |date=2021-01-21 }} [[Санат:Қосымшалар сервері]] [[Санат:Электронды құжаттар]] 3enw2xubzg84utpjxnwtiynjqigf6jt 3688651 3688650 2026-10-30T06:10:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640471 wikitext text/x-wiki [[File:Edu Mark.jpg|Edu_Mark|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Edu Mark''' — оқушылар үшін [[электронды күнделік]] қосымшалардың бірі. Оқушы осы қосымша арқылы өз бағаларын қарап, онлайн сабақ оқи алады. Оны [[Play маркет]] немесе [[App store]] қосымшаларынан жүктеп алуға болады. Edu mark 1.0 версиясы [[2017]] жылы пайда болды. Оның логотипі көк түсті болды. Осы Edu Mark 1.0 нұсқасы 2020 жылдың мамырына дейін қолданылып, кейін 2020 жылдың қазанында Edu mark 2.0 пайда болды. Оның түсі қара болды. Оның ішіндегі беттер алдыңғы Edu Mark 1.0 нұсқасының беттерінен өзгеше болды. Бірақ осы Edu Mark 2.0 версиясы пайда болғаннан кейін Edu Mark 1.0 Play маркет және App store қосымшаларынан толығымен жойылды. Оны Google қосымшасынан жүктеуге болады бірақ ол бірқалыпты жұмыс істемейді. == Сілтемелер == * [https://web.edumark.kz/ Edu Mark 2.0 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121233508/https://web.edumark.kz/ |date=2021-01-21 }} [[Санат:Қосымшалар сервері]] [[Санат:Электронды құжаттар]] bilk043wsdaqg8ngn8l1ft5x5enh0e8 3688732 3688651 2026-10-30T09:57:40Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688732 wikitext text/x-wiki [[File:Edu Mark.jpg|Edu_Mark|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Edu Mark''' — оқушылар үшін [[электронды күнделік]] қосымшалардың бірі. Оқушы осы қосымша арқылы өз бағаларын қарап, онлайн сабақ оқи алады. Оны [[Play маркет]] немесе [[App store]] қосымшаларынан жүктеп алуға болады. Edu mark 1.0 версиясы [[2017]] жылы пайда болды. Оның логотипі көк түсті болды. Осы Edu Mark 1.0 нұсқасы 2020 жылдың мамырына дейін қолданылып, кейін 2020 жылдың қазанында Edu mark 2.0 пайда болды. Оның түсі қара болды. Оның ішіндегі беттер алдыңғы Edu Mark 1.0 нұсқасының беттерінен өзгеше болды. Бірақ осы Edu Mark 2.0 версиясы пайда болғаннан кейін Edu Mark 1.0 Play маркет және App store қосымшаларынан толығымен жойылды. Оны Google қосымшасынан жүктеуге болады бірақ ол бірқалыпты жұмыс істемейді. == Сілтемелер == * [https://web.edumark.kz/ Edu Mark 2.0 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121233508/https://web.edumark.kz/ |date=2021-01-21 }} [[Санат:Қосымшалар сервері]] [[Санат:Электронды құжаттар]] [[Санат:Электронды күнделік]] chuovp9ue2koa9627c4hw4ubofquwoe Minecraft Bedrock Edition 0 653843 3688601 3688267 2026-10-30T05:55:48Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688601 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}}'''Minecraft Bedrock Edition''' (алдыңғы нұсқаларында Pocket Edition немесе қысқаша PE) — ойынының екінші нұсқасы. Бұл телефон, гаджет, планшеттерге арналған Minecraft ойынының екіншісі. Бұл ойынды [[Mojang Studios]] және [[Xbox Game Studios]] [[компания]]лары 2011 [[жыл]]дың 16 [[тамыз]]ында шығарды. Minecraft Java Edition ойынының интерфейсі Minecraft Bedrock Edition ойынының интерфейсінен басқаша және олардың беттері әртүрлі. Олардың басты айырмашылығы-екеуі екі түрлі ойын және Minecraft Java Edition тек қана [[Windows]], [[Linux]] және [[Mac OS]]-та жұмыс істейді. Ал Bedrock Edition тек қана [[Android]], [[IOS]], [[Windows 10]], [[Xbox]], [[Nintendo Switch]], [[Gear VR]], [[Fire OS]] және [[fireTV]]-да қалыпты жұмыс істейді.<ref>[https://zen.yandex.ru/media/id/5d643b0f04af1f00aeac2ad3/sravnenie-minecraft-bedrock-edition-ili-minecraft-java-edition-5d87641e3639e600ad6f9910#:~:text=Minecraft%3A%20Java%20Edition%20%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B5%D1%82%20%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE,VR%2C%20Fire%20OS%20%D0%B8%20fireTV.Minecraft Bedrock Edition және Minecraft Java Edition ойындарының ұқсастықтары мен айырмашылықтары]</ref> == Тағы қараңыз == * [[Minecraft]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Mojang ойындары]] [[Санат:Xbox ойындары]] [[Санат:Minecraft]] [[Санат:Android ойындары]] [[Санат:IOS ойындары]] mm1u9677z7souyj9vclbqx0r4fpxkp2 3688604 3688601 2026-10-30T05:56:48Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688604 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}}'''Minecraft Bedrock Edition''' (алдыңғы нұсқаларында Pocket Edition немесе қысқаша PE) — ойынының екінші нұсқасы. Бұл телефон, гаджет, планшеттерге арналған Minecraft ойынының екіншісі. Бұл ойынды және [[компания]]лары 2011 [[жыл]]дың 16 [[тамыз]]ында шығарды. Minecraft Java Edition ойынының интерфейсі Minecraft Bedrock Edition ойынының интерфейсінен басқаша және олардың беттері әртүрлі. Олардың басты айырмашылығы-екеуі екі түрлі ойын және Minecraft Java Edition тек қана [[Windows]], [[Linux]] және [[Mac OS]]-та жұмыс істейді. Ал Bedrock Edition тек қана [[Android]], [[IOS]], [[Windows 10]], [[Xbox]], [[Nintendo Switch]], [[Gear VR]], [[Fire OS]] және [[fireTV]]-да қалыпты жұмыс істейді.<ref>[https://zen.yandex.ru/media/id/5d643b0f04af1f00aeac2ad3/sravnenie-minecraft-bedrock-edition-ili-minecraft-java-edition-5d87641e3639e600ad6f9910#:~:text=Minecraft%3A%20Java%20Edition%20%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B5%D1%82%20%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE,VR%2C%20Fire%20OS%20%D0%B8%20fireTV.Minecraft Bedrock Edition және Minecraft Java Edition ойындарының ұқсастықтары мен айырмашылықтары]</ref> == Тағы қараңыз == * [[Minecraft]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Mojang ойындары]] [[Санат:Xbox ойындары]] [[Санат:Minecraft]] [[Санат:Android ойындары]] [[Санат:IOS ойындары]] jjqy1dx8nhpszqy5469lfhh52387hjv 3688617 3688604 2026-10-30T06:01:55Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688617 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}}'''Minecraft Bedrock Edition''' (алдыңғы нұсқаларында Pocket Edition немесе қысқаша PE) — ойынының екінші нұсқасы. Бұл телефон, гаджет, планшеттерге арналған Minecraft ойынының екіншісі. Бұл ойынды және 2011 16 шығарды. Minecraft Java Edition ойынының интерфейсі Minecraft Bedrock Edition ойынының интерфейсінен басқаша және олардың беттері әртүрлі. Олардың басты айырмашылығы-екеуі екі түрлі ойын және Minecraft Java Edition тек қана [[Windows]], [[Linux]] және [[Mac OS]]-та жұмыс істейді. Ал Bedrock Edition тек қана [[Android]], [[IOS]], [[Windows 10]], [[Xbox]], [[Nintendo Switch]], [[Gear VR]], [[Fire OS]] және [[fireTV]]-да қалыпты жұмыс істейді.<ref>[https://zen.yandex.ru/media/id/5d643b0f04af1f00aeac2ad3/sravnenie-minecraft-bedrock-edition-ili-minecraft-java-edition-5d87641e3639e600ad6f9910#:~:text=Minecraft%3A%20Java%20Edition%20%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B5%D1%82%20%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE,VR%2C%20Fire%20OS%20%D0%B8%20fireTV.Minecraft Bedrock Edition және Minecraft Java Edition ойындарының ұқсастықтары мен айырмашылықтары]</ref> == Тағы қараңыз == * [[Minecraft]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Mojang ойындары]] [[Санат:Xbox ойындары]] [[Санат:Minecraft]] [[Санат:Android ойындары]] [[Санат:IOS ойындары]] g5ryn9gegeq5rlsj8wst7h3r96r1ym5 3688629 3688617 2026-10-30T06:05:26Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:Avenger37|Avenger37]] соңғы нұсқасына қайтарды 3688267 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}}'''Minecraft Bedrock Edition''' (алдыңғы нұсқаларында [[Minecraft]] Pocket Edition немесе қысқаша [[Minecraft]] PE) — [[Minecraft]] ойынының екінші нұсқасы. Бұл телефон, гаджет, планшеттерге арналған Minecraft ойынының екіншісі. Бұл ойынды [[Mojang Studios]] және [[Xbox Game Studios]] [[компания]]лары 2011 [[жыл]]дың 16 [[тамыз]]ында шығарды. Minecraft Java Edition ойынының интерфейсі Minecraft Bedrock Edition ойынының интерфейсінен басқаша және олардың беттері әртүрлі. Олардың басты айырмашылығы-екеуі екі түрлі ойын және Minecraft Java Edition тек қана [[Windows]], [[Linux]] және [[Mac OS]]-та жұмыс істейді. Ал Bedrock Edition тек қана [[Android]], [[IOS]], [[Windows 10]], [[Xbox]], [[Nintendo Switch]], [[Gear VR]], [[Fire OS]] және [[fireTV]]-да қалыпты жұмыс істейді.<ref>[https://zen.yandex.ru/media/id/5d643b0f04af1f00aeac2ad3/sravnenie-minecraft-bedrock-edition-ili-minecraft-java-edition-5d87641e3639e600ad6f9910#:~:text=Minecraft%3A%20Java%20Edition%20%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B5%D1%82%20%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE,VR%2C%20Fire%20OS%20%D0%B8%20fireTV.Minecraft Bedrock Edition және Minecraft Java Edition ойындарының ұқсастықтары мен айырмашылықтары]</ref> == Тағы қараңыз == * [[Minecraft]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Mojang ойындары]] [[Санат:Xbox ойындары]] [[Санат:Minecraft]] [[Санат:Android ойындары]] [[Санат:IOS ойындары]] ov9xvee6p3e0vfmkmislme1k061w9rv Микала Гордон 0 654586 3688574 3681429 2026-10-30T04:44:39Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688574 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} {{Музыкант |Есімі = Микала Гордон |Атауы = Mikalah Gordon |Сурет = Mikalah Gordon.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = Mikalah Analise Gordon |Толық аты = |Туған күні = 14.01.1988 |Туған жері = {{туғанжері|Лас-Вегас|Лас-Вегаста}}, [[Невада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2005 — осы уақытқа дейін |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Мамандықтары = [[Әнші]], [[актриса]] |Дауыс түрі = |Аспаптары = Вокал |Жанрлары = [[Поп-музыка|Поп]], [[Рок-музыка|рок]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = https://www.mikalahgordon.com/ }} '''Микала Анализ Гордон''' ({{lang-en|Mikalah Analise Gordon}}; [[14 қаңтар]] [[1988 жыл|1988]], [[Лас-Вегас]]) — [[Америкалықтар|американдық]] [[әнші]] және -дің төртінші маусымының финалисті. ==Өмірбаяны== Гордон [[Лас-Вегас]]та, [[Невада]] штатында дүниеге келген. Оның анасы Victoria Cavaricci - американдық және итальяндық, ал әкесі Rocky Gordon - итальяндық және еврей.<ref name="php">[http://mikalah-gordon.org/mikalah/facts.php] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820220818/http://mikalah-gordon.org/mikalah/facts.php|date=August 20, 2008}}</ref><ref>[http://blogs.courant.com/roger_catlin_tv_eye/2008/07/say-what-you-will-about.html Country Goes D-List - Roger Catlin | TV Eye<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052424/http://blogs.courant.com/roger_catlin_tv_eye/2008/07/say-what-you-will-about.html |date=2016-03-04 }}</ref> Гордон [[католик]] дінін ұстанып өскен. ''St. Francis de Sales Roman Catholic'' мектебінде 3-8 сынып аралығында оқыды. Бала кезінен әкесімен бірге сахнада өнер көрсеткен. Әкесі оның өнерге деген қабілетін дамытуға көмектесіп, тәлімгерлік еткен. American Idol-байқауына қатысқанға дейін ол Helen Joy Young Entertainers тобының құрамында өнер көрсетіп, [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үйде]] ән айтқан және барда жұмыс істеген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ телевизия актрисалары]] kctg1c8ounyxg27i0989o2gkx49lrdo 3688639 3688574 2026-10-30T06:05:57Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3642333 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} {{Музыкант |Есімі = Микала Гордон |Атауы = Mikalah Gordon |Сурет = Mikalah Gordon.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = Mikalah Analise Gordon |Толық аты = |Туған күні = 14.01.1988 |Туған жері = {{туғанжері|Лас-Вегас|Лас-Вегаста}}, [[Невада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2005 — осы уақытқа дейін |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Мамандықтары = [[Әнші]], [[актриса]] |Дауыс түрі = |Аспаптары = Вокал |Жанрлары = [[Поп-музыка|Поп]], [[Рок-музыка|рок]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = https://www.mikalahgordon.com/ }} '''Микала Анализ Гордон''' ({{lang-en|Mikalah Analise Gordon}}; [[14 қаңтар]] [[1988 жыл|1988]], [[Лас-Вегас]]) — [[Америкалықтар|американдық]] [[әнші]] және [[American Idol]]-дің төртінші маусымының финалисті. ==Өмірбаяны== Гордон [[Лас-Вегас]]та, [[Невада]] штатында дүниеге келген. Оның анасы Victoria Cavaricci - американдық және итальяндық, ал әкесі Rocky Gordon - итальяндық және еврей.<ref name="php">[http://mikalah-gordon.org/mikalah/facts.php] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820220818/http://mikalah-gordon.org/mikalah/facts.php|date=August 20, 2008}}</ref><ref>[http://blogs.courant.com/roger_catlin_tv_eye/2008/07/say-what-you-will-about.html Country Goes D-List - Roger Catlin | TV Eye<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052424/http://blogs.courant.com/roger_catlin_tv_eye/2008/07/say-what-you-will-about.html |date=2016-03-04 }}</ref> Гордон [[католик]] дінін ұстанып өскен. ''St. Francis de Sales Roman Catholic'' мектебінде 3-8 сынып аралығында оқыды. Бала кезінен әкесімен бірге сахнада өнер көрсеткен. Әкесі оның өнерге деген қабілетін дамытуға көмектесіп, тәлімгерлік еткен. American Idol-байқауына қатысқанға дейін ол Helen Joy Young Entertainers тобының құрамында өнер көрсетіп, [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үйде]] ән айтқан және барда жұмыс істеген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ телевизия актрисалары]] qziwr38946tnlja0b8ys6vuhrveuwhx 3688729 3688639 2026-10-30T09:50:36Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688729 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} {{Музыкант |Есімі = Микала Гордон |Атауы = Mikalah Gordon |Сурет = Mikalah Gordon.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = Mikalah Analise Gordon |Толық аты = |Туған күні = 14.01.1988 |Туған жері = {{туғанжері|Лас-Вегас|Лас-Вегаста}}, [[Невада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2005 — осы уақытқа дейін |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Мамандықтары = [[Әнші]], [[актриса]] |Дауыс түрі = |Аспаптары = Вокал |Жанрлары = [[Поп-музыка|Поп]], [[Рок-музыка|рок]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = https://www.mikalahgordon.com/ }} '''Микала Анализ Гордон''' ({{lang-en|Mikalah Analise Gordon}}; [[14 қаңтар]] [[1988 жыл|1988]], [[Лас-Вегас]]) — [[Америкалықтар|американдық]] [[әнші]] және [[American Idol]]-дің төртінші маусымының финалисті. ==Өмірбаяны== Гордон [[Лас-Вегас]]та, [[Невада]] штатында дүниеге келген. Оның анасы Victoria Cavaricci - американдық және итальяндық, ал әкесі Rocky Gordon - итальяндық және еврей.<ref name="php">[http://mikalah-gordon.org/mikalah/facts.php] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820220818/http://mikalah-gordon.org/mikalah/facts.php|date=August 20, 2008}}</ref><ref>[http://blogs.courant.com/roger_catlin_tv_eye/2008/07/say-what-you-will-about.html Country Goes D-List - Roger Catlin | TV Eye<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052424/http://blogs.courant.com/roger_catlin_tv_eye/2008/07/say-what-you-will-about.html |date=2016-03-04 }}</ref> Гордон [[католик]] дінін ұстанып өскен. ''St. Francis de Sales Roman Catholic'' мектебінде 3-8 сынып аралығында оқыды. Бала кезінен әкесімен бірге сахнада өнер көрсеткен. Әкесі оның өнерге деген қабілетін дамытуға көмектесіп, тәлімгерлік еткен. American Idol-байқауына қатысқанға дейін ол Helen Joy Young Entertainers тобының құрамында өнер көрсетіп, [[Ақ үй (АҚШ)|Ақ үйде]] ән айтқан және барда жұмыс істеген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:АҚШ телевизия актрисалары]] [[Санат:Американдық әнші]] 4pfqfxylgvn6tn2308v85n1aj56cvk0 The Goddess Bunny 0 654652 3688567 3600125 2026-10-30T04:33:57Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688567 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ostara – Goddess of spring and dawn.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} {{Кино |Қазақша атауы = |Шынайы атауы = The Goddess Bunny |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = деректі фильм |Режиссёрі = [[Ник Бугас]] |Продюсері = |Сценарист = |Актерлер = [[Сэнди Крисп|Sandie Crisp]]<br>John Aes-Nihil<br>Glen Meadmore |Операторы = |Композиторы = |Хореографы = |Компания = |Дистрибьютор = Wavelength Video |Ұзақтығы = 85 мин. |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[ағылшын]] |Жыл = [[1994]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0184527 |Сайты = }}'''The Goddess Bunny''' — [[1994|1994 жылы]] [[Ник Бугас]] түсірген американдық деректі фильм, ол [[Сэнди Крисп]] есімді трансгендер әйелдің өмірі туралы баяндайды.<ref name="NYT">{{cite web|title=The Goddess Bunny|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/198261/The-Goddess-Bunny/overview}}</ref><ref name="LAW">{{cite web |url= http://www.laweekly.com/arts/drag-legend-the-goddess-bunny-is-being-honored-at-bushwig-this-weekend-8165885|work=[[LA Weekly]] |title= At the Punk Version of DragCon, NYC Queens Honor an L.A. Legend: The Goddess Bunny |date= April 29, 2017 |author= Stuart, Gwynedd }}</ref> ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * {{IMDb title|0184527}} *''[https://m.youtube.com/watch?v=vNEPfK1I2og&t=3481s The Goddess Bunny]'' [[YouTube]] сайтында {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1994 жылғы фильмдер]] k5bxttir7an4xcur4nviux3r80unkt5 3688568 3688567 2026-10-30T04:34:49Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688568 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ostara – Goddess of spring and dawn.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} {{Кино |Қазақша атауы = |Шынайы атауы = The Goddess Bunny |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = деректі фильм |Режиссёрі = [[Ник Бугас]] |Продюсері = |Сценарист = |Актерлер = [[Сэнди Крисп|Sandie Crisp]]<br>John Aes-Nihil<br>Glen Meadmore |Операторы = |Композиторы = |Хореографы = |Компания = |Дистрибьютор = Wavelength Video |Ұзақтығы = 85 мин. |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[ағылшын]] |Жыл = [[1994]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0184527 |Сайты = }}'''The Goddess Bunny''' — [[1994|1994 жылы]] режиссер [[Ник Бугас]] түсірген американдық деректі фильм, ол [[Сэнди Крисп]] есімді трансгендер әйелдің өмірі туралы баяндайды.<ref name="NYT">{{cite web|title=The Goddess Bunny|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/198261/The-Goddess-Bunny/overview}}</ref><ref name="LAW">{{cite web |url= http://www.laweekly.com/arts/drag-legend-the-goddess-bunny-is-being-honored-at-bushwig-this-weekend-8165885|work=[[LA Weekly]] |title= At the Punk Version of DragCon, NYC Queens Honor an L.A. Legend: The Goddess Bunny |date= April 29, 2017 |author= Stuart, Gwynedd }}</ref> ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * {{IMDb title|0184527}} *''[https://m.youtube.com/watch?v=vNEPfK1I2og&t=3481s The Goddess Bunny]'' [[YouTube]] сайтында {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1994 жылғы фильмдер]] sx7scctu4vxeas9pt9essb67crfy19c 3688609 3688568 2026-10-30T05:58:31Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688609 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ostara – Goddess of spring and dawn.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} {{Кино |Қазақша атауы = |Шынайы атауы = The Goddess Bunny |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = деректі фильм |Режиссёрі = |Продюсері = |Сценарист = |Актерлер = [[Сэнди Крисп|Sandie Crisp]]<br>John Aes-Nihil<br>Glen Meadmore |Операторы = |Композиторы = |Хореографы = |Компания = |Дистрибьютор = Wavelength Video |Ұзақтығы = 85 мин. |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[ағылшын]] |Жыл = [[1994]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0184527 |Сайты = }}'''The Goddess Bunny''' — [[1994|1994 жылы]] режиссер түсірген американдық деректі фильм, ол есімді трансгендер әйелдің өмірі туралы баяндайды.<ref name="NYT">{{cite web|title=The Goddess Bunny|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/198261/The-Goddess-Bunny/overview}}</ref><ref name="LAW">{{cite web |url= http://www.laweekly.com/arts/drag-legend-the-goddess-bunny-is-being-honored-at-bushwig-this-weekend-8165885|work=[[LA Weekly]] |title= At the Punk Version of DragCon, NYC Queens Honor an L.A. Legend: The Goddess Bunny |date= April 29, 2017 |author= Stuart, Gwynedd }}</ref> ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * {{IMDb title|0184527}} *''[https://m.youtube.com/watch?v=vNEPfK1I2og&t=3481s The Goddess Bunny]'' [[YouTube]] сайтында {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1994 жылғы фильмдер]] 9cyrrptjyp340m9rza6nkh3zwbjyew6 3688634 3688609 2026-10-30T06:05:44Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:Jumadulla1997|Jumadulla1997]] соңғы нұсқасына қайтарды 3600125 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Ostara – Goddess of spring and dawn.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} {{Кино |Қазақша атауы = |Шынайы атауы = The Goddess Bunny |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = деректі фильм |Режиссёрі = [[Ник Бугас]] |Продюсері = |Сценарист = |Актерлер = [[Сэнди Крисп|Sandie Crisp]]<br>John Aes-Nihil<br>Glen Meadmore |Операторы = |Композиторы = |Хореографы = |Компания = |Дистрибьютор = Wavelength Video |Ұзақтығы = 85 мин. |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[ағылшын]] |Жыл = [[1994]] |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0184527 |Сайты = }}'''The Goddess Bunny''' — [[1994|1994 жылы]] режиссер [[Ник Бугас]] түсірген американдық деректі фильм, ол [[Сэнди Крисп]] есімді трансгендер әйелдің өмірі туралы баяндайды.<ref name="NYT">{{cite web|title=The Goddess Bunny|work=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/movies/movie/198261/The-Goddess-Bunny/overview}}</ref><ref name="LAW">{{cite web |url= http://www.laweekly.com/arts/drag-legend-the-goddess-bunny-is-being-honored-at-bushwig-this-weekend-8165885|work=[[LA Weekly]] |title= At the Punk Version of DragCon, NYC Queens Honor an L.A. Legend: The Goddess Bunny |date= April 29, 2017 |author= Stuart, Gwynedd }}</ref> ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * {{IMDb title|0184527}} *''[https://m.youtube.com/watch?v=vNEPfK1I2og&t=3481s The Goddess Bunny]'' [[YouTube]] сайтында {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:1994 жылғы фильмдер]] sx7scctu4vxeas9pt9essb67crfy19c Жаушы жіберу 0 654712 3688733 3681472 2026-10-30T10:03:13Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688733 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жаушы жіберу''' салты — салт-дәстүрдің бірі. Қазақ халқында [[келін түсіру]] дәстүрі. Сондықтан болашақ жарды таңдауға үлкен жауапкершілікпен қарап, ата-аналар мен жақын туыстар ақылдаса отырып, «қыз көру», «жар таңдау» салтын ұстанған. Кей өңірлерде ежелден сақталған «жаушы жіберу» дәстүрі бар. [[Жаушы]] – жігіт жағының атынан қыздың ата-анасына барып, құда түсуге ұсыныс білдіретін сенімді адам. Ол қыздың ата-анасымен келіссөз жүргізіп, «қыз айттыру» рәсімін орындайды. Егер екі жақтың келісімі болса, құда түсу уақыты белгіленіп, екі әулет құдандалы болады. == Мысалдар == Қазақ халқының қонақжайлық дәстүрі бойынша жаушыны ерекше құрметпен қарсы алады. Арнайы дастарқан жайылып, мал сойылып, қонаққа табақ тартылады. Қыз бен оның ата-анасы келісімін берген жағдайда, жаушының ұсынысы қабылданып, екі жақ құдалыққа уағдаласады. «Құдалық берік болсын!» деген ізгі тілекпен жаушыға шапан жауып, сый-сияпат көрсетіп, ризашылықтарын білдіреді. Осыдан кейін жігіт жағы құда түсуге, ал қыз жағы қыз ұзату рәсіміне дайындық жұмыстарын бастайды. Кей жағдайларда қыз ата-анасының келісімінсіз сүйген жігітіне қосылып кетуі мүмкін. Мұндай кезде жігіт жағы арнайы жаушы немесе хабаршы жіберіп, болған жағдайды ресми түрде хабарлайды. Олар қыздың өз қолымен жазылған хатын, кешірім сұраған сәлемін және дәстүр бойынша берілетін кәде-сыйларын жеткізеді. Қыздың өз еркімен барғанына көз жеткізу үшін оның туған-туыстары арасынан қуғыншы жіберіледі. Көбіне бұл міндетті қыздың ағасы мен жеңгесі атқарады. == Тарихы == Қуғыншылар қыздың өз қалауымен барғанына толық көз жеткізген соң, оның шешімін құрметтеп, ата-анасына болған жағдайды жеткізеді. Өз кезегінде жігіт жағы қуғыншыларды құрметпен күтіп, сый-құрмет көрсетіп, қызға өз отбасындағы қызындай қамқорлық жасайтындарын білдіреді. Қуғыншылар елге оралғаннан кейін, олардың жеткізген хабарынан соң қыздың ата-анасы жаушыны құда ретінде қабылдап, кешірімін түсіністікпен қабылдайды. Бұл шешім жақын туыстарымен ақылдаса отырып қабылданып, кейін екі жақтың құдалық рәсімдері ресми түрде жалғасады. <ref>http://www.kuttybolsyn.kz/724-ylenu-toyynda-oryndalatyn-salt-dtrler.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] fa17az9u642r7dn9wuo0fla2bg5341g 3688735 3688733 2026-10-30T10:04:41Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688735 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жаушы жіберу''' салты — салт-дәстүрдің бірі. Қазақ халқында [[келін түсіру]] дәстүрі. Сондықтан болашақ жарды таңдауға үлкен жауапкершілікпен қарап, ата-аналар мен жақын туыстар ақылдаса отырып, «қыз көру», «жар таңдау» салтын ұстанған. Кей өңірлерде ежелден сақталған «жаушы жіберу» дәстүрі бар. [[Жаушы]] – жігіт жағының атынан қыздың ата-анасына барып, құда түсуге ұсыныс білдіретін сенімді адам. Ол қыздың ата-анасымен келіссөз жүргізіп, «қыз айттыру» рәсімін орындайды. Егер екі жақтың келісімі болса, құда түсу уақыты белгіленіп, екі әулет құдандалы болады. == Мысалдар == Қазақ халқының қонақжайлық дәстүрі бойынша жаушыны ерекше құрметпен қарсы алады. Арнайы дастарқан жайылып, мал сойылып, қонаққа табақ тартылады. Қыз бен оның ата-анасы келісімін берген жағдайда, жаушының ұсынысы қабылданып, екі жақ құдалыққа уағдаласады. «Құдалық берік болсын!» деген ізгі тілекпен жаушыға шапан жауып, сый-сияпат көрсетіп, ризашылықтарын білдіреді. Осыдан кейін жігіт жағы [[құда түсу]]ге, ал қыз жағы [[қыз ұзату]] рәсіміне дайындық жұмыстарын бастайды. Кей жағдайларда қыз ата-анасының келісімінсіз сүйген жігітіне қосылып кетуі мүмкін. Мұндай кезде жігіт жағы арнайы жаушы немесе хабаршы жіберіп, болған жағдайды ресми түрде хабарлайды. Олар қыздың өз қолымен жазылған хатын, кешірім сұраған сәлемін және дәстүр бойынша берілетін кәде-сыйларын жеткізеді. Қыздың өз еркімен барғанына көз жеткізу үшін оның туған-туыстары арасынан қуғыншы жіберіледі. Көбіне бұл міндетті қыздың ағасы мен жеңгесі атқарады. == Тарихы == Қуғыншылар қыздың өз қалауымен барғанына толық көз жеткізген соң, оның шешімін құрметтеп, ата-анасына болған жағдайды жеткізеді. Өз кезегінде жігіт жағы қуғыншыларды құрметпен күтіп, сый-құрмет көрсетіп, қызға өз отбасындағы қызындай қамқорлық жасайтындарын білдіреді. Қуғыншылар елге оралғаннан кейін, олардың жеткізген хабарынан соң қыздың ата-анасы жаушыны құда ретінде қабылдап, кешірімін түсіністікпен қабылдайды. Бұл шешім жақын туыстарымен ақылдаса отырып қабылданып, кейін екі жақтың құдалық рәсімдері ресми түрде жалғасады. <ref>http://www.kuttybolsyn.kz/724-ylenu-toyynda-oryndalatyn-salt-dtrler.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] ptz9i0ivl4iarkkm0hqjx8hkybyk6gs Пьетро Масканьи 0 655419 3688739 3683391 2026-10-30T10:08:47Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688739 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі=Пьетро Масканьи |Сурет=Pietro Mascagni 2.jpg |ені=260px |Сурет атауы=Пьетро Масканьи, 1903 жылы |Туған күні=7.12.1863 |Қайтыс болған күні=2.08.1945 |Туған жері=[[Ливорно]] |Қайтыс болған жері=[[Рим]] |Ұлты=[[Италия|итальяндық]] |Мансабы=[[музыкант]], [[дирижер]], [[композитор]] |Әкесі=Доменико Масканьи |Анасы=Эмилия Масканьи |Жұбайы=Лина Карбоньяни |Балалары=Доменико Масканьи, Дино Масканьи, Эми Масканьи |Марапаттары= |Басқалары= |Commons=}} '''Пье́тро Маска́ньи''' ({{lang-it|Pietro Mascagni}}; [[7 желтоқсан]] [[1863]] жылы, [[Ливорно]] — [[2 тамыз]] [[1945]] жылы, [[Рим]]) — [[Италия|итальяндық]] опера [[композитор]]ы. == Өмірбаяны == Пьетро Масканьи [[1863]] жылы [[7 желтоқсан]]да [[Ливорно]] қаласында дүниеге келген және наубайхананы басқарған Доменико мен Эмилия Масканьидің екінші ұлы болған. Баласының музыкалық қабілеттерін байқаған әкесі, жинаған қаражатын аямастан, Пьетроға мұғалім ретінде [[баритон]] [[Эмилио Бьянки]]ды жалдады, ол баланы [[Луиджи Керубини]] атындағы музыкалық [[лицей]]де оқуға дайындады. Ал [[1876]] ​​жылы бала [[Альфредо Соффедини]]ден (Alfredo Soffredini) сабақ ала бастады. Небәрі 3 жылдан кейін Пьетро бірнеше [[классика]]лық шығармалар жазды: 'Sinfonia in do minore', 'Elegia', 'Kyrie', 'Gloria' және ең әйгілі - 'Ave Maria'. Пьетроның алғашқы [[кантата]]сы [[Istituto Cherubini]] қабырғаларында [[1881]] жылы [[9 ақпан]]да музыкалық жарыстардың бірінде орындалды. Жұмысы қазылар алқасы мүшелері мен көрермендерге қатты ұнағандықтан, Пьетро бас жүлдені алды. [[1882]] жылы жас [[композитор]] сол жылдың қазан айында [[Милан]] [[консерватория]]сына түсуге көмектескен "Cantata alla gioia" [[опера]]сын жазды. [[Милан]]да оқығанда Пьетро алдымен шығармашылығына үнемі үлкен қызығушылықпен назар аударған әрі аты аңызға айналған [[Джакомо Пуччини]]мен кездесті. Бір жылдан кейін Пьетроның туған қарындасы Мария қайтыс болғандықтан, жас [[музыкант]] қатты күйзеліске ұшырап, көп жазды. Нәтижесінде, кейбір шығармалары жойылғанымен, кейбіреулері әлі күнге дейін аман қалды: [[тенор]] мен [[фортепиано]]мен орындалатын 'Ballata', 'M'ama non m'ama' және 'Messagio d 'amore'. [[1885]] жылы сөзін [[Италия|итальяндық]] ақын және аудармашы [[Андреа Маффей]] жазған 'Il Re a Napoli in Cremona' [[романс]]ының авторы болды. Көп ұзамай Пьетро оқуын аяқтамай, [[Милан]]нан кетті. Ол бірнеше жыл бойы елдің [[опера]] [[театр]]ларында, сондай-ақ танымал [[композитор]]лардың [[труппа]]ларында жұмыс істеді. [[1886]] жылы ол [[Луиджи Мареска]]мен танысып, желтоқсан айында оның компаниясына қосылды. [[1890]] жылдардың аралығында Пьетро [[Рим]]де және [[Италия]]ның басқа қалаларында концерт берді. Белгілі композитор ретінде Масканьи елдің әр түрлі қалаларында: [[Флоренция]]да, [[Неаполь]]де, [[Венеция]]да және [[Палермо]]да тыңдаушыларға толы [[театр]] залдарын жинады. [[Композитор]]дың ең сәтті шығармаларының бірі - 'Дос Фриц' [[опера]]сы [[1891]] жылы жазылып, [[1892]] жылы [[31 қазан]]да [[Рим]]дегі [[Teatro Costanzi]] [[театр]]ында қойылды. Алайда [[композитор]]ға [[1890]] жылы өзі жазған «Ауылдық намыс» [[опера]]сы әкелген танымалдылықты басқа ешбір туынды әкеле алмады. [[Опера]]ның [[премьера]]сы [[1890]] жылы [[17 мамыр]]да [[Рим]]дегі [[dell'Opera di Roma]] [[театр]]ында өтті. [[1890]] жылдардың аяғы Пьетро үшін өте сәтті болды, ол 'Zanetto', 'Silvano' и 'Guglielmo Ratcliff' секілді бірнеше [[опера]]ларды және 'A Giacomo Leopardi' [[симфония]]лық [[поэма]]ны шығарумен ерекшеленді. [[1900]] жылы Пьетро [[Ресей]]де [[Мәскеу]] мен [[Санкт-Петербург]] қалаларында бірнеше [[концерт]] берді. Бірнеше айдан кейін Масканьидің ең танымал туындыларының бірі - үш [[акт]]ілі [[опера]]сы «Le maschere» шықты. Бірден 6 [[театр]]да [[дебют]] жасай отырып, ол бірнеше ай бойы өте танымал болды. Сонымен қатар, Пьетро [[АҚШ]] пен [[Канада]]да бірнеше [[концерт]] берді, бірақ қаржылық жағынан [[тур]] нәтижелер әкелмеді, тек [[Сан-Франциско]]да өткізілген [[концерт]] ұйымдастырушылардың үмітін ақтады. Келесі жылдары Пьетро Масканьи жұмыс істеуді және әлемді аралауды тоқтатпады: бірнеше рет [[Бразилия]]да және [[Еуропа]]да [[концерт]]тер берді. Соңғы рет Пьетро [[1943]] жылдың сәуірінде [[концерт]] берді. [[1945]] жылы [[2 тамыз]]да Пьетро Масканьи «Hotel Plaza di Roma» қонақ үйінің бөлмесінде қайтыс болды. Екі күннен кейін, [[1945]] жылы [[4 тамыз]]да оның жерлеу рәсімі өтті, оған композитордың ең жақын достары мен туыстары ғана қатысты. Соғыстан кейін, [[1951]] жылы оның денесі туған қаласы - [[Ливорно]]ға қайта жерленді. <ref>[https://www.peoples.ru/art/music/composer/mascagni/index1.html/ Пьетро Масканьи]</ref> == Отбасы == Пьетро болашақ жары Лина Карбоньянимен танысты. Олардың үйлену тойы 1889 жылғы 3 ақпанда өтті. Келесі күні тұңғыш ұлы дүниеге келіп, оған композитордың әкесі Домениконың есімі берілді. Екінші ұлы Дино 1891 жылғы 3 қаңтарда, ал қызы Эми 1892 жылы дүниеге келді. == Шығармашылығы == Масканьидің "Ауылдық намыс" [[опера]]сы жаңа бағыт - [[веризм]]нің негізін қалады. [[Веризм]] [[драма]]лық [[экспрессия]]ның және сезімдердің әсерін тудыратын, қала мен ауыл кедейлерінің өмірін түрлі-түсті бейнелеуге ықпал ететін көркем тілдің құралдарын қарқынды пайдаланды. Жоғары сезімталдық атмосферасын құру үшін Масканьи [[опера]] тарихында бірінші болып, «айқай [[ария]]сын» қолданды. [[1891]] жылы [[опера]] [[Ла Скала]] сахнасында қойылды, ал [[Джузеппе Верди]] айтқан болатын: «Мен енді өмірден уайымдамай кеше аламын - [[Италия|итальяндық]] [[опера]]ның өмірін жалғастыратын адам бар». Масканьидің құрметіне бірнеше [[медаль]] шығарылды, ал [[король]]дің өзі [[композитор]]ға «Тәж серісі» құрметті атағын берді. Сонымен, [[1895]] жылы [[Ла Скала]]да «Уильям Ратклифф» музыкалық [[трагедия]]сы қойылды және «Сильвано» [[лирика]]лық [[опера]]сының [[премьера]]сы жасалды. [[1898]] жылы [[Костанци]] [[театр]]ында "Ирис" және [[1901]] жылы [[Ла Скала]] [[театр]]ында "Маска" [[опера]]лары таныстырылды. [[1911]]-[[1917]] жылдары "Изабо", "Паризина", "Бозторғай" [[опера]]лары шығарылды. Ал [[1919]] және [[1932]] жылдары "Иә" және "Пинотта" [[оперетта]]лары жарық көрді. <ref>[https://www.belcanto.ru/mascagni.html/ Пьетро Масканьи шығармашылығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418050255/https://www.belcanto.ru/mascagni.html |date=2021-04-18 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Итальяндық композиторлар]] [[Санат:Музыканттар]] [[Санат:Композиторлар]] 6t931yhvcyrcfwufpi7wpgo4vf0stks Талқылау:Коронавирустық инфекция Covid-19 1 655438 3688527 3396593 2026-10-29T18:40:44Z 1nter pares 146705 /* Коронавирустық инфекция Covid-19 → COVID-19 */ Жауап беру 3688527 wikitext text/x-wiki == vari'ant'o'j de la COVID-19 == ''(Pardon'o je skrib'i tiu'n ĉi en Esperanto, mi ne kon'as la Kazak'a'n. Se iu pov'as traduk'i ĝi'n por la ne'Esperanto'kon'ant'o'j, tio est'us tre ŝat'at'a.)'' Ĉu vi sci'as se oni dev'as far'i artikol'o'n pri vari'ant'o'j de la COVID-19, bon'vol'u ? Mi ŝat'us ke est'u tia artikol'o por ĉiu'j en la mond'o...[[Арнайы:Үлесі/2A01:CB0C:38C:9F00:A8E0:2C18:D408:779C|2A01:CB0C:38C:9F00:A8E0:2C18:D408:779C]] 07:19, 2021 ж. ақпанның 13 (+06) == Коронавирустық инфекция Covid-19 → COVID-19 == Бұл ұзақ атауды ешкім айтпайды да, іздемейді де деп санаймын. [[Қатысушы:Malik Nursultan B|Malik Nursultan B]] ([[Қатысушы талқылауы:Malik Nursultan B|талқылау]]) 22:16, 2024 ж. қарашаның 1 (+05) :{{Қолдаймын}} [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:40, 2026 ж. қазанның 29 (+05) 9qpflqxziz8mo6z0hudnwee7tqthnvk Бадер-Мейнхоф құбылысы 0 655457 3688572 3683550 2026-10-30T04:40:58Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688572 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Қысқа мақала}} [[Сурет:Cognitive bias codex en.svg|нобай]] [[«Баадер–Майнхоф феномені»]] (ағылш. Baader–Meinhof phenomenon), сондай-ақ «жиілік иллюзиясы» (ағылш. frequency illusion) — [[адам]] жаңа ғана танысқан ақпаратты кейінгі қысқа уақыт ішінде әдеттегіден әлдеқайда жиі кездестіріп жүргендей қабылдайтын когнитивтік бұрмалану. «Баадер–Майнхоф феномені» атауының тарихына үңілсек, ол атау 1994 жылы Миннесота штатының Сент-Пол қаласында шығатын "''St. Paul Pioneer Press"'' газетінде бір оқырман әңгімесінің жариялануымен байланысты. Онда автордың танысы бір тәулік ішінде екі түрлі ақпарат көзінен «Баадер–Майнхоф бұзақылар тобы» туралы естігені баяндалған. Осы материалдан кейін газет редакциясына осыған ұқсас жағдайлар сипатталған көптеген хаттар келіп түседі. Сөйтіп, бұл құбылыс «Баадер–Майнхоф феномені» (''the Baader–Meinhof phenomenon'') деп атала бастайды <ref>https://www.twincities.com/2007/02/23/the-baader-meinhof-phenomenon-or-the-joy-of-juxtaposition-responsorial-</ref>. 2005 жылы Стэнфорд университетінің профессоры Арнольд Цвики аталған құбылысқа «жиілік иллюзиясы» (''frequency illusion'') деген атау ұсынған <ref>https://www.scribbr.com/research-bias/baader-meinhof-phenomenon/</ref>. Қазіргі кезде ғылыми және ғылыми-көпшілік әдебиетте екі атау да қатар қолданылады. Арнольд Цвики жиілік иллюзиясы екі когнитивтік бұрмаланудың бірлескен әсерінен туындайды деп пайымдайды. Олар — таңдамалы зейін (''selective attention'') және өз пікірін растауға бейімділік, яғни растау бұрмалануы (''confirmation bias'') <ref>Arnold M. Zwicky. Why are we so illuded? (англ.) // Stanford University. – 2006. – September.</ref>. Таңдамалы зейін<ref>https://psychology.academic.ru/7950/%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5</ref> — адамның қоршаған ортадағы өзінің болжамдары мен күтулеріне сәйкес келетін нысандар мен ақпаратқа назар аударып, қалған мәліметтерді елемеуге бейімділігі. Бұл құбылысқа жаңалықтардағы деректерді іріктеп қабылдауды мысал ретінде келтіруге болады. Классикалық эксперименттердің бірінде көрермен Принстон университеті мен Дартмут колледжінің командалары арасындағы үлкен тартыста және әрі өрескел ереже бұзушылықпен өткен америкалық футбол матчының бейнежазбасын көрген. Нәтижесінде Принстон университетінің жанкүйерлері Дартмут командасы жіберген ереже бұзушылықтарды Дартмут жанкүйерлеріне қарағанда, шамамен, екі есе көп байқаған. Бұл мысал адамның өз пікірін растауға бейімділік немесе растаудың бұрмалануына байланысты өзінің көзқарасына, сеніміне немесе болжамына сәйкес келетін ақпаратты іздеуге, түсіндіруге және оған басымдық беруге бейімділігін көрсетеді. Баадер–Майнхоф феноменін қарапайым түрде түсіндіргенде - ол мидың қандай ақпараттың маңызды әрі қажетті, ал қандай мәліметтің қажетсіз екенін ажыратуға ұмтылуымен байланысты. Баадер–Майнхоф феномені бұрын алынған ақпаратқа қайта назар аударуға, оның субъективті маңызын арттыруға және оны жаңаша пайымдауға ықпал етеді. Баадер–Майнхоф феномені немесе жиілік иллюзиясы маркетинг, жарнама және қоғаммен байланыс салаларында кеңінен қолданылады <ref>Гребнев А. Н. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ФЕНОМЕНА БААДЕРА-МАЙНХОФ ИЛИ ИЛЛЮЗИИ ЧАСТОТНОСТИ В СПОРТИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ // <nowiki>https://cyberleninka.ru/article/</nowiki></ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Құбылыстар]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Жалған әсер]] o161haw4qu4hlgsq935qveowoqw6i7n 3688641 3688572 2026-10-30T06:06:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681455 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Қысқа мақала}} [[Сурет:Cognitive bias codex en.svg|нобай]] «Баадер–Майнхоф феномені» (ағылш. Baader–Meinhof phenomenon), сондай-ақ «жиілік иллюзиясы» (ағылш. frequency illusion) — адам жаңа ғана танысқан ақпаратты кейінгі қысқа уақыт ішінде әдеттегіден әлдеқайда жиі кездестіріп жүргендей қабылдайтын когнитивтік бұрмалану. «Баадер–Майнхоф феномені» атауының тарихына үңілсек, ол атау 1994 жылы Миннесота штатының Сент-Пол қаласында шығатын "''St. Paul Pioneer Press"'' газетінде бір оқырман әңгімесінің жариялануымен байланысты. Онда автордың танысы бір тәулік ішінде екі түрлі ақпарат көзінен «Баадер–Майнхоф бұзақылар тобы» туралы естігені баяндалған. Осы материалдан кейін газет редакциясына осыған ұқсас жағдайлар сипатталған көптеген хаттар келіп түседі. Сөйтіп, бұл құбылыс «Баадер–Майнхоф феномені» (''the Baader–Meinhof phenomenon'') деп атала бастайды <ref>https://www.twincities.com/2007/02/23/the-baader-meinhof-phenomenon-or-the-joy-of-juxtaposition-responsorial-</ref>. 2005 жылы Стэнфорд университетінің профессоры Арнольд Цвики аталған құбылысқа «жиілік иллюзиясы» (''frequency illusion'') деген атау ұсынған <ref>https://www.scribbr.com/research-bias/baader-meinhof-phenomenon/</ref>. Қазіргі кезде ғылыми және ғылыми-көпшілік әдебиетте екі атау да қатар қолданылады. Арнольд Цвики жиілік иллюзиясы екі когнитивтік бұрмаланудың бірлескен әсерінен туындайды деп пайымдайды. Олар — таңдамалы зейін (''selective attention'') және өз пікірін растауға бейімділік, яғни растау бұрмалануы (''confirmation bias'') <ref>Arnold M. Zwicky. Why are we so illuded? (англ.) // Stanford University. – 2006. – September.</ref>. Таңдамалы зейін<ref>https://psychology.academic.ru/7950/%D0%A1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5</ref> — адамның қоршаған ортадағы өзінің болжамдары мен күтулеріне сәйкес келетін нысандар мен ақпаратқа назар аударып, қалған мәліметтерді елемеуге бейімділігі. Бұл құбылысқа жаңалықтардағы деректерді іріктеп қабылдауды мысал ретінде келтіруге болады. Классикалық эксперименттердің бірінде көрермен Принстон университеті мен Дартмут колледжінің командалары арасындағы үлкен тартыста және әрі өрескел ереже бұзушылықпен өткен америкалық футбол матчының бейнежазбасын көрген. Нәтижесінде Принстон университетінің жанкүйерлері Дартмут командасы жіберген ереже бұзушылықтарды Дартмут жанкүйерлеріне қарағанда, шамамен, екі есе көп байқаған. Бұл мысал адамның өз пікірін растауға бейімділік немесе растаудың бұрмалануына байланысты өзінің көзқарасына, сеніміне немесе болжамына сәйкес келетін ақпаратты іздеуге, түсіндіруге және оған басымдық беруге бейімділігін көрсетеді. Баадер–Майнхоф феноменін қарапайым түрде түсіндіргенде - ол мидың қандай ақпараттың маңызды әрі қажетті, ал қандай мәліметтің қажетсіз екенін ажыратуға ұмтылуымен байланысты. Баадер–Майнхоф феномені бұрын алынған ақпаратқа қайта назар аударуға, оның субъективті маңызын арттыруға және оны жаңаша пайымдауға ықпал етеді. Баадер–Майнхоф феномені немесе жиілік иллюзиясы маркетинг, жарнама және қоғаммен байланыс салаларында кеңінен қолданылады <ref>Гребнев А. Н. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ФЕНОМЕНА БААДЕРА-МАЙНХОФ ИЛИ ИЛЛЮЗИИ ЧАСТОТНОСТИ В СПОРТИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ // <nowiki>https://cyberleninka.ru/article/</nowiki></ref>. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Құбылыстар]] [[Санат:Психология]] [[Санат:Жалған әсер]] 1x3gbzd4wkztpd4it01gsf7dikr73sw Еділ Терекбайұлы Жаңбыршин 0 656845 3688649 3684012 2026-10-30T06:08:53Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688649 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжiлiсі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 | Басқаруын аяқтады = 1 шілде 2026 | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.03.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{III дәрежелі Барыс ордені}}{{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' ([[23 наурыз]] [[1966 жыл]], [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог, мемлекет және қоғам қайраткері, техника ғылымдарының докторы, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан халық кеңесі]]нің мүшесі. 2021-2023 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VII шақырылымының депутаты, 2023-2026 жылдары [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-шақырылымының]] депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Ілеспе мұнай газдары үшін уытты шығарындыларының деңгейі төмен микроалаулы оттықты жасау»). 1998 - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы қызметін атқарды. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы Ш.Есенова. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының бастығы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі. Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындады. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. 2023 жылдың 28 наурызынан 2026 жылға дейін VІІI шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы.<ref><nowiki>https://www.inform.kz/ru/edil-zhanbyrshin-vozglavil-komitet-po-voprosam-ekologii-i-prirodopol-zovaniyu-v-mazhilise_a4050920</nowiki></ref> 2026 жылдан бастап [[Қазақстан халық кеңесі]]нің мүшесі.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-halyk-kenesinin-kuramyn-bekitu-turaly-2284637 Қазақстан Халық Кеңесінің құрамын бекіту туралы]</ref> == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының 2 (1999-2003) және 4 (2007-2012) шақырылымдарының депутаты. 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі, 2007-2008 жж. М.Х. атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. Дулати, 2008-2010 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары, 2012-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі, 2013-2015 жж. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. 2022-2026 жылдары Ұлттық Құрылтай мүшесі. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2026 - ІІІ дәрежелі "Барыс" ордені. *2022 - "Парасат" ордені. *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - 2026 ж.ж. - Қазақстан Республикасы Президенттерінің Алғыс хаттары. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгі-ордені және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VII шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Халық Кеңесі мүшелері]] 1oxmy3k7v3g9fihqlno8lkazae5q149 3688652 3688649 2026-10-30T06:10:09Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3670417 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Еділ Жаңбыршин | Суреті = Edil Jañbyrşin (2023-04-27).jpg | Атауы = Жаңбыршин 2023 жылы | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжiлiсі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымының]] депутаты | Ту = Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 28 наурыз 2023 | Басқаруын аяқтады = 1 шілде 2026 | Президент = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] | Премьер_2 = | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] | Басқара бастады_2 = 12 қыркүйек 2012 | Басқаруын аяқтады_2 = 10 шілде 2015 | Ізашары_2 = [[Оспан Дәденұлы Қазақбаев|Оспан Қазақбаев]] | Ізбасары_2 = [[Серікбай Өтелгенұлы Тұрымов|Серікбай Тұрымов]] | Туған жері = [[Таушық]] ауылы, {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев қаласы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Туған күні = 23.03.1966 | Білімі = [[Алматы энергетика және байланыс университеті]] | Мамандығы = инженер | Марапаттары = {{III дәрежелі Барыс ордені}}{{Парасат ордені}}{{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 30 жыл медалі}} }} '''Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы''' ([[23 наурыз]] [[1966 жыл]], [[Таушық]] ауылы, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]]) — [[қазақстан]]дық ғалым, педагог, мемлекет және қоғам қайраткері, техника ғылымдарының докторы, 2026 жылдан бастап [[Қазақстан халық кеңесі]]нің мүшесі. 2021-2023 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің VII шақырылымының депутаты, 2023-2026 жылдары [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Парламенті Мәжілісінің]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-шақырылымының]] депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы. [[Байұлы]] тайпасының [[Адай]] руының Бөкен бөлімінен шыққан. Жаңбыршин [[Ақтау]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Ақтау|әкімі]] (2012–2015) болған. == Білім алған орындары және мамандығы == 1990 - Алматы энергетикалық институты, «Жылу электр станциялары» мамандығы». 1993 ж. - техника ғылымдарының кандидаты (Диссертация тақырыбы: «Ілеспе мұнай газдары үшін уытты шығарындыларының деңгейі төмен микроалаулы оттықты жасау»). 1998 - «Энергетика» мамандығы бойынша доцент, Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылымдары академиясының корреспондент мүшесі. 2005 - техника ғылымдарының докторы (Диссертация тақырыбы: "Мұнай-газ кешені ластаушы заттарының табиғи ортаға әсерін экологиялық бағалау" (Маңғыстау облысы мысалында)). 2013 - Қазақстан Республикасы Ұлттық инженерлік академиясының академиялық кеңесшісі. 2019 - Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы, мемлекеттік және муниципалды басқару магистрі (бағдарлама - қоғаммен байланыс және медиа саясат). == Атқарған қызметтері == 1990-1992 жж - Алматы энергетика институтының жылу электр станциялары кафедрасының ассистенті. 1992-1993 жж - Қазақстан Республикасы Білім министрлігі Жоғары білім Бас басқармасының жетекші маманы. 1993-1995 жж - аға оқытушы, доцент, Ақтау политехникалық институтының ғылыми хатшысы. 1995-1999 жж - атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің мұнай-химия факультетінің деканы Ш.Есенова. 1999-2000 - Орталық Азия университеті Ақтау филиалы директорының оқу ісі жөніндегі орынбасары. 1999-2003 - Маңғыстау облыстық мәслихатының депутаты. 2000-2007 - атындағы Қарағанды ​​мемлекеттік университетінің Ақтау филиалының директоры Букетова Е., Маңғыстау облыстық «Қазақ тілі» қоғамының төрағасы. 2002 ж. - Қазақстан Парламенті Сенатының кандидаты. 2007-2008 жж. - «Нұр Отан» партиясы Маңғыстау филиалы төрағасының бірінші орынбасары. 2008—2011 - «Азия Техно Сервис» ЖШС директоры. 2011-2012 - Маңғыстау облысының табиғи ресурстар және табиғатты пайдалану басқармасының бастығы. 2012 жылғы 12 қыркүйектен бастап 2015 жылғы 10 шілдеге дейін - Ақтау қаласының әкімі. Қазіргі уақытта «Азия Техно Сервис» ЖШС директорының инновация жөніндегі орынбасары. Осы қызметке Маңғыстау облысының әкімі Бауыржан Мұхамеджанов тағайындады. 2021 жылдың 12 қаңтарынан - VІІ шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты. 2023 жылдың 28 наурызынан 2026 жылға дейін VІІI шақырылған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты, Экология мәселелері және табиғат пайдалану Комитетінің төрағасы.<ref><nowiki>https://www.inform.kz/ru/edil-zhanbyrshin-vozglavil-komitet-po-voprosam-ekologii-i-prirodopol-zovaniyu-v-mazhilise_a4050920</nowiki></ref> 2026 жылдан бастап [[Қазақстан халық кеңесі]]нің мүшесі.<ref>[https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-halyk-kenesinin-kuramyn-bekitu-turaly-2284637 Қазақстан Халық Кеңесінің құрамын бекіту туралы]</ref> == Қоғамдық және саяси қызметі == Ол «Егер Қазақстанда екі әкім сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіп жатса, мен солардың бірімін» деген сияқты сөздерімен танымал. Маңғыстау облыстық мәслихатының 2 (1999-2003) және 4 (2007-2012) шақырылымдарының депутаты. 2007 жылы «Нұр Отан» ХДП Маңғыстау облыстық сайлауалды штабының төрағасы. Маңғыстау облысы бойынша Тәртіптік кеңестің мүшесі, 2007-2008 жж. М.Х. атындағы Тараз мемлекеттік университетіндегі 25.00.36 - «Геоэкология» және 03.00.16 - «Экология» мамандықтары бойынша докторлық диссертацияларды қорғау бойынша диссертациялық кеңестің мүшесі. Дулати, 2008-2010 жж Маңғыстау облысы әкімі жанындағы экологиялық кеңес төрағасының орынбасары, 2012-2015 жж. «Біріккен қалалар және жергілікті өзін-өзі басқару» Дүниежүзілік ұйымының Атқарушы бюросының мүшесі, 2013-2015 жж. 2013 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сарапшылық кеңесінің мүшесі (Мәскеу). Ақтауда «Біртұтас қалалар және жергілікті билік» Дүниежүзілік ұйымымен, Дүниежүзілік мұра қалалар ұйымымен, Түркі әлемі муниципалитеттер одағымен, сондай-ақ: Карамай (ҚХР), Махачкала (РФ) қалаларымен халықаралық қатынастар орнатудың бастамашысы. ), Самсун (Түркия), Элиста (РФ), Клайпеда (Литва).Ұйымдастыру комитетінің төрағасы: ЮНЕСКО, OWHC, UCLG қамқорлығымен өткен VIIІ Еуразиялық әлемдік мұра қалаларының халықаралық конференциясы (Ақтау қ., 2014 ж.) Және ХХІІІ шеңберіндегі «Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа жаңа технологияларды енгізу» Халықаралық конференциясы. Халықаралық астаналар мен ірі қалалар ассамблеясының сессиясы (Ақтау, 2015). 2014 жылы Қазақстан Республикасы облыс орталықтары әкімдіктерінің рейтингіне сәйкес Е.Т. Ақтау қаласының Жаңбыршин әкімшілігі 1 орынға ие болды. 2022-2026 жылдары Ұлттық Құрылтай мүшесі. == Ғылыми қызметі == Қазақстан Республикасының өнертабыстарына арналған 3 патент пен 3 патенттің және 90-нан астам ғылыми, ғылыми-әдістемелік және публицистикалық жұмыстардың авторы. Ғылыми еңбектер шетелдік журналдарда және келесі елдерде өткізілген Халықаралық ғылыми конгресстердің, симпозиумдар мен конференциялардың материалдарында жарияланған: Иран Ислам Республикасы (Горган-1997, Рашт-2001); Англия (Лондон 2002); Германия (Берлин 2002, Юйч 2004); АҚШ (Хьюстон 2003, 2005, Альбукерке 2004, Портленд, Канзас, Сан-Антонио 2006); Жапония (Киото-2008), Канада (Оттава-2011), Венгрия (Будапешт-2013), Ресей (Мәскеу-2013, 2015, 2018). 9 ҒЗТКЖ-ға және басқа ғылыми-зерттеу жұмыстарына қатысты, оның 8-і ғылыми жетекші ретінде. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері: «Доссорнефть» НГДУ (1991 ж.), «Қарақұдықмұнай» ЖАҚ (1999 ж.), «Maersk Oil Kazakhstan GmbH (2003 ж.),« Өзенмұнайгаз »ААҚ,« Маңғыстаумұнайгаз »ААҚ (2001-2004 жж.), АҚ өндірістік объектілерінде». CNPC-Ақтөбемұнайгаз »(2006), сондай-ақ аймақтық департаменттердің әдістемелік ұсынымдары мен бағдарламаларында қолданылады: табиғатты пайдалану бойынша; қоршаған ортаны қорғау; экономика, өнеркәсіп және сауда (Ақтау, 2000-2004). Оның ғылыми жетекшілігімен «Геоэкология» мамандығы бойынша 1 техника ғылымдарының докторы және 2 техника ғылымдарының кандидаты дайындалды. == Марапаттары == *2026 - ІІІ дәрежелі "Барыс" ордені. *2022 - "Парасат" ордені. *2020 (3 желтоқсан) - «Құрмет» ордені. *2005 - 2026 ж.ж. - Қазақстан Республикасы Президенттерінің Алғыс хаттары. Үкіметтік медальдар, оның ішінде: *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) «Астанаға 10 жыл» медалі (2008) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011 ж.) *«Қазақстан Республикасы мәслихаттарына 20 жыл» медалі (2014 ж.) *«Қазақстан Республикасы Конституциясына 20 жыл» медалі (2015 ж.) *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл» медалі (2016 ж.) Белгілер, оның ішінде: *«Ақтауға 50 жыл» (2013), «Маңғыстау облысына 35 жыл», «Маңғыстау облысына 40 жыл», «Маңғыстау мұнайына 50 жыл» медальдары. *«ТМД қалаларының тұрақты дамуына қосқан үлесі үшін» Халықаралық астаналар мен ірі қалалар қауымдастығының төсбелгі-ордені және т.б. == Дереккөздер == #http://tumba.kz/zhizn-regiona/16-kultura/4986-fort-shevchenko.html #http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #https://web.archive.org/web/20150722015150/http://www.kgr.kz/ru/veteran/view?id=67 #http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305011229/http://library.psu.kz/index.php?option=com_catalog&cat=transactions&n=812&lang=rus |date=2016-03-05 }} #http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150722032828/http://www.aktau.gov.kz/ru/blog_akima/biografia/ |date=2015-07-22 }} #http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/v-aktau-naznachen-novyiy-akim-220213/ #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://web.archive.org/web/20150722091844/http://newtimes.kz/vlast/item/9228-edil-zhanbyrshin-esli-v-kazakhstane-najdutsya-dva-akima-boryushchikhsya-s-korruptsiej-ya-odin-iz-nikh #https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://web.archive.org/web/20180308042700/https://www.zakon.kz/4681175-rejjting-kachestva-raboty-akimatov.html #https://www.gov.kz/memleket/entities/mangystau/press/news/details/136736?lang=ru == Сыртқы сілтемелер == * [https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=40498205|нобай|Жаңбыршин Еділ Терекбайұлы] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VII шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VIII шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Халық Кеңесі мүшелері]] kmoaj2dm7q4b9oghsqjia8ppc1jkty5 Чадха Гуриндер 0 657020 3688646 3663871 2026-10-30T06:07:09Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688646 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Гуриндер Чадха|Шынайы есімі=|Сурет=Gurinder Chadha.jpg|Сурет атауы=|Туған күні=10.1.1960|Қайтыс болған күні=|Туған жері=[[Найроби]], [[Кения]]|Қайтыс болған жері=|Азаматтығы=[[Ұлыбритания]]|Ұлты=|Мансабы={{кинорежиссёр}}, [[продюсер]], сценариші,|Жұбайы=Пол Маеда Берджес|Балалары=2|Марапаттары=|Басқалары=Белсенді жылдары: 1999 ж. — қазірге дейін}} '''Гуриндер Чадха''' ({{lang-en|Gurinder Chadha}}, [[10 қаңтар]] [[1960 жыл]], [[Найроби]]) — үнді тегінен шыққан британдық сценарийші, кинорежиссер және продюсер. == Өмірбаяны == Гуриндер Чадха Кенияның [[Найроби]] қаласында дүниеге келді. 1961 жылы оның отбасы [[Ұлыбритания]]ға көшіп, Батыс Лондондағы Саутолл аймағына қоныс тепті. Гуриндер Чадха Клифтон атындағы бастауыш мектебінде оқиды<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7144692.stm Чадха Nativity мектебін басқарады]</ref> және мектепті тәмамдағаннан кейін Шығыс Англия университетіне оқуға түсіп, саясат және экономиканы меңгерді, ал 1984\1985 жылдары Лондон байланыс колледжінде оқып, кейін аспирантураға түседі. == Шығармашылығы == Сексенінші жылдардың ортасында Чадха радиода мансабын бастайды, содан кейін [[BBC]] жаңалықтар қызметінде журналист болып жұмыс атқарды. 1989 жылы Чадха азиат тегінен шыққан британдықтардың өмірі туралы «Мен британдықпын, бірақ ...» деректі фильмін шығарды. 1990 жылы Гуриндер Чадха продюсерлік компания ашады. Осы продюсерлік компанияда британдық-азиялық үйлену туралы сөз қозғайтын 11 минуттық Nice Arrangement (1991) атты алғашқы фильмі жариялайды. Оның жағажайдағы Бхаджи (1993) фильмі көптеген халықаралық марапаттарға ие болды, оның ішінде, [[BAFTA]] «Британдық үздік фильм» деген және Evening Standard British Film Award «Ең жақсы британдық дебютант» деген номинацияларды берген болатын. «Біз не дайындаймыз?» фильмі (2000) Sundance кинофестиваліне қатысты; Фильмнің сценарийі Sundance институтының жазу зертханасына түскен алғашқы британдық сценарий болды. Чадха London Film Critics’ Circle марапатында «Үздік британдық режиссері» атанды. Гуриндер Чадха «Slumdog Millionaire» фильмі шыққанға дейін, өзі жазушы(сценарийші),режиссер және продюсер ретінде болған «Бекхэм сияқты ойнау» (2002) фильмі британдық режиссурасында ең кассалық фильм болды. Фильмнің жетістігі халықаралық деңгейде болды, сонымен қатар [[Америка]]да, [[Жаңа Зеландия]]да, [[Швейцария]]да және Оңтүстік Африкада ең көп сатылымдар тізімінде болған, сондай-ақ Golden Globe Nomination for Best Picture (Musical or Comedy), BAFTA Nomination for Best British Film, European Film Academy Nomination for Best Film и Writers Guild of America Nomination for Best Original Screenplay номинацияларын жеңіп алды. 2004 жылы Чадха [[Джейн Остин]]нің «Pride and Prejudice» романын негізге ала отырып Голливуд стиліндегі «Келін және Ырымшылдық» фильмін шығарды. == Жеке өмірі == Гуриндер Чадха америкалық сценарист және режиссер Пол Маеда Берджеске үйленген және олардың 2007 жылы егіз Ронак есімді ұл және Кумико есімді қыз балалары дүниеге келді.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/film/7595619/Gurinder-Chadha-interview.html David Gritten]</ref> Чадха әйелдердің киноиндустриядағы көрінісі туралы айтты. Лондондағы Sands Films-те өткен Bird's Eye View 2017 көрмесінде Чадха театрларда әйел режиссерлерді белсенді қолдаудың маңыздылығын атап өтті, әсіресе ашық апта күндері (the opening weekend). Ол сонымен қатар ер адамдардың дәстүрлі түрде басқаратын саладағы өзгерістер үшін күресте әйелдер енжар бола алмайтындығын атап өтті. <ref>[http://ff2media.com/blog/2017/04/25/gurinder-chadha-2017-update/ Режиссёр ‘Bend It Like Beckham’ өзгеріс үшін күресіп жатыр ]</ref> == Фильмография == * 1989 — I'm british But... / ''Мен британдықпын, бірақ...'' * 1991 — A Nice Arrangement / ''Жақсы келісім'' * 1992 — Acting Our Age / ''Біздің жасымызда әрекет ету'' * 1992 — Pain, Passion and Profit / ''Азап, құмарлық және пайда'' * 1993 — Bhaji on the Beach / ''Жағажайдағы Бхаджи'' * 1994 — What Do You Call an Indian Woman Who's Funny? / ''Сіз қызықты болатын үнді әйелін қалай атайсыз?'' * 1995 — Rich Deceiver / ''Алдамшы бай '' * 2000 — What’s Cooking? / ''Біз не дайындаймыз?'' * 2002 — Bend It Like Beckham / ''Бекхэм сияқты ойнау'' * 2004 — Bride & Prejudice / ''Келін және Ырымшылдық'' * 2005 — Mistress of Spices / ''Дәмдеуіштер ханшайымы'' * 2006 — Paris, je t’aime / ''Париж, Мен сені сүйемін'' * 2008 — Angus, Thongs and Perfect Snogging / ''Ангус, Шолақ дамбал, Мінсіз сүйісу'' * 2009 — It’s a Wonderful Afterlife / ''Керемет о дүниелік өмір'' * 2015 — Desi Rascals / ''Деси Раскалс'' * 2017 — Viceroy’s House / ''Вице-Король үйі'' * 2019 — Blinded by the Light / ''Жарықтан соқыр болу'' * 2019 — Beecham House / ''Бичем Хаус' * Пашмина / ''Pashmina (Pre-Production)'' * L'Argent / ''L'Argent (Announced)'' == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb name|0149446|Гуриндер Чадха}} *[http://www.screenonline.org.uk/people/id/502103/ Biography and filmography] from the British Film Institute's Screenonline *[http://observer.guardian.co.uk/review/story/0,,1821203,00.html Interview: Gurinder Chadha] ''The Observer'' *[https://www.bbc.co.uk/history/familyhistory/get_started/wdytya_s2_celeb_gallery_06.shtml Gurinder Chadha on ''Who Do You Think You Are?''] *[https://www.theguardian.com/film/2008/jul/13/news.culture1 Interview: Gurinder Chadha] ''The Guardian'' [[Санат:1960 жылы туғандар]] [[Санат:XXI ғасыр кинорежиссёрлері]] [[Санат:10 қаңтарда туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Ұлыбритания кинорежиссёрлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] == Дереккөздер == 4pm94r0cykec1z3qte0nr2zjurq205l 3688655 3688646 2026-10-30T06:10:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:Султабаева Гульнара|Султабаева Гульнара]] соңғы нұсқасына қайтарды 3663871 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Гуриндер Чадха|Шынайы есімі=|Сурет=Gurinder Chadha.jpg|Сурет атауы=|Туған күні=10.1.1960|Қайтыс болған күні=|Туған жері=[[Найроби]], [[Кения]]|Қайтыс болған жері=|Азаматтығы=[[Ұлыбритания]]|Ұлты=|Мансабы={{кинорежиссёр}}, [[продюсер]], сценариші,|Жұбайы=Пол Маеда Берджес|Балалары=2|Марапаттары=|Басқалары=Белсенді жылдары: 1999 ж. — қазірге дейін}} '''Гуриндер Чадха''' ({{lang-en|Gurinder Chadha}}, [[10 қаңтар]] [[1960 жыл]], [[Найроби]]) — үнді тегінен шыққан британдық сценарийші, кинорежиссер және продюсер. == Өмірбаяны == Гуриндер Чадха Кенияның [[Найроби]] қаласында дүние есігін ашты. 1961 жылы оның отбасы [[Ұлыбритания]]ға көшіп, Батыс Лондондағы Саутолл аймағына қоныс тепті. Гуриндер Чадха Клифтон атындағы бастауыш мектебінде оқиды<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7144692.stm Чадха Nativity мектебін басқарады]</ref> және мектепті тәмамдағаннан кейін Шығыс Англия университетіне оқуға түсіп, саясат және экономиканы меңгерді, ал 1984\1985 жылдары Лондон байланыс колледжінде оқып, кейін аспирантураға түседі. == Шығармашылығы == Сексенінші жылдардың ортасында Чадха радиода мансабын бастайды, содан кейін [[BBC]] жаңалықтар қызметінде журналист болып жұмыс атқарды. 1989 жылы Чадха азиат тегінен шыққан британдықтардың өмірі туралы «Мен британдықпын, бірақ ...» деректі фильмін шығарды. 1990 жылы Гуриндер Чадха продюсерлік компания ашады. Осы продюсерлік компанияда британдық-азиялық үйлену туралы сөз қозғайтын 11 минуттық Nice Arrangement (1991) атты алғашқы фильмі жариялайды. Оның жағажайдағы Бхаджи (1993) фильмі көптеген халықаралық марапаттарға ие болды, оның ішінде, [[BAFTA]] «Британдық үздік фильм» деген және Evening Standard British Film Award «Ең жақсы британдық дебютант» деген номинацияларды берген болатын. «Біз не дайындаймыз?» фильмі (2000) Sundance кинофестиваліне қатысты; Фильмнің сценарийі Sundance институтының жазу зертханасына түскен алғашқы британдық сценарий болды. Чадха London Film Critics’ Circle марапатында «Үздік британдық режиссері» атанды. Гуриндер Чадха «Slumdog Millionaire» фильмі шыққанға дейін, өзі жазушы(сценарийші),режиссер және продюсер ретінде болған «Бекхэм сияқты ойнау» (2002) фильмі британдық режиссурасында ең кассалық фильм болды. Фильмнің жетістігі халықаралық деңгейде болды, сонымен қатар [[Америка]]да, [[Жаңа Зеландия]]да, [[Швейцария]]да және Оңтүстік Африкада ең көп сатылымдар тізімінде болған, сондай-ақ Golden Globe Nomination for Best Picture (Musical or Comedy), BAFTA Nomination for Best British Film, European Film Academy Nomination for Best Film и Writers Guild of America Nomination for Best Original Screenplay номинацияларын жеңіп алды. 2004 жылы Чадха [[Джейн Остин]]нің «Pride and Prejudice» романын негізге ала отырып Голливуд стиліндегі «Келін және Ырымшылдық» фильмін шығарды. == Жеке өмірі == Гуриндер Чадха америкалық сценарист және режиссер Пол Маеда Берджеске үйленген және олардың 2007 жылы егіз Ронак есімді ұл және Кумико есімді қыз балалары дүниеге келді.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/film/7595619/Gurinder-Chadha-interview.html David Gritten]</ref> Чадха әйелдердің киноиндустриядағы көрінісі туралы айтты. Лондондағы Sands Films-те өткен Bird's Eye View 2017 көрмесінде Чадха театрларда әйел режиссерлерді белсенді қолдаудың маңыздылығын атап өтті, әсіресе ашық апта күндері (the opening weekend). Ол сонымен қатар ер адамдардың дәстүрлі түрде басқаратын саладағы өзгерістер үшін күресте әйелдер енжар бола алмайтындығын атап өтті. <ref>[http://ff2media.com/blog/2017/04/25/gurinder-chadha-2017-update/ Режиссёр ‘Bend It Like Beckham’ өзгеріс үшін күресіп жатыр ]</ref> == Фильмография == * 1989 — I'm british But... / ''Мен британдықпын, бірақ...'' * 1991 — A Nice Arrangement / ''Жақсы келісім'' * 1992 — Acting Our Age / ''Біздің жасымызда әрекет ету'' * 1992 — Pain, Passion and Profit / ''Азап, құмарлық және пайда'' * 1993 — Bhaji on the Beach / ''Жағажайдағы Бхаджи'' * 1994 — What Do You Call an Indian Woman Who's Funny? / ''Сіз қызықты болатын үнді әйелін қалай атайсыз?'' * 1995 — Rich Deceiver / ''Алдамшы бай '' * 2000 — What’s Cooking? / ''Біз не дайындаймыз?'' * 2002 — Bend It Like Beckham / ''Бекхэм сияқты ойнау'' * 2004 — Bride & Prejudice / ''Келін және Ырымшылдық'' * 2005 — Mistress of Spices / ''Дәмдеуіштер ханшайымы'' * 2006 — Paris, je t’aime / ''Париж, Мен сені сүйемін'' * 2008 — Angus, Thongs and Perfect Snogging / ''Ангус, Шолақ дамбал, Мінсіз сүйісу'' * 2009 — It’s a Wonderful Afterlife / ''Керемет о дүниелік өмір'' * 2015 — Desi Rascals / ''Деси Раскалс'' * 2017 — Viceroy’s House / ''Вице-Король үйі'' * 2019 — Blinded by the Light / ''Жарықтан соқыр болу'' * 2019 — Beecham House / ''Бичем Хаус' * Пашмина / ''Pashmina (Pre-Production)'' * L'Argent / ''L'Argent (Announced)'' == Сыртқы сілтемелер == * {{IMDb name|0149446|Гуриндер Чадха}} *[http://www.screenonline.org.uk/people/id/502103/ Biography and filmography] from the British Film Institute's Screenonline *[http://observer.guardian.co.uk/review/story/0,,1821203,00.html Interview: Gurinder Chadha] ''The Observer'' *[https://www.bbc.co.uk/history/familyhistory/get_started/wdytya_s2_celeb_gallery_06.shtml Gurinder Chadha on ''Who Do You Think You Are?''] *[https://www.theguardian.com/film/2008/jul/13/news.culture1 Interview: Gurinder Chadha] ''The Guardian'' [[Санат:1960 жылы туғандар]] [[Санат:XXI ғасыр кинорежиссёрлері]] [[Санат:10 қаңтарда туғандар]] [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] [[Санат:Ұлыбритания кинорежиссёрлері]] [[Санат:Тірі тұлғалар]] == Дереккөздер == pcvqoosllr237mv71x49itzr6dwp8o1 Зейнеп Жұманова 0 657652 3688630 3688264 2026-10-30T06:05:32Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688630 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы — Шоңай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, Ұлы Отан соғысының алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы шайқас кезінде қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала өмірге келген, оның жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — сол отбасының кенжелерінің бірі болған. Балалардың барлығы жоғары білім алған, олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика–математика, бірі — экономика ғылымдары). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте оқу ісініӊ меӊгерушісі, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Шәкірттері == == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А. Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Әдебиет == * Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 * Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] 4bnfoo4gr6vd1uf9pbxjcpi3dyd5ch8 3688642 3688630 2026-10-30T06:06:07Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3678606 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Зейнеп Жұманова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 10.02.1939 |Туған жері = [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], {{туғанжері|Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданында}}, [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] |Мансабы = |Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}} |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = Джакиев Жұман |Анасы = Үркия |Жұбайы = [[Дініш Дияров]] |Балалары = Лязат, Айвар |Марапаттары = {{Құрмет Белгісі ордені}} {{Астанаға 10 жыл медалі}} |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Зейнеп Жұманова''' ([[10 ақпан]] [[1939]], [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылы]], [[Қызылқоға ауданы]], [[Атырау облысы|Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — қазақстандық ғалым-математик, педагог, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1978), философия докторы, профессор. Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі, «Құрмет белгісі» орденінің иегері. == Өмірбаяны == Жұманова Зейнеп 1939 жылы 10 ақпанда [[Атырау облысы|Атырау облысының]] [[Қызылқоға ауданы|Қызылқоға ауданындағы]] [[Мұқыр (Атырау облысы)|Мұқыр ауылында]] дүниеге келген. Руы — Шоңай [[Адай]]. Әкесі — Джакиев Жұман, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан соғысының]] алғашқы күндерінде әскерге шақырылып, 1943 жылы шайқас кезінде қаза тапқан. Анасы — Үркия, көпбалалы ана. Отбасында тоғыз бала өмірге келген, оның жетеуі өмір сүрген. Зейнеп — сол отбасының кенжелерінің бірі болған. Балалардың барлығы жоғары білім алған, олардың үшеуі ғылым кандидаты дәрежесіне ие болған (екеуі — физика–математика, бірі — экономика ғылымдары). Үлкен ағаларының бірі — Ұлы Отан соғысының ардагері, мектепте оқу ісініӊ меӊгерушісі, тарихшы. === Білімі === 1955–1960 жылдары [[Қазақ ұлттық университеті|С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің]] (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) механика-математика факультетінде білім алып, математик мамандығын тәмамдады. 1973 жылы «Араласпайтын сұйықтар шекарасын математикалық модельдеу» тақырыбында (орыс тілінде) диссертация қорғап, физика-математика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 1988 жылы Халықаралық аймақтық конвенция комиссиясының шешімімен философия ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесі берілді. === Еңбек жолы === Еңбек жолын 1960 жылы [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы|Қазақ КСР Ғылым академиясының]] Математика институтында кіші ғылыми қызметкер болып бастады. 1965–1983 жылдары қазіргі [[Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университеті|Халел Досмұхамедов атындағы Атырау университетінде]] оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 1983 жылдан бастап [[Каспий технологиялар және инжиниринг университеті|Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде]] (қазіргі Каспий технологиялар және инжиниринг университеті) доцент, жоғары математика кафедрасының меңгерушісі, кейін университет профессоры (1988) болып еңбек етті. == Ғылыми еңбектері == Зейнеп Жұманованың 60-тан астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбегі жарық көрген. Оның ішінде 15-тен астамы қазақ тілінде жазылған оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар. Ғылыми еңбектері математикалық модельдеу, экономикалық есептер, экология, мұнай өндіру және қолданбалы математика мәселелеріне арналған. == Шәкірттері == == Марапаттары мен атақтары == * «Құрмет белгісі» ордені (1981) * «Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі» (1993) * «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі (2001) * А. Байтұрсынов атындағы медаль — жоғары білім беру саласына қосқан үлесі үшін (2011) * «Ардагер» атағы (2010) * «Маңғыстау облысының білім беру жүйесін дамытуға қосқан үлесі үшін» Құрмет грамотасы (2006) * Бірқатар ведомстволық және алғыс грамоталар == Отбасы == Жұбайы — [[Дініш Дияров]] (1938–1985), техника ғылымдарының кандидаты, мұнай кен орындарын игеру және жер асты гидродинамикасы саласының маманы. Қызы — Лязат Диярова, физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Ш.Есенов атындағы Каспий технологиялар және инжиниринг университетінің оқытушысы, «Білім беру ісінің құрметті қызметкері». Ұлы — Айвар Дияров, Қазақстан Республикасының кеден қызметінің еңбек сіңірген қызметкері, «Ерен еңбек үшін» медалінің иегері. == Әдебиет == * Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Атамұра», 1997, 259-бет. ISBN 5-89800-123-9 * Маңғыстау энциклопедиясы. Алматы, «Қазақ энциклопедиясы», 2008, 302-бет. ISBN 9965-893-13-6 [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Философия ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақстан математиктері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] io3cl4iivyfycw906bygp2t4tjlf7o9 Абылай ханның Қызыл ағашы 0 657986 3688616 3682734 2026-10-30T06:01:29Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688616 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Абылай ханның Қызыл ағашы''' — [[Көкшетау]] маңында Абылай ханның есімімен байланысты екі алаң бар: Үлкен және Кіші. «Абылай ханның Қызыл ағашы» деген жерде Абылай ханның басты алаңы орналасты деуге негіз бар. Бұл жер жиырма жыл бұрын Көкшетаудың өлкетанушылары мен [[Бурабай]]дағы Абылай хан атындағы музейдің негізін қалаушы, өлкетанушы Әмина Тұрсынбаеваның ұсынысымен [[мәрмәр]] тас орнатылған және оған ақын [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|Мағжан Жұмабаевтың]] жыр шумақтары жазылған<ref>{{citeweb|url=https://ruh.kz/abylai-hannyn-qyzyl-agashy_17364/|title=Абылай ханның Қызыл ағашы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> {{Quotation|''Ертеде жел өтпейтін Қызыл ағаш,'' ''Дариға, бұл күндерде жап-жалаңаш.'' ''Қабірінен әулиенің Алашқа артық,'' ''Ертеде Абылайға Орда болған ағаш.''}} [[Сурет:Ескерткіш фотосы.jpg|нобай|Көкшетау маңындағы Абылай ханның Қызыл ағашы ескерткіші.]] Аңызға сүйенсек, «Ханның Қызыл ағашы» деп аталатын бұл алаңда [[Абылай хан]] [[құрылтай]], әскери жиналыстар, жасақ жинау, тағы да басқа көлемді іс-шаралар өткізіп отырған. [[Көкшетау тауы]]ның шығыс бөлігіндегі алаң - «Абылай хан алаңы» деп аталды. «Көкшетау таулары Абылай ханды дұрыс шешім қабылдауға шабыттандыратын» деген аңыз сақталған. «Ханның Қызыл ағашы» деген топониммен бірге «Ханның Қызыл үйі» деген түсінік қалыптасқан, бұл жоғарыда аталған орыннан солтүстік-батыс бағытында орналасқан «Абылай ханның ордасы» деген ұғымды білдіретін.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Көкшетау маңындағы тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Көкшетау]] [[Санат:Абылай хан]] lklo3xnnwnxf0hf2ut5rc6afhog2bfi 3688631 3688616 2026-10-30T06:05:36Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3682734 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Абылай ханның Қызыл ағашы''' — [[Көкшетау]] маңында Абылай ханның есімімен байланысты екі алаң бар: Үлкен және Кіші. Осы орайда, «Абылай ханның Қызыл ағашы» деген жерде Абылай ханның басты алаңы орналасты деуге негіз бар. Бұл жер жиырма жыл бұрын Көкшетаудың өлкетанушылары мен [[Бурабай]]дағы Абылай хан атындағы музейдің негізін қалаушы, өлкетанушы Әмина Тұрсынбаеваның ұсынысымен [[мәрмәр]] тас орнатылған және оған ақын [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев|Мағжан Жұмабаевтың]] жыр шумақтары жазылған<ref>{{citeweb|url=https://ruh.kz/abylai-hannyn-qyzyl-agashy_17364/|title=Абылай ханның Қызыл ағашы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> {{Quotation|''Ертеде жел өтпейтін Қызыл ағаш,'' ''Дариға, бұл күндерде жап-жалаңаш.'' ''Қабірінен әулиенің Алашқа артық,'' ''Ертеде Абылайға Орда болған ағаш.''}} [[Сурет:Ескерткіш фотосы.jpg|нобай|Көкшетау маңындағы Абылай ханның Қызыл ағашы ескерткіші.]] Аңызға сүйенсек, «Ханның Қызыл ағашы» деп аталатын бұл алаңда [[Абылай хан]] [[құрылтай]], әскери жиналыстар, жасақ жинау, тағы да басқа көлемді іс-шаралар өткізіп отырған. [[Көкшетау тауы]]ның шығыс бөлігіндегі алаң - «Абылай хан алаңы» деп аталды. «Көкшетау таулары Абылай ханды дұрыс шешім қабылдауға шабыттандыратын» деген аңыз сақталған. «Ханның Қызыл ағашы» деген топониммен бірге «Ханның Қызыл үйі» деген түсінік қалыптасқан, бұл жоғарыда аталған орыннан солтүстік-батыс бағытында орналасқан «Абылай ханның ордасы» деген ұғымды білдіретін.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Көкшетау маңындағы тарих және мәдениет ескерткіштері]] [[Санат:Көкшетау]] [[Санат:Абылай хан]] pkvolxfbmj6f5n248cp50iyk5numx8g Қоянақ әулие Жолшарақызы 0 659995 3688830 3684051 2026-10-30T11:18:41Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688830 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қоянақ әулие Жолшарақызы''' — бітім-болмысы ерекше, өнегесі халық жадында жатталған ел анасы. ==Аңыз== Әкесі Жолшара мен атасы Тастемір де ел арасында әулие атанған адамдар болған. Қоянақ әжемізге Алла тарапынан берілген айырықша қасиет өз әкесі Жолшара әулиеден дарыған. Алла берген ұлы қасиетіне тәнті болған ұрпақтары дертке қуат қылып, талай жылдар әжеміздің басына түнеп жатып, Ұлы [[Жаратушы]]ның жарылқауынан үміт ететін. Дертіне дауа, науқасына шипа тілеп, зарығып барған талайлар дерттерінен айығып, [[рух]]тары саламаттанып, ойлағаны болып, діттегеніне жетіп, көзайым болып оралатын. Жылдар өтіп, ұрпақтар ауысқанымен, Қоянақ әулиенің басына зиярат етушілер легі толастаған жоқ, рухына демеу іздеп жабыққандар әр қиырдан ат сабылтып келуін тоқтатпады. Осындай құрметке бөленген, дүниеден өтсе де, [[ұрпақ]]тарын киелі рухымен аялап, жабыққанды жұбатып, тарыққанды демеп, дерттілерге – дәру, мұңайғанға қуат бола білген рухы шалқар, аруағы асқақ Қоянақ әже Жолшорақызы ел анасы болып, бауырынан рулы ел өрбіген, өсіп-өнген, асқарлы-шақарлы әулеттің мейірбан да қамқор әжесі ретінде де халық ілтипатын иеленген. == Кесенесі == Кесене — Наурызым ауданы Шилі және Шолақсай ауылдарынан он сегіз шақырым жерде, Қарасу мен Қопа қоныстарының ортасында орналасқан.<ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тарих]] [[Санат:Әулие адам]] r3et67oeifi5soi2t8jaje2q1gcxpiz Мидриаз 0 661066 3688836 3640518 2026-10-30T11:27:04Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688836 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мидриаз''' (лат. Mydriasis) — [[қарашық]]тың кеңеюі. Себептер физиологиялық және патологиялық болуы мүмкін. Мидриаз әдетте екі жақты және симметриялы. Физиологиялық жағдайда, ол жарықтандыру деңгейі төмендеген кезде пайда болады, мысалы, ымырт жабылған кезде немесе нашар жарықтандырылған бөлмелерде. Сондай-ақ, бұл құбылыс көбінесе фармакологиялық препараттарды қолдану салдарынан болады. Мысалы, ұқсас әсерге атропин мен циклопентолат (цикломед) әкеледі. Сондай-ақ, бұл клиникалық [[симптом]] бірқатар химиялық заттармен уланудың белгісі болып табылады (мысалы, барбитураттармен уланған кезде мидриаз жедел уланудың үшінші кезеңін көрсетеді). Патологиялық мидриазды жарыққа реакциясы бойынша [[физиология]]лықтан ажыратуға болады. [[Көз]] жарықтандырылған кезде, әдетте, қарашық тарылады, патологиясы бар, кеңейту қалады немесе аздап өзгереді. Мидриаздың маңызды асимметриясы [[ми]]дың ауыр жарақатының белгісі болуы мүмкін. == Мидриаздың түрлері == Дәрілік мидриаз (лат. Mydriasis medicamentosa) - [[қарашық]] сфинктерін сал ауруына шалдықтыратын немесе оқушының кеңеюін ынталандыратын дәрілерден туындаған мидриаз. Дәрі-дәрмектер мидриазының жарқын мысалы - мамандардың емтихан кезінде арнайы тамшыларды қолдануы. Паралитикалық мидриаз (лат. Mydriasis paralytica) - окуломоторлық жүйке зақымдануымен [[қарашық]] сфинктерінің параличі нәтижесінде пайда болатын мидриаз. Спастикалық мидриаз (лат. Mydriasis spastica) - симпатикалық магистральдың мойын бөлігі тітіркенгенде немесе адренергиялық дәрілердің әсерінен [[қарашық]] кеңейткішінің спазмымен туындаған мидриаз. Травматикалық мидриаз (лат. Mydriasis traumatica) - көз контузиясының нәтижесінде пайда болатын мидриаз. == Даму себептері == Мидриаз келесі жолдармен дами алады: психоделиктер және басқа РАС қабылдау, [[ұйқысыздық]], TBI, кома, орталық жүйке жүйесі аурулары. == Физиология процессі == Мидриаз процесі вегетативтік жүйке жүйесінің симпатикалық бөлімі арқылы реттеледі. Симпатикалық жүйке талшықтары көздің нұрлы қабығындағы радиалды бұлшықеттерді қоздырады. Осы бұлшықеттер жиырылған кезде қарашық кеңейеді. Бұл процесс адамның қорқу, [[Қобалжу шағы|қобалжу]], [[Күйзеліс|стресс]] немесе күшті эмоция кезінде де байқалуы мүмкін, себебі мұндай жағдайға [[Адреналин|адреналин гормоны]] бөлінеді.<ref>{{кітап|авторы=Қожахметов Қ. |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Адам физиологиясы |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым=Алматы |орны=|баспасы=Білім |жыл=2018|томы= |беттері=|барлық беті=|сериясы= |isbn= |тиражы= }}</ref> == Емдеу жолы == Мидриазды емдеу дәрі-дәрмектерді қолдануға негізделген: M, H-холиномиметиктер, мысалы ацетилхолин, карбахолин. М-холиномиметиктер ацеклидин және пилокарпин гидрохлориді. N-холиномиметиктер цититон және лобелин гидрохлориді, альфа блокаторлары да қолданыла алады: фентоламин, трофафен, празозин. == Дереккөздер == <references /> [[Санат:Көз аурулары]] hrw4a1wsenp6y5seitdb4vio6wt1c72 Шүңкәров Өтелген 0 661067 3688840 3678482 2026-10-30T11:30:18Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688840 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Шүңкәров Өтелген |Туған күні = 1938 жыл |Туған жері = {{туғанжері|Маңғыстау ауданы|Маңғыстау ауданында}}, Құлқара |Мансабы = [[философия]] докторы және химия ғылымының кандидаты |Азаматтығы = {{KAZ}}<br>{{USSR}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] }} '''Шүңкәров Өтелген''' ([[1938 жылы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қызан]] ауылдық кеңесі, [[Құлқара жері]]) — [[философия]] докторы және [[химия]] ғылымының кандидаты (1973). == Еңбек жолы == [[1963]] жылы ҚазМУ-дің химия факультетін бітіріп, еңбек жолын [[Атырау қаласы]]ндағы бұрынғы "Синтезспирт" зауытынан бастады. [[Орта Азия мұнай ғылымын зерттеу институты]]ның Маңғыстау бөлімшесінде жұмыс жасады. [[1968]] жылы [[мұнай химиясы және тұздар институты]]ның аспирантурасына түсті. Оны бітіргеннен кейін, [[1973]] жылға дейін [[Жаңаөзен қаласы]]ндағы қазақ газ өңдеу зауытында орталық химиялық лабораторияның меңгерушісі болды. Содан кейін [[Ақтау қаласын]]дағы мұнай ғылымы және жобалау институтында аға ғылым қызметкер, сектор, лаборатория меңгерушісі болып қызмет атқарды. Осы жылдары 6 [[авторлық куәлік]] алды және 30 ғылыми мақалалары мерзімді баспасөзде, арнаулы басылымдарды жарияланды. [[Маңғыстау]] мұнайын судан, мұздан, топырақ, тастан тазарту бағытындағы еңбегі нәтижелі болды. Осы мақсаттағы физикалық және химиялық процестерді зерттеуге арналған лаборатория Ш-тың тікелей басшылық етуімен құрылды. [[1987]] жылдан бері [[Маңғыстау]]дағы Қазақ политехникалық институтында аға оқытушысы, кафедра меңгерушісі болып еңбек етті. <ref>«Маңғыстау энциклопедиясы»</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} {{Stub}} [[Санат:1938 жылы туғандар]] [[Санат:Маңғыстау ауданында туғандар]] [[Санат:Химия ғылымдарының кандидаттары]] o408mf5kezqhih3d1m5p96lmer0xjva Дэвид Паттерсон 0 661093 3688831 3684943 2026-10-30T11:20:07Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688831 wikitext text/x-wiki {{Ғалым|Есімі=Дэвид Паттерсон|Шынайы есімі=David A. Patterson|Суреті=David A Patterson.jpg|Туған күні= [https://ru.wikipedia.org/wiki/16_%D0%BD%D0%BE%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F 16-шы қараша] [https://ru.wikipedia.org/wiki/1947_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 1947] (73 жаста)|Туған жері=Evergreen Park, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%81 Иллинойс]|Ғылыми аясы=[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8 Ақпараттық жүйелер]|Жұмыс орны=[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университеті]|Альма-матер=UCLA|Ғылыми жетекші=Дэвид Мартин|Атақты шәкірттері=Гарт Гибсон Христос Козиракис Давид Унгар|Несімен белгілі=RISC және RAID Network of Workstations өнертапқышы|Марапаттары=ACM Distinguished Service Award ACM-IEEE Eckert-Mauchly Award медаль Джона фон Неймана C&C Prize премия Эккерта — Мокли премия Тьюринга}}{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дэвид Паттерсон''' ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA ағылш.] David A. Patterson, 16 қараша 1947 жыл, [https://en.wikipedia.org/wiki/Evergreen_Park,_Illinois Эвергрин-Парк], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9%D1%81 Иллинойс]) — информатика саласындағы америкалық ғалым, микропроцессорларды жасаушы, 1977 жылдан бері [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университетінің] информатика профессоры, [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%A2%D1%8C%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0 Тьюринг сыйлығының] лауреаты (2017). [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC RISC]-процессорларды жобалауға қосқан үлесі үшін белгілі, оның ішінде [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC#RISC_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Berkeley RISC] жобасының жетекшісі (оның шеңберінде RISC I және RISC II процессорлары құрылды) және "RISC"терминінің авторы. Сондай-ақ [https://ru.wikipedia.org/wiki/RAID RAID]-массивтердің жұмыс істеу қағидасын ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D0%B0%D1%86,_%D0%A0%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%B8&action=edit&redlink=1 Катцпен] және [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%93%D0%B8%D0%B1%D1%81%D0%BE%D0%BD,_%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%82&action=edit&redlink=1 Гибсонмен] бірге), [https://ru.wikipedia.org/wiki/Network_of_Workstations Network of Workstations] тұжырымдамасын ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%80%D1%8E%D0%B5%D1%80,_%D0%AD%D1%80%D0%B8%D0%BA_(%D1%83%D1%87%D1%91%D0%BD%D1%8B%D0%B9)&action=edit&redlink=1 Брюермен] және [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9A%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D1%80,_%D0%94%D1%8D%D0%B2%D0%B8%D0%B4&action=edit&redlink=1 Куллермен] бірге) жасауға қатысты. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%9B%D0%BE%D1%81-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B5 Лос-Анджелестегі Калифорния университетінде] оқыды, 1969 жылы бакалавр дәрежесін, 1970 жылы магистр дәрежесін алды, 1976 жылы [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD,_%D0%94%D1%8D%D0%B2%D0%B8%D0%B4_%D0%A4.&action=edit&redlink=1 Дэвид Мартин] (David F. Martin) және [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BD,_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4 Джеральд Эстриннің] жетекшілігімен [https://ru.wikipedia.org/wiki/PhD PhD] дәрежесін алды. == Қызметі == Біраз уақыт информатика факультетінің төрағасы болды ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA ағылш.] [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82_%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Берклидегі Калифорния университеті], [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Computer_Research&action=edit&redlink=1 Computer Research] қауымдастығын басқарды. [https://ru.wikipedia.org/wiki/SPARC SPARC] жобасына кеңес берді [2]. 2003-2005 жылдары [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82_%D0%BF%D0%BE_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D0%BF%D1%80%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5_%D0%A1%D0%A8%D0%90&action=edit&redlink=1 АҚШ Президенті жанындағы ақпараттық технологиялар жөніндегі кеңестің] (PITAC) мүшесі болды. 2004-2006 жылдары [https://ru.wikipedia.org/wiki/Association_for_Computing_Machinery Association for Computing Machinery] (ACM) президенті болып сайланды. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%81%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D1%8F_%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%8E_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8 Американдық ғылымды дамыту қауымдастығының] толық мүшесі (фелло). 1990 — 2000 жылдары RISC-архитектурасының бірнеше нұсқасын жасады, оның ішінде оқу [https://ru.wikipedia.org/wiki/DLX DLX] және перспективалы еркін [https://ru.wikipedia.org/wiki/RISC-V RISC-V], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80_%D0%B2_%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%B8 жад пен процессорларды біріктіру] мәселелерін зерттеді ([https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Berkeley_IRAM_project&action=edit&redlink=1 Berkeley IRAM project]). Көптеген сыйлықтармен марапатталған, олардың ішінде: [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D1%84%D0%BE%D0%BD_%D0%9D%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0 Джон фон Нейман медалі] (2000), [https://ru.wikipedia.org/wiki/C%26C_Prize C&C сыйлығы] (2004), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%AD%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0_%E2%80%94_%D0%9C%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B8 Эккерт — Мокли сыйлығы] (2008), [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F_%D0%A2%D1%8C%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B0 Тюринг сыйлығы] (2017). == Таңдалған библиография == * ''Computer Architecture: A Quantitative Approach'' ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8,_%D0%94%D0%B6%D0%BE%D0%BD_%D0%9B%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B9 Джон Хеннессимен] бірлесіп, әртүрлі университеттерде оқу құралы ретінде кеңінен қолданылады, 5 басылым, сонғысы 2011 жылы-[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/012383872X ISBN 0-12-383872-X]) * ''Computer Organization and Design: the Hardware/Software Interface'' (5 басылым, соңғысы 2013 жылы-[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/0124077269 ISBN 0-12-407726-9]). == Ескертпелер == 1. ''Milestones in computer science and information technology'' by Edwin D. Reilly 2003 ISBN 1-57356-521-0 page 50 2. ''Олег Коленченко.'' [http://www.ferra.ru/ru/system/review/processor-evolution-part-4/ Эволюция процессоров. Часть 4: архитектура RISC и развитие индустрии в 1990-е годы. Создание архитектуры RISC.] Ferra.ru (25.07.2014). Дата обращения: 26 августа 2014. 3. [http://www.osp.ru/cw/2000/15/4421/ RISC-ованное предложение,] «Computerworld Россия», № 15, 2000. Дата обращения 27 августа 2014. 4. [http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/bios/David,Patterson/ David Patterson. 2007 Fellow] [https://web.archive.org/web/20130206094011/http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/bios/David,Patterson/ Архивировано] 6 февраля 2013 года. // Computer History Museum 5. С[[Создатель RISC продвигает open source микросхемы,|оздатель RISC продвигает open source микросхемы,]] Xakep.ru (21.08.2014). Дата обращения 26 августа 2014. 6. [http://old.computerra.ru/offline/1998/243/989/ Доводы в пользу IRAM,] "Компьютерра" №15 (20 апреля 1998 года). [https://web.archive.org/web/20140905001035/http://old.computerra.ru/offline/1998/243/989/ Архивировано] 5 сентября 2014 года. Дата обращения 27 августа 2014. == Дереккөздер == * [https://ru.wikipedia.org/wiki/Marquis_Who%27s_Who Who’s Who in America 2008.] New Providence, New Jersey: Marquis Who’s Who. [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F:%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3/9780837970103 ISBN 978-0-8379-7010-3] == Сілтемелер == *[http://awards.acm.org/award_winners/patterson_2316693.cfm Страница Паттерсона ACM Awards] (англ.) * [http://www.eecs.berkeley.edu/Faculty/Homepages/patterson.html Страница Паттерсона университета University of California, Berkeley] (англ.) * [http://www.eecs.berkeley.edu/Pubs/Dissertations/Faculty/patterson.html Ученики Паттерсона, получившие степень доктора философии] (англ.) {{Тьюринг сыйлығының иегерлері}} [[Санат:Тьюринг сыйлығының иегерлері]] [[Санат:1947 жылы туғандар]] p5exyupprt8dwz19tfxuwwsbnx0ieul Амит Сингхал 0 661095 3688859 3640531 2026-10-30T11:44:37Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688859 wikitext text/x-wiki [[Сурет:AmitSinghal2011 (cropped).jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Амит Сингхал|Туған кездегі есімі=Амитабх Кумар Сингхал|Туған күні=Қыркүйек [[1968 жыл]]|Туған жері=[https://ru.wikipedia.org/wiki/Джханси_(город) Джханси], [https://ru.wikipedia.org/wiki/Уттар-Прадеш Уттар-Прадеш], [[Үндістан]]|Азаматтығы=[[АҚШ]]|Мансабы=[https://ru.wikipedia.org/wiki/Программная_инженерия Бағдарламалық қамтамасыз ету жөніндегі инженер], [https://ru.wikipedia.org/wiki/Информатик информатика саласындағы маман]|Марапаттары=[https://ru.wikipedia.org/wiki/ACM_Fellow Фелло ACM]|Сайты=[http://singhal.info/home/ singhal.info/home/]}} '''Амит Сингхал''' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] Amit Singhal; 1968 жылы туылған) — [[Google]] компаниясының құрметті қызметкері, Google рейтингтік тобын басқарды. <ref>[http://www.businessweek.com/the_thread/techbeat/archives/2009/10/google_search_g.html Интервью Bloomberg Businessweek с Амитом Сингхалом]{{ref-en}}</ref><ref>[http://googlerussiablog.blogspot.com/2009_02_01_archive.html Перевод записи Амити Сингхала в официальном блоге Google]{{ref-ru}}</ref> Ол Google іздеу бөлімінің бастығы қызметін атқарды. Компаниядан 2016 жылы 3 ақпанда кетті. [https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальная_инженерная_академия_США АҚШ Ұлттық инженерлік академиясының] мүшесі (2012).<ref>[https://www.nae.edu/56160/Dr-Amit-Singhal Dr. Amit Singhal] {{ref-en}}</ref> == Өмірбаяны == Үндістанда [https://ru.wikipedia.org/wiki/Уттар-Прадеш Уттар-Прадеш] провинциясында дүниеге келген. 1989 жылы Рурки университетінде (Үндістан) [[информатика]] [https://ru.wikipedia.org/wiki/Бакалавр бакалавры] дәрежесін алды.<ref>[http://www.d.umn.edu/scse/newsandevents/academy/2009.html Биография Сингхала на сайте университета Миннесоты]{{ref-en}}</ref> Ол [[АҚШ]]-тағы [[Миннесота университеті|Миннесота университетінде]] білімін жалғастырып, 1991 жылы информатика магистрі дәрежесін алды.<ref name="umd">[http://www.d.umn.edu/~tcolburn/newsletter/CS_Newsletter_2007.pdf University of Minnesota's newsletter.Alumni spotlight - Amit Singhal]{{ref-en}}</ref> 1996 жылы ол [https://ru.wikipedia.org/wiki/Корнеллский_университет Корнелл университетінен] [[PhD-доктор|Рh.D.]] дәрежесін алды, онда ол [https://ru.wikipedia.org/wiki/Информационный_поиск ақпараттық ізденістердің] бастаушыларының бірі Джерард салонның жетекшілігімен оқыды. Аспирантураны бітіргеннен кейін ол [[AT&T]] ғылыми-зерттеу бөліміне жұмысқа орналасты, онда әр түрлі ақпарат іздеу бағыттарымен айналысты.<ref name="umd" /> 2000 жылдан бастап ол [[Google]]-да іздеу сапасы бөлімінде жұмыс істейді. [[The New York Times|New York Times]] оны Google-дің рейтинг алгоритмдерінің бас талдаушысы ретінде атады.<ref>[https://www.nytimes.com/2007/06/03/business/yourmoney/03google.html Статья в New York Times про отдел качества поиска Google]{{ref-en}}</ref> 2001 жылы рейтингтік жүйені толығымен қайта құрғаны үшін құрметті қызметкер атағы берілді.<ref>[https://www.wired.com/magazine/2010/02/ff_google_algorithm/all/1 Wired Magazine: Exclusive: How Google's Algorithm Rules the Web]{{ref-en}}</ref> «India Abroad» газеті оны ең ықпалды 50 үндіамерикандықтардың қатарына қосты.<ref name="top50">[http://www.rediff.com/us/amitsinghal_top50.html India Abroad: Top 50 Most Influential Indian Americans - Amit Singhal]{{ref-en}}</ref> Отыздан астам ғылыми жұмыстардың және көптеген патенттердің бірлескен авторы.<ref>[http://www.google.com/corporate/execs.html#amit Google Corporate Information - Google Management]{{ref-en}}</ref> == Ескертпелер == {{Reflist}} == Сілтемелер == * [http://singhal.info Амита Сингхалдың сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502001153/http://singhal.info/ |date=2021-05-02 }} [[Санат:1968 жылы туғандар]] 3jsdrpf4zmjzjvp4c704208d2u2k6v4 3688862 3688859 2026-10-30T11:46:02Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688862 wikitext text/x-wiki [[Сурет:AmitSinghal2011 (cropped).jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Амит Сингхал|Туған кездегі есімі=Амитабх Кумар Сингхал|Туған күні=Қыркүйек [[1968 жыл]]|Туған жері=[https://ru.wikipedia.org/wiki/Джханси_(город) Джханси], [https://ru.wikipedia.org/wiki/Уттар-Прадеш Уттар-Прадеш], [[Үндістан]]|Азаматтығы=[[АҚШ]]|Мансабы=[https://ru.wikipedia.org/wiki/Программная_инженерия Бағдарламалық қамтамасыз ету жөніндегі инженер], [https://ru.wikipedia.org/wiki/Информатик информатика саласындағы маман]|Марапаттары=[https://ru.wikipedia.org/wiki/ACM_Fellow Фелло ACM]|Сайты=[http://singhal.info/home/ singhal.info/home/]}} '''Амит Сингхал''' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] Amit Singhal; 1968 жылы туылған) — [[Google]] компаниясының құрметті қызметкері, Google рейтингтік тобын басқарды. <ref>[http://www.businessweek.com/the_thread/techbeat/archives/2009/10/google_search_g.html Интервью Bloomberg Businessweek с Амитом Сингхалом]{{ref-en}}</ref><ref>[http://googlerussiablog.blogspot.com/2009_02_01_archive.html Перевод записи Амити Сингхала в официальном блоге Google]{{ref-ru}}</ref> Ол Google іздеу бөлімінің бастығы қызметін атқарды. Компаниядан 2016 жылы 3 ақпанда кетті. [https://ru.wikipedia.org/wiki/Национальная_инженерная_академия_США АҚШ Ұлттық инженерлік академиясының] мүшесі (2012).<ref>[https://www.nae.edu/56160/Dr-Amit-Singhal Dr. Amit Singhal] {{ref-en}}</ref> == Өмірбаяны == Үндістанда [https://ru.wikipedia.org/wiki/Уттар-Прадеш Уттар-Прадеш] провинциясында дүниеге келген. 1989 жылы Рурки университетінде (Үндістан) [[информатика]] [https://ru.wikipedia.org/wiki/Бакалавр бакалавры] дәрежесін алды.<ref>[http://www.d.umn.edu/scse/newsandevents/academy/2009.html Биография Сингхала на сайте университета Миннесоты]{{ref-en}}</ref> Ол [[АҚШ]]-тағы [[Миннесота университеті|Миннесота университетінде]] білімін жалғастырып, 1991 жылы информатика магистрі дәрежесін алды.<ref name="umd">[http://www.d.umn.edu/~tcolburn/newsletter/CS_Newsletter_2007.pdf University of Minnesota's newsletter.Alumni spotlight - Amit Singhal]{{ref-en}}</ref> 1996 жылы ол [https://ru.wikipedia.org/wiki/Корнеллский_университет Корнелл университетінен] [[PhD-доктор|Рh.D.]] дәрежесін алды, онда ол [https://ru.wikipedia.org/wiki/Информационный_поиск ақпараттық ізденістердің] бастаушыларының бірі Джерард салонның жетекшілігімен оқыды. Аспирантураны бітіргеннен кейін ол [[AT&T]] ғылыми-зерттеу бөліміне жұмысқа орналасты, онда әр түрлі ақпарат іздеу бағыттарымен айналысты.<ref name="umd" /> 2000 жылдан бастап ол [[Google]]-да іздеу сапасы бөлімінде жұмыс істейді. [[The New York Times|New York Times]] оны Google-дің рейтинг алгоритмдерінің бас талдаушысы ретінде атады.<ref>[https://www.nytimes.com/2007/06/03/business/yourmoney/03google.html Статья в New York Times про отдел качества поиска Google]{{ref-en}}</ref> 2001 жылы рейтингтік жүйені толығымен қайта құрғаны үшін құрметті қызметкер атағы берілді.<ref>[https://www.wired.com/magazine/2010/02/ff_google_algorithm/all/1 Wired Magazine: Exclusive: How Google's Algorithm Rules the Web]{{ref-en}}</ref> «India Abroad» газеті оны ең ықпалды 50 үндіамерикандықтардың қатарына қосты.<ref name="top50">[http://www.rediff.com/us/amitsinghal_top50.html India Abroad: Top 50 Most Influential Indian Americans - Amit Singhal]{{ref-en}}</ref> Отыздан астам ғылыми жұмыстардың және көптеген патенттердің бірлескен авторы.<ref>[http://www.google.com/corporate/execs.html#amit Google Corporate Information - Google Management]{{ref-en}}</ref> == Ескертпелер == {{Reflist}} == Сілтемелер == * [http://singhal.info Амита Сингхалдың сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210502001153/http://singhal.info/ |date=2021-05-02 }} [[Санат:1968 жылы туғандар]] [[Санат:Google қызметкерлері]] t9aiqvqgnt4lmy5ivfhge2av3uau9fh Александр Кочетков 0 661486 3688844 3643915 2026-10-30T11:33:43Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688844 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Александр Сергеевич Кочетков''' (12 мамыр, 1900, Лосиноостровкая, Ресей империясы – 1 мамыр, 1953, [[Мәскеу]], [[РКФСР]], [[КСРО]]) — орыс жазушысы мен аудармашысы. == Өмірбаяны == 1917 жылы Лосиноостровск гимназияны аяқтаған.[[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нде филология факультетінде оқыған. Өлең жазуды бала кезінде бастады. 17 жасынан бастап [[Вера Меркурьева]]ның шәкірті болды, уақыт өте келе [[Вячеслав Иванов]]пен танысып, жақындасты: «1921 жылы мен сүйкімді, сұлу және таңғажайып Кочетковты таныдым», — деп Иванов ақыры жазған. Кочетков тірісіндегі жалғыз өлеңдерді жариялауы «Золотая зурна» (Владикавказ, 1926) альманахында болған, пьесалары көзі тірісінде жарық көрмеді. Сондай-ақ Кочетков кеңінен батыс және шығыс тілдеріндегі прозалық, поэзиялық аудармашы болып танылған. Бүкілхалықтық даңқты Кочетковқа [[«Темекі сіңген пойыз туралы баллада»]] өлеңі алып келді, көбіне «Сүйіктілермен айырылыспандар» тармағымен танымал. 1932 жылы жазылған, бірақ тек 1966 жылы Кочетков өнерінің қажымас үгітшісі Л.Озеровтың «Поэзия күні» жинағында «Баллада...» туындысы ХХ ғасырдың екінші бөлігінде [["Тағдыр ирониясы, немесе жеңіл бумен"]] фильмі арқылы танымал болды. «Баллада»-ның тармағымен А.Володиннің пьесасы аталған, оның негізінде аттас фильм түсірілген. «Баллада ...» кездейсоқ құтқару әсерімен жазылған: 1932 жылдың күзінде әйелі Инна Григорьевна Прозрителевамен қоштасуды 3 күнге кейінге қалдыру үшін Кочетков Сочи-Мәскеу пойызына билет тапсырды және де Люблино Дачное станциясында апат болды. 36 адам қайтыс болды, ал 51 адам жарақат алды. Сот шешімімен келесі қызметкерлер кінәлі деп танылды. Олар:станция бастығы (атылды), станция кезекшісі (8 жыл түрмеге отырғызылды), күзетші (6 жылға бас бостандығынан айырылды), сигнал беруші (1 жылға сотталды). Мәскеуден Инна Григорьевна жіберген хаттың өзі де, осы өлең болған. «Баллада»-ның бірінші танымалдылық шыңы жарияламас бұрын бағындырылды: ҰОС кезінде оны жазып, жатқа айтып жүрген. Әдебиет сыншысы И.Кукулиннің пікірінше, «Баллада» соғыс кезінде «Мені күт» өлеңін жазған Константин Симоновқа үлгі болуы мүмкін. Кочетков көптеген шығармаларды аударған: «Жас баланың таңғажайып мүйізі» Арнима және Брентано (толықтай жарияланбаған), Бруно Франканың Сервантесе жайлы романы, Хафиздің өлеңдері, Анвариды, Фаррухиды, Унсариды, Эс-хабиб Вафаны, Антала Гидашты, Шиллерді, Корнельді, Расинды, Беранжені, грузиндік, литвалық, эстондық жазушыларды. Эпостарды аударуда қатысқан («Давид Сасунский», «Алпамыш», «Калевипоэг»). Кейбір пьесалардағы өлеңдер авторы «Коперник» (Мәскеу Планетариялық театры), «Ерікті фломандықтар» (С. Шервинскиймен бірге), «Надежда Дурова» (К. Липскеровпен бірге). ==Жерленген жері== Кочетковтың күлі бар урна Донской зиратына жерленді (колумбарий 14, 84 бөлім). 2014 жылға қарай, жерлеуді Некрополия қоғамының мүшелері анықтаған кезде, урна әйнектің артында қирап қалды, «ақын Александр Сергеевич Кочетков» деген жазу әрең оқылды. Қазіргі кезде тауашада ақынның портреті мен оның ең танымал өлеңінің жолдары салынған тақта орнатылған. ==Шығармалары== *Аяз. Балаларға арналған өлеңдер. — Л.: Радуга, 1927 *Кочетков А., Шервинский С. Ерікті фламандықтар: Пьеса 5 д. және 8 карт. Шарль де Костердің ойлары бойынша. — М.: Гослитиздат, 1937. — 156 с., 3 000 көш. *Коперник: Драмал. поэма в 3 бөлімде, 9 көріністе прологпен, эпилогпен / кәсіп. К. Л. Баеваның қатысуы және матеиралы бойынша. — М.: Бас. и стеклогр. баспа «Искусство», 1938. — 131 с. *Николай Коперник: Драм. поэма / Бас. және кіріспе. Л. Озеровтікі; [Ил.: Н. И. Калита]. — М.: Совет жазушысы, 1974. — 208 б.; портр. —10 000 көш. *Кочетков А., Липскеров К. Надежда Дурова: 4 акттан тұратын пьеса. — М.—Л.: Музгиз, 1942. — 47 б. — . *То же. М.—Л.: Искусство, 1942. — 103 б. *Сүйіктілермен айырылспандар: Өлеңдер мен поэмалар / [Кіріспе. б. Л. Озеровтікі; Сур. В. Борисов]. — М.: Совет жазушысы, 1985. — 144 б. — 20 000 көш. *Мазмұны.: Лирика; Драм. новеллалары: Аделаида Граббе; Гомер басы; Андерсен мерекесі; Поэмалар: Жасөспірімдік; Таңертеннен кейін; Ақын туралы естелік; Ағаштар. ==Аудармалары== *Вафа, Ахмет Эс-Хабиб. Бунт. / Ауд. үнді т. — М., 1931 *Гидаш А. Венгрия қуануда. / Ауд. венгер тіл. — М.—Л., 1930, 1931 *Гидаш А. Көтерілістегі Венгрия өлеңдерде. / Ауд. венгер т. — М., 1932 *Вафа, Ахмет Эс-Хабиб. Дауыл алды. / Ауд. үнді. — М., 1933. *Вафа, Ахмет Эс-Хабиб. Жаралар жанады. / Ауд. үнді. — М., 1933. *Гидаш А. Жер қозғалады. / Ауд. венгер. — М., 1934 *Гидаш А. Жұмыскер-авторға менің өнерпаздық тәжірибем. / Ауд. венгер. — М., 1935 *Гидаш А. Жаңа өлеңдер. / Ауд.венгер. — М., 1935 *Вафа, Ахмет Эс-Хабиб. Сықырлау. / Ауд. үнді. — М., 1936. *Гидаш А. Жас мемлекет туралы өлеңдер. / Ауд. венгер. — М., 1936 *Церетели А. Тамар Цбиери. / Ауд. грузин. — Тбилиси, 1948 *Церетели А. Патара Кахи. / Ауд. грузин. — Тбилиси, 1949 *Элляй. Чурумчуку. / Пер. с якутского. — Якутск, 1946; М.—Л., 1954. == Әдебиет == * Мацуев.Н Орыс совет жазушылары 1917-1967: Биографиялық сөздік үшін материалдар. — М.: Совет жазушысы, 1981. — б. 117. * [Некролог] // Совет газетасы, —1953, №54. == Сілтемелер == *[http://poem.com.ua/info/kochetkov1.html Л.Озеровтың өмірбаяндық очеркі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317063402/http://poem.com.ua/info/kochetkov1.html |date=2013-03-17 }} *[https://web.archive.org/web/20070929091419/http://www.litera.ru/stixiya/authors/kochetkov/all.html Александр Кочетков барлық өлеңдері] *[http://stihiolubvi.ru/kochetkov/ballada-o-prokurennom-vagone.html «Темекі сіңген пойыз туралы баллада» өлеңінің тексті] *[http://stihiolubvi.ru/info/kochetkov1.html Л.Озеровтың «Александр Кочетков» мақаласы] *[http://www.vekperevoda.com/1900/akochetkov.htm| Александр Кочетков]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Санат:12 мамырда туғандар]] [[Санат:1900 жылы туғандар]] [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Ресей жазушылары]] [[Санат:Орыс жазушылары]] [[Санат:Орыс аудармашысы]] 8xvdq9hjb1x7g3xry6dqsqo6i2eily9 Уэст-Честер университеті 0 661493 3688460 3157085 2026-10-29T16:05:10Z Ерден Карсыбеков 3744 Ерден Карсыбеков [[Қатысушы:Burocan/зертхана]] бетін [[Уэст-Честер университеті]] бетіне жылжытты 3157085 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> {{Университет |Аты = Уэст-Честер университети |Қысқартылған аты = WCU |Эмблемасы = [[File:West Chester University logo.png|250px]] |Сурет = [[File:Philips Hall WCU 1.JPG|250px]] |Шынайы аты = {{lang-en|West Chester University}} |Халықаралық атауы = |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = 1871 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = мемлекеттік университет |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 17719 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Пенсильвания]], {{USA}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.wcupa.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Уэст-Честер университети''' ({{lang-en|West Chester University}}) — 1871 жылы [[Пенсильвания]] штатындағы Уэст-Честер қаласында құрылған мемлекеттік университет. Университет 1871 жылы Пенсильвания штатындағы жоғары оқу орны ретінде құрылды. Қазіргі уақытта 6 колледжде және 1 кәсіптік лицейде 17719 студент оқиды. Университетте 118 бакалавриат бағдарламасы, 103 магистратура және 4 докторантура бағдарламасы бар. Оның негізгі кампустары [[Филадельфия]] мен Уэст-Честерде орналасқан. Университетті Орталық штаттардың жоғары білім жөніндегі комиссиясы аккредиттеді.<ref>[https://www.msche.org/institution/0576/ WEST CHESTER UNIVERSITY OF PENNSYLVANIA]</ref> Сонымен қатар, бұл жоғары білім беру мекемесі Пенсильвания штатының жоғары білім беру жүйесінің бөлігі болып табылады. Уэст-Честер университеті Forbes журналының 2019 жылғы рейтингісіне сәйкес АҚШ-тың ең үздік 150 мемлекеттік университетінің қатарына кіреді.<ref>[https://www.forbes.com/colleges/west-chester-university-of-pennsylvania/?sh=37d0b9972d43 West Chester University of Pennsylvania]</ref> Сол жылы US News журналы ұйымдастырған рейтингте Уэст-Честер Университеті АҚШ-тың солтүстік штаттарындағы 1400 мемлекеттік университеттер арасында 17-ші орынға ие болды.<ref>[https://www.wcupa.edu/communications/newsroom/2018/09.12USnews.aspx West Chester Is #17 on U.S. News Best Public Schools List]</ref> Уэст-Честер Университетінің түлектері арасында АҚШ-тың бірінші ханымы Джилл Байден және бұрынғы вице-адмирал Брайан Питерман бар. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:АҚШ жоғарғы оқу орындары]] a4rbybe0pvvg8tng48ng8nb7a9x62l3 3688482 3688460 2026-10-29T16:56:00Z 1nter pares 146705 /* */ 3688482 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Уэст-Честер университети |Қысқартылған аты = WCU |Эмблемасы = [[File:West Chester University logo.png|250px]] |Сурет = [[File:Philips Hall WCU 1.JPG|250px]] |Шынайы аты = {{lang-en|West Chester University}} |Халықаралық атауы = |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = 1871 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = мемлекеттік университет |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 17719 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Пенсильвания]], {{USA}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.wcupa.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Уэст-Честер университети''' ({{lang-en|West Chester University}}) — 1871 жылы [[Пенсильвания]] штатындағы Уэст-Честер қаласында құрылған мемлекеттік университет. Университет 1871 жылы Пенсильвания штатындағы жоғары оқу орны ретінде құрылды. Қазіргі уақытта 6 колледжде және 1 кәсіптік лицейде 17719 студент оқиды. Университетте 118 бакалавриат бағдарламасы, 103 магистратура және 4 докторантура бағдарламасы бар. Оның негізгі кампустары [[Филадельфия]] мен Уэст-Честерде орналасқан. Университетті Орталық штаттардың жоғары білім жөніндегі комиссиясы аккредиттеді.<ref>[https://www.msche.org/institution/0576/ WEST CHESTER UNIVERSITY OF PENNSYLVANIA]</ref> Сонымен қатар, бұл жоғары білім беру мекемесі Пенсильвания штатының жоғары білім беру жүйесінің бөлігі болып табылады. Уэст-Честер университеті Forbes журналының 2019 жылғы рейтингісіне сәйкес АҚШ-тың ең үздік 150 мемлекеттік университетінің қатарына кіреді.<ref>[https://www.forbes.com/colleges/west-chester-university-of-pennsylvania/?sh=37d0b9972d43 West Chester University of Pennsylvania]</ref> Сол жылы US News журналы ұйымдастырған рейтингте Уэст-Честер Университеті АҚШ-тың солтүстік штаттарындағы 1400 мемлекеттік университеттер арасында 17-ші орынға ие болды.<ref>[https://www.wcupa.edu/communications/newsroom/2018/09.12USnews.aspx West Chester Is #17 on U.S. News Best Public Schools List]</ref> Уэст-Честер Университетінің түлектері арасында АҚШ-тың бірінші ханымы Джилл Байден және бұрынғы вице-адмирал Брайан Питерман бар. ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:АҚШ жоғарғы оқу орындары]] 9uas0vuyrjb39j3js4x6yprcn42kodo 3688483 3688482 2026-10-29T16:56:17Z 1nter pares 146705 3688483 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Уэст-Честер университети |Қысқартылған аты = WCU |Эмблемасы = [[File:West Chester University logo.png|250px]] |Сурет = [[File:Philips Hall WCU 1.JPG|250px]] |Шынайы аты = {{lang-en|West Chester University}} |Халықаралық атауы = |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = 1871 |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = мемлекеттік университет |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 17719 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Пенсильвания]], {{USA}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.wcupa.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Уэст-Честер университети''' ({{lang-en|West Chester University}}) — 1871 жылы [[Пенсильвания]] штатындағы Уэст-Честер қаласында құрылған мемлекеттік университет. Университет 1871 жылы Пенсильвания штатындағы жоғары оқу орны ретінде құрылды. Қазіргі уақытта 6 колледжде және 1 кәсіптік лицейде 17719 студент оқиды. Университетте 118 бакалавриат бағдарламасы, 103 магистратура және 4 докторантура бағдарламасы бар. Оның негізгі кампустары [[Филадельфия]] мен Уэст-Честерде орналасқан. Университетті Орталық штаттардың жоғары білім жөніндегі комиссиясы аккредиттеді.<ref>[https://www.msche.org/institution/0576/ WEST CHESTER UNIVERSITY OF PENNSYLVANIA]</ref> Сонымен қатар, бұл жоғары білім беру мекемесі Пенсильвания штатының жоғары білім беру жүйесінің бөлігі болып табылады. Уэст-Честер университеті Forbes журналының 2019 жылғы рейтингісіне сәйкес АҚШ-тың ең үздік 150 мемлекеттік университетінің қатарына кіреді.<ref>[https://www.forbes.com/colleges/west-chester-university-of-pennsylvania/?sh=37d0b9972d43 West Chester University of Pennsylvania]</ref> Сол жылы US News журналы ұйымдастырған рейтингте Уэст-Честер Университеті АҚШ-тың солтүстік штаттарындағы 1400 мемлекеттік университеттер арасында 17-ші орынға ие болды.<ref>[https://www.wcupa.edu/communications/newsroom/2018/09.12USnews.aspx West Chester Is #17 on U.S. News Best Public Schools List]</ref> Уэст-Честер Университетінің түлектері арасында АҚШ-тың бірінші ханымы Джилл Байден және бұрынғы вице-адмирал Брайан Питерман бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ жоғарғы оқу орындары]] 3mucgcugl39hxqshlcnhk55i1xlo949 3688484 3688483 2026-10-29T16:58:48Z 1nter pares 146705 /* */ 3688484 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Уэст-Честер университети |Қысқартылған аты = WCU |Эмблемасы = [[Сурет:West Chester University logo.png|250px]] |Сурет = [[Сурет:Philips Hall WCU 1.JPG|250px]] |Шынайы аты = West Chester University |Халықаралық атауы = |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1871 жыл|1871]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = |Басшысы = |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 17 719 |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Пенсильвания]], {{USA}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.wcupa.edu/ |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Уэст-Честер университети''' ({{lang-en|West Chester University}}) — 1871 жылы [[Пенсильвания]] штатындағы Уэст-Честер қаласында құрылған мемлекеттік университет. Университет 1871 жылы Пенсильвания штатындағы жоғары оқу орны ретінде құрылды. Қазіргі уақытта 6 колледжде және 1 кәсіптік лицейде 17719 студент оқиды. Университетте 118 бакалавриат бағдарламасы, 103 магистратура және 4 докторантура бағдарламасы бар. Оның негізгі кампустары [[Филадельфия]] мен Уэст-Честерде орналасқан. Университетті Орталық штаттардың жоғары білім жөніндегі комиссиясы аккредиттеді.<ref>[https://www.msche.org/institution/0576/ WEST CHESTER UNIVERSITY OF PENNSYLVANIA]</ref> Сонымен қатар, бұл жоғары білім беру мекемесі Пенсильвания штатының жоғары білім беру жүйесінің бөлігі болып табылады. Уэст-Честер университеті Forbes журналының 2019 жылғы рейтингісіне сәйкес АҚШ-тың ең үздік 150 мемлекеттік университетінің қатарына кіреді.<ref>[https://www.forbes.com/colleges/west-chester-university-of-pennsylvania/?sh=37d0b9972d43 West Chester University of Pennsylvania]</ref> Сол жылы US News журналы ұйымдастырған рейтингте Уэст-Честер Университеті АҚШ-тың солтүстік штаттарындағы 1400 мемлекеттік университеттер арасында 17-ші орынға ие болды.<ref>[https://www.wcupa.edu/communications/newsroom/2018/09.12USnews.aspx West Chester Is #17 on U.S. News Best Public Schools List]</ref> Уэст-Честер Университетінің түлектері арасында АҚШ-тың бірінші ханымы Джилл Байден және бұрынғы вице-адмирал Брайан Питерман бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ жоғарғы оқу орындары]] 690tdcb8r78crubwp94zova978nfl0t Саламат Нұрмұханұлы Идрисов 0 661931 3688723 3680031 2026-10-30T09:36:24Z Дауткулова Ақмарал 158647 сурет қою 3688723 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Саламат Нұрмұханұлы Идрисов | Шынайы есімі = | Суреті = Саламат Нұрмұханұлы Идрисов.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = [[Атырау мемлекеттік университеті|Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау университеті]] ректоры | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 5 Қаңтар 2020 | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = [[Абзал Ахатұлы Талтенов|Талтенов Абзал]] | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 9.02.1974 | Туған жері = Өрлік ауылы, {{туғанжері|Индер ауданы|Индер ауданында}}, [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Commons = | Марапаттары = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}} {{!}}} | Сайты = }} '''Саламат Нұрмұханұлы Идрисов''' ([[9 ақпан]] [[1974]], Өрлік ауылы, [[Индер ауданы]], [[Гурьев облысы]], [[Қазақ КСР]]) — педагогика ғылымдарының кандидаты (2009), [[Атырау мемлекеттік университеті|Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің]] ректоры. == Өмірбаяны == Идрисов Саламат Нұрмұханұлы 1974 жылы 9 ақпанда [[Гурьев облысы]] [[Индер ауданы]], Өрлік ауылында дүниеге келді. 1996 жылы [[Атырау мемлекеттік университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті]] «Математика және информатика» мамандығы бойынша бітірді. Еңбек жолын 1996 жылы Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің «Информатика негіздері және есептеуіш техника» кафедрасына оқытушы болып бастады. 1998 жылы «Информатика және оқытудағы жаңа ақпараттық технологиялар» кафедрасының аға оқытушысы. 2000 жылы университет типографиясының директоры, сол жылы желтоқсан айында қайта құрылған Жаңа ақпараттық технологиялар орталығы Полиграфия бөлімінің меңгерушісі. 2003 жылы Жаңа ақпараттық технологиялар орталығының директоры. 2006 жылы Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің Информатика кафедрасының доценті академиялық атағы берілді. 2009 жылы Физика, математика және ақпараттық технологиялар факультетінің деканы 2011 жылы Ақпараттық технологиялар орталығының директоры. 2012 жылы Қашықтықтан оқыту факультеті деканы. 2013 жылы Әкімшілік-шаруашылық департаменті директоры, Қашықтықтан оқыту факультеті деканы 2015 жылы Қашықтықтан оқыту факультеті деканы. 2016 жылдан бастап - Ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор м.а. 2020 жылғы 5 қантардан бері [[Атырау мемлекеттік университеті|Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінің]] ректоры.<ref>[https://kaz.zakon.kz/5001505-atyrau-memlekett-k-universitet-ne-zha-a.html Атырау мемлекеттік университетіне жаңа ректор тағайындалды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512045528/https://kaz.zakon.kz/5001505-atyrau-memlekett-k-universitet-ne-zha-a.html |date=2021-05-12 }}</ref> == Еңбектері == 2009 жылдың 31 наурыз күні 13.00.01 – Жалпы педагогика, педагогика және білім тарихы, этнопедагогика мамандығы бойынша педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін БД 14.61.02. біріккен диссертациялық кеңесінде «Жоғары оқу орнының білім беру үдерісінде студенттердің ақпараттық мәдениетін қалыптастырудың педагогикалық шарттары» атты тақырыпта диссертация қорғап, 21 мамыр 2009 жылы педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі берілді. 3 оқу-әдістемелік құралы, 1 монография, 50-ден аса ғылыми мақалалар, оның ішінде имфакт-факторы жоғары SCOPUS және РИНЦ журналдарында 6 ғылыми мақаласын жарияланды. == Марапаттары == Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаевтың (2005, 2007, 2011, 2016), Атырау облыстық мәслихатының Құрмет грамотасымен (2005), Облыс әкімі Алғыс хатымен (2007, 2011), жас ұрпақты оқыту және тәрбиелеу ісіндегі елеулі табыстары үшін Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің «Ы. Алтынсарин» (2010) белгісімен, ҚР Жоғары оқу орындарының қауымдастығының еліміздің жоғары білім беру жүйесінің дамуына қосқан зор үлесі және жаңа буын мамандарды дайындаудағы ерен еңбегі үшін «А.Байтұрсынов атындағы қола медальмен» (2014), Атырау қаласы әкімінің Құрмет грамотасымен (2016), «Ерен еңбегі үшін» (2019), «Жоғары оқу орындарын дамытуға қосқан үлесі үшін» (2026) медалімен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == *[https://asu.edu.kz/university/people/Rector/6565/ ИДРИСОВ САЛАМАТ НҰРМҰХАНҰЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512060028/https://asu.edu.kz/university/people/Rector/6565/ |date=2021-05-12 }} [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Ыбырай Алтынсарин төсбелгісімен марапатталғандар]] frpufnd3f203s220xos6vr85yx7jqq4 Қатысушы:Іңкәр Кумбаева/зертхана 2 662184 3688708 2876368 2026-10-30T08:51:32Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Хаос теориясы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688708 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Хаос теориясы]] eeurne1w6851p0pc8l4m50tp3ld56dg Ақ Ирий қалашығы 0 662286 3688842 3654805 2026-10-30T11:32:24Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688842 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ақ Ирий қалашығы''' — [[Есіл]] алқабы мен [[Батыс Сібір ойпаты]]ның қиылысқан жерінде, [[Солтүстік Қазақстан облысы]]ның [[Долматов ауылы]]нда орналасқан. Ақ Ирий – [[иран тілі]]нен аударғанда «Ақ жұмақ» деген мағынаны білдіреді. Ақ Ирий қаласы ж.с.д. V ғасырдағы [[сақ дәуірі]]не жатады. [[Көне]] елді мекен дала және [[орман]] тұрғындары арасында өзіндік алдыңғы бекініс ретінде қолданылған. [[Бекініс]]ті қаланың ішінен археолог-ғалымдар үйлерді, ұста шеберханалары мен қыш (керамика) дайындау өндірісінің қалдықтарын тапқан. Қала екі жағынан да адам өте алмайтын құрылыстармен шектелген биік, үшбұрышты мүйісте орналасқан. [[Археолог]]тар оны «Ақ Ирий» деп атаған. Зерттеушілердің болжамы бойынша, ескі қалашық діни-шаруашылық және қорғану мақсатында салынған. [[Бекініс]] құрылыстары, археологтардың айтуынша, отқа табынған және зороастризмге сенетін дала сақтарының меншігінде болған. Бұрыштары мен қабырғаларының ортасында төбені ұстауға арналған бағаналары бар 35-45 шаршы метрді құрайтын, қабырғалары бұтақтардан, шыбықтардан жасалып, балшықпен сыланған үйлер табылған. Қазба кезінде табылған көптеген күйдірілген [[кірпіш]]тер Ақ Ирийде кірпіш күйдіру технологиясының игеріліп, қолданылғанын растайды. Табылған заттар қаланың тұрғындары сол [[темір дәуірі]]нің ерте кезеңінің өзінде дамудың айтарлықтай жоғары деңгейіне жеткендігін дәлелдейді. [[Метал]]ды балқытуға арналған пештердің қалдықтары көне сақтардың [[металлургия]] өндірісі [[технология]]сын да жақсы білгенін растайды. Ескі қала аумағында сонымен қатар [[Жапон теңізі|Жапон]], [[Жерорта теңізі|Жерорта теңіздерінде]] кездесетін каури ұлу құбыршақтарының<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Cowrie</ref> табылуы таңғаларлық дерек болып табылады. Олар ақша ретінде қызмет атқаруы мүмкін деген де болжам бар. Демек, сақтар ауқымды сыртқы сауда қатынастарын да жүргізген деп айтуға болады. Бекініс дуалының іргетасына [[су]] өткізбейтін материал ретінде тоз (қайың қабығы) пайдаланылған. Сонымен қатар балшық күйдіретін және металл балқытатын пештер де табылған. Мұндағы бірегей жәдігерлер бұл аумақты сақ тайпалары мекендегенін және олардың мәдениеті тереңде жатқанын аңғартады. 2013 жылы [[Солтүстік Қазақстан]] [[мемлекет]]тік [[университет]]інің археологтары Ақ Ирий қалашығының орнында ашық аспан астындағы [[мұражай]] ашуды ұсынды. Мамандардың пайымдауынша, мұндай кешен табиғат аясында демалып, ел тарихымен танысқысы келетін туристер ағынын арттырады. Бұл бастаманы билік өкілдері жылы қабылдап, қолдау көрсеткендіктен, қазіргі таңда мұражай құрылысы басталып кетті<ref>https://qazaqstan3d.kz/kz/kulturnoe-nasledie/gorodishhe-ak-irii</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Көне қала]] [[Санат:Археология]] [[Санат:Сақ дәуірі]] hezkvajjxxwngvtpvaqxfdlw6u1zdyn Қайролла Мұқанов 0 663853 3688382 3647034 2026-10-29T12:27:13Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688382 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Қайролла Мұқанұлы Мұқанов |Шынайы есімі = |Сурет = Қайролла Мұқанов.png |Сурет ені = 250px |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Туған күні = 26.09.1932 |Туған жері = [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Тимирязев ауданы]], [[Ынтымақ (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ынтымақ ауылы]] |Мансабы = Ұстаз, өлкетанушы |Азаматтығы = |Ұлты = Қазақ |Қайтыс болған күні = 5.07.2020 |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Мұқанов Қайролла Мұқанұлы''' ([[26 қыркүйек]] [[1932]]([[1930]]), [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Ынтымақ (Солтүстік Қазақстан облысы)|Ынтымақ ауылы]] – [[5 шілде]] [[2020]]) — [[Өлкетану|өлкетанушы]], [[Тарихшы|тарихшы]], ардагер ұстаз. ==Өмірбаяны== Қайролла Мұқанов [[Ашамайлы Керей|Ашамайлы Керейден]] бастау алатын әулетке жатады. Оның әкесі Мұқан, атасы Сыздық. Анасы Марғыш ол 3-4 жас болғанда қайтыс болған.<ref>Ынтымақ ауылы. Кітап. Петропавл: Солтүстік Қазақстан облыстық өлкетану мұражайы "Асыл мұра" орталығы, 2006 жыл, 173-181 беттер.</ref> Қ.Мұқановтың құжаттарында туған күні 1932ж. 26-шы қыркүйек деп белгіленген, алайда әжесінің айтуынша, ол 1930 жылы дүниеге келген. 1949 ж. [[Дмитриевка (Солтүстік Қазақстан облысы)|Дмитриевка]] жеті жылдық мектебін бітірді. 1952 ж. [[Октябрь (Солтүстік Қазақстан облысы)|Октябрь ауданындағы]] орта мектебін күміс медальмен бітірді. Алматыдағы қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік университетінің философия бөлімінде 3 курс оқып, 3-курста тарих факультетіне ауыстырылды. == Балалық шағы == ====Қызметі==== 1958-1959 оқу жылы Хрущев совхозының орта мектебінде оқу ісінің меңгерушісі болып істеді. 1959 ж. Городецкий сегіз жылдық мектебіне директор етіп тағайындалды. Осы қызметте 12 жыл бойы істеді. 1971 ж. Солтүстік Қазақстан облыстық оқу бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып тағайындалды. Осы қызметте 23 жыл істеді. 1995-2001 ж.ж. Облыстық мұғалімдер білімін жетілдіру институтында әдіскер әрі аға оқытушы болып істеді. 2001 ж. бастап Облыстық өлкетану мұражайының жанында ғылыми, әдеби, тарихи "Асыл мұра" орталығында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. ====Қоғам жұмысы==== 1972-1995 ж.ж. үздіксіз Халық ағарту және ғылыми мекемелері жөніндегі Солтүстік Қазақстан профсоюз комитетінің Президиумының мүшесі, облыстық табиғатты қорғау қоғамы Президиумының мүшесі болды. 1992 жылдан бастап облыстық ардагерлер Кеңесінің мүшесі. 1990-2005 ж.ж. облыстық "Қазақ тілі" қоғамы төрағасының орынбасары болды. 1995 жылдан бастап облыстық Сәбит Мұқанов атындағы әмбебап кітапханадағы өлкетанушылар клубының мүшесі. ==Еңбектері== Қ.Мұқановтың "Ақын ізі", "Ынтымақ ауылы" еңбектері бар. Ол "Арманды ақын", "Көркем сөздің шебері", "Ұстаз ұлағаты", т.б. кітаптарды шығаруға қатысқан. Сондай-ақ оның газеттерде, журналдарда жарияланған мақалалары бірнеше жүзден асады. ==Марапаттары== * "Құрмет белгісі" ордені, * "КСРО халық ағарту ісінің отличнигі", "Қазақ ССР халық ағарту ісінің отличнигі" белгілері, * "Ыбырай Алтынсарин" медалі, * ҚР Жоғарғы Кеңесінің, Қазақ ССР халық ағарту Министрлігінің, Солтүстік Қазақстан облыстық партия комитетінің Құрмет грамоталары, * "1941-1945 ж.ж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл" мерекелік медалі. == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ардагерлер]] 3gcd1o7yw85stad17yos2yy8dvd6y1t Үдерұлы Сұлтануәйс (Арал хазірет) 0 665511 3688598 3681617 2026-10-30T05:53:53Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688598 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мұсылман ғұлама|Есімі=Үдерұлы Сұлтануәйс|Туған жылы=1795 жыл|Қайтыс болған жылы=1860 жыл|Азаматтығы=[[Қазақ хандығы]]<br />[[Ресей империясы]]|Ұлты=қазақ|Балалары=Дәулетәли, Ғұбайдулла|Мазһабы, ағымы=[[Ханафи мазһабы|Ханафи]]|Қызмет саласы=медреседе сабақ берген}} '''Сұлтануәйс Үдерұлы''' (Арал хазірет) – (1795 – 1860жылдар, Нарын құмы, Тума Қазіргі Атырау облысы, Индер ауданы) – [[Дін|дін]] қайраткері. ХІХ ғасырда өмір сүрген, діни сауатты, жоғары білім алған адам.<ref>{{cite web|url=https://amin.kz/aral-haziret-turaly-ne-bilemiz/|title=Арал хазірет туралы не білеміз?|author=Нұркен Мағриденұлы|date=2024-07-24|work=|publisher=Атырау облыстық «ИМАНҒАЛИ» орталық мешіті|accessdate=2025-05-12|lang=kk}}</ref> ==Жалпы мәлімет== [[Беріш]], Себек, Тума аталығынан тарайды. Тумадан - Кемесайдан – Байшағыр, одан – Үдер, одан – Арал (Сұлтан-Уәйіс). Хиуа, Стерлитамақта дін оқуын бітіріп, елге 1818 жылы Арал «[[Хазірет]]» дәрежесімен оралған. Туған жері Тумада «Көк мешіт» және Теңіз жағалауында өз қаражатына екі мешіт салдырып, жанына екі бөлмелі жатақхана, асханасымен медресе ашып, ауыл балаларының сауатын ашуға аянбай еңбек еткен, Атырау өңірінің дін саласында алғашқы қарлығаштарының бірі. 1840 жылы 5 қазанда хан Жәңгірдің №4 бұйрығымен Теңіз округіне указной молда болып бекітілген.<ref>Фархад Байдәулетов, Тарих қойнауындағы құтты мекендер. Атырау 28.04.2021</ref> Балалары Дәулетәли мен Ғұбайдулла Аралұлдары медреседе балаларды оқытумен жеке айналысады, Уфада дәріс алған. Қазынадан да, жамағаттан да қаражат алмаған. Медреседе 10 пәннен дәріс беріліпті (араб тілі, фихк, геометрия, медицина, география, тарих, астрономия, космография, әдебиет т.б.) мұғалімдерді Уфадан, Петербордан алдырып, медресенің жұмысын өз қаражатымен жүргізген екен. Баласы Гисматулла Аралұлы 1891 жылы 24 тамызда №4067 бұйрықпен имам-хатиб, мұғалім болып бекітілген. 1894 жылы 12 шілдеде «ахун» атағы берілген. Немересі Ғабдрахман Ғұбайдуллаұлы 1908 жылы 18 қазанда №7113 бұйрықпен (д№420/94г) имам-хатиб және мұғалім болып бекітілген. Тарих ғылымдарының докторы, профессор Ә.Х. Мұқтардың мәліметтері бойынша Арал хазіреттің және оның ұрпақтарының өз қаражаттарына ашқан бірнеше мешіті мен олардың жандарында жұмыс істеп, сол кездегі жұртшылықтың балаларына мұсылманша білім берген медреселері болған. 1870 жылғы Ресейлік үкіметтің ресми дерегі бойынша Беріш Себектерде екі мешіт, үш медресе болған.<ref name="Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020">Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020</ref> Елдің басын біріктіріп, жақсы сөзімен, терең білімінің құдіретімен талайлардың жан дүниесін тазартып, санасына саңылау ашып, адасқандарды тура жолға түсіріп, Аллаға серік қосудан сақтап, оқу – білім бағытында тәрбиелеген. Исламның тура жолына өз өмірін бүтіндей арнаған мұндай жанның аңыз болып ұрпақтан-ұрпаққа таралуы тегін емес. Елінің ыстық ықыласына бөленіп, сый құрметін көруі, ұрпақтарына ұмытылмас ұлағат, өміршең өнеге, пайымды парасат, азбас ақыл, тозбас тағылым болғаны ақиқат. Өйткені, заманды болжап, елді сауаттандыруда ерекше күш-жігерін жұмсап, құм арасындағы шашыраңқы орналасқан елдің балаларын жатақханаға орналастырып тегін тамақпен, оқу құралдарымен қамтыса керек. 2019 жылы Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі Сайпеден Сидеғалиев бастаған «Жотасы биік Дендерім» атты экспедиция шығып, Тарихи-танымдық деректі фильм түсіріліп, елге жария болды. Бұда болса Арал хазірет туралы ақтаңдақтардың бұлты сейіліп түндігі түрілгеніне бүкіл ел қуанған болатын. Арал хазіреттің аты ғасырларға жеткені аян. Себебі, екі ғасырдан астам уақыт өтсе де елге сіңірген еңбегі халық есінен шыққан емес. Үдер ұрпақтарынан жеті бірдей хазірет, ахун атанған білімді азаматтар өрбігенін бүкіл ел біледі. Аралдан тараған ұрпақтары оқып, білім алып, ел игілігі үшін қызмет еткен, әлі күнге хазірет әулеті деп құрметтеледі. Арал қауымы Тумада, Индер ауданы, Өрлік ауылының оңтүстік–батысына қарай 70 шақырым жерде, Нарын құмында қауымдық қорымы бар. Сол қорымнан 800 метр жерде Аралұлы Гисматолла - ахун хазірет салдырған мешіт құландысы сақталыпты. Арал ұрпақтары Атырау облысының аудандарында тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1795 жылы туғандар]] [[Санат:1860 жж. қайтыс болғандар]] [[Санат:Индер ауданында туғандар]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] [[Санат:Ханафилер]] [[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]] kekq6rtbd7lahmvuvdpest71rsyxwqt 3688600 3688598 2026-10-30T05:55:32Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688600 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мұсылман ғұлама|Есімі=Үдерұлы Сұлтануәйс|[[Туған жылы=1795 (Арал хазірет)|Туған жылы=1795]] жыл|[[Қайтыс болған жылы=1860 жыл]]|Азаматтығы=[[Қазақ хандығы]]<br />[[Ресей империясы]]|Ұлты=қазақ|Балалары=Дәулетәли, Ғұбайдулла|Мазһабы, ағымы=[[Ханафи мазһабы|Ханафи]]|Қызмет саласы=медреседе сабақ берген}} '''Сұлтануәйс Үдерұлы''' (Арал хазірет) – (1795 – 1860жылдар, Нарын құмы, Тума Қазіргі Атырау облысы, Индер ауданы) – [[Дін|дін]] қайраткері. ХІХ ғасырда өмір сүрген, діни сауатты, жоғары білім алған адам.<ref>{{cite web|url=https://amin.kz/aral-haziret-turaly-ne-bilemiz/|title=Арал хазірет туралы не білеміз?|author=Нұркен Мағриденұлы|date=2024-07-24|work=|publisher=Атырау облыстық «ИМАНҒАЛИ» орталық мешіті|accessdate=2025-05-12|lang=kk}}</ref> ==Жалпы мәлімет== [[Беріш]], Себек, Тума аталығынан тарайды. Тумадан - Кемесайдан – Байшағыр, одан – Үдер, одан – Арал (Сұлтан-Уәйіс). Хиуа, Стерлитамақта дін оқуын бітіріп, елге 1818 жылы Арал «[[Хазірет]]» дәрежесімен оралған. Туған жері Тумада «Көк мешіт» және Теңіз жағалауында өз қаражатына екі мешіт салдырып, жанына екі бөлмелі жатақхана, асханасымен медресе ашып, ауыл балаларының сауатын ашуға аянбай еңбек еткен, Атырау өңірінің дін саласында алғашқы қарлығаштарының бірі. 1840 жылы 5 қазанда хан Жәңгірдің №4 бұйрығымен Теңіз округіне указной молда болып бекітілген.<ref>Фархад Байдәулетов, Тарих қойнауындағы құтты мекендер. Атырау 28.04.2021</ref> Балалары Дәулетәли мен Ғұбайдулла Аралұлдары медреседе балаларды оқытумен жеке айналысады, Уфада дәріс алған. Қазынадан да, жамағаттан да қаражат алмаған. Медреседе 10 пәннен дәріс беріліпті (араб тілі, фихк, геометрия, медицина, география, тарих, астрономия, космография, әдебиет т.б.) мұғалімдерді Уфадан, Петербордан алдырып, медресенің жұмысын өз қаражатымен жүргізген екен. Баласы Гисматулла Аралұлы 1891 жылы 24 тамызда №4067 бұйрықпен имам-хатиб, мұғалім болып бекітілген. 1894 жылы 12 шілдеде «ахун» атағы берілген. Немересі Ғабдрахман Ғұбайдуллаұлы 1908 жылы 18 қазанда №7113 бұйрықпен (д№420/94г) имам-хатиб және мұғалім болып бекітілген. Тарих ғылымдарының докторы, профессор Ә.Х. Мұқтардың мәліметтері бойынша Арал хазіреттің және оның ұрпақтарының өз қаражаттарына ашқан бірнеше мешіті мен олардың жандарында жұмыс істеп, сол кездегі жұртшылықтың балаларына мұсылманша білім берген медреселері болған. 1870 жылғы Ресейлік үкіметтің ресми дерегі бойынша Беріш Себектерде екі мешіт, үш медресе болған.<ref name="Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020">Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020</ref> Елдің басын біріктіріп, жақсы сөзімен, терең білімінің құдіретімен талайлардың жан дүниесін тазартып, санасына саңылау ашып, адасқандарды тура жолға түсіріп, Аллаға серік қосудан сақтап, оқу – білім бағытында тәрбиелеген. Исламның тура жолына өз өмірін бүтіндей арнаған мұндай жанның аңыз болып ұрпақтан-ұрпаққа таралуы тегін емес. Елінің ыстық ықыласына бөленіп, сый құрметін көруі, ұрпақтарына ұмытылмас ұлағат, өміршең өнеге, пайымды парасат, азбас ақыл, тозбас тағылым болғаны ақиқат. Өйткені, заманды болжап, елді сауаттандыруда ерекше күш-жігерін жұмсап, құм арасындағы шашыраңқы орналасқан елдің балаларын жатақханаға орналастырып тегін тамақпен, оқу құралдарымен қамтыса керек. 2019 жылы Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі Сайпеден Сидеғалиев бастаған «Жотасы биік Дендерім» атты экспедиция шығып, Тарихи-танымдық деректі фильм түсіріліп, елге жария болды. Бұда болса Арал хазірет туралы ақтаңдақтардың бұлты сейіліп түндігі түрілгеніне бүкіл ел қуанған болатын. Арал хазіреттің аты ғасырларға жеткені аян. Себебі, екі ғасырдан астам уақыт өтсе де елге сіңірген еңбегі халық есінен шыққан емес. Үдер ұрпақтарынан жеті бірдей хазірет, ахун атанған білімді азаматтар өрбігенін бүкіл ел біледі. Аралдан тараған ұрпақтары оқып, білім алып, ел игілігі үшін қызмет еткен, әлі күнге хазірет әулеті деп құрметтеледі. Арал қауымы Тумада, Индер ауданы, Өрлік ауылының оңтүстік–батысына қарай 70 шақырым жерде, Нарын құмында қауымдық қорымы бар. Сол қорымнан 800 метр жерде Аралұлы Гисматолла - ахун хазірет салдырған мешіт құландысы сақталыпты. Арал ұрпақтары Атырау облысының аудандарында тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1795 жылы туғандар]] [[Санат:1860 жж. қайтыс болғандар]] [[Санат:Индер ауданында туғандар]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] [[Санат:Ханафилер]] [[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]] 5bbipji6og09otj6b1tqliz393t31zw 3688635 3688600 2026-10-30T06:05:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:Айакеш|Айакеш]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681617 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мұсылман ғұлама|Есімі=Үдерұлы Сұлтануәйс|Туған күні=1795 жыл|Қайтыс болған күні=1860 жыл|Азаматтығы=[[Қазақ хандығы]]<br />[[Ресей империясы]]|Ұлты=қазақ|Балалары=Дәулетәли, Ғұбайдулла|Мазһабы, ағымы=[[Ханафи мазһабы|Ханафи]]|Қызмет саласы=медреседе сабақ берген}} '''Сұлтануәйс Үдерұлы''' (Арал хазірет) – (1795 – 1860жылдар, Нарын құмы, Тума Қазіргі Атырау облысы, Индер ауданы) – [[Дін|дін]] қайраткері. ХІХ ғасырда өмір сүрген, діни сауатты, жоғары білім алған адам.<ref>{{cite web|url=https://amin.kz/aral-haziret-turaly-ne-bilemiz/|title=Арал хазірет туралы не білеміз?|author=Нұркен Мағриденұлы|date=2024-07-24|work=|publisher=Атырау облыстық «ИМАНҒАЛИ» орталық мешіті|accessdate=2025-05-12|lang=kk}}</ref> ==Жалпы мәлімет== [[Беріш]], Себек, Тума аталығынан тарайды. Тумадан - Кемесайдан – Байшағыр, одан – Үдер, одан – Арал (Сұлтан-Уәйіс). Хиуа, Стерлитамақта дін оқуын бітіріп, елге 1818 жылы Арал «[[Хазірет]]» дәрежесімен оралған. Туған жері Тумада «Көк мешіт» және Теңіз жағалауында өз қаражатына екі мешіт салдырып, жанына екі бөлмелі жатақхана, асханасымен медресе ашып, ауыл балаларының сауатын ашуға аянбай еңбек еткен, Атырау өңірінің дін саласында алғашқы қарлығаштарының бірі. 1840 жылы 5 қазанда хан Жәңгірдің №4 бұйрығымен Теңіз округіне указной молда болып бекітілген.<ref>Фархад Байдәулетов, Тарих қойнауындағы құтты мекендер. Атырау 28.04.2021</ref> Балалары Дәулетәли мен Ғұбайдулла Аралұлдары медреседе балаларды оқытумен жеке айналысады, Уфада дәріс алған. Қазынадан да, жамағаттан да қаражат алмаған. Медреседе 10 пәннен дәріс беріліпті (араб тілі, фихк, геометрия, медицина, география, тарих, астрономия, космография, әдебиет т.б.) мұғалімдерді Уфадан, Петербордан алдырып, медресенің жұмысын өз қаражатымен жүргізген екен. Баласы Гисматулла Аралұлы 1891 жылы 24 тамызда №4067 бұйрықпен имам-хатиб, мұғалім болып бекітілген. 1894 жылы 12 шілдеде «ахун» атағы берілген. Немересі Ғабдрахман Ғұбайдуллаұлы 1908 жылы 18 қазанда №7113 бұйрықпен (д№420/94г) имам-хатиб және мұғалім болып бекітілген. Тарих ғылымдарының докторы, профессор Ә.Х. Мұқтардың мәліметтері бойынша Арал хазіреттің және оның ұрпақтарының өз қаражаттарына ашқан бірнеше мешіті мен олардың жандарында жұмыс істеп, сол кездегі жұртшылықтың балаларына мұсылманша білім берген медреселері болған. 1870 жылғы Ресейлік үкіметтің ресми дерегі бойынша Беріш Себектерде екі мешіт, үш медресе болған.<ref name="Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020">Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020</ref> Елдің басын біріктіріп, жақсы сөзімен, терең білімінің құдіретімен талайлардың жан дүниесін тазартып, санасына саңылау ашып, адасқандарды тура жолға түсіріп, Аллаға серік қосудан сақтап, оқу – білім бағытында тәрбиелеген. Исламның тура жолына өз өмірін бүтіндей арнаған мұндай жанның аңыз болып ұрпақтан-ұрпаққа таралуы тегін емес. Елінің ыстық ықыласына бөленіп, сый құрметін көруі, ұрпақтарына ұмытылмас ұлағат, өміршең өнеге, пайымды парасат, азбас ақыл, тозбас тағылым болғаны ақиқат. Өйткені, заманды болжап, елді сауаттандыруда ерекше күш-жігерін жұмсап, құм арасындағы шашыраңқы орналасқан елдің балаларын жатақханаға орналастырып тегін тамақпен, оқу құралдарымен қамтыса керек. 2019 жылы Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі Сайпеден Сидеғалиев бастаған «Жотасы биік Дендерім» атты экспедиция шығып, Тарихи-танымдық деректі фильм түсіріліп, елге жария болды. Бұда болса Арал хазірет туралы ақтаңдақтардың бұлты сейіліп түндігі түрілгеніне бүкіл ел қуанған болатын. Арал хазіреттің аты ғасырларға жеткені аян. Себебі, екі ғасырдан астам уақыт өтсе де елге сіңірген еңбегі халық есінен шыққан емес. Үдер ұрпақтарынан жеті бірдей хазірет, ахун атанған білімді азаматтар өрбігенін бүкіл ел біледі. Аралдан тараған ұрпақтары оқып, білім алып, ел игілігі үшін қызмет еткен, әлі күнге хазірет әулеті деп құрметтеледі. Арал қауымы Тумада, Индер ауданы, Өрлік ауылының оңтүстік–батысына қарай 70 шақырым жерде, Нарын құмында қауымдық қорымы бар. Сол қорымнан 800 метр жерде Аралұлы Гисматолла - ахун хазірет салдырған мешіт құландысы сақталыпты. Арал ұрпақтары Атырау облысының аудандарында тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1795 жылы туғандар]] [[Санат:1860 жж. қайтыс болғандар]] [[Санат:Индер ауданында туғандар]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] [[Санат:Ханафилер]] [[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]] 6ezdprizocriddr5zakgvyhaqjkstf3 RM (әнші/рэпер) 0 665731 3688615 3681620 2026-10-30T06:01:07Z Жадикбаева Арайлым 187706 3688615 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2021}} {{Музыкант |Есімі = Ким Нам Джун |Атауы = |Сурет = RM at W Korea Love Your W, November 2023.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = 김 남존 |Туған күні = 12.09.1994 |Туған жері = [[Корея Республикасы]], [[Сеул]] қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KOR}} |Мамандығы = {{әнші|Оңтүстік Корея}}, биші, рэпер, композитор |Дауыс түрі = |Аспабы = |Жанры = [[K-pop]], [[Rap]], [[Hip-Hop]], [[Ballad]], Dance, R&B |Лақап аттары = RM |Ұжымы = [[BTS]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = BigHit Entertainment |Марапаттары = |Сайты =https://instagram.com/rkive?utm_medium=copy_link |Commons=RM (rapper)}} '''Ким Нам Джун''' ([[Корей тілі|кор.]] 김남준; 12 қыркүйек 1994 жылы туған, көбінесе өзінің ''RM'' (''Rap Monster'') сахналық атымен белгілі) – [[Корея Республикасы|оңтүстік корей]] [[Рэп|рэпері]], [[сазгер]] және музыкалық [[Продюсер|продюсер]]. Hybe Corporation (бұрын Big Hit Entertainment) компаниясының қол астындағы корейлік бойзбенд BTS тобының [[Лидер|лидері]] және басты рэпері. [[2015 жыл|2015 жылы]] өзінің ''RM'' атты алғашқы микстейпін шығарды. RM [[BTS|BTS тобының]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Discography дискографиясындағы] көптеген [[Ән|әндердің]] [[Автор|авторы]] мен [[Продюсер|продюсері]] болып табылады, оның атына 60-тан астам [[Композиция|композициялар]] тіркелген. Ол Wale, Younha, Warren G, Gaeko, Krizz Kaliko, MFBTY, Fall Out Boy, Primary, және Lil Nas X сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. Альбом Billboard 200 чартында үшінші орынға көтеріліп, кореялық әйел орындаушылардың жеке альбомдары арасында барлық уақыттағы ең жоғары табысқа қол жеткізген альбом атанды.<ref>{{cite news|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2023/05/03/entertainment/kpop/Korea-Kpop-BTS/20230503124842386.html|title=Suga lands at No. 2 on Billboard 200 with 'D-DAY' album|last=Cho|first=Yong-jun|date=May 1, 2023|work=[[Korea JoongAng Daily]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230503235753/https://koreajoongangdaily.joins.com/2023/05/03/entertainment/kpop/Korea-Kpop-BTS/20230503124842386.html|archive-date=May 3, 2023|url-status=live|access-date=May 3, 2023}}</ref> == Өмірбаяны == Ким Нам Джун [[1994 жыл]]ы 12 қыркүйек күні [[Корея Республикасы|Корея Республикасы]], [[Сеул|Сеул қаласы]], Тонджакку әкімшілік ауданында дүниеге келді. BTS тобында дебют алудың алдында Runch Randa лақап атына ие андерграундті рэпер болған. Бейресми түрде бірнеше композиция шығарған. Сонымен қатар, Runch Randa Marvel J, l11ven, Supreme Boi, Iron, Kyum2, Kidoh, Samsoon, Illipse және DJ Snatch бірге Daenamhyup (2009-2013) атты андерграундті [[хип-хоп]] тобының мүшесі болған. Daenamhyup тобынан кейін Нам Джун BTS бойзбендімен сахнаға шықты. RM көпшіліктің арасында өзінің [[Интеллект|интеллектуалды]] қабілетімен де танымал. 7-сыныпта ол [[ағылшын тілі]] бойынша жүргізілген тестте 850 ұпай жинады, ал рэпердің [[IQ]] көрсеткіші 148. Туған [[Корей тілі|корей тілінен]] басқа [[Ағылшын тілі|ағылшын]] және [[Жапон тілі|жапон тілінде]] еркін сөйлейді. Он екі жасында [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияда]] төрт ай оқыды.<ref>{{cite web |last1=Kim |first1=Jae-ha |title=BTS's Rap Monster talks travel |url=https://www.chicagotribune.com/travel/ct-bts-s-rap-monster-talks-travel-20170531-story.html |website=Chicago Tribune |access-date=October 22, 2021 |date=May 30, 2017}}</ref> == Мансабы == === 2013-қазіргі таң: BTS тобындағы дебют және сахнадағы бастамалары === 2010 жылы кастингтен өткеннен кейін Нам Джун [[BTS|BTS тобының]] бірінші мэмберы (мүшесі) болып таңдалды. Бірнеше жыл бойы тағы да екі андерграундты рэперлермен: [[Мин Юнги|Шуга]] және Джей-Хоуппен бірге тағылымдамадан өтті. [[2013 жыл|2013 жылының]] 13 маусым күні топтың құрамыда ”''[https://ko.wikipedia.org/wiki/2_COOL_4_SKOOL 2 Cool 4 Skool]''” дебюттік синглдік альбомның “No more dream” әнімен сахнаға шықты. === 2015- қазіргі таң: RM және mono === RM көптеген белгілі [[Корея Республикасы|корей]] және [[Америка Құрама Штаттары|америка]] әртістерімен бірге жұмыс істеді. 2015 жылдың 4 наурыз күні RM Warren. G. рэперімен бірге «P.D.D (Please Don't Die)» атты трек пен оның бейнеклипін шығарды. 20 наурыз күні оның Krizz Kaliko продюсер болған «Rush» атты жеке микстейпінің премьерасы өтті. Микстейп 2015 жылдың топ-50 хип-хоп альбомдарының ішіне кірді, оның ішінде 48 орын алды. 9 сәуір күні Primary RM мен Квон Джи А қатысуымен жазылған «U» өлеңі бар 2-1 мини-альбомының шығарды. RM Мэнди Вентриспен бірге «Ғажайып төрттік» фильміне «Fantastic» атты саундтрек шығарды. 20 қыркүйек күні RM 2015 All Force One (A.F.O) Hot & Cool Concert концертіне қатысты. 2016 жылдың 30 тамыз күні [https://ko.wikipedia.org/wiki/%EB%B0%A9%EC%8B%9C%ED%98%81 Пан Си Хекпен] бірге [[продюсер]] болған, Homme-мен дуэтте жазған «Dilemma» синглі жарық көрді. 2017 жылдың 20 наурыз күні американдық рэпер Wale-мен бірге «Change» өлеңі мен оның видеоклипін шығарды. 15 желтоқсан күні Fall Out Boy RM қатысуымен бірге «Champion» ремиксін шығарды. 2018 жылдың 23 қазан күні RM өзінің екінші mono атты микстейпін шығарды. 24 қазан күні Намджун басқа мемберлермен бірге Корея Республикасының Президентінен «Мәдениеттегі еңбегі үшін» орденін алды. Басты мансабы [[BTS|BTS тобының]] мансабының аясында жүзеге асырылады. == Әртістігі және ықпалы == РМ дауысы [[баритон]]. 2017 жылы американдық хип-хоп XXL журналы оны "Сіз білуіңіз керек 10 [[Корейлер|корей]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Rapping рэпері]" тізіміне енгізді, ал жазушы Питер А.Берри "Rap Monster өз атын сирек ақтамайды" деп мәлімдеді. Берри RM-ді "Аймақтағы ең епті рэперлердің бірі, ол көптеген түрлі аспаптардан өтіп бара жатқанда ағындарды оңай ауыстыра алады" деп сипаттады. South China Morning Post-тің Кристал Тай RM "Өзінің табиғи ағымы мен сөздері үшін көп мақтауға ие болды"деп атап өтті. RM жұмысы туралы айта отырып, Noisey-дің Бианка Мендес "бұл менің әдемі қара бұрмаланған қиялым [Kanye West], бірақ ол оған жақын...Эрл мен Шанс-бұл рэпер, және бұл өте қызықты". 2020 жылдың қаңтарында ол көмекшіден корей музыкасының авторлық құқығы қауымдастығының толық мүшесіне дейін көтерілді. Кореядағы Gallup институты жүргізген сауалнамада RМ 2018 жылы Жылдың ең таңдаулы айдолдарының арасында 12-ші орынға ие болды. Ол 2019 жылы 11-ші орынға ие болды. 2018 жылы РМ корей мәдениетіне қосқан үлесі үшін BTS-тің басқа мүшелерімен бірге мәдени қызметі үшін Оңтүстік Корея Президенті бесінші дәрежелі Хвагван орденімен марапатталды. 2020 жылдың желтоқсанында Корея өнер Кеңесі оны 2020 жылғы он өнер [https://en.wikipedia.org/wiki/Patronage#Arts меценаттарының] бірі деп атады, ауылдық және таулы аудандардағы мектептер мен кітапханаларда әр түрлі сирек кездесетін өнер кітаптарын басып шығару және тарату үшін заманауи өнер ұлттық мұражайына 100 миллион Вон көлеміндегі қайырымдылық жасады. == Дискография == Микстейптер: * RM (2015) * Mono (2018) == Видеография == ''Басты бет: [[BTS]]'' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Әншілер]] [[Санат:Хип-хоп]] [[Санат:Корей музыкасы]] [[Санат:BTS әншілері]] [[Санат:YouTube күміс батырма иелері]] [[Санат:YouTube алтын батырма иелері]] 965pjil7ywmhwvom9xqalreott76bhw 3688633 3688615 2026-10-30T06:05:41Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] ([[User talk:Жадикбаева Арайлым|т]]) өңдемелерінен [[User:Айакеш|Айакеш]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681620 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2021}} {{Музыкант |Есімі = Ким Нам Джун |Атауы = |Сурет = RM at W Korea Love Your W, November 2023.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туылған кездегі есімі = |Толық аты = 김 남존 |Туған күні = 12.09.1994 |Туған жері = [[Корея Республикасы]], [[Сеул]] қаласы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{KOR}} |Мамандығы = {{әнші|Оңтүстік Корея}}, биші, рэпер, композитор |Дауыс түрі = |Аспабы = |Жанры = [[K-pop]], [[Rap]], [[Hip-Hop]], [[Ballad]], Dance, R&B |Лақап аттары = RM |Ұжымы = [[BTS]] |Қызметтес болған = |Лейблдері = BigHit Entertainment |Марапаттары = |Сайты =https://instagram.com/rkive?utm_medium=copy_link |Commons=RM (rapper)}} '''Ким Нам Джун''' ([[Корей тілі|кор.]] 김남준; 12 қыркүйек 1994 жылы туған, көбінесе өзінің ''RM'' (''Rap Monster'') сахналық атымен белгілі) – [[Корея Республикасы|оңтүстік корей]] [[Рэп|рэпері]], [[сазгер]] және музыкалық [[Продюсер|продюсер]]. Hybe Corporation (бұрын Big Hit Entertainment) компаниясының қол астындағы корейлік бойзбенд BTS тобының [[Лидер|лидері]] және басты рэпері. [[2015 жыл|2015 жылы]] өзінің ''RM'' атты алғашқы микстейпін шығарды. RM [[BTS|BTS тобының]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Discography дискографиясындағы] көптеген [[Ән|әндердің]] [[Автор|авторы]] мен [[Продюсер|продюсері]] болып табылады, оның атына 60-тан астам [[Композиция|композициялар]] тіркелген. Ол Wale, Younha, Warren G, Gaeko, Krizz Kaliko, MFBTY, Fall Out Boy, Primary, және Lil Nas X сияқты жұлдыздармен бірге ән жазды. Альбом Billboard 200 тізімінде үшінші орынға көтеріліп, барлық уақыттағы корей әйел солистінің ең көп табыс әкелген альбомы болды.<ref>{{cite news|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2023/05/03/entertainment/kpop/Korea-Kpop-BTS/20230503124842386.html|title=Suga lands at No. 2 on Billboard 200 with 'D-DAY' album|last=Cho|first=Yong-jun|date=May 1, 2023|work=[[Korea JoongAng Daily]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230503235753/https://koreajoongangdaily.joins.com/2023/05/03/entertainment/kpop/Korea-Kpop-BTS/20230503124842386.html|archive-date=May 3, 2023|url-status=live|access-date=May 3, 2023}}</ref> == Өмірбаяны == Ким Нам Джун [[1994 жыл]]ы 12 қыркүйек күні [[Корея Республикасы|Корея Республикасы]], [[Сеул|Сеул қаласы]], Тонджакку әкімшілік ауданында дүниеге келді. BTS тобында дебют алудың алдында Runch Randa лақап атына ие андерграундті рэпер болған. Бейресми түрде бірнеше композиция шығарған. Сонымен қатар, Runch Randa Marvel J, l11ven, Supreme Boi, Iron, Kyum2, Kidoh, Samsoon, Illipse және DJ Snatch бірге Daenamhyup (2009-2013) атты андерграундті [[хип-хоп]] тобының мүшесі болған. Daenamhyup тобынан кейін Нам Джун BTS бойзбендімен сахнаға шықты. RM көпшіліктің арасында өзінің [[Интеллект|интеллектуалды]] қабілетімен де танымал. 7-сыныпта ол [[ағылшын тілі]] бойынша жүргізілген тестте 850 ұпай жинады, ал рэпердің [[IQ]] көрсеткіші 148. Туған [[Корей тілі|корей тілінен]] басқа [[Ағылшын тілі|ағылшын]] және [[Жапон тілі|жапон тілінде]] еркін сөйлейді. Он екі жасында [[Жаңа Зеландия|Жаңа Зеландияда]] төрт ай оқыды.<ref>{{cite web |last1=Kim |first1=Jae-ha |title=BTS's Rap Monster talks travel |url=https://www.chicagotribune.com/travel/ct-bts-s-rap-monster-talks-travel-20170531-story.html |website=Chicago Tribune |access-date=October 22, 2021 |date=May 30, 2017}}</ref> == Мансабы == === 2013-қазіргі таң: BTS тобындағы дебют және сахнадағы бастамалары === 2010 жылы кастингтен өткеннен кейін Нам Джун [[BTS|BTS тобының]] бірінші мэмберы (мүшесі) болып таңдалды. Бірнеше жыл бойы тағы да екі андерграундты рэперлермен: [[Мин Юнги|Шуга]] және Джей-Хоуппен бірге тағылымдамадан өтті. [[2013 жыл|2013 жылының]] 13 маусым күні топтың құрамыда ”''[https://ko.wikipedia.org/wiki/2_COOL_4_SKOOL 2 Cool 4 Skool]''” дебюттік синглдік альбомның “No more dream” әнімен сахнаға шықты. === 2015- қазіргі таң: RM және mono === RM көптеген белгілі [[Корея Республикасы|корей]] және [[Америка Құрама Штаттары|америка]] әртістерімен бірге жұмыс істеді. 2015 жылдың 4 наурыз күні RM Warren. G. рэперімен бірге «P.D.D (Please Don't Die)» атты трек пен оның бейнеклипін шығарды. 20 наурыз күні оның Krizz Kaliko продюсер болған «Rush» атты жеке микстейпінің премьерасы өтті. Микстейп 2015 жылдың топ-50 хип-хоп альбомдарының ішіне кірді, оның ішінде 48 орын алды. 9 сәуір күні Primary RM мен Квон Джи А қатысуымен жазылған «U» өлеңі бар 2-1 мини-альбомының шығарды. RM Мэнди Вентриспен бірге «Ғажайып төрттік» фильміне «Fantastic» атты саундтрек шығарды. 20 қыркүйек күні RM 2015 All Force One (A.F.O) Hot & Cool Concert концертіне қатысты. 2016 жылдың 30 тамыз күні [https://ko.wikipedia.org/wiki/%EB%B0%A9%EC%8B%9C%ED%98%81 Пан Си Хекпен] бірге [[продюсер]] болған, Homme-мен дуэтте жазған «Dilemma» синглі жарық көрді. 2017 жылдың 20 наурыз күні американдық рэпер Wale-мен бірге «Change» өлеңі мен оның видеоклипін шығарды. 15 желтоқсан күні Fall Out Boy RM қатысуымен бірге «Champion» ремиксін шығарды. 2018 жылдың 23 қазан күні RM өзінің екінші mono атты микстейпін шығарды. 24 қазан күні Намджун басқа мемберлермен бірге Корея Республикасының Президентінен «Мәдениеттегі еңбегі үшін» орденін алды. Басты мансабы [[BTS|BTS тобының]] мансабының аясында жүзеге асырылады. == Әртістігі және ықпалы == РМ дауысы [[баритон]]. 2017 жылы американдық хип-хоп XXL журналы оны "Сіз білуіңіз керек 10 [[Корейлер|корей]] [https://en.wikipedia.org/wiki/Rapping рэпері]" тізіміне енгізді, ал жазушы Питер А.Берри "Rap Monster өз атын сирек ақтамайды" деп мәлімдеді. Берри RM-ді "Аймақтағы ең епті рэперлердің бірі, ол көптеген түрлі аспаптардан өтіп бара жатқанда ағындарды оңай ауыстыра алады" деп сипаттады. South China Morning Post-тің Кристал Тай RM "Өзінің табиғи ағымы мен сөздері үшін көп мақтауға ие болды"деп атап өтті. RM жұмысы туралы айта отырып, Noisey-дің Бианка Мендес "бұл менің әдемі қара бұрмаланған қиялым [Kanye West], бірақ ол оған жақын...Эрл мен Шанс-бұл рэпер, және бұл өте қызықты". 2020 жылдың қаңтарында ол көмекшіден корей музыкасының авторлық құқығы қауымдастығының толық мүшесіне дейін көтерілді. Кореядағы Gallup институты жүргізген сауалнамада RМ 2018 жылы Жылдың ең таңдаулы айдолдарының арасында 12-ші орынға ие болды. Ол 2019 жылы 11-ші орынға ие болды. 2018 жылы РМ корей мәдениетіне қосқан үлесі үшін BTS-тің басқа мүшелерімен бірге мәдени қызметі үшін Оңтүстік Корея Президенті бесінші дәрежелі Хвагван орденімен марапатталды. 2020 жылдың желтоқсанында Корея өнер Кеңесі оны 2020 жылғы он өнер [https://en.wikipedia.org/wiki/Patronage#Arts меценаттарының] бірі деп атады, ауылдық және таулы аудандардағы мектептер мен кітапханаларда әр түрлі сирек кездесетін өнер кітаптарын басып шығару және тарату үшін заманауи өнер ұлттық мұражайына 100 миллион Вон көлеміндегі қайырымдылық жасады. == Дискография == Микстейптер: * RM (2015) * Mono (2018) == Видеография == ''Басты бет: [[BTS]]'' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Әншілер]] [[Санат:Хип-хоп]] [[Санат:Корей музыкасы]] [[Санат:BTS әншілері]] [[Санат:YouTube күміс батырма иелері]] [[Санат:YouTube алтын батырма иелері]] 3cv8me4tqbkt2lkqr20o84285xv5uj9 Саятшы жабдықтары 0 666319 3688711 3678811 2026-10-30T09:04:11Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688711 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date = тамыз 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Саятшы құрал-жабдықтарының''' барлығы да аса қажеттіліктен шыққандығын әркім-ақ біледі. Олардың қандай рөл атқаратындығын, неден жасалатындығын және әрқайсысының атаулары бар. == Томаға == [[Сурет:Asyqbas tomaga.jpg|alt=sayat|нобай|sayatshy]] Қыран құстардың екі көзін саңылаусыз жауып тұратын [[Құсбегілік|құсбегілердің]] саят құрғандағы негізгі құрал-жабдықтарының бірі. Жұмсақ қалың былғарыдан ыңғайлы етіп тігіледі. Көбіне күміспен немесе табиғи тастармен көмкеріледі. [[Бүркіт]]ті баптап-баулу үшін, оның бала-шаға, итке, құсқа, қызылға ұмтыла бермеуі үшін және жақындағанды шап беріп бүру қаупінен сақтану үшін [[Томаға|томағалайды]]. Сондықтан, қолдағы бүркіт өз төңірегіндегі қызылды-жасылдан, өз ортасынан аз да болса бөлектенеді. Құстың [[Томаға]]сы аңға жіберілген кезде сыпырылады.Томаға құстың басын қыспайтын, қажамайтын, көз жанарын баспай, саңылаусыз жабатын, құстың басынан түсіп қалмайтын етіп жасалады. Томағаны осы шарттарды толық білетін, пішуге, тігуге машықтанған томағашылар ғана тігеді. Томағаның олпы-солпы болмай, мінсіз шығуы үшін оны қалың былғары ұлтанының тегіс жерінен үлгі салып ойып алады. Пішуші шебер өз қалағанынша біртұтас немесе екі-үш бөлек, кейде төрт бөлек етіп ойып құрастырады. Тамақ бау мен айдар кейде бірге, кейде бөлек ойылады. [[Томаға]] шарттары бойынша әрі нәзік, әрі әдемі тігілген, таза былғарының өзінен әсем ою-өрнек шығарған, алтынмен,күміспен және ұсақ қымбат тастармен шытыраланған томағаларды қазақ құсбегілері бір бестіден кем бағаламаған. == Биялай == Саятшылар қыран құсты қолына қондырарда киетін теріден тігілген қолғап. [[Биялай|Биялайды]] алғашында барлық саусақ бірге болатындай етіп тұйықтап тігіп, бертін келе ыңғайлы болу үшін бас бармақтың ұясын бөлек тіккен. Биялайдың ішіне талдырған киізден немесе арасына мақта, жүн тығылған матадан астар салынады да, тысын жұмсақ иленген теріден түгін ішіне қаратып тігеді. Биялайдың білезігін жеңді білек еркін сиып кететіндей етіп жасап, іліп қоюға қолайлы болуы үшін қайыстан бау немесе жез шығыршық тағады. [[Бүркіт]]пен аң аулауға шыққанда, ат үстінде қары талмау үшін құс қондырған биялайлы қолды [[Балдақ|балдаққа]] сүйеп отырады; [[Сурет:Bialay-gloves.jpg|нобай]] == Балдақ == [[Балдақ]] — құсты ат үстінде алып жүруге арналған, құс салмағынан қолдың талмауы үшін оң қолдың білегін сүйеп отыратын, ашасында жұмсақ төсеніші бар тіреу. Төсеніші былғарыдан не қайыстан жасалады, ол балдақ ашасының ішіне түсіп тұрады. Балдақ таяғының екінші басы бүлдіргілі, ол ердің қамшылар жақ алдыңғы қапталындағы шеттікке бекітіледі. Атпен құйындата шапқанда балдақ көп толқымау үшін балдақ таяғының орта шенінен жіңішке қайыс бау өткізіп, бау ұшы ердің алдыңғы қасының маңдайындағы бұжыралы шығыршыққа байланады. Балдақ ағаштан, не [[таутеке]]нің мүйізінен жасалады. == Тұғыр == Құсты қондырып қоятын орын, жабдық. Ол көшпелі тұрмысқа лайықтап ағаштан жасалады. Тұғырдың ұзыны екі қарыс сынық сүйемдей, көлденеңі [[сүйем]]дей, жұмыр ағашқа үш не төрт талтақ сирақ бекітіледі немесе бұтақтары сирақ боларлық ағаштан шабылады, аң [[мүйіз]]дерінен және де т.б. табиғи материалдардан жасалады. Биіктігі екі сүйемдей, орнықты әрі жатаған келеді. [[Сурет:Тұғыр-Tugyr.jpg|нобай]] == Жемаяқ == Жем саптаяқ — бүркітке жем беретін ыдыс. Оны кейде жем сапты аяқ, жем тостаған, құс сапты аяқ, құс аяқ деп те атайды. Ағаштан ойып жасалады. Бұл ыдыстың сыйымдылығы 2—2,5 литрден кем болмайды. Бір жағы құс тұмсықтау сопақ келеді де, бір жағында тұтамдай сабы болады. Сабына қайыс бүлдіргі өткізіледі. Көшкенде байлап қоюға, салбурында қанжығалауға лайықталған. Жемаяқтың түрі көп. Соның ішінде құс тұмсықтау, сопақтау, асты орнықты, іші шұңғыл, өзі жұқа, өзі жеңіл, әдемі жонылғандары да жоқ емес. Кейбіреулерінің тұмсығында жем-суын сүзіп шығаратын бір, не екі тесік те болады. [[Сапты аяқ]]тың ернеуіне таяу (түрмесіне) жасалған екі тесік жем шаюға өте қолайлы.Қыранды қайырып баптағанда, аңға салып жүргенде құсбегілер бап дегенді — жем деп, жем дегенді — бап деп түсіндіреді. Ал осы екі кезеңде де құсқа көбінше — қолаба, сары бөртпе, ақ жем береді. Әдетте етті жұқалай жона жапырақтап, суға салып бөрттіреді. Сонан соң сумен қайта-қайта шайып, қан-сөлсіз, құнарсыз, кенеусіз жем дайындалады. Мұндай күрделі жұмысқа арнайы жасалған ыдысты «саптаяқ» атаған. Ал оны құсқа тәуелді ете атағанда — жем саптаяқ, құсаяқ, жемаяқ делінеді. [[Сурет:Жемаяқ.jpg|нобай]] == Жемқалта == Саятқа шыққанда құстың шақыру жемін салатын қалта. Тіленіп ұшқан құс кейде әр жағдаймен аңға түспей, бір қиырға барып қонып қалады. Кейде аңды өзі қағып, өзі алуға үйретілген бүркіттің иесінен шалғайлап ұшатын кездері де кездесіп тұрады. Осындай жағдайда құсты дереу қолға шақыру керек болса, жем қалтада алып жүрген «қызылды» көрсету арқылы ғана шақырылады. Сондықтан жемқалтада қашан да қойдың толарсақты еті, қоянның бөксесі, кекілік, үйрек — әйтеуір құсты шақыруға арналған қол басындай «қызыл» болғаны жөн. Құс аңшылығы көбіне қыс маусымында болатындықтан, аязда «қызылдың» қатпауын еске алып, жем қалта киізден жасалады. Киіздің қыл-қыбыры «қызылға» жұқпауы үшін қалтаның іші шүберекпен астарланған. Әдемілік, сәнділік талғамды да ескерген құсбегілер қалтаның сыртын оюлатып, зерлетеді. Жемқалтаның ұзындығы 25—30 см, көлденеңі 20 см мөлшерінде болады. Қалтаның бір жақ ішкі қырында түтік қыстыратын орын жасалған. Қалтаны белбеуге ілетін бау да тағылады. == Балақбау == [[Балақбау]] (аяқбау, білезік бау) — құстың екі [[Жіліншік|жіліншігіне]] (балағына) бірдей тағылатын бау. Мұны құстың «аяқ бауы» деп те атайды. Балақ баудың іші жұмсақ киіз, оның іші ұлпа тері, сырты былғары немесе жұмсақ иленген қайыс. Киіз бен қайыс қабатталып тігіледі. Ені екі елідей, ұзыны жіліншікті бір орап түйіліседі. Түйіліскен екі ұшын біріктіріп, шолақ аяқ бау тағылады. Демек, құс аяғының әр жіліншігіне балақ бау мен шолақ аяқ бау тағылады да, ол баулар құс аяғында ұдайы тұрады. [[Сурет:JessesБалақбау.jpg|нобай]] == Шолақ аяқбау == Бүркіттің жіліншігіне тағылған балақ бауды бау деп атағанымен, онда қолға ұсталатын ештеңе жоқ. Ал қолға ұстау үшін балақ бауға жалғанған екінші бөлегін — «шолақ аяқ бау» деп атайды. Шолақ аяқ бау құсты қолға қондырғанда, жем тарттырғанда әсіресе ат үсті алып жүргенде құс өз аяғын еркін қозғауына, құсбегінің аяқ баудан ұстап отыруына мүмкіндік береді. Құс аңға түсерде де осы шолақ аяқ баумен ұшады. Құсқа қол-аяғының байлаулы екенін сезіндіретін де балақ бау мен шолақ аяқ бау. Өйткені бұл екі бау құстың аяғынан өмірі түспейді. Шолақ аяқ баудың ұзындығы бір қарыс, бір тұтам, кейде бір жарым қарыс болады. Оны жұмсақ иленген теріден тіліп алады немесе мал,аң терісінің таспасынан өріп, ширатады. Шолақ аяқ баудың бір ұшы балақ бауға бекітіледі, ал екінші ұшында темірден, не қайыстан жасалған шығыршық болады. [[Сурет:Аяқбаубалақ.jpg|нобай]] == Шыжым == Жаңа үйретіліп жүрген құсты шырға тартып баулығанда шолақ аяқ баудың ұшындағы шығыршыққа ұзындығы 7—8 құлаштай жіңішке арқан жалғанады. Бұл арқанды жұмсақ иленген аң-мал терісінің таспасынан ширатады немесе ешкі, қой, түйе жүнінен еседі. Құстың қашып кетпеуі үшін жасалған осы арқанды құсбегілер «шыжым» деп атайды. [[Сурет:Шыжым.jpg|нобай]] == Түтік == Құстың ішіне су және басқа сұйық құюға арналып жасалған аспап. Құсбегілер жуандығы саусақтай тал таяқшаны жарып, оның ішін ояды да, қайта қапсырып түтік жасайды. Ұзындығы 25—30 см немесе ұзын сирақ құстардың жіліншігін пайдаланады. Түтік құстың көмейіне жүгіртілетін болғандықтан, жұп-жұмыр әрі сырты жып-жылтыр етіліп өңделген болады. [[Сурет:Йфя.jpg|нобай]] == Ырғақ == Түзден түскен асау құстың аптығын басып, біршама ырыққа көндіруге арналған орнықсыз, ырғақты тұғыр. Ырғақтың түрі көп. Ал оның көбірек пайдаланылатын түрлерінің бірі — қажетіне қарай екі ұшын екі жағына шығара қалдырып, шумақталған арқан. Ұқыпты шумақталған арқанның екі жағындағы артық екі ұшын шумақтың екі басынан бір рет шалып тартады да, арнайы қағылған (құстың құйрығы жерге тимейтіндей) екі қазыққа немесе қолайлы деп тапқан орынға керіп байлайды. Егер арқанның орнына ағаш пайдаланылса, бүркіттің шеңгеліне толарлықтай таяқшаның (ұзындығы 1–2 құлаш) екі басынан жіп байлап, арқан ырғақ сияқты оны да керіп тастайды. Бұл тәсілмен жасалған ырғақтар (тұғырлар) өте тынышсыз, қармақ қалтқы секілді қалтылдақ келеді. Оңды-солды бұлтылдап ойнақшыған ырғақта отырған асау құс жығылып түсуден сескенеді де, тұяғымен шеңгелдеп қармап, бойын ұдайы теңеп ұстауға тырысады. Құс ұйқыдан қалжырап жығылып түскен кезінде оны күндіз-түні аңдып отырған құсбегі дереу орнына қайта қондырып қояды. Осылай басталған мазасыз ырғақ күн озған сайын құсты ұйқыдан өлердей халге жеткізеді. Құстың шаршап-шалдығуы — құсбегінің жеңісі. Мұндай жағдайда бапкер өз көздегенінің көбін істеп үлгереді. == Қоя == [[Ит]] пен жыртқыш құста болатын ішкі кінәраттың бір түрін [[қоя]] деп атайды. Жыртқыш аң мен жыртқыш құстар өз қорегін қыл-қыбырымен қылғи салады да, содан ішке дерт байланады. Іште жиналған осы ласты хайуанаттар табиғи емделу жолымен алды-артының бірінен өздері сыртқа шығарып тастайды. Соны қазақ тілінде қоя тастау деп атайды да, тасталған заттың өзін де қоя дейді. Құсбегілер бүркіт пен тазының қоясын қолдан тастатады. Ал қоя тастату үшін салынған, не берілген заттың өзін де қоя деп атаған. == Аяққап == Бүркіттің саусақтарын түлкі шайнап тастаудан сақтау үшін әр саусаққа жеке-жеке кигізілетін саусақ қапты құсбегілер «аяққап» деп атаған. Аяққап саусақтың үстін жабады да, бауыры ашық болады. Бауырын екі жерден жіңішке таспамен жалғастырып қояды. Ал әрбір саусаққап жіңішке таспалармен білезікке бекітіледі. Аяққаптың [[таутеке]] мен [[елік]] терілерінің иін қандыра жұмсартылған қалың ұлпасынан ғана жасалғаны өте жақсы болады. == Жезтұяқ == Бүркіт қасқыр не түлкіге түскен кездегі арпалыста абайсыздан саусағын жыртқыштардың аузына түсіріп алады да, ызалы аң аузына түскен саусақты қыршып тастайды. Бүркіттің осы кемтарлығын толықтыру мақсатымен шеберлер оған жезден немесе темірден тұяқ жасап, кигізеді. Қолдан жасалған осы тұяқты құсбегілер «жезтұяқ» деп атаған. Жезтұяқтардың қозғалысы табиғи тұяқтай болмағанымен, аңды ұстағаннан кейінгі қысу қимылында кемтарлығы көп білінбейді. == Иыққап == [[Құстар|Құстың]] екі иығын басып келген арқа тұсында жіппен қосақталып байланған топшысын суықтан қорғайтын жабдық. Құстың иығы, топшысы тоңса, нәрегей жаурауық болады, әрі қуаты қайтады. Тіптен «құрт қанат» аталатын ауруға шалдығады. Суық өңірдің кәнігі бүркітшілері иыққапты кигізер болса, бүркітке қарсылық көрсетсе саусақтарын шайнап, жарақаттаудан қорғауға да септігін тигізеді. Көбіне ұядан алынған тәжірибесі аз «қол бал аға» алғашқы жылы кигізеді. Аяққаптың сыртқы тысын суға қатпай, жылылық сақтайтын бұғының иленген жұқа, жұмсақ терісінен немесе жарғақ, қырымдардан, бүркіттің төрт саусағына шақтап пішіп, жиектерін жіппен торлап, ішін қуыстап қалыңдау матамен астарлап тігеді. Оны кейде әр саусаққа жеке-жеке киілетіндей қылып немесе төрт саусаққа біртұтас киіліп, табан бұжырына дейін жауып тұратынд ай қолғап пішіндес етіп тігеді. Дегенмен, көбіне саусақтарының ұшынан тұяқ шығып тұратын тесік шығарып, орта тұсынан білегіне дейін өте майда бау өткізеді. Аяққаптың алақаны, табан жағы ашық болады. Ыңғайлы, ықшам тігілген аяққап кигізген құсты аязды күндері жыртқыш аңға қорықпай жіберуге болады. [[Жыртқыш аң]]ға, айлакер түлкіге бүркіт тұяғын шайнатып немесе суыртып алса оның орнына жезден, күмістен жасалған тұяққап жасап салады. Аушы құстың кемтарлығын толықтыратын оны «жезтұяқ» атайды. Оның қозғалысы табиғи болмағанымен аң ілгенде, бүргенде қысуына, қимыл-әрекетіне көп септігін тигізеді. Кейде місекер шебер, әккі бүркітшілер түсіп қалған тұяқтың орнына өлген бүркіттің тұяғын да салып қояды деген мәлімет бар. == Таңдай ағаш == Бүркітті көп піштактаудан "сақтайтын" құрал. Көп елеусіз ұмыт қалған құрал туралы осы тақырыпты арнайы зерттеген Б.Кәмалашұлы былай жазады: [[аң]]ға жортқанда құс дауысын естіп «[[олжа]]» қашып кетпес үшін бүркіттің аузына салады. Оны құстың тамағы астына, құс тұмсығымен мөлшерімен ағаштан жонып істелген, ұшына «ноқталайтын» бау тағылған қарапайым қалақ тәрізді ағаш. Таңдай ағашты құстың тамағының астына томағаның алқым бауына қыстырып, екінші ұшын ілмек баумен құс тұмсығын ноқталаған тәрізді етіп, тұмылдырықтай кигізіп қояды. [[Құс]] мыңқылдай шақырып ақырында ауырсынып қояды. Кейбір құсбегілердің таңдай ағашы ықшам, томағаның, "алқым бауының" астына бармақтай етіп бастырып қояды. Көбіне саятта томағамен бірге жүреді. == Құндақ == Құс сиятындай етіп талдан дөңгеленте иіп жасалған, астына киіз төсеп, құс орайтын тартпа бау тағып жасаған [[құс]] "бесігі". Ол құстың қанат шалғыларын зақымданудан, суық, жауын-шашыннан сақтайды. Оның түрі бірнешеу: жас талдан астауша пішінінде немесе торлап доғалантып; тақтай [[ағаш]]тан топсалы етіп; киізден сырып, бау тағып істейді. Құс саяттан соң шаршап тоңса, ұйықтаса, алысқа алып жүретін жағдай туса, құсты баланы бесікке бөлегендей етіп шүберекке орап, қымтап, сыртынан баумен бос байлап, [[құндақ]]қа салып қояды. == Қауырсын, тұяқтар == [[Бүркіт]] аңды ілгенде алысып, қанат, шалғы қауырсындары сынып қалса, оны орнына салады да, жоқтарының орнына қауырсын жалғайды. Оған арнап құстың жазда түлегенде түскен қауырсындарын немесе басқа бүркіт, [[Құмай (құс)|құмай]], [[тазқара]], [[қарақұс]], құбарақтардың қауырсынын жинайды. Бүркіттің қанаты, тұяғы, «құрт ауруға» шалдықса да, «құрт қанат», «құрт тұяқ» болғанда қауырсынды және тұяқты жалғап салатын болған деген аңыз тәрізді деректер бар.<ref>Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] [[Санат:Саятшылық]] [[Санат:Құсбегілік]] [[Санат:Қазақ ұлттық спорты]] gydh7l3c9fi2liagng6r60dfsnq66r4 Словен тілі 0 667162 3688804 3127836 2026-10-30T11:01:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3688804 wikitext text/x-wiki {{Тілдер |түсі = Үнді-Еуропа |аты = Словен тілі |өз атауы = slovenski jezik, slovenščina |айтылуы = |елдер = [[Словения]], [[Аустрия]], [[Италия]], [[Мажарстан]], [[Хорватия]], [[Германия]], [[АҚШ]], [[Канада]], [[Аргентина]], [[Аустралия]], [[ОАР]] |аймақтар = {{Байрақ|Словения}}<br>{{Байрақ|Италия}} ([[Фриули-Венеция-Джулия]])<br>{{Байрақ|Аустрия}} (Каринтия және Штирия) |ресми тіл = {{Байрақ|Словения}}<br>{{Байрақ|Еуропа одағы}} |реттейтін мекеме = Словен ғылым және өнер академиясы |сөйлеушілер саны = 2,5 млн адам |рейтинг = |күйі = |жойылды = |санаты = [[Еуразия тілдері]] |классификация = [[Үнді-Еуропа тілдері|Үнді-Еуропа әулеті]] :[[Славян тілдері|Славян тармағы]] ::[[Оңтүстік славян тілдері|Оңтүстік славян тобы]] :::Батыс топ тармағы |жазу = [[латын әліпбиі|латын қарпі]] (словен әліпбиі) |МЕСТ 7.75–97 = слв 610 |ISO1 = sl |ISO2 = slv |ISO3 = slv }} '''Словен тілі''' (''slovenski jezik, slovenščina'') — оңтүстік [[славян тілдері]]нің батыс тармағына жататын [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалық тіл]]. Словен тілі лужицкий тілімен қатар қос санды сақтаған [[славян тілдері]]нің бірі болып табылады. Сөйлеушілердің саны шамамен 2 миллион адамды құрайды, олардың көпшілігі [[Словения]]да тұрады. [[Жазу]]ы — [[латын әліпбиі]]не негізделген, гаевица. == Атауы туралы == Словен тілінің өзін-өзі атауы ([[словак тілі]] сияқты) "славян" дегенді білдіреді ([[көне славян тілі]]мен салыстыру: <big>словѣньскъ</big>).<ref>{{кітап |авторы = Bezlaj F. |бөлімі = Etimološki slovar slovenskega jezika |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Ljubljana |баспасы = Mladinska knjiga |жыл = 1995 |томы = III |беттері = 265 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 86-11-14125-3 |тиражы = }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Interwiki|sl|Glavna stran|словен|}} {{Wikibooks|Slovene}} * [http://www.fran.si Словения сөздіктерін таңдау] * [https://web.archive.org/web/20180829225845/https://slav.im/ Кестелердегі словен тілінің грамматикасы] * [https://web.archive.org/web/20110713182810/http://slovarji.najdi.si/anglescina Ағылшын-словен сөздігі онлайн] * [http://www.philology.ru/linguistics3/kondrashov-86e.htm Кондрашов Н. А. Словенский язык] * [http://en.wikibooks.org/wiki/False_Friends_of_the_Slavist/Russian-Slovenian Русско-словенские ложные друзья переводчика] * [https://web.archive.org/web/20070217232608/http://www.centerslo.net/index.asp?LANG=eng Centre for Slovene as a Second/Foreign Language] * [http://www.x-sandra.com/valencic/SlovenianPhonology.pdf Словен тілінің фонологиясы] ===Грамматика=== * [http://learn101.org/slovene.php Slovene Grammar] ===Түсіндірме=== * [http://bos.zrc-sazu.si/a_beseda.html Словенше жаңа сөйлесудің 200 миллион сөзінің корпусы] ===Сөздіктер=== * [https://web.archive.org/web/20120510044738/http://bos.zrc-sazu.si/sskj.html Словен тілінің стандартты сөздігі (SSKJ)] * [http://evroterm.gov.si/slovar/ Словен сөздіктерінің толық тізімі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209132842/http://evroterm.gov.si/slovar/ |date=2018-02-09 }} * [http://www.4ezi.com/ezisoftware/projects/slovar/ Spletni Slovar (көптілді сөздік)] {{Славян тілдері}} [[Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер]] [[Санат:Батыс славян тілдері]] drzv0arlvk1e8gpp4g95wq0tiiv1esp Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті 0 667239 3688452 3505007 2026-10-29T15:34:59Z Uzsport 121361 3688452 wikitext text/x-wiki {{Ұйым |атауы = Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті |альтернативті = Қазақстан ҰОК |логотип = ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҰЛТТЫҚ ОЛИМПИАДАЛЫҚ КОМИТЕТІ ЛОГОТИПІ.jpg |мүшелік = [[Халықаралық Олимпиада комитеті|ХОК]] |орталық типі = Штаб-пәтері |орталық = [[Астана]], [[Қазақстан]] |тип = Ұлттық олимпиадалық комитет |басшы мансабы1 = Президент |басшы есімі1 = [[Геннадий Геннадьевич Головкин|Геннадий Головкин]] |басшы мансабы2 = Бас хатшы |басшы есімі2 = [[Әлімжан Убайдаұлы Ақаев]] |құрылу оқиғалары1 = Құрылды |құрылу мерзімі1 = 3 ақпан 1990 |құрылу оқиғалары2 = ХОК құрамына қабылданды |құрылу мерзімі2 = 1993 |сайт = [https://olympic.kz/kk olympic.kz] }} '''Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті''' ('''Қазақстан ҰОК''') — Қазақстандағы олимпиадалық қозғалысты дамытуға және елдің Олимпиада ойындарына қатысуын үйлестіруге жауапты ұлттық спорт ұйымы. 1990 жылғы 3 ақпанда құрылды. 1993 жылы [[Халықаралық Олимпиада комитеті|Халықаралық Олимпиада комитетінің]] толыққанды мүшесі болды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/page/o-nok |title=Қазақстан Ұлттық Олимпиадалық комитеті туралы |website=Olympic.kz |language=kk}}</ref> Қазақстан ҰОК өз қызметін [[Олимпиадалық хартия]]ға, Қазақстан Республикасының заңнамасына және ұйымның жарғысына сәйкес жүзеге асырады. Комитеттің негізгі міндеттеріне олимпиадалық құндылықтарды насихаттау, ұлттық спорт федерацияларымен ынтымақтастық орнату және қазақстандық спортшылардың халықаралық жарыстарға қатысуына жәрдемдесу жатады. [[Сурет:NOC Kazakhstan Anniversary 2017 stamp.jpg|нобай|Қазақстан ҰОК-нің мерейтойына арналған пошта маркасы]] == Құрылымы == Қазақстан ҰОК-нің басқару органдары: * Бас ассамблея; * Атқарушы комитет; * Президент. Ұйымның жоғары басқару органы — Бас ассамблея. Оның отырыстары арасындағы кезеңде комитеттің қызметін Атқарушы комитет үйлестіреді. Атқарушы комитет құрамына президент, бас хатшы, вице-президенттер, Халықаралық Олимпиада комитетінің Қазақстаннан сайланған мүшелері және ұлттық спорт федерацияларының өкілдері кіреді. === Басшылығы === 2024 жылғы 26 ақпаннан бастап Қазақстан ҰОК президенті қызметін [[Геннадий Геннадьевич Головкин|Геннадий Головкин]] атқарады. 2024 жылғы 27 қыркүйекте Астанада өткен кезектен тыс Бас ассамблеяда [[Әлімжан Убайдаұлы Ақаев|Әлімжан Ақаев]] ұйымның бас хатшысы болып сайланды. Оның кандидатурасын Геннадий Головкин ұсынып, Бас ассамблея мүшелері бірауыздан қолдады.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/31946-sostoyalas-generalnaya-assambleya-natsionalnogo-olimpiyskogo-komiteta-kazakhstana |title=Состоялась Генеральная ассамблея Национального Олимпийского комитета Казахстана |website=Olympic.kz |date=2024-09-27 |language=ru}}</ref> Ақаев бұған дейін 2015–2022 жылдары Қазақстан ҰОК-нің халықаралық қатынастар департаментін басқарған. 2024 жылы комитет президентінің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі қызметін атқарды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/page/generalnyy-sekretar-nok-rk |title=Бас хатшы — Ақаев Әлімжан Убайдаұлы |website=Olympic.kz |language=kk}}</ref> == Президенттері == {| class="wikitable sortable" ! № ! Аты-жөні ! Қызметке кіріскен жылы ! Қызметтен кеткен жылы |- | 1 | [[Тимур Камалұлы Досымбетов|Тимур Досымбетов]] | 1990 | 1993 |- | 2 | [[Аманша Сейсенұлы Ақпаев|Аманша Ақбаев]] | 1993 | 2002 |- | 3 | [[Рахат Мұхтарұлы Әлиев|Рахат Әлиев]] | 2002 | 2002 |- | 4 | [[Тимур Камалұлы Досымбетов|Тимур Досымбетов]] | 2002 | 2006 |- | 5 | [[Темірхан Мыңайдарұлы Досмұханбетов|Темірхан Досмұхамбетов]] | 2006 | 2015 |- | 6 | [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур Құлыбаев]] | 2015 | 2024 |- | 7 | [[Геннадий Геннадьевич Головкин|Геннадий Головкин]] | 2024 | қазіргі уақытқа дейін |} == Тарихы == === Құрылуы және халықаралық танылуы === Қазақстан Ұлттық Олимпиадалық комитеті 1990 жылғы 3 ақпанда құрылды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін ұйым халықаралық олимпиадалық қозғалысқа дербес қатысу бағытында жұмыс жүргізді. 1993 жылы комитет Халықаралық Олимпиада комитетінің толыққанды мүшесі болды. Осыдан кейін Қазақстан спортшылары Олимпиада ойындарына тәуелсіз мемлекеттің құрамасы ретінде қатыса бастады.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/page/o-nok |title=Қазақстан ҰОК туралы |website=Olympic.kz |language=kk}}</ref> === 2024 жылдан бергі кезең === 2024 жылғы ақпанда Геннадий Головкин Қазақстан Ұлттық Олимпиадалық комитетінің президенті болып сайланды. 2024 жылғы 27 қыркүйекте Астанада өткен кезектен тыс Бас ассамблеяда ұйымның жаңа бас хатшысы сайланды. Бұл қызметке бұған дейін комитеттің халықаралық байланыстар саласында жұмыс істеген Әлімжан Ақаев тағайындалды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/31946-sostoyalas-generalnaya-assambleya-natsionalnogo-olimpiyskogo-komiteta-kazakhstana |title=Состоялась Генеральная ассамблея Национального Олимпийского комитета Казахстана |website=Olympic.kz |date=2024-09-27 |language=ru}}</ref> 2024 жылғы қарашада Қазақстан ҰОК өкілдері [[Азия Олимпиадалық кеңесі]]нің бірқатар комитеттеріне енді. Геннадий Головкин Спорт комитетінің, ал Әлімжан Ақаев Халықаралық қатынастар комитетінің мүшесі болды. Аталған комитеттердің өкілеттік мерзімі 2028 жылға дейін белгіленді.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/article/32218-nok-kazakhstana-voshel-v-sostav-komitetov-olimpiyskogo-soveta-azii |title=Қазақстанның ҰОК Азия Олимпиадалық кеңесінің комитеттеріне енді |website=Olympic.kz |date=2024-11-13 |language=kk}}</ref> 2025 жылғы 23 сәуірде Қазақстан ҰОК Бас ассамблеясының отырысында Атқарушы комитеттің жаңартылған құрамы бекітілді. Жиынға Геннадий Головкин, туризм және спорт вице-министрі Серік Жарасбаев, бас хатшы Әлімжан Ақаев және ұлттық спорт федерацияларының өкілдері қатысты.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/article/33308 |title=Қазақстан ҰОК Атқарушы комитетінің жаңа құрамы бекітілді |website=Olympic.kz |date=2025-04-23 |language=kk}}</ref> Атқарушы комитет құрамына вице-президенттер Серік Жарасбаев, Шахмұрат Муталип, Данияр Әбілғазин, Сәкен Мұсайбеков, Гаджи Гаджиев және Ольга Рыпакова, сондай-ақ спорт федерацияларының өкілдері енді.<ref>{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/allsports/obnovlen-sostav-ispolkoma-natsionalnogo-olimpiyskogo-568528/ |title=Обновлен состав исполкома Национального олимпийского комитета Казахстана |website=Tengrinews.kz |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://el.kz/ru/nok-kazahstana-utverdil-novyy-sostav-ispolkoma-kto-voshyol-v-rukovodstvo-komiteta_400021344/ |title=НОК Казахстана утвердил новый состав Исполкома |website=El.kz |language=ru}}</ref> Сол отырыста Қазақстандық мәнерлеп сырғанау одағын ҰОК құрамына қабылдау мәселесі де қаралды. Ұйым бұған дейін жеке ұлттық федерация мәртебесін алу жөнінде өтінім берген болатын.<ref>{{Cite web |url=https://tengrinews.kz/allsports/obnovlen-sostav-ispolkoma-natsionalnogo-olimpiyskogo-568528/ |title=Обновлен состав исполкома Национального олимпийского комитета Казахстана |website=Tengrinews.kz |language=ru}}</ref> == Халықаралық қызметі == Қазақстан ҰОК Халықаралық Олимпиада комитетімен, Азия Олимпиадалық кеңесімен, ұлттық олимпиадалық комитеттермен және халықаралық спорт федерацияларымен ынтымақтастық жүргізеді. 2024 жылғы қазанда Қазақстан ҰОК президенті Геннадий Головкин мен бас хатшысы Әлімжан Ақаев Португалияның Кашкайш қаласында өткен Ұлттық олимпиадалық комитеттер қауымдастығының Бас ассамблеясына қатысты.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/article/32148-v-portugalii-prokhodit-zasedanie-generalnoy-assamblei-anok |title=Португалияда ҰОКҚ Бас ассамблеясының отырысы өтіп жатыр |website=Olympic.kz |date=2024-10-31 |language=kk}}</ref> 2025 жылғы сәуірде Қазақстан ҰОК делегациясы Тәжікстанның Душанбе қаласында өткен Азия Олимпиадалық кеңесінің аймақтық форумына қатысты. Делегация құрамында бас хатшы Әлімжан Ақаев, бас директор Нұрлан Нөгербек және халықаралық қатынастар департаментінің директоры Анар Сыздықова болды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/article/33223-predstaviteli-nok-kazakhstana-prinyali-uchastie-v-regionalnom-forume-osa |title=Қазақстан ҰОК өкілдері Азия Олимпиадалық кеңесінің Аймақтық форумына қатысты |website=Olympic.kz |date=2025-04-09 |language=kk}}</ref> 2026 жылғы сәуірде Қазақстан ҰОК бас хатшысы Әлімжан Ақаев Арменияның Ереван қаласында ұйымдастырылған Еуразиялық спорттық ынтымақтастық қауымдастығының алғашқы форумына қатысты.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/article/36061-nok-kazakhstana-prinyal-uchastie-v-pervom-forume-evraziyskoy-assotsiatsii-sportivnogo-sotrudnichestva |title=Қазақстан ҰОК Еуразиялық спорттық ынтымақтастық қауымдастығының алғашқы форумына қатысты |website=Olympic.kz |date=2026-04-13 |language=kk}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://olympic.kz/kk Қазақстан Ұлттық Олимпиадалық комитетінің ресми сайты] * [https://olympic.kz/kk/page/generalnyy-sekretar-nok-rk Қазақстан ҰОК бас хатшысы] [[Санат:Олимпиада ойындарындағы Қазақстан]] kqgfix6tsjvo5750z7n8otddknn7rth Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар 4 675070 3688682 3688183 2026-10-30T07:01:09Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3688682 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||87994||2859||390||23664||189||54||4350||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||97312||77536||11102||229||3392||234||110||5828||743 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||90122||84817||997||665||37||388||0||2891||50 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86592||80989||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55571||30508||3588||368||5769||944||2238||4786||5206 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49957||41130||1781||109||639||17||11||4542||40 |- |8||7||{{u|1nter pares}}||42678||38999||223||9||1880||76||0||1738||157 |- |9||8||{{u|Sibom}}||41112||38480||884||90||357||62||0||786||381 |- |10||11||{{u|Ulan}}||30436||23958||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||10||{{u|Орел Карл}}||26048||24106||890||39||134||4||3||665||11 |- |12||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844 |- |13||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18587||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||24076||22630||445||45||296||11||0||339||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13870||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||21249||11275||1488||41||7426||115||8||441||59 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17293||12309||224||7||135||162||8||2491||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16073||14051||411||16||1017||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13771||12995||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9852||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11730||7218||514||0||125||520||0||623||55 |- |23||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||188||1681||0||344||14 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10239||8063||1233||40||4||0||4||333||36 |- |25||33||{{u|AlibekKS}}||8399||5820||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8362||6489||414||53||255||120||0||297||32 |- |27||32||{{u|TheNomadEditor}}||8265||5834||28||5||1868||204||0||172||52 |- |28||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||8060||5476||983||137||666||59||24||533||200 |- |30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3526||482||327||177||626||0||1642||348 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7307||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7510||6006||190||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6248||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||47||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||48||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||825||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||31||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5034||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5223||4199||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4507||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||57||{{u|Madi Dos}}||4545||3101||215||63||55||50||0||641||122 |- |49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4489||3943||4||0||11||7||0||421||5 |- |51||46||{{u|Makenzis}}||3902||3845||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||62||{{u|ShadZ01}}||3822||2974||511||126||106||0||2||12||1 |- |53||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3389||51||0||0||27||0||223||21 |- |54||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |55||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |56||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |57||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |58||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |59||59||{{u|Нурасылл}}||3398||2997||193||0||18||0||0||50||8 |- |60||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3112||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||116||{{u|Qanattan}}||3148||1173||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||83||{{u|MuratbekErkebulan}}||3048||1967||334||2||91||55||0||469||4 |- |67||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2833||0||0||0||0||0||0||0 |- |68||65||{{u|Meruyert}}||2952||2787||0||0||0||0||0||0||1 |- |69||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||111||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||67||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |75||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |76||68||{{u|Unknown Alash}}||2572||2514||1||0||0||0||0||1||0 |- |77||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |78||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |79||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |80||89||{{u|Balaburgem}}||2473||1756||11||29||31||59||0||183||48 |- |81||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |82||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |83||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2447||0||1||0||0||0||2||2 |- |84||109||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1324||0||78||0||0||0||13||2 |- |85||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |86||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |87||136||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |88||97||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |89||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |90||85||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |91||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |93||86||{{u|RaiymbekZh}}||2181||1862||8||3||20||0||0||82||86 |- |94||120||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |95||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1616||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||100||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||134||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |100||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |101||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |102||112||{{u|Wikuiser}}||1733||1284||208||0||117||0||51||24||12 |- |103||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |104||96||{{u|Nelli}}||1666||1503||0||0||0||0||0||0||0 |- |105||105||{{u|ДолбоЯщер}}||1624||1345||1||0||113||1||0||5||0 |- |106||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |107||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||94||{{u|Gliwi}}||1582||1576||3||0||0||0||0||0||0 |- |109||102||{{u|2rk}}||1552||1366||0||98||0||1||0||8||0 |- |110||104||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |111||106||{{u|Marksscheider}}||1510||1341||47||0||119||0||0||9||0 |- |112||108||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |113||121||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |114||137||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |115||103||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |116||118||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |117||107||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |118||113||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |119||101||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |120||110||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |121||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |122||141||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |123||148||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |124||115||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |125||119||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |126||128||{{u|IL68}}||1219||951||62||0||31||0||0||134||1 |- |127||117||{{u|Ziv}}||1214||1139||62||0||0||2||0||9||2 |- |128||125||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |129||228||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |130||127||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |131||124||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |132||208||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |133||122||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |134||130||{{u|KoishymanovaG}}||1102||920||2||0||0||80||0||35||3 |- |135||126||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |136||129||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |137||198||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |138||132||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1058||911||16||0||0||0||0||5||0 |- |139||164||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |140||139||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |141||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |142||131||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||135||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |144||147||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |145||133||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||224||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |147||140||{{u|Aldogarov}}||951||832||0||0||2||0||0||90||0 |- |148||169||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |149||143||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |150||146||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |151||150||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |152||163||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |153||138||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |154||142||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |155||144||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||192||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |157||217||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |158||153||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |159||233||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |160||180||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |161||155||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |162||154||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||149||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |164||235||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |165||157||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |166||173||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |167||162||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |168||145||{{u|Mheidegger}}||743||769||7||2||0||0||0||6||3 |- |169||151||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |170||167||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1 |- |171||156||{{u|Mariko}}||734||684||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||159||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |173||165||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |174||177||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |175||226||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |176||160||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |177||152||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||719||710||0||1||0||0||0||6||1 |- |178||158||{{u|Εὐθυμένης}}||698||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |179||166||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||213||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |181||200||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |182||171||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |183||232||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |184||161||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |185||206||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |186||170||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |187||223||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |188||196||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |189||193||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||176||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |191||178||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |192||172||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||179||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |194||220||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |195||168||{{u|Tuttiorchestra687}}||635||635||0||0||0||0||0||5||2 |- |196||182||{{u|Bauyr03}}||632||559||0||1||0||0||0||37||0 |- |197||194||{{u|Aseke16}}||625||533||25||0||7||1||0||17||12 |- |198||219||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |199||230||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |200||189||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |201||175||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |202||183||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |203||185||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||174||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |205||184||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |206||234||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |207||187||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |208||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||577||565||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||231||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |210||191||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |211||202||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||197||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||210||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||467||0||0||1||0||0||24||0 |- |214||207||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |215||209||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |216||201||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||190||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |218||195||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||204||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |220||225||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |221||212||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |222||199||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |223||186||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||221||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |225||222||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |226||188||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |227||211||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||216||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |229||229||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||227||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |231||205||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||218||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |233||215||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |234||203||{{u|Almatrkh}}||512||512||0||0||0||0||0||0||0 |- |235||214||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |236||236||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] h7fz69abda210eaxpa79l761c5eea26 Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар 4 675089 3688801 3688338 2026-10-30T11:00:50Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3688801 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515603||380080||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145905||131267||957||0||13592||6||0||61||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133376||127379||943||15||62||17||10||2859||2066 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119561||112795||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||114567||1||0||0||0||0||0||114566||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105846||88191||6297||0||10799||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||99167||99167||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79283||79268||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50433||50140||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43051||41961||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26631||22844||42||0||3648||2||0||73||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14845||13816||473||1||0||85||0||390||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13727||13230||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9112||9112||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||8078||5476||983||137||666||40||24||533||200 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5298||5298||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4250||3315||0||0||934||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3243||3240||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||87||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||86||{{u|KiranBOT}}||186||184||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] 7fts2kny2djhv84b6vciprasw7a9520 Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар 4 675116 3688405 3687785 2026-10-29T13:07:17Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3688405 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107912||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7806||945||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7389||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3123||114||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2781||42||0||61||33||623||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2656||104||14||202||108||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2181||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1939||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||141||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Орел Карл}}||1422||330||1||337||90||24||0||2||0 |- |11||{{u|Yerzhankyzy}}||1392||35||2||0||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |- |13||{{u|Hardworking}}||1358||63||0||42||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1191||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1162||51||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||628||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Nurkhan}}||999||105||14||345||4||26||0||1||0 |- |24||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25 |- |26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||97||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |31||{{u|82.200.154.115}}||876||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||870||307||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||475||173||223||346||0||3 |- |37||{{u|Ordabekov Azamat}}||766||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |38||{{u|1nter pares}}||749||374||1||10||1577||3||0||0||4 |- |39||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |40||{{u|Merey}}||736||51||0||0||0||237||0||0||0 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nurken}}||589||564||3||674||5136||32||15||3||4 |- |44||{{u|Nelli}}||579||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |45||{{u|Sagzhan}}||559||92||2||23||225||30||0||0||0 |- |46||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||549||188||72||76||337||50||0||7||0 |- |48||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1628||168||18||7583||188||0||1||11 |- |49||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||518||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||508||10||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||428||38||0||0||1600||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||390||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||304||207||23||499||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |86||{{u|ShadZ01}}||276||30||0||71||82||72||0||2||0 |- |87||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Нақып Нұрғали}}||272||12||1||0||0||0||0||0||0 |- |89||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |90||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |91||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |93||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |96||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |97||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |98||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |100||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |101||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |102||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |103||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |104||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |105||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Coffee86}}||206||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |112||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||195||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |121||{{u|GaiJin}}||191||100||10||95||153||15||3||1||49 |- |122||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |123||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Qarakesek}}||181||159||3||12||13||71||0||0||21 |- |127||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |128||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |129||{{u|Marksscheider}}||175||249||1||5||96||0||0||0||0 |- |130||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |131||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |132||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |133||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Daniyar}}||153||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |142||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |143||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||151||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |144||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||{{u|Almat IS106R}}||147||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |147||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |150||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |152||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |154||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|EraAhmer}}||133||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |167||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |168||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |169||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |173||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |174||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |178||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||193||59||1||5||2 |- |179||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |180||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |182||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |183||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |184||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |200||{{u|Абылай}}||106||44||3||103||98||26||17||0||8 |- |201||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |206||{{u|IL68}}||102||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |207||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |208||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |216||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |217||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |218||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |219||{{u|MuratbekErkebulan}}||97||21||0||70||83||1||11||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Araika11nis}}||95||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |227||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |230||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |232||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |238||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |240||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |243||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |247||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |248||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |251||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |252||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |253||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Madi Dos}}||84||22||0||55||30||40||6||0||3 |- |255||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |258||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |259||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |262||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |263||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||81||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |269||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |271||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |272||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |273||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||2||0||0||1 |- |280||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |281||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |284||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Kasymov}}||74||669||7||2979||521||93||0||38||4 |- |288||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |292||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |300||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |301||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |302||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |303||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |304||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |310||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |311||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |313||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |317||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |318||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |320||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |324||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |326||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Жани}}||58||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |332||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |333||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |334||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |335||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |337||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |342||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |343||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |344||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |348||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Yessentaikyzy}}||50||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||393||0||9||1||72 |- |355||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |359||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |361||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |363||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |366||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |373||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|Dostoevskykz}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |383||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Mheidegger}}||42||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |385||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |386||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||38||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |410||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |413||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |414||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |415||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |416||{{u|Егор Шевченко}}||37||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |424||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |425||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|PushkinVko}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |436||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |437||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |439||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |440||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |441||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |442||{{u|Unknown Alash}}||31||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |445||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |446||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |454||{{u|Вилюс М}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|95.58.148.237}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |466||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |468||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |471||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |480||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0 |- |484||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |488||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |491||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |494||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |497||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |498||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Qanattan}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |505||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |507||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |510||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |512||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |513||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |522||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |533||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |534||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |535||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |546||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |549||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |550||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |551||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |552||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |553||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |556||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |563||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |566||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |569||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |572||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |577||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |579||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |580||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Амина Жанаковна}}||16||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |582||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |584||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |585||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |586||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |587||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |592||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Muzeologist}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |594||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |595||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |596||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Зилола Садирханова}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |603||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |604||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |605||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |610||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |611||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |613||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |614||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Aldogarov}}||13||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |617||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |618||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |619||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Ayazhan10}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |639||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |640||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |644||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |645||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |651||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |652||{{u|Daur s}}||11||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |653||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |654||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |655||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |656||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Рысбаева Гульнара}}||11||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |660||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |661||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |664||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |665||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Kazprose}}||10||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |673||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |674||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |676||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |677||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |678||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|Aigerim Tlepova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |689||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |691||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |695||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |696||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |697||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |698||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |700||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|Жанар Чушекова}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |717||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |722||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |723||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |726||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |728||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |731||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |736||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Талшын Ауел}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |752||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |753||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |755||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |756||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |757||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |759||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |760||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |761||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |764||{{u|Akmaral090}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |766||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |769||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |778||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |781||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|Wikuiser}}||7||11||2||54||31||0||0||24||0 |- |787||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |790||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |791||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |793||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |794||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |796||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |800||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |803||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |806||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|19642206g}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |810||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |812||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |823||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |825||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |836||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |838||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |840||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |842||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |843||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |844||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |845||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |846||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |847||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |848||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |854||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |856||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |858||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |860||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |863||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |865||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |866||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |867||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |868||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |869||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |874||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|Рақымжан Курманали}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |888||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |892||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |897||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |901||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |907||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |915||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Balhanum}}||5||2||0||0||0||8||0||0||0 |- |922||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |924||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |926||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Gaukhar1980}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Janugyl}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Lucky2704}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |941||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |945||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |952||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |955||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |956||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |957||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|Гулжайна Усен}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |967||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |970||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |978||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |979||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |980||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1001||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1002||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |1007||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |1008||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |1009||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1018||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1019||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1020||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1021||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1032||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1033||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1040||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1041||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1048||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1049||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1061||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1062||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1068||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1069||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1076||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1077||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1080||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1081||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|Тохтарқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1104||{{u|Құралай Мұратқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1105||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1106||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1107||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1108||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1109||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1110||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1112||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1113||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1118||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1119||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1120||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1122||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1123||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1145||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1146||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1147||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1148||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1149||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1151||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1152||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1157||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1158||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1189||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1190||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1192||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1193||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1197||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1198||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1199||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1200||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1206||{{u|Jako2588}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|L.sarkytbekova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1214||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1215||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1218||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1219||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1225||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1226||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Qareken Balasi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1233||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Tilaqtobe}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1279||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1281||{{u|Гулмира Исатай}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1295||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1308||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1310||{{u|Шынар Бахытбекқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|Эдгар Герт}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1314||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1319||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1321||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1329||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1331||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1333||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1335||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1379||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1381||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1405||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1407||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1425||{{u|AlexKoval}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1450||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1451||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1452||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1453||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1454||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1464||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1465||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1466||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1481||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1482||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1484||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1485||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1510||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1511||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Mtdi20}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1541||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1542||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1558||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1559||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1576||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1577||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1578||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1584||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1585||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Uzsport}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Кенесары хан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Садыкова Улболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Сейтқазиева Ақжібек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1709||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1710||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1722||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1728||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1729||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1731||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1733||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1734||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1735||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1736||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1737||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1738||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1739||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1740||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1741||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1742||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1743||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1744||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1745||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1746||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||382||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] jemkitc1m0ubozg2j47lqcu7nfv598f Ер Қаптағай батыр 0 676601 3688384 3647971 2026-10-29T12:37:52Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688384 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} {{Әскери қайраткер |толық есімі = Ер Қаптағай Матайұлы |шынайы есімі = Қолдас (Қаптағай) батыр Матайұлы |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = {{шамамен}} [[1411 жыл]] |туған жері = [[Сарыарқа|Арқа]] даласы |қайтыс болған күні = 1537 |қайтыс болған жері = [[Еміл]] өзені бойы, [[Тарбағатай тауы]] |лақап аты = Қаптағай, Буратай, Аққұба би |бүркеніш аты = |мемлекет = [[Қазақ хандығы]] |қызмет еткен жылдары = |атағы = |әскер түрі = атты әскер |басқарды = |әскери бөлімі = |шайқасы = [[Ақ Орда]]ның Ойраттарға қарсы жорықтары |марапаттары = Бас қолбасшы |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Ер Қаптағай Матайұлы''' (1411–1537) — [[Қазақ хандығы]]н құрушы [[Жәнібек хан]] батырларының бірі. [[Бұрындық хан]]ның қызметінде болған, [[Қасым хан]]ның қасынан табылған, хан батырларының бірі, әрі бірегейі бола білген айтулы тұлға. Бүкіл [[Наймандар|Найман]] қолының қолбасшысы. [[Қазақ хандығы]]н құру, нығайту және өркендету жолында атқарған елеулі ерліктерінің арқасында аты иісі [[Наймандар]]дың ұранына айналған, [[Жәнібек хан|Әз Жәнібек хан]]ның, [[Бұрындық хан]]ның және [[Қасым хан]]ның жанынан табыла білген айтулы тұлға. ==Өмірбаяны== Найман тайпасы [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап|авторы= Х.М.Ғабжалилов|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы= Қазақ ру-тайпаларының тарихы. Найман |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Алаш ТЗО, Полиграфкомбинат|жыл= 2008|томы= 10|беттері= |барлық беті= 430|сериясы= |isbn= 9965-765-21-09|тиражы= 1000}}</ref> [[Қазақ хандығы]] құрылмай тұрғанда [[наймандар]]дың [[Әбілқайыр хан (Өзбек хандығы)|Әбілқайыр]]дың қол астында болғандығы, Қаптағайдың оның бас батырларының бірі болғандығы баяндалады. Әбілқайыр хан жастай қайтыс болған ұлы-Шах Будақтың асын бергенде, Қаптағайдың немересі [[Қаражал батыр]] күрестен бас жүлдені жеңіп алған. Шах Будақтың 1451 жылы туылып 1460 жылы қайтыс болғанын есепке алсақ, бұл астың 1461 жылы өткені анықталады. 1465 жылы [[Жәнібек хан|Жәнібек]] сұлтан мен [[Керей хан|Керей]] сұлтан Әбілқайыр ордасынан бөлініп шыққанда, олардың негізгі қолдаушыларының бірі — осы Қаптағай батыр бастаған [[Наймандар]] елі болды. [[Ілияс Есенберлин]] Қаптағайды [[Наймандар]]дың аты шулы бас батыры, атан жілік балуан, айдаһарға қарсы барар жүрек жұтқан жан еді деп суреттейді. Осы еңбектің енді бір жерінде басқа батырлар сияқты ол мыңбасы емес еді деп, оның түменбасы екенін еске салады. Тағы да осы кітапта [[Қасым хан|Қасым]] сұлтанның Қаптағай батырмен бірге [[Бұрындық хан]]ның ордасына барып [[Орақ батыр]]ды құтқарғаны, содан бір жыл өткеннен соң [[Қасым хан|Қасым]] сұлтанның хан тағына отырғандығы жазылады. Қасым 1511–1518 жылдары хандық құрды. Міне біз бұдан аталған оқиғаның 1510 жылдары болғанын байқаймыз. ==Қаптағай шежіресі== Найманнан Төлегетай одан Қытай (Қынтай), Қытайдан [[Қаракерей]], Матай, [[Садыр]] және [[Төртуыл]] болып төртке бөлінеді. [[Қытай]] 36 жасында қайтыс болғандықтан оның балаларын [[Төлегетай баба]] бағып өсіреді. Сол себепті ол төртеуін 4 Төлегетай немесе Төлегетайдың 4 бөрісі деп атаған. Ал Матайдан Аталық (Келдәулет), Қаптағай (Қолдас) және Кенже (Ізбасар) тарайды. Ал Қытайда шыққан [[наймандар]] шежіресінде, Матайдан Аталық (Келдәулет), Қаптағай (Қолдас) және Кенже (Жүзжігіт) тарайды деп көрсетеді. Шежірелердің басым көп бөлігі осы нұсқаны құптайды. Кейде Қаптағайдың шын аты Қолдас еді деушілерде кездеседі. Азан шақырып қойған аты мейлі Келдәулет, Жандәулет немесе Қолдас болсын, ол кісінің елге танылған есімі – Қаптағай. ==Қаптағай есімінің мағынасы== «Қаптағай» деп [[Моңғол]]ша жабайы түйенің бурасын айтады. Өте қаһарлы, шамкөс жануар. Көне [[түркі]]лерде, әсіресе [[наймандар]]да батырларын Бұқа, Бура, Қаптағай, Қабан, Барақ, Төбет деп атайтын үрдіс болған. Қас батырларды бұлайша атау біріншіден жауға айбат көрсету үшін керек болса, екіншіден батырларды анталаған жаудан құпия ұстау үшін керек болған. Менің көне көз қариялардан естуімше, тұңғыш жауға шабуылдап шыққан жас жігіт «Қаптағайлап шап!» деп ұрандатып, жаудың шебін тас талқан етіп, жеңіске жеткен. Сол шайқастан соң ел-жұрты батырды Қаптағай атап кеткен дейді. Қалай болған күнде де Қаптағай, батыр бабамыздың жанама аты. ==Қайтыс болған жері== [[Ұйғыр]] ханы Әбдірашитпен соғысында [[Еміл өзені]] жағасында қаза тапқан шайқас қай жерде болды дегенге келер болсақ, [[Тарбағатай тауы]] өңіріндегі [[Еміл өзені]] бойында болды. Бабамыз ұзақ әрі бақуатты өмір сүрген, 126 жасында дүниеден озған екен. ==Нұсқаулар== * [http://www.history.kz/Articles/naiman.php History.kz ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081221234402/http://www.history.kz/Articles/naiman.php |date=2008-12-21 }} * [http://www.art-kaz.ru/images/najman.html Наймандар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100117010629/http://www.art-kaz.ru/images/najman.html |date=2010-01-17 }} * [https://www.facebook.com/groups/1737606993168657/permalink/2216924228570262/ Найман рулары кұрамы сұрақнама бойынша] {{Қазақ рулары}} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қазақ батырлары]] {{Bio-stub}} [[Санат:1411 жылы туғандар]] 5ltmqbsngcpxk81kd54qk3c4lyymefw Аяған Шәжімбаев 0 677353 3688385 3688124 2026-10-29T12:39:10Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688385 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Аяған Қуандықұлы Шәжімбаев''' — актёр, режиссёр, сценарист. [[Арғын]] тайпасының [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Атығай шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf |уикитека = |жауапты = Серікбай Елемесов |басылым = |орны = Петропавл |баспасы = |жыл = 2010 |томы = |беттері = |барлық беті = 510 |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref> ==Өмір жолы== * 1952 жылы 25 қарашада Солтүстік Қазақстан облысы, Есіл ауданы Қаратал ауылында дүниеге келген. * 1959 жылы Бірлік ауылында бастауыш сыныбын, кейін орта мектебін және 1970 жылы Петропавлдағы дарынды балаларға арналған №2 облыстық қазақ мектеп-интернатын (қазіргі Әбу Досмұханбетов) бітірген. * 1970 жылы «Ленинское знамя» (қазіргі Солтүстік Қазақстан) редакциясында жұмыс істеп, жаңа фильмдерге рецензия жаза бастады. * 1972-1974 жылдар аралығында Алматыда жұмыс істеді. М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының екі жылдық актерлік студиясында актер және режиссер қызметін атқарды. * 1974-1976 жылдары Қазақстан Республикасының халық суретшісі, еңбек сіңірген өнер қайраткері Р. Сейтметовтың шеберханасында оқыды. С. Сейфуллин атындағы Қазақ драма театрында актер болып, сахналық өнерін жетілдірген. * Қазақ киносының дамуына ықпал еткен "Алжир" (1989), "Жансебіл" (1991) деректі фильмдерін түсірген. * "Қазақфильм" студиясында "Транссиберт Экспресс" (1977), А. Мәмбетовтың "Көлеңке" (1981), С. Пуинчиннің "Мадам Вонг", (1986), А. Қарсақбаевтың "Біздің Ғани" (1971), Серік Нарымбетовтың "Арман Атамен" (1967), Серік Ахметовтің (1982), Серік Аметовтың "Күш дәмі" (1982) жұмыс жасаған. * Қазіргі таңда, Солтүстік Қазақстан облысының Петропавл қаласы химия-биология бағытындағы Назарбаев зияткерлік мектебінде «Аяған Шәжімбаев» атындағы шаңырақ атауы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/33276/works/ [[Санат:Қазақстан режиссёрлері]] [[Санат:Актерлік өнер]] muy9bgid8tsiqtqdn5g8nh07vu0q2se 3688386 3688385 2026-10-29T12:39:56Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688386 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Аяған Қуандықұлы Шәжімбаев''' — актёр, режиссёр, сценарист. [[Арғын]] тайпасының [[Атығай]] руынан шыққан.<ref>{{кітап |авторы = С.Жұмабаев, Қ.Құдайбергенов, Ә.Ғалеев |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Атығай шежіресі |шынайы атауы = |сілтеме = http://212.154.240.86:8080/files/Atgai-Shezhire.pdf |уикитека = |жауапты = Серікбай Елемесов |басылым = |орны = Петропавл |баспасы = |жыл = 2010 |томы = |беттері = |барлық беті = 510 |сериясы = |isbn = |тиражы = }}</ref> ==Өмір жолы== * 1952 жылы 25 қарашада Солтүстік Қазақстан облысы, Есіл ауданы Қаратал ауылында дүниеге келген. * 1959 жылы Бірлік ауылында бастауыш сыныбын, кейін орта мектебін және 1970 жылы Петропавлдағы дарынды балаларға арналған №2 облыстық қазақ мектеп-интернатын (қазіргі Әбу Досмұханбетов) бітірген. * 1970 жылы «Ленинское знамя» (қазіргі Солтүстік Қазақстан) редакциясында жұмыс істеп, жаңа фильмдерге рецензия жаза бастады. * 1972-1974 жылдар аралығында Алматыда жұмыс істеді. М. Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының екі жылдық актерлік студиясында актер және режиссер қызметін атқарды. * 1974-1976 жылдары Қазақстан Республикасының халық суретшісі, еңбек сіңірген өнер қайраткері Р. Сейтметовтың шеберханасында оқыды. С. Сейфуллин атындағы Қазақ драма театрында актер болып, сахналық өнерін жетілдірген. * Қазақ киносының дамуына ықпал еткен "Алжир" (1989), "Жансебіл" (1991) деректі фильмдерін түсірген. * "Қазақфильм" студиясында "Транссиберт Экспресс" (1977), А. Мәмбетовтың "Көлеңке" (1981), С. Пуинчиннің "Мадам Вонг", (1986), А. Қарсақбаевтың "Біздің Ғани" (1971), Серік Нарымбетовтың "Арман Атамен" (1967), Серік Ахметовтің (1982), Серік Аметовтың "Күш дәмі" (1982) жұмыс жасаған. * Қазіргі таңда, Солтүстік Қазақстан облысының Петропавл қаласы химия-биология бағытындағы Назарбаев зияткерлік мектебінде «Аяған Шәжімбаев» атындағы шаңырақ атауы бар. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/33276/works/ [[Санат:Қазақстан режиссёрлері]] [[Санат:Актерлік өнер]] [[Санат:Сценарийшілер]] 5ykms8hu4oeot7lxhpaahmg0icj255y Тамара Макаровна Носова 0 677364 3688387 3644135 2026-10-29T12:41:40Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688387 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Тамара Носова Макаровна|Шынайы есімі=Тамара|Туған күні=1927 жылы 21 қараша|Қайтыс болған күні=2007 жылы 25 наурыз}} '''Тамара Макаровна Носова''' ( 21 қараша 1927 , Мәскеу , КСРО - 25 наурыз 2007 , Мәскеу , Ресей ) - кеңестік және ресейлік кино [[актриса]]сы, [[Ресей Федерациясы]]ның халық әртісі (1992). == Биографиясы == Ол 1927 жылы 21 қарашада [[Мәскеу]]де дүниеге келген және отбасындағы үшінші бала болды. Ол бір жарым жаста болғанда, анасы қайтыс болды, содан кейін әкесі отбасын асырай алмай, үш баласын да балалар үйіне берді, бірақ көп ұзамай Тамараны авиациялық қозғалтқыш маманының отбасы асырап алды. Тамара биологиялық әкесімен 30 жастан асқан кезде ғана кездесті: ол олардың қарым-қатынасын мойындады, бірақ одан әрі қарым-қатынасты сақтаудан бас тартты. 1945 жылы Мәскеу облысына эвакуацияланған мектепті бітірді. 1950 жылы ВГИК-ті (Б. В. Бибиков пен О. И. Пыжованың шеберханасы) бітірді. 1950-1953 және 1990 жылдан келісім-шарт бойынша жұмыс істеді, 1953-1990 жылдары киноактер театр-студиясының актрисасы (труппа мүшесі болды). Ол 1950-1960 жылдардағы орыс киносының ең танымал комикс актрисаларының бірі болды. 1970 жылдардан бастап актриса жиі кинода түсуге қойды. Сәлем, "мен сенің апаңмын!" комедиясындағы Донна Роза рөлін сомдағаны әсерлі және күтпеген стиль болды! Және «Бульвар романындағы» жезөкшелер үйінің қожайыны. 1984 жылы ол М.А.Швайцердің «Өлі жандар» телефильмінде бокс рөлін сомдады. 1982 жылы асырап алған анасы қайтыс болғаннан кейін Тамара Носова оңаша өмір сүрді. Носова өмірбаянының көптеген фактілерін құпия ұстады. Мысалы, ол өзінің шыққан тегін жасырды. == Соңғы жылдар мен өлімі == Соңғы жылдары Ресей Федерациясының халық әртісі лай басқан пәтерде қорқынышты кедейлік пен оңаша өмір сүрді. Үйсіз-күйсіз, кедей-кепшіктерге арналған асханада тамақтанды, ал зейнетақысы пәтер ақысын төлеуге де жетпейді. 2007 жылдың көктемінде Тамара Носова инсульт алды. 2007 жылдың 6 наурызында полиция пәтерді ашып, актрисаны еденде жатқанын тапты; оның бүкіл денесінде тарақандар мен егеуқұйрықтар жүгірді. Жалғыз жиені Анатолий Васин (бірақ генетикалық қатынасы дәлелденбеген) Носованы 15-ші қалалық ауруханаға жіберді. Ол 2007 жылы 25 наурызда 80 жасында Мәскеуде созылмалы церебральды ишемиядан қайтыс болды. Актрисаның күлі бар урна Ваганковский зиратының колумбарийінде жерленген. == Жеке өмірі == Бірінші күйеуі (1950-1956), Сыртқы істер министрлігінің қызметкері Олег Малинин (1919 ж.т.) оны Австрияға апарып, әйелінің фильмдерге түсуін қаламайды [дерек көзі 2067 күн көрсетілмеген]. Содан кейін суретші Юрий Николаевич Боголюбовпен (1928-1975) ұзақ қарым-қатынас болды [қайнар көзі 2067 күн көрсетілмеген]. Содан кейін нақты неке (1961-1967) жазушы Виталий Губаревпен (1912-1981) (Тамара Носоваға арнаған «Қисық айна патшалығы» ертегісінің авторы) [қайнар көзі көрсетілмеген 2067 күн]. Тағы бір нақты күйеуі (1970-1975) - режиссер, Украинаның халық әртісі (2017) Николай Засеев. Олар ажырасқаннан кейін де, Засеев бұрынғы сүйіктісін барлық фильмдеріне шақырды, бірақ Носова әрекет етуден бас тартты. Оның балалары болмады. Ол екі рет жүкті болды, бірақ екеуінде де баланы жоғалтып алды. == Жетістектері == * «Құрмет Белгісі» орденімен (1974 ж. 12 сәуір) – кеңестік кинематографияны дамытуға сіңірген еңбегі және еңбекшілерді коммунистік тәрбиелеуге белсене қатысқаны үшін. * Ресей Федерациясының халық әртісі (23.06.1992) - кинематография саласындағы үлкен қызметтері үшін. * РКФСР еңбек сіңірген әртісі (10.04.1968) - кеңестік кино саласындағы қызметі үшін. ==Дереккөздер== https://www.imdb.com/name/nm0636481/ http://www.kremlin.ru/acts/bank/1533 http://art.niv.ru/doc/encyclopedia/kino/articles/691/nosova-tamara-makarovna.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010043107/http://art.niv.ru/doc/encyclopedia/kino/articles/691/nosova-tamara-makarovna.htm |date=2022-10-10 }} https://www.1tv.ru/owa/win/ort5_kino?p_genre_id=16&p_kino_razdel_id=1&p_kino_title_id=4964&p_page_num=2 [[Санат:1927 жылы туғандар]] f7727afsmfifmltlmeinqihb336pgtx 3688388 3688387 2026-10-29T12:42:23Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688388 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Тамара Носова Макаровна|Шынайы есімі=Тамара|Туған күні=1927 жылы 21 қараша|Қайтыс болған күні=2007 жылы 25 наурыз}} '''Тамара Макаровна Носова''' ( 21 қараша 1927 , Мәскеу , КСРО - 25 наурыз 2007 , Мәскеу , Ресей ) - кеңестік және ресейлік кино [[актриса]]сы, [[Ресей Федерациясы]]ның халық әртісі (1992). == Биографиясы == Ол 1927 жылы 21 қарашада [[Мәскеу]]де дүниеге келген және отбасындағы үшінші бала болды. Ол бір жарым жаста болғанда, анасы қайтыс болды, содан кейін әкесі отбасын асырай алмай, үш баласын да балалар үйіне берді, бірақ көп ұзамай Тамараны авиациялық қозғалтқыш маманының отбасы асырап алды. Тамара биологиялық әкесімен 30 жастан асқан кезде ғана кездесті: ол олардың қарым-қатынасын мойындады, бірақ одан әрі қарым-қатынасты сақтаудан бас тартты. 1945 жылы Мәскеу облысына эвакуацияланған мектепті бітірді. 1950 жылы ВГИК-ті (Б. В. Бибиков пен О. И. Пыжованың шеберханасы) бітірді. 1950-1953 және 1990 жылдан келісім-шарт бойынша жұмыс істеді, 1953-1990 жылдары киноактер театр-студиясының актрисасы (труппа мүшесі болды). Ол 1950-1960 жылдардағы орыс киносының ең танымал комикс актрисаларының бірі болды. 1970 жылдардан бастап актриса жиі кинода түсуге қойды. Сәлем, "мен сенің апаңмын!" комедиясындағы Донна Роза рөлін сомдағаны әсерлі және күтпеген стиль болды! Және «Бульвар романындағы» жезөкшелер үйінің қожайыны. 1984 жылы ол М.А.Швайцердің «Өлі жандар» телефильмінде бокс рөлін сомдады. 1982 жылы асырап алған анасы қайтыс болғаннан кейін Тамара Носова оңаша өмір сүрді. Носова өмірбаянының көптеген фактілерін құпия ұстады. Мысалы, ол өзінің шыққан тегін жасырды. == Соңғы жылдар мен өлімі == Соңғы жылдары Ресей Федерациясының халық әртісі лай басқан пәтерде қорқынышты кедейлік пен оңаша өмір сүрді. Үйсіз-күйсіз, кедей-кепшіктерге арналған асханада тамақтанды, ал зейнетақысы пәтер ақысын төлеуге де жетпейді. 2007 жылдың көктемінде Тамара Носова инсульт алды. 2007 жылдың 6 наурызында полиция пәтерді ашып, актрисаны еденде жатқанын тапты; оның бүкіл денесінде тарақандар мен егеуқұйрықтар жүгірді. Жалғыз жиені Анатолий Васин (бірақ генетикалық қатынасы дәлелденбеген) Носованы 15-ші қалалық ауруханаға жіберді. Ол 2007 жылы 25 наурызда 80 жасында Мәскеуде созылмалы церебральды ишемиядан қайтыс болды. Актрисаның күлі бар урна Ваганковский зиратының колумбарийінде жерленген. == Жеке өмірі == Бірінші күйеуі (1950-1956), Сыртқы істер министрлігінің қызметкері Олег Малинин (1919 ж.т.) оны Австрияға апарып, әйелінің фильмдерге түсуін қаламайды [дерек көзі 2067 күн көрсетілмеген]. Содан кейін суретші Юрий Николаевич Боголюбовпен (1928-1975) ұзақ қарым-қатынас болды [қайнар көзі 2067 күн көрсетілмеген]. Содан кейін нақты неке (1961-1967) жазушы Виталий Губаревпен (1912-1981) (Тамара Носоваға арнаған «Қисық айна патшалығы» ертегісінің авторы) [қайнар көзі көрсетілмеген 2067 күн]. Тағы бір нақты күйеуі (1970-1975) - режиссер, Украинаның халық әртісі (2017) Николай Засеев. Олар ажырасқаннан кейін де, Засеев бұрынғы сүйіктісін барлық фильмдеріне шақырды, бірақ Носова әрекет етуден бас тартты. Оның балалары болмады. Ол екі рет жүкті болды, бірақ екеуінде де баланы жоғалтып алды. == Жетістектері == * «Құрмет Белгісі» орденімен (1974 ж. 12 сәуір) – кеңестік кинематографияны дамытуға сіңірген еңбегі және еңбекшілерді коммунистік тәрбиелеуге белсене қатысқаны үшін. * Ресей Федерациясының халық әртісі (23.06.1992) - кинематография саласындағы үлкен қызметтері үшін. * РКФСР еңбек сіңірген әртісі (10.04.1968) - кеңестік кино саласындағы қызметі үшін. ==Дереккөздер== https://www.imdb.com/name/nm0636481/ http://www.kremlin.ru/acts/bank/1533 http://art.niv.ru/doc/encyclopedia/kino/articles/691/nosova-tamara-makarovna.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010043107/http://art.niv.ru/doc/encyclopedia/kino/articles/691/nosova-tamara-makarovna.htm |date=2022-10-10 }} https://www.1tv.ru/owa/win/ort5_kino?p_genre_id=16&p_kino_razdel_id=1&p_kino_title_id=4964&p_page_num=2 [[Санат:1927 жылы туғандар]] [[Санат:2007 жылы қайтыс болғандар]] kda2k074c1gvbaa73kwph05uafz6i9k 3688389 3688388 2026-10-29T12:43:15Z ШҚО арнаулы кітапхана 187726 санат қостым 3688389 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға|Есімі=Тамара Носова Макаровна|Шынайы есімі=Тамара|Туған күні=1927 жылы 21 қараша|Қайтыс болған күні=2007 жылы 25 наурыз}} '''Тамара Макаровна Носова''' ( 21 қараша 1927 , Мәскеу , КСРО - 25 наурыз 2007 , Мәскеу , Ресей ) - кеңестік және ресейлік кино [[актриса]]сы, [[Ресей Федерациясы]]ның халық әртісі (1992). == Биографиясы == Ол 1927 жылы 21 қарашада [[Мәскеу]]де дүниеге келген және отбасындағы үшінші бала болды. Ол бір жарым жаста болғанда, анасы қайтыс болды, содан кейін әкесі отбасын асырай алмай, үш баласын да балалар үйіне берді, бірақ көп ұзамай Тамараны авиациялық қозғалтқыш маманының отбасы асырап алды. Тамара биологиялық әкесімен 30 жастан асқан кезде ғана кездесті: ол олардың қарым-қатынасын мойындады, бірақ одан әрі қарым-қатынасты сақтаудан бас тартты. 1945 жылы Мәскеу облысына эвакуацияланған мектепті бітірді. 1950 жылы ВГИК-ті (Б. В. Бибиков пен О. И. Пыжованың шеберханасы) бітірді. 1950-1953 және 1990 жылдан келісім-шарт бойынша жұмыс істеді, 1953-1990 жылдары киноактер театр-студиясының актрисасы (труппа мүшесі болды). Ол 1950-1960 жылдардағы орыс киносының ең танымал комикс актрисаларының бірі болды. 1970 жылдардан бастап актриса жиі кинода түсуге қойды. Сәлем, "мен сенің апаңмын!" комедиясындағы Донна Роза рөлін сомдағаны әсерлі және күтпеген стиль болды! Және «Бульвар романындағы» жезөкшелер үйінің қожайыны. 1984 жылы ол М.А.Швайцердің «Өлі жандар» телефильмінде бокс рөлін сомдады. 1982 жылы асырап алған анасы қайтыс болғаннан кейін Тамара Носова оңаша өмір сүрді. Носова өмірбаянының көптеген фактілерін құпия ұстады. Мысалы, ол өзінің шыққан тегін жасырды. == Соңғы жылдар мен өлімі == Соңғы жылдары Ресей Федерациясының халық әртісі лай басқан пәтерде қорқынышты кедейлік пен оңаша өмір сүрді. Үйсіз-күйсіз, кедей-кепшіктерге арналған асханада тамақтанды, ал зейнетақысы пәтер ақысын төлеуге де жетпейді. 2007 жылдың көктемінде Тамара Носова инсульт алды. 2007 жылдың 6 наурызында полиция пәтерді ашып, актрисаны еденде жатқанын тапты; оның бүкіл денесінде тарақандар мен егеуқұйрықтар жүгірді. Жалғыз жиені Анатолий Васин (бірақ генетикалық қатынасы дәлелденбеген) Носованы 15-ші қалалық ауруханаға жіберді. Ол 2007 жылы 25 наурызда 80 жасында Мәскеуде созылмалы церебральды ишемиядан қайтыс болды. Актрисаның күлі бар урна Ваганковский зиратының колумбарийінде жерленген. == Жеке өмірі == Бірінші күйеуі (1950-1956), Сыртқы істер министрлігінің қызметкері Олег Малинин (1919 ж.т.) оны Австрияға апарып, әйелінің фильмдерге түсуін қаламайды [дерек көзі 2067 күн көрсетілмеген]. Содан кейін суретші Юрий Николаевич Боголюбовпен (1928-1975) ұзақ қарым-қатынас болды [қайнар көзі 2067 күн көрсетілмеген]. Содан кейін нақты неке (1961-1967) жазушы Виталий Губаревпен (1912-1981) (Тамара Носоваға арнаған «Қисық айна патшалығы» ертегісінің авторы) [қайнар көзі көрсетілмеген 2067 күн]. Тағы бір нақты күйеуі (1970-1975) - режиссер, Украинаның халық әртісі (2017) Николай Засеев. Олар ажырасқаннан кейін де, Засеев бұрынғы сүйіктісін барлық фильмдеріне шақырды, бірақ Носова әрекет етуден бас тартты. Оның балалары болмады. Ол екі рет жүкті болды, бірақ екеуінде де баланы жоғалтып алды. == Жетістектері == * «Құрмет Белгісі» орденімен (1974 ж. 12 сәуір) – кеңестік кинематографияны дамытуға сіңірген еңбегі және еңбекшілерді коммунистік тәрбиелеуге белсене қатысқаны үшін. * Ресей Федерациясының халық әртісі (23.06.1992) - кинематография саласындағы үлкен қызметтері үшін. * РКФСР еңбек сіңірген әртісі (10.04.1968) - кеңестік кино саласындағы қызметі үшін. ==Дереккөздер== https://www.imdb.com/name/nm0636481/ http://www.kremlin.ru/acts/bank/1533 http://art.niv.ru/doc/encyclopedia/kino/articles/691/nosova-tamara-makarovna.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221010043107/http://art.niv.ru/doc/encyclopedia/kino/articles/691/nosova-tamara-makarovna.htm |date=2022-10-10 }} https://www.1tv.ru/owa/win/ort5_kino?p_genre_id=16&p_kino_razdel_id=1&p_kino_title_id=4964&p_page_num=2 [[Санат:1927 жылы туғандар]] [[Санат:2007 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Актриса]] 4g1l62jhfls042s320sv1nfggegnn6d Қатысушы:Қалдыбай Әсел/зертхана 2 679384 3688442 2997947 2026-10-29T15:00:13Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Тетис мұхиты]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688442 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Тетис мұхиты]] qre2p17fmk32k1oa7niez58z3r61bnq Қатысушы:J.J.Portman/зертхана 2 679387 3688707 2997960 2026-10-30T08:50:58Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Зертхана]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688707 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Зертхана]] 83ys8j0d26tc1xsabpfmjr0b74g2k3l Футболдан құрлықаралық кубок 1992 0 679687 3688550 3648820 2026-10-29T21:07:53Z LCont5 150191 3688550 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 = [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] | команда2 = [[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]] | команда1ел = {{ту|Испания}} | команда2ел ={{ту|Бразилия}} | команда1есеп =1 | команда2есеп = 2 | детальдар = | дата =13 желтоқсан 1992 | стадион =[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1991|1991]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1993|1993]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1992 жылғы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Испания}} [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1991/92|УЕФА Чемпиондар Лигасы 1991/92]] |- |{{ту|Бразилия}} [[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]]||[[Либертадорес кубогы ]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[13 желтоқсан]] [[1992 жыл|1992]] |команда1=[[Барселона (футбол клубы)|Барселона]] {{Флаг|Испания}} |есеп=1:2 (1:1) |команда2={{ту|Бразилия}} [[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]] |голдар1=[[Христо Стоичков]] {{гол|12}} |голдар2=[[Раи]] {{гол|27}} {{гол|78}} |стадион=[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] |көрермендер=60&nbsp;000  |төреші={{ту|Аргентина}} [[Хуан Карлос Лоустау]] }} {| width=92% | |- |{{Football kit|pattern_la=_barcelona95t|pattern_b=_barcelona92ic|pattern_ra=_barcelona95t|pattern_so=_hoops_red|shorts=210CE4|socks=210CE4|title=Барселона|pattern_sh=_barcelona95t}} |{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_spfc92h|pattern_ra=|pattern_sh=_acmilan|pattern_so=_spfc92hl|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=Сан-Паулу}} |} {| width="100%" |valign="top" width="40%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Испания}} [[Андони Субисаррета]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Испания}} [[Альберт Феррер]] || {{СҚ|88}} |- |қ ||'''4''' ||{{ту|Нидерланд}} [[Рональд Куман]] |- |қ ||'''10'''||{{ту|Нидерланд}} [[Рихард Витсге]] |- |ж ||'''3''' ||{{ту|Испания}} [[Хосеп Гвардиола]] |- |ж ||'''5'''||{{ту|Испания}} [[Эусебио Сакристан]] |- |ж ||'''7''' ||{{ту|Испания}} [[Гильермо Амор]] |- |ж ||'''11'''||{{ту|Испания}} [[Чики Бегиристайн]] || {{СҚ|43}} || {{алаңнан|81}} |- |ж ||'''6''' ||{{ту|Испания}} [[Хосе Мари Бакеро]] || ||{{алаңнан|52}} |- |ш ||'''9'''||{{ту|Дания}} [[Микаэль Лаудруп]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Болгария}} [[Христо Стоичков]] |- |colspan=3|'''алаңға шыққандар:''' |- |ққ ||'''13'''||{{ту|Испания}} [[Карлес Бускетс]] |- |қ ||'''12'''||{{ту|Испания}} [[Хосе Рамон Алешанко]] |- |ж ||'''14'''||{{ту|Испания}} [[Мигель Анхель Надаль]] || ||{{алаңға|81}} |- |ш ||'''15'''||{{ту|Испания}} [[Хуан Карлос Рохо]] |- |ш ||'''16'''||{{ту|Испания}} [[Йон Андони Гойкоэчеа]] || {{СҚ|89}}|| {{алаңға|52}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Нидерланд}} [[Йохан Кройф]] |} |valign="top"|[[File:São_Paulo-Barcelona_1992-12-13.svg|300px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width="25"| !!width="25"| |- |ққ ||'''1''' ||{{ту|Бразилия}} [[Дзетти]] |- |қ ||'''2''' ||{{ту|Бразилия}} [[Клаудемир Витор|Витор]] |- |қ ||'''3''' ||{{ту|Бразилия}} [[Адилсон Жозе Пинто|Адилсон]] |- |қ ||'''4''' ||{{ту|Бразилия}} [[Роналдао]] || {{СҚ|26}} |- |қ ||'''6''' ||{{ту|Бразилия}} [[Роналдо Луиз]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Бразилия}} [[Тониньо Серезо]] || {{СҚ|58}} || {{алаңнан|82}} |- |ж ||'''5'''||{{ту|Бразилия}} [[Пинтадо (футболшы)|Пинтадо]] |- |ж ||'''11''' ||{{ту|Бразилия}} [[Кафу]] |- |ж ||'''10'''||{{ту|Бразилия}} [[Раи]] |- |ш ||'''7''' ||{{ту|Бразилия}} [[Мюллер (футболшы)|Мюллер]] |- |ш ||'''9'''||{{ту|Бразилия}} [[Жорже Феррейра да Силва|Пальинья]] |- |colspan=3|'''алаңға шыққандар:''' |- |ққ ||'''12''' ||{{ту|Бразилия}} [[Маркос Антонио Алвим Бонеквини|Маркос Бонеквини]] |- |қ ||'''13''' ||{{ту|Бразилия}} [[Валбер Роел Де Оливейра|Валбер]] |- |ж ||'''14''' ||{{ту|Бразилия}} [[Эди Вилсон Жозе дос Сантос|Диньо]] || || {{алаңға|82}} |- |ш ||'''15''' ||{{ту|Бразилия}} [[Кате (футболшы)|Кате]] |- |ш ||'''15''' ||{{ту|Бразилия}} [[Эливелтон Алвес Руфино|Эливелтон]] |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Бразилия}} [[Теле Сантана]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:1992 жылғы футбол]] [[Санат:Барселона ФК ойындары]] [[Санат:Сан-Паулу ФК ойындары]] llf55eoz2ulfovlqosrhxxcxqp6px00 Футболдан құрлықаралық кубок 1987 0 679694 3688553 3102426 2026-10-30T00:15:01Z LCont5 150191 3688553 wikitext text/x-wiki {{Футбол матчы | атауы = Футболдан құрлықаралық кубок 1987 | турнир = [[Футболдан құрлықаралық кубок]] | команда1 =[[Порту (футбол клубы)|Порту]] | команда2 =[[Пеньяроль]] | команда1ел = {{ту|Португалия}} | команда2ел ={{ту|Уругвай}} | команда1есеп =2 | команда2есеп = 1 | детальдар = | дата =13 желтоқсан 1987 | стадион =[[Олимпиада стадионы (Токио)|Ұлттық стадион]], [[Токио]] | алдыңғы = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1986|1986]] | келесі = [[Футболдан құрлықаралық кубок 1988|1988]] }} '''[[Футболдан құрлықаралық кубок]]тың''' 1987 жылғы жарысы. == Қатысушылар == {| class="wikitable" |+ !Клуб!!Квалификация |- |{{ту|Португалия}} [[Порту (футбол клубы)|Порту]]||[[Еуропа чемпиондары кубогы 1986/87]] |- |{{ту|Уругвай}} [[Пеньяроль]]||[[Либертадорес кубогы 1987]] |} == Матч == === Детальдар === {{матч туралы есептеме |мерзімі=[[13 желтоқсан]] [[1987 жыл|1987]] |time= |команда1=[[Порту (футбол клубы)|Порту]] {{ту|Португалия}} |есеп=2:1 (1:0) |команда2={{ту|Уругвай}} [[Пеньяроль]] |голдар1=[[Фернанду Гомеш]] {{гол|41}}<br />[[Рабах Маджер]] {{гол|109}} |голдар2=[[Рикарду Виера]] {{гол|80}} |стадионы=Ұлттық стадион, [[Токио]] |көрермендер=68&nbsp;000  |referee={{ту|Аустрия}} [[Франц Вохрер]] }} {| width=92% | |- |{{Football kit | pattern_la = _porto87 | pattern_b = _porto8687 | pattern_ra = _porto87 | pattern_sh = _white_stripes_&_white_horizontal_adidas | pattern_so = _3bluestripes | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = 0000CC | socks =ffffff | title = Порту }} |{{Football kit | pattern_la = _thinblackborder | pattern_b = _peñarol87A | pattern_ra = _thinblackborder | pattern_sh = _peñarol87h | pattern_so = _2_gold_stripes | leftarm = FFDF00 | body = FFDF00 | rightarm = FFDF00 | shorts = 000000 | socks = 000000 | title = Пеньяроль }} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Польша}} [[Юзеф Млынарчик]] |- |қ ||'''2'''||{{ту|Португалия}} [[Жуан Пинту]]{{капитан спорт}} |- |қ ||'''3'''||{{ту|Португалия}} [[Аугушту Инасиу]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Бразилия}} [[Жеральдао]] |- |қ ||'''5'''||{{ту|Португалия}} [[Лима Перрейра]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Португалия}} [[Руй Барруш]] || || {{алаңнан|61}} |- |ж ||'''7'''||{{ту|Португалия}} [[Жайми Магальяйнш]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Алжир}} [[Раба Маджер]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Португалия}} [[Фернанду Гомеш]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Португалия}} [[Антониу Соуза]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Португалия}} [[Антониу Андре]] |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''13'''||{{ту|Португалия}} [[Жоаким Карвальо де Азеведо|Аким]] || || {{алаңға|61}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Югославия}} [[Томислав Ивич]] |} |valign="top"| |valign="top" width="50%"| {| style="font-size:90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |ққ ||'''1'''||{{ту|Уругвай}} [[Эдуардо Перейра]] {{капитан спорт}} |- |қ ||'''2'''||{{ту|Уругвай}} [[Марсело Ротти]] |- |қ ||'''3'''||{{ту|Уругвай}} [[Обдулио Тресанте]] |- |қ ||'''4'''||{{ту|Уругвай}} [[Хосе Эррера]]|| || {{алаңнан|95}} |- |қ ||'''5'''||{{ту|Уругвай}} [[Хосе Пердомо]] |- |ж ||'''6'''||{{ту|Уругвай}} [[Альфонсо Домингес]] |- |ж ||'''7'''||{{ту|Уругвай}} [[Даниэль Видаль]] |- |ж ||'''8'''||{{ту|Уругвай}} [[Эдуардо да Сильва]] |- |ж ||'''9'''||{{ту|Уругвай}} [[Диего Агирре]] |- |ш ||'''10'''||{{ту|Уругвай}} [[Рикарду Виера]] |- |ш ||'''11'''||{{ту|Уругвай}} [[Хорхе Кабрера]] || || {{алаңнан|46}} |- |colspan=3|'''Алаңға шыққандар:''' |- |ж ||'''15'''||{{ту|Аргентина}} [[Густаво Матосас]] || || {{алаңға|46}} |- |ш ||'''13'''||{{ту|Уругвай}} [[Хорхе Гонсальвес]] || || {{алаңға|95}} |- |colspan=3|'''Бапкер:''' |- |colspan=4|{{ту|Уругвай}} [[Оскар Табарес]] |} |} ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} ==Сілтемелер== *http://www.rsssf.com/tablest/toyota87.html {{Футболдан құрлықаралық кубок}} [[Санат: Футболдан құрлықаралық кубок]] [[Санат:Порту ФК ойындары]] [[Санат:Пеньяроль ФК ойындары]] [[Санат:1987 жылғы футбол]] r9zlrqx1oa8xqs5oka0p588o6l3ijnf Түкті итбалық 0 679763 3688726 3587122 2026-10-30T09:48:47Z Wikuiser 172895 /* */ 3688726 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{біріктірілсін|Теңіз мысығы}} '''Түкті итбалықтар''' — үлкен құлақты итбалықтар. Түкті итбалықтардың тоғыз түрі бар, оларға солтүстік түкті итбалығы және оңтүстік түкті итба­лықтарының сегіз түрі кіреді. Түкті итбалықтардың терілері өте әдемі болып келеді, сондықтан да олар көбіне аңшылықтың нысанына айналады. Солтүстік түкті итбалығы ХІХ ғасырда жойылу шегіне дейін ауланған болатын. == Дереккөздер == <references/> m6vlewt0xflkzmcj1abfszlo042le2c Қалдан-Бошоқты хан 0 689122 3688605 3688195 2026-10-30T05:57:23Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3688605 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қалдан-Бошоқты хан | Шынайы есімі = Галдан-Бошигт хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = жоңғар қонтайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1671 | Басқаруын аяқтады = 1677 | Ізашары = Сенге | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1677 | Басқаруын аяқтады_2 = 1697 | Ізашары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Ізбасары_2 = [[Аюка хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1644 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1697 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — чорос тайпасынан шыққан 1671 - 1677 жылдары [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] үшінші [[қонтайшы|қонтайшысы]], 1677 - 1697 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == [[File:С. Ремезовтың картасындағы Қалдан-Бошоқты ханның иелігі.png|thumb|left|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] картасындағы Қалдан-Бошоқты ханның иелігі]] Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Естелік == * [[Моңғолия|Моңғолияның]] Ховд қаласында, Архангай және Увс аймақтарында Қалдан-Бошоқты ханның ескерткіштері орнатылған. == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *''Baabar''. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] 8u0q9xizczno2afus4r3bxsed0wra37 3688608 3688605 2026-10-30T05:58:00Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3688608 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Қалдан-Бошоқты хан | Шынайы есімі = Галдан-Бошигт хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = жоңғар қонтайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = 1671 | Басқаруын аяқтады = 1677 | Ізашары = Сенге | Ізбасары = [[Сыбан Раптан]] | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1677 | Басқаруын аяқтады_2 = 1697 | Ізашары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Ізбасары_2 = [[Аюка хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1644 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1697 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Қалдан Бошоқты хан''' ({{lang-mn|Галдан бошигт}}; {{lang-xal|Галдан-Бошигт}}; [[1644 жыл|1644]] — [[1697 жыл|1697]]<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |title=Доклад Фэй Янгу о смерти Галдана Бошогту-хана |access-date=2014-11-28 |archive-date=2014-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204023617/http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/XVII/1600-1620/Mezd_otn_centr_azii/81-100/81.htm |deadlink=no }}</ref>) — чорос тайпасынан шыққан 1671 - 1677 жылдары [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығының]] үшінші [[қонтайшы|қонтайшысы]], 1677 - 1697 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == [[File:С. Ремезовтың картасындағы Қалдан-Бошоқты ханның иелігі.png|thumb|left|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] картасындағы Қалдан-Бошоқты ханның иелігі (''Бушухтухан'')]] Ол 7 жасында [[Тибет]]ке жіберілді. Онда ол [[Бхикшу|монахтың антын]] алды. [[Буддизм|Буддистік]] білім алды, [[геше]] лхарамба дәрежесін қорғады.<ref>''Н. Нагаанбуу''. [http://www.anduud.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2998:2011-02-06-02-47-08&catid=14:2011-01-01-17-55-03&Itemid=28 Галдан хаан Халхад довтолсноор Халх Манжид эзлэгдсэн хэрэг огт биш.]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Естелік == * [[Моңғолия|Моңғолияның]] Ховд қаласында, Архангай және Увс аймақтарында Қалдан-Бошоқты ханның ескерткіштері орнатылған. == Дереккөздер == <references/> == Әдебиет == *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Национально-освободительное движение монгольского народа в XVII-XVIII вв. / отв. ред. Б. Р. Зориктуев. — Улан-Удэ : Бурятский научный центр СО РАН, 2002. — 214 с. *''Чимитдоржиев Ш. Б.'' Взаимоотношения Монголии и Средней Азии в XVII-XVIII веках. — Наука. Главная редакция Восточной литературы, 1979. — 87 с. *''Златкин И. Я.'' История Джунгарского ханства (1635—1758). — 2-е изд. — М : Институт востоковедения РАН : Наука. Главное издательство восточной литературы, 1983. — 331 с. *''Базаров Б. В., Крадин Н. Н.'' Кочевые империи Евразии: особенности исторической динамики. — Наука, 2019. — 503 с. *''Ерофеева И. В.'' История формирования культового комплекса Тамгалытас (1677—1771 гг.) // Роль номадов в формировании культурного наследия Казахстана. Научные чтения памяти Н. Э. Масанова: Сб. мат-лов Межд. науч. конф : Сборник. — Алматы: Print-S, 2010. — С. 490—529. *''Frank, Allen J.'' Varieties of Islamization in Inner Asia The case of the Baraba Tatars, 1740–1917. Cahiers du monde russe. Éditions de l’EHESS. ISBN 2-7132-1361-4. ISSN 1777-5388. *''Adle, Chahryar.'' History of Civilizations of Central Asia. — 5th. — UNESCO, Adle Chahrayar, 2003. — P. 934. — ISBN 978-8120820463. *''Baabar''. History of Mongolia, from World Power to Soviet Satelite. — White Horse Press, University of Cambridge, Baabar, 1999. — P. 456. [[Санат:Жоңғар хандары]] odu40gzjcg0sq3d83gdrvl56g4qxstg Хошоуыттар 0 694029 3688470 3408740 2026-10-29T16:19:35Z Unknown Alash 96268 Unknown Alash [[Хошуттар]] бетін [[Хошоуыттар]] бетіне жылжытты 3408740 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Хошуттар |төл атауы = хошоутар, хошеуттар, хошуд, хошоттар, хошууд |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 15 000 |аймақ = {{Байрақ|Қытай}} {{Байрақ|Моңғолия}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[моңғол тілі]] |діні = [[ламаизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Қошеуіт''' (''хошоутар'', ''хошеуттар'', ''хошуд'', ''хошоттар'', ''хошууд'') — [[Қытай]]да ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]) және [[Моңғолия]]да тұратын [[Ойраттар|ойраттардың]] этникалық тобы.<ref>{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1671055#cite_note-NRM-2|title=Хошуттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-10 |lang=}}</ref> Жалпы саны 15 мыңдай. == Тілі == [[Моңғол тілі]]нің батыс [[диалект]]ісінде сөйлейді.<ref>{{cite web|url=https://slovaronline.com/browse/aebc3a99-f435-3f50-a53d-afedad428c23/%D1%85%D0%BE%D1%88%D1%83%D1%82%D1%8B|title=Хошуттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-10 |lang=}}</ref> [[Сурет:Sammlungen historischer Nachrichten über die mongolischen Völkerschaften - An obo.jpg|нобай|оңға|200px|Бұл ескерткіш қайтыс болған белгісіз Хошут ханзадасына арналған, 18 ғасыр.]] == Діні == Сенушілер - [[ламаизм|ламаистер]], діннің ықпалы, әсіресе Моңғол Халық Республикасында айтарлықтай төмендеді.<ref>{{cite web|url=https://slovaronline.com/browse/aebc3a99-f435-3f50-a53d-afedad428c23/%D1%85%D0%BE%D1%88%D1%83%D1%82%D1%8B|title=Хошуттар |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-10 |lang=}}</ref> == Тарихы == Олар ойраттармен одақта болды. XVII ғасырдың басында хошуттардың бір бөлігі Ресейге кетті, екінші бөлігі Кукунор көлінің маңында (Қытайдағы Цинхай провинциясы) қоныстанды. Моңғолиядағы хошуттардың ұрпақтары дербеттер мен торғұттардан іс жүзінде бөлінбейді.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=HOSH|title=Әлем халықтары/Хошуттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-10 |lang=}}</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі [[мал шаруашылығы]], Моңғол Халық Республикасында [[егіншілік]]пен ұштасып, өнеркәсіптік құрылысқа қатысады.<ref>{{cite web|url=http://www.terminy.info/history/soviet-historical-encyclopedia/hoshuty|title=Кеңестік тарихи энциклопедия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-10 |lang=}}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline|Khoshuts}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} [[Санат:Қытай этникалық топтары]] [[Санат:Моңғолия этникалық топтары]] ruydtzco9018j1fp7zaxamzyrpv60z0 3688611 3688470 2026-10-30T05:59:11Z Unknown Alash 96268 3688611 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Хошуттар |төл атауы = хошоутар, хошеуттар, хошуд, хошоттар, хошууд |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 15 000 |аймақ = {{Байрақ|Қытай}} {{Байрақ|Моңғолия}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[моңғол тілі]] |діні = [[ламаизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Хошоуыттар''' (''хошоутар'', ''хошеуттар'', ''хошуд'', ''хошоттар'', ''хошууд'') — [[Қытай]]да ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]) және [[Моңғолия]]да тұратын [[Ойраттар|ойраттардың]] этникалық тобы.<ref>{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1671055#cite_note-NRM-2|title=Хошуттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-10 |lang=}}</ref> Жалпы саны 15 мыңдай. == Тілі == [[Моңғол тілі]]нің батыс [[диалект]]ісінде сөйлейді.<ref>{{cite web|url=https://slovaronline.com/browse/aebc3a99-f435-3f50-a53d-afedad428c23/%D1%85%D0%BE%D1%88%D1%83%D1%82%D1%8B|title=Хошуттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-10 |lang=}}</ref> [[Сурет:Sammlungen historischer Nachrichten über die mongolischen Völkerschaften - An obo.jpg|нобай|оңға|200px|Бұл ескерткіш қайтыс болған белгісіз Хошут ханзадасына арналған, 18 ғасыр.]] == Діні == Сенушілер - [[ламаизм|ламаистер]], діннің ықпалы, әсіресе Моңғол Халық Республикасында айтарлықтай төмендеді.<ref>{{cite web|url=https://slovaronline.com/browse/aebc3a99-f435-3f50-a53d-afedad428c23/%D1%85%D0%BE%D1%88%D1%83%D1%82%D1%8B|title=Хошуттар |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-10 |lang=}}</ref> == Тарихы == Олар ойраттармен одақта болды. XVII ғасырдың басында хошуттардың бір бөлігі Ресейге кетті, екінші бөлігі Кукунор көлінің маңында (Қытайдағы Цинхай провинциясы) қоныстанды. Моңғолиядағы хошуттардың ұрпақтары дербеттер мен торғұттардан іс жүзінде бөлінбейді.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=HOSH|title=Әлем халықтары/Хошуттар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-10 |lang=}}</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі [[мал шаруашылығы]], Моңғол Халық Республикасында [[егіншілік]]пен ұштасып, өнеркәсіптік құрылысқа қатысады.<ref>{{cite web|url=http://www.terminy.info/history/soviet-historical-encyclopedia/hoshuty|title=Кеңестік тарихи энциклопедия|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-12-10 |lang=}}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline|Khoshuts}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} [[Санат:Қытай этникалық топтары]] [[Санат:Моңғолия этникалық топтары]] f6ev9uby9j92zz4yhkvznbkz3cxlnkp Төлеутай Еламан Талғатұлы 0 696850 3688718 3681480 2026-10-30T09:16:24Z Бопан 187769 /* Қызмет жолы */ 3688718 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Өмірбаян {{Тұлға |Есімі = Төлеутай Еламан |Шынайы есімі = Төлеутай Еламан Талғатұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 20.07.1998 |Туған жері = Қарағанды облысы, Шет ауданы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Төлеутай Еламан Талғатұлы''' — 1998 жылы 20 шілде күні Қарағанды облысы, Шет ауданы, Ақжал кентінде дүниеге келген. Павлодар облысы, Екібастұз қаласы «Зерде» дарынды балалар мектебінің түлегі. Республикалық «Ақберен» байқауының «Поэзия» аталымы бойынша жеңімпаз атанып, [[Халықаралық Қожа Ахмет Ясауи атындағы қазақ-түрік университетіің| Халықаралық Қожа Ахмет Яссауи атындағы қазақ-түрік университетінің]] грантын жеңіп алған. ==Қызмет жолы== *2020-2021 жылдары Түркістан облыстық «Жастар ресурстық орталығының» маманы; *2022 жылы Сауран ауданы әкімдігінің баспасөз хатшысы; *2023 жылдан "Түркістан" телеарнасында редактор, жүргізуші. ==Шығармашылығы== *"Көбелек қанат қаққанша..." (2014 ж.) *"Аспан - Əке ..!" (2015 ж.) *"Ол қайтып келеді бүгін .." (2016 ж.) *«Құдай жайлы ойланатын қала» жыр антологиясында жинақтары енген. [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Түркістан ақындары]] [[Санат:поэзия]] [[Санат:Шет ауданында туғандар]] o2xfu03o7x4uz6f3t0m7mvspomh6afb 3688719 3688718 2026-10-30T09:19:41Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Бопан|Бопан]] ([[User talk:Бопан|т]]) өңдемелерінен [[User:Dilyara Qatpyshova|Dilyara Qatpyshova]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681480 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Төлеутай Еламан |Шынайы есімі = Төлеутай Еламан Талғатұлы |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = 20.07.1998 |Туған жері = Қарағанды облысы, Шет ауданы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = |Мансабы = |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Серігі = <!-- Жұп үйленбеген, бірақ бірге болғанда --> |Балалары = |Отбасы = <!-- Әулеті, не отбасы жайлы мақала болса, оған осы жерде сілтеме жасаңыз --> |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Төлеутай Еламан Талғатұлы''' — 1998 жылы 20 шілде күні Қарағанды облысы, Шет ауданы, Ақжал кентінде дүниеге келген. Павлодар облысы, Екібастұз қаласы «Зерде» дарынды балалар мектебінің түлегі. Республикалық «Ақберен» байқауының «Поэзия» аталымы бойынша жеңімпаз атанып, [[Халықаралық Қожа Ахмет Ясауи атындағы қазақ-түрік университетіің| Халықаралық Қожа Ахмет Яссауи атындағы қазақ-түрік университетінің]] грантын жеңіп алған. ==Қызмет жолы== *2020-2021 жылдары Түркістан облыстық «Жастар ресурстық орталығының» маманы; *2022 жылы Сауран ауданы әкімдігінің баспасөз хатшысы; *2023 жылдан "Түркістан" телеарнасында редактор, жүргізуші. ==Шығармашылығы== *"Көбелек қанат қаққанша..." (2014 ж.) *"Аспан - Əке ..!" (2015 ж.) *"Ол қайтып келеді бүгін .." (2016 ж.) *«Құдай жайлы ойланатын қала» жыр антологиясында жинақтары енген. [[Санат:Қазақстан ақындары]] [[Санат:Түркістан ақындары]] [[Санат:поэзия]] [[Санат:Шет ауданында туғандар]] tvs29ods0xq7u7e7f0otk2mphd57xkp Қатысушы талқылауы:Renamed user 7187f7775166b1db44eaff1a8369bdb9 3 723546 3688669 3254827 2026-10-30T06:41:55Z İmmortalance 155505 İmmortalance [[Қатысушы талқылауы:Salamat Akh]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user 7187f7775166b1db44eaff1a8369bdb9]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Salamat Akh|Salamat Akh]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 7187f7775166b1db44eaff1a8369bdb9|Renamed user 7187f7775166b1db44eaff1a8369bdb9]]" 3254827 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Salamat Akh}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 23:47, 2023 ж. желтоқсанның 26 (+06) k9vtv3rivx84w8dms1pt54amqdeur7a Қатысушы:1nter pares/зертхана 2 725520 3688494 3688142 2026-10-29T17:47:26Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3688494 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[SpaceXAI]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]] * [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]] * [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]] * [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] * [[Орынбор генерал-губернаторлығы]] * [[Франциядағы наразылықтар (2026)]] * [[Saudi Aramco]] – [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Майлар]] – [[Sonatrach]] === Білім === * [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]] * [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]] – [[Мансап]] – [[Жеке өмір]] – [[Бос уақыт]] – [[Жұмысқұмар]] === АҚШ тарихы === * [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 qz70k4ofx1ngg4couw0uhy77opqndrx 3688533 3688494 2026-10-29T19:27:32Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3688533 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[SpaceXAI]] – [[GPT-6 Astra]] – [[Жалпы жасанды интеллект]] – [[Әлсіз жасанды интеллект]] – [[Күшті ЖИ (айрық)]] – [[Суперинтеллект]] – [[Әлеуметтік медиа]] – [[Threads (әлеуметтік желі)]] – [[Facebook Messenger]] – [[Meta Platforms]] – [[Пайдаланушы профилі]] – [[Discord]] – [[Медианы басып алу]] – [[Тәуелсіз медиа]] – [[Anthropic]] – [[Palantir]] – [[Muse (ЖИ агенті)]] * [[Алекс Карп]] – [[Стивен Коэн (кәсіпкер)]] – [[Джо Лонсдейл]] – [[Нейтан Геттингс]] – [[Дженсен Хуанг]] * [[Миллиардер]] – [[Триллионер]] – [[Таза байлық]] * [[Ғалымжан Мұқырұлы Ниязов]] * [[Орынбор генерал-губернаторлығы]] * [[Франциядағы наразылықтар (2026)]] * [[Saudi Aramco]] – [[Ұлттық мұнай компаниясы]] – [[Abu Dhabi National Oil Company]] – [[Майлар]] – [[Sonatrach]] === Білім === * [[Иллинойс университеті жүйесі]] – [[Урбана-Шампейндегі Иллинойс университеті]] – [[Чикагодағы Иллинойс университеті]] – [[Спрингфилдтегі Иллинойс университеті]] – [[Батыс Иллинойс университеті]] – [[Эдвардсвиллдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Карбондейлдегі Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік Иллинойс университеті]] – [[Солтүстік-шығыс Иллинойс университеті]] – [[Иллинойс мемлекеттік университеті]] – [[Шығыс Иллинойс университеті]] – [[Чикаго мемлекеттік университеті]] – [[Оңтүстік Иллинойс университеті]] – [[Браун университеті]] – [[Дартмут колледжі]] – [[Молдова техникалық университеті]] – [[Молдова мемлекеттік университеті]] – [[Молдова мемлекеттік аграрлық университеті]] – [[Музыка, театр және бейнелеу өнері академиясы]] – [[Молдова Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы]] – [[Богдан Петричейку Хашдеу атындағы Кагул мемлекеттік университеті]] – [[Комрат мемлекеттік университеті]] – [[Молдова еркін халықаралық университеті]] * [[Иллинойстағы академиялық және ғылыми кітапханалар консорциумы]] – [[Discovery Partners Institute]] – [[Зерттеу университеті]] – [[Мемлекеттік университет]] – [[Жекеменшік университет]] – [[Отарлық колледждер]] – [[Автодидактика]] – [[Дидактизм]] – [[Даярлық]] – [[Шәкірттік]] – [[Мансап]] – [[Жеке өмір]] – [[Бос уақыт]] – [[Жұмысқұмар]] – [[Прокрастинация]] === АҚШ тарихы === * [[Он үш отар]] – [[Жаңа Англия отарлары]] – [[Нью-Гэмпшир провинциясы]] – [[Массачусетс-Бэй провинциясы]] – [[Род-Айленд және Провиденс плантациялары отары]] – [[Коннектикут отары]] – [[Орталық отарлар]] – [[Нью-Йорк провинциясы]] == Жоспар == * Хиуа хандары: ** Өзбек-Арабшах хандары — Дайын *** Өзбек-Қоңырат хандары — Дайын * Бұхара хандары: ** Өзбек-Шайбани хандары — ? *** Өзбек-Аштархан хандары — Дайын * Қоқан хандары: ** Өзбек-Мың хандары — Дайын == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} == Талқылау // Толықтыру == * [[Мэри Робинсон]], [[Мэри Макэлис]], [[Жарық дизайны]], [[Илияна Йотова]], [[Лаура Фернандес Дельгадо]], [[Лаура Чинчилья]]. == WG == * [[World of Tanks Blitz]] * bb * wrsh bl * ? == Белсенді == === Қақтығыстар === # [[ДР Конго мен Руанда арасындағы қақтығыс (2022–2025)]] # [[Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)]] # [[Израильдің Батыс жағалаудағы әскери операциясы (2025)]] # [[Сербиядағы жалпы ереуіл (2025)]] # [[АҚШ-тың Канада және Мексикамен сауда соғысы (2025 жылдан)]] # [[Белгород облысындағы шайқастар (2025)]] # [[Түркиядағы жаппай наразылықтар (2025)]] == Толықтыру == * [[Йоханнесбургтегі G-20 саммиті (2025)]] * [[Ауғанстандағы жер сілкінісі (2025)]] * [[Оңтүстік Йемендегі қақтығыстар (2025–2026)]] * [[Ирандағы наразылықтар (2025–2026)]] * [[Қатысушы:1nter pares/Мақалалар]] == Орыс-түрік соғыстары // Жоспар == # [[Орыс-түрік соғысы (1568–1570)]] # [[Орыс-түрік соғысы (1672–1681)]] # Орыс-түрік соғысы 3 # Орыс-түрік соғысы 4 # Орыс-түрік соғысы 5 # Орыс-түрік соғысы 6 # Орыс-түрік соғысы 7 # Орыс-түрік соғысы 8 # Орыс-түрік соғысы 9 # Орыс-түрік соғысы 10 # Орыс-түрік соғысы 11 # Орыс-түрік соғысы 12 pq23234da6olbi3dgygexvq31i5bas4 Лос-Анджелeс 0 743851 3688680 3369306 2026-10-30T06:53:26Z Xqbot 3358 Бот: Шынжырлы айдатуды түзетті → [[Лос-Анджелес]] 3688680 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Лос-Анджелес]] mmirxfvfl0ji1rrbriz1s1i7uvfbltf Бахтиар Абдраманов 0 750675 3688725 3688324 2026-10-30T09:44:05Z Толганай Сансызбаевна 186946 3688725 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} {{Тұлға|Есімі = Абдраманов Бахтиар|Туған күні= 27.09.1961|Туған жері [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы.|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО.]]|Азаматтығы={{USSR}}<br />{{KAZ}}|Білімі:[[М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті.]]|Марапаттары:[[Ерен еңбегі үшін медалі.]]|Не үшін белгілі=[[инженер]], [[депутат]]}} '''Абдраманов Бахтиар''' ([[27 қыркүйек]] [[1961 жыл|1961]], [[Шиелі ауданы]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – инженер-механик, мұнай-газ саласының маманы. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (1984), Казақ-Қытай институтын (2011) бітірген. == Өмірбаяны == Шиелі ауданының тұтынушы кооперациясында жұмысшы (1978 жылы «Свердловск мелиорация» бірлестігінде бас инженер (1984-1988 жж., [[Свердловск облысы]], Режь қаласы), Қызылорда такси қызметі паркінде автоколонна, эксплуатация бөлімінің басшысы ([[1991 жылы]]), «Оңтүстік мұнай-газ» бірлестігінде бас инженер, басшының орынбасары, «Харрикейн Құмкөлмұнай» АҚ-та бөлім басшысы (1991-1998 жж.), «Құмкөл Көлік Қызметі» АҚ құрылтайшысы, президенті, бас директоры (2000-2015 жж.) қызметтерін атқарды. Қазіргі уақытта «Орта Азия Көлігі» ЖШС-ның құрылтайшысы. Сарыбұлақ, Қайнар кеніштерін ашып, жас мамандарды жұмыспен қамтуға, өңірдің экономикалық дамуына елеулі үлес қосуда. Қызылорда облысы мәслихатының 3-ші, 4-ші шақырылған (2003-2007 жж.) депутаты болып сайланған.<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2024</ref> == Жетістіктері == - 2019 жыл — Братиславадағы Еуропа кубогының жеңімпазы. - 2023 жыл — Ригадағы Еуропа кубогының жеңімпазы. - 2023 жыл — Загребтегі Grand Prix турнирінің қола жүлдегері. - 2024 жыл — Астанадағы Grand Slam турнирінің қола жүлдегері. == Еңбек жолы == == Марапаттары == * «[[Ерен еңбегі үшін медалі|Ерен еңбегі үшін]]<nowiki/>» ([[2012 жыл|2012]]) * Шиелі ауданының [[Құрметті азамат|құрметті азаматы]] ([[2020 жыл|2020]]). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шиелі ауданында туғандар]] [[Санат:М.Х. Дулати атындағы Тараз университеті түлектері]] [[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]] 3159jucm8h3wtocxcq57xdwvf7ngkxt Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json 10 764845 3688532 3687965 2026-10-29T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3688532 json application/json { "articles": 245841, "pages": 673725, "edits": 3684808, "users": 183755, "activeusers": 476, "admins": 15, "files": 8808 } 28vs7f5k264lyhmt70izatfda3jd19o Бокстан әлем чемпионаты 2025 (IBA) 0 765662 3688419 3588102 2026-10-29T13:50:24Z Wikuiser 172895 /* */ 3688419 wikitext text/x-wiki {{Спорт жарысы |Атауы = Бокстан әлем чемпионаты 2025 (IBA) |Эмблема = |Өлшемі = |Сурет сипаттамасы = |Қала = [[Дубай]] |Елдер = {{байрақ|БАӘ}} |Спортшылар = |Медальдар = |Ашылуы = 2 желтоқсан |Жабылуы = 13 желтоқсан |Мерзімі = |Стадион = |Алдыңғы = [[Бокстан әлем чемпионаты 2023|Ташкент 2023]] |Келесі = [[Бокстан әлем чемпионаты 2027|2027]] |Ортаққор = }} '''Бокстан әлем чемпионаты 2025''' — Халықаралық бокс қауымдастығы [[Халықаралық әуесқой бокс ассоциациясы|IBA]] басшылығымен ұйымдастырылған ерлер арасындағы 23-[[бокстан әлем чемпионаты]]. Чемпионат 2025 жылдың 3-13 желтоқсан күндері [[Біріккен Араб Әмірліктері|Біріккен Араб Әмірліктерінде]] [[Дубай]] қаласындағы Tennis Stadium аренасында өтті<ref>{{Cite web|title=Умар Кремлев: «Мы проведем ЧМ в Дубае 2–13 декабря. Каждый чемпион получит по $300 тысяч»|url=https://news.sportbox.ru/Vidy_sporta/Boks/spbnews_NI2250773_Umar_Kremlev_My_provedem_ChM_v_Dubaje_213_dekabra_Kazhdyj_chempion_poluchit_po_300_tysach}}</ref>. Әлем чемпионатында тарихтағы ең қомақты жүлде қоры — 8 миллион АҚШ долларына — таласады. Әр салмақ дәрежесінің жеңімпазына 300 000 АҚШ доллары, күміс жүлдегерге 150 000, қола жүлдегерге 75 000, ал бесінші орындағы екі адамға 10 000 доллар табысталды.<ref>{{Cite web|title=International Boxing Association Unveils Historic 2025 IBA Men’s Elite World Championships as Part of a Spectacular Two-Week ‘Festival of Boxing’ in Dubai with Unprecedented $8 Million Prize Pool|url=https://www.iba.sport/news/international-boxing-association-unveils-historic-2025-iba-mens-elite-world-championships-as-part-of-a-spectacular-two-week-festival-of-boxing-in-dubai-with-unprecedented-8/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Чемпионат мира по боксу в 2025 году пройдет в декабре в ОАЭ|url=https://www.forbes.ru/sport/541017-cempionat-mira-po-boksu-v-2025-godu-projdet-v-dekabre-v-oae}}</ref> Қаржы қаражатын бөлу жүйесі: жалпы соманың 50%-ы спортшының өзіне, 25%-ы жаттықтырушыға, ал қалған 25%-ы ұлттық федерацияға тиесілі. Чемпионатпен қатар IBA Congress, IBA Pro Event және Global Boxing Forum сияқты салалық жиындар өтті. == Тарихы == IBA ұйымдастыруымен алдыңғы әлем чемпионаты 2023 жылы Ташкент қаласында өтті. Ол турнирге 107 елден 538 спортсмен қатысты. Боксшылар 13 салмақ дәржесе бойынша медальға таласты. Турнирдің жүлде қоры 5,2 млн АҚШ долларын құрады<ref>{{Cite web|title=IBA объявила о проведении чемпионата мира по боксу с рекордными призовыми|url=https://www.forbes.ru/sport/547041-iba-ob-avila-o-provedenii-cempionata-mira-po-boksu-s-rekordnymi-prizovymi}}</ref>. 2025 жылы IBA мен World Boxing бір-бірінен тәуелсіз әлем чемпионаттарын өткізуде. Қазіргі кезде екі ұйым да спортшыларға қарсылас құрылымның жарыстарына қатысуға тыйым салмайды, сондықтан спортшылар екі жарысқа да қатыса алады. 2025 жылдың наурыз айында IBA әйелдер арасындағы әлем чемпионатын өткізді, қыркүйекте World Boxing ерлер мен әйелдер біріктірілген турнир жасады. Ал желтоқсанда IBA ерлер арасындағы чемпионатты өткізді. Турнир 2-желтоқсан күні басталуы тиіс болатын, бірақ БАӘ Қырғызстан спортшыларына виза берілмегендіктен олар уақытылы ұшып шыға алмады. IBA басшылығы БАӘ спортшыларға қолдау көрсетуді сұрады. Сондықтан турнирдің ашылу салтанаты бір күнге шегерілді<ref>{{Cite web|title=Открытие ЧМ-2025 по боксу от IBA перенесли. Известна причина|url=https://sportilinet.kz/boxing/otkryitie-chm2025-boksu-IBA-perenesli-izvestna-prichina-9149/}}</ref><ref>{{Cite web|title=IBA перенесла старт чемпионата мира-2025 в Дубае на 4 декабря из-за боксёров Киргизии|url=https://karate.ru/news/2025-12-03/iba-perenesla-start-chempionata-mira-2025-v-dubae-/}}</ref>. Қырғызстан командасынан бөлек мұндай қиындықтар басқа 46 команда да болғаны хабарланды<ref>{{Cite web|title=Что лучше: деньги или олимпийские путёвки? У IBA начались проблемы, старт первенства пришлось переносить|url=https://time.kz/articles/sport/2025/12/03/chto-luchshe-dengi-ili-olimpijskie-putyovki}}</ref>. == Қатысушылар == World Boxing ұйымдастырған әлем чемпионатында 540 спортшы (68 ел) қатысса, IBA чемпионатына 428 боксшы (107 ел) тіркелді. Маңызды айырмашылық — Ливерпульде ерлер мен әйелдер, ал Дубайда тек ерлер арасында жарыстар өтті. IBA чемпионатындағы қатысушылардың шамамен үштен бірі — Африка елдері (107 елдің 35-і). Сонымен қатар боксы дамымаған немесе шектеулі елдер де болды (Ауғанстан, Фиджи, Кук аралдары, Француз Полинезиясы, Сент-Люсия және т.б.). IBA турнирінде Еуропа елдерінің үлесі 26%, ал World Boxing чемпионатында 50% болды. Дубайға АҚШ, Англия, Ирландия, Украина, Түркия, Италия және Франция құрамалары келген жоқ. Кейбір батыс елдерінің өкілдері IBN белгісімен жеке тәртіпте қатысқанымен, олардың ешқайсысы шешуші кезеңдерге жете алмады. Тек Пуэрто-Рико мен Колумбиядан келген екі боксшы ғана ширек финалға шықты. Африка елдері, «экзотикалық» мемлекеттер және IBN мәртебесімен келген қатысушыларды қосқанда, IBA чемпионатындағы үлес 49,3%-ды құрады. World Boxing турнирінде бұл көрсеткіш 5%-дан төмен болды. 2025 жылғы IBA нұсқасы бойынша бокстан әлем чемпионатында Ресей құрамасы турнирге ең мықты құрамын апарды. Қазақстан құрамасы екінші нөмірлі боксшылармен өнер көрсетті. Қазақстан сапында World Boxing ұйымдастырған Ливерпульдегі әлем чемпионатына қатысқан екі ғана боксшы болды — Ертуған Зейнуллинов пен Сабыржан Аққалықов. Ливерпульде олар ерте кезеңдерде жарыстан шығып қалса, Дубайда жүлделі орындарға жетті: Аққалықов — алтын, Зейнуллинов — қола медаль иеленді. Турнирдің тағы бір фавориті саналатын Өзбекстан құрамасы құрамында 2025 жылғы алты әлем чемпионыжәне үш Олимпиада чемпионы бар күшті команданы ұсынды. Ресей құрамасының негізгі бәсекелесі ретінде бағаланған Өзбекстан Ливерпульде өткен World Boxing чемпионатында Қазақстанмен бірге барлық алтын медальдарды бөліскен (Өзбекстан — 6, Қазақстан — 4). Куба құрамасы Дубайға қысқартылған құраммен (төрт боксшы) келді. Олардың қатарында екі дүркін Олимпиада чемпиондары Арлен Лопес пен Хулио Сесар де ла Крус болғанымен, бұл Ливерпульдегі World Boxing чемпионатымен салыстырғанда екі есе аз көрсеткіш болды (онда Олимпиада чемпионы Эрисланди Альварес те қатысқан). IBA чемпионатында жүлдегерлердің 86,5% посткеңестік елдерге тиесілі болды. Қалған 13,5% медальдар Куба, Замбия, Испания және Мали спортшыларына бұйырды. World Boxing чемпионатында посткеңестік елдердің жүлдегерлер үлесі 37,5% болды. Алайда бұл көрсеткіштің басым бөлігі Өзбекстан мен Қазақстан құрамаларының нәтижелеріне байланысты қалыптасты. Дубайдағы IBA чемпионатында алтын медальдарды төрт ел ғана жеңіп алды: Ресей (7), Қазақстан (3), Өзбекстан (2) және Әзербайжан (1). Бұл көрсеткіш турнирде ТМД елдерінің басымдығын көрсетті<ref>{{Cite web|title=В России раскритиковали чемпионат мира по боксу, на котором Казахстан опередил Узбекистан и занял второе место|url=https://sportarena.kz/boxing/1045894-v-rossii-raskritikovali-chempionat-mira-po-boksu-na-kotorom-kazakhstan-operedil-uzbekistan-i-zanyal-vtoroe-mesto.html}}</ref>. == Регламент және салмақ дәрежелері == Турнирде '''13 салмақ дәрежесі''' болды — бұл Олимпиададағы жеті салмақтан едәуір көп және World Boxing чемпионатымен салыстырғанда үш дивизионға артық. IBA басшылығы келесі чемпионатта салмақ санын 14-ке дейін арттырып, 100 кг санатын енгізуді ұсынды. == Медаль кестесі == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+'''Медаль кестесі''' ! style="width:7%;" |Орын ! style="width:33%; text-align:left;" |Ел ! style="width:12%;" |Алтын 🥇 ! style="width:12%;" |Күміс 🥈 ! style="width:12%;" |Қола 🥉 ! style="width:12%;" |Барлығы |- |1 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Ресей}} |7 |5 |1 |13 |- |2 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Қазақстан}} |3 |1 |2 |6 |- |3 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Өзбекстан}} |2 |4 |3 |9 |- |4 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Әзербайжан}} |1 |0 |2 |3 |- |5 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Тәжікстан}} |0 |1 |1 |2 |- |5 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Қырғызстан}} |0 |1 |1 |2 |- |7 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Беларусь}} |0 |1 |0 |1 |- |8 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Армения}} |0 |0 |5 |5 |- |9 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Грузия}} |0 |0 |2 |2 |- |9 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Испания}} |0 |0 |2 |2 |- |9 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Замбия}} |0 |0 |2 |2 |- |12 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Куба}} |0 |0 |1 |1 |- |12 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Мали}} |0 |0 |1 |1 |- |12 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Молдова}} |0 |0 |1 |1 |- |12 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Непал}} |0 |0 |1 |1 |- |12 | style="text-align:left;" |{{Байрақ|Түрікменстан}} |0 |0 |1 |1 |} == Финал ойындар == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%" |+'''Чемпионат әлемі 2025 (IBA). Финалдық жекпе-жектер''' ! style="width:10%;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:25%;" |1-боксшы ! style="width:10%;" |Нәтиже ! style="width:25%;" |2-боксшы |- |48 кг | style="text-align:left;" |{{ту|Әзербайжан}} '''Субхан Мамедов''' |4:3 | style="text-align:left;" |{{ту|Ресей}} Эдмонд Худоян |- |51 кг | style="text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} '''Хасанбой Дусматов''' |4:1 | style="text-align:left;" |{{ту|Ресей}} Баир Батлаев |- |54 кг | style="text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} '''Сәкен Бибосынов''' |5:2 | style="text-align:left;" |{{ту|Ресей}} Вячеслав Рогозин |- |57 кг | style="text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} '''Оразбек Асылқұлов''' |5:0 | style="text-align:left;" |{{ту|Тәжікстан}} Хусравхон Рахимов |- |60 кг | style="text-align:left;" |{{ту|Ресей}} '''Всеволод Шумков''' |4:3 | style="text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Абдумалик Халоков |- |63,5 кг | style="text-align:left;" |{{ту|Ресей}} '''Илья Попов''' |5:0 | style="text-align:left;" |{{ту|Қырғызстан}} Омар Ливаза |- |67 кг | style="text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} '''Асадхуджа Муйдинхуджаев''' |5:0 | style="text-align:left;" |{{ту|Ресей}} Евгений Кооль |- |71 кг | style="text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} '''Абылайхан Жүсіпов''' |4:1 | style="text-align:left;" |{{ту|Ресей}} Сергей Колденков |- |75 кг | style="text-align:left;" |{{ту|Ресей}} '''Исмаил Муцольгов''' |5:0 | style="text-align:left;" |{{ту|Қазақстан}} Сабыржан Акқалықов |- |80 кг | style="text-align:left;" |{{ту|Ресей}} '''Джамбулат Бижамов''' |5:0 | style="text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Жавохир Умматалиев |- |86 кг | style="text-align:left;" |{{ту|Ресей}} '''Шарабутдин Атаев''' |5:0 | style="text-align:left;" |{{ту|Беларусь}} Алексей Алферов |- |92 кг | style="text-align:left;" |{{ту|Ресей}} '''Муслим Гаджимагомедов''' |5:0 | style="text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Турабек Хабибуллаев |- |92+ кг | style="text-align:left;" |{{ту|Ресей}} '''Давид Сураев''' |TKO (2) | style="text-align:left;" |{{ту|Өзбекстан}} Арман Маханов |} == Қазақстан құрамасы == Дубайдағы турнирге Ливерпульде өткен әлем чемпионатында алтын алған чемпиондар бармайтындығы алдын ала хабарланды<ref>{{Cite web|title=Чемпионы мира по боксу из Казахстана пропустят ЧМ в Дубае: известна причина|url=https://tengrisport.kz/tnsport/chempionyi-mira-boksu-kazahstana-propustyat-chm-dubae-582225/}}</ref>. Бірақ IBA жариялаған тізімде ағайынды Оралбайлар да қатысушылар тізімінде айтылды<ref>{{Cite web|title=IBA объявила звёздных участников ЧМ-2025 по боксу из Казахстана и Узбекистана|url=https://vesti.kz/amateur/iba-obyyavila-zvzdnyih-uchastnikov-chm-2025-boksu-kazahstana-372769/}}</ref>. [[Қазақстан бокс федерациясы|Қазақстан бокс федерациясының]] атқарушы директоры [[Рауан Игенев]] бірінші нөмір саналмайтын тәжірибелі боксшыларға да өздерін көрсетіп, табыс табуға мүмкіндік беруді мақсат ететінін айтты<ref>{{Cite web|title=Чемпионы мира по боксу из Казахстана пропустят ЧМ в Дубае: известна причина|url=https://tengrisport.kz/tnsport/chempionyi-mira-boksu-kazahstana-propustyat-chm-dubae-582225/}}</ref>. Жаңа маусымнан бастап Қазақстан ішінде IBA мен World Boxing турнирлері тең дәрежелі саналмауы ықтимал. Мемлекет қазынасынан тек World Boxing жарыстарындағы медальдерге сыйақы төленеді. Қазақстан құрамасы 2025 жылғы әлем чемпионатына екінші командамен қатысты. Құрамда World Boxing нұсқасы бойынша әлем чемпиондары — [[Санжар Тәкенұлы Тәшкенбай|Санжар Ташкенбай]], [[Махмұд Айдарханұлы Сабырхан|Махмұд Сабырхан]], [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан|Төрехан Сабырхан]] және [[Айбек Рахатұлы Оралбай|Айбек Оралбай]] болған жоқ. Сонымен қатар соңғы жылдары ұлттық құраманың тірек боксшылары саналған [[Нұрбек Рахатұлы Оралбай|Нұрбек Оралбай]], [[Бекзад Нұрдәулетов]] және [[Сағындық Тоғамбай]] да турнирге қатыспады. Құрамдағы негізгі тұлғалардың бірі — 37 жастағы [[Теміртас Жүсіпов]] болды. Ол 2025 жылғы Қазақстан чемпионатында сәтсіз өнер көрсеткеніне қарамастан, 48 кг салмақ дәрежесінде мол тәжірибесі бар және осы санатқа ұзақ уақыт бойы бейімделген боксшы ретінде таңдалды. Бұл салмақта көптеген қазақстандық боксшылардың 50–51 кг санатына ауысқанын ескерсек, Жүсіповтің тәжірибесі шешуші фактор ретінде қарастырылды. 54 кг салмақ дәрежесінде [[2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Токио–2020 Олимпиадасының]] қола жүлдегері [[Сәкен Исмадиярұлы Бибосынов|Сәкен Бибосынов]] өнер көрсетті. Ол [[Кәсіби бокс|кәсіби бокста]] сәтті дебют жасап, қазіргі таңда әуесқой және кәсіби мансапты қатар алып жүр. [[Семей|Семей қаласында]] өткен [[Бокстан Қазақстан чемпионаты 2025|Қазақстан чемпионатында]] Бибосынов жеңімпаз атанды. 57 кг салмақ дәрежесінде Қазақстан намысын [[Оразбек Асылқұлов]] қорғады. Ұзақ уақыт бойы [[Серік Теміржанов]] пен [[Махмұд Айдарханұлы Сабырхан|Махмұд Сабырханның]] көлеңкесінде жүрген Асылқұлов ұлттық құрамаға [[Қарақожа Абдаллиев|Қарақожа Абдаллиевті]] еске алу турнирінде Сабырханды жеңгеннен кейін қайта оралды. Ол [[Бокстан Азия чемпионаты 2024|Азия чемпионаты–2024]] іріктеуінен өткенмен, ширек финалда жеңіліп, позициясын уақытша жоғалтты. Алайда 2025 жылғы Қазақстан чемпионатында тұрақты өнер көрсетіп, қола жүлдеге ие болды және құрамға қосылды. [[Санатали Төлтаев]] (67 кг) пен [[Абылайхан Жүсіпов]] (71 кг) кәсіби бокстан кейін әуесқой деңгейге қайта оралып, ұлттық құрамамен өнерін жалғастырды. Екеуі де Қазақстан чемпионатында қатаң іріктеуден өтті. Төлтаев [[Бокстан Қазақстан чемпионаты 2024|2024 жылғы Қазақстан чемпионатында]] Төрехан Сабырханға жол берсе, Жүсіпов [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Париж–2024 Олимпиадасындағы]] [[Аслан Шымбергенов|Аслан Шымбергеновтің]] сәтсіздігінен кейін құрамадағы орнын нығайтты және Азия чемпионы–2024 атанды. Кейінірек [[Астана|Астанада]] өткен [[Бокстан әлем кубогы 2025 (Астана)|Әлем кубогы]] кезеңінде сәтсіздікке ұшырап, көшбасшылықты World Boxing 2025 әлем чемпионатының чемпионы Торехан Сабырханға берді. [[Ертуған Зейнуллинов]] (63,5 кг) пен [[Сабыржан Аққалықов]] (75 кг) бір жыл ішінде екінші әлем чемпионатына қатысты. Алдыңғы турнирде Зейнуллинов Олимпиада чемпионы [[Асадхужа Муйдинхужаев|Асадхужа Муйдинхужаевпен]] жекпе-жекте жеңістен айырылса, Аққалықов алғашқы айналымда жеңілген болатын. 2025 жылғы Қазақстан чемпионатында Аққалықов барлық жекпе-жегін сенімді өткізіп, турнирдің ең үздік боксшысы атанды. Бұл нәтиже оның ұлттық құрамадағы орнын қайта қалпына келтірді. [[Ерасыл Жақпеков]] (81 кг) пен [[Даулет Төлемісов]] (86 кг) үшін бұл турнир өзін көрсетуге берілген маңызды мүмкіндік болды. Жақпеков ұзақ уақыт бойы Нұрбек Оралбайдың көлеңкесінде қалып келсе, ел чемпионатында оның орнын алмастыра алатынын дәлелдеді. Төлемісов бұған дейін кәсіби бокстан оралған Бекзад Нұрдәулетовпен бәсекелестікте ұтылып жүрген еді. Алайда [[Бразилия|Бразилияда]] өткен [[Бокстан Әлем кубогы 2025 (Бразилия)|Әлем кубогы]] кезеңіндегі жеңісі және Қазақстан чемпионы атануы оның құрамаға таңдалуын айқындады. {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:left; font-size:95%;" |+'''Қазақстан құрамасы''' ! style="width:20%; text-align:center;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:80%;" |Спортшы ! |- | style="text-align:center;" |48 кг |{{ту|Қазақстан}} [[Теміртас Жүсіпов]] |🥉 |- | style="text-align:center;" |51 кг |{{ту|Қазақстан}} [[Даниял Сәбит]] |1/4 |- | style="text-align:center;" |54 кг |{{ту|Қазақстан}} [[Сәкен Исмадиярұлы Бибосынов|'''Сәкен Бибосынов''']] |🥇 |- | style="text-align:center;" |57 кг |{{ту|Қазақстан}} [[Оразбек Асылқұлов|'''Оразбек Асылқұлов''']] |🥇 |- | style="text-align:center;" |60 кг |{{ту|Қазақстан}} [[Нұрлан Сапарбай]] |1/4 |- | style="text-align:center;" |63,5 кг |{{ту|Қазақстан}} [[Серік Теміржанов]] |1/4 |- | style="text-align:center;" |67 кг |{{ту|Қазақстан}} [[Санатәлі Төлтаев|Санатали Төлтаев]] |1/4 |- | style="text-align:center;" |71 кг |{{ту|Қазақстан}} [[Абылайхан Жүсіпов|'''Абылайхан Жүсіпов''']] |🥇 |- | style="text-align:center;" |75 кг |{{ту|Қазақстан}} [[Сабыржан Аққалықов|'''Сабыржан Аққалықов''']] |🥈 |- | style="text-align:center;" |80 кг |{{ту|Қазақстан}} [[Ертуған Зейнұллинов]] |🥉 |- | style="text-align:center;" |86 кг |{{ту|Қазақстан}} [[Ерасыл Жақпеков]] |1/8 |- | style="text-align:center;" |92 кг |{{ту|Қазақстан}} [[Нурмагамед Юсупов|Нұрмагамед Юсупов]] |1/8 |- | style="text-align:center;" |92+ кг |{{ту|Қазақстан}} [[Дәулет Төлемісов]] |1/8 |} == Өзбекстан құрамасы == {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:left; font-size:95%;" |+'''Өзбекстан құрамасы''' ! style="width:20%; text-align:center;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:80%;" |Спортшы ! |- | style="text-align:center;" |48 кг |{{ту|Өзбекстан}} [[Шавкатжон Болтаев]] | |- | style="text-align:center;" |51 кг |{{ту|Өзбекстан}} [[Хасанбай Досматов|Хасанбой Дусматов]] |🥇 |- | style="text-align:center;" |54 кг |{{ту|Өзбекстан}} [[Фазлиддин Эркинбоев]] |🥉 |- | style="text-align:center;" |57 кг |{{ту|Өзбекстан}} [[Саят Ильясов]] | |- | style="text-align:center;" |60 кг |{{ту|Өзбекстан}} [[Абдумалик Халоков]] |🥈 |- | style="text-align:center;" |63,5 кг |{{ту|Өзбекстан}} [[Асильбек Жалилов]] |🥉 |- | style="text-align:center;" |67 кг |{{ту|Өзбекстан}} [[Асадхужа Муйдинхужаев]] |🥇 |- | style="text-align:center;" |71 кг |{{ту|Өзбекстан}} [[Хужаназар Нортожиев]] |🥉 |- | style="text-align:center;" |75 кг |{{ту|Өзбекстан}} [[Арман Маханов]] |🥈 |- | style="text-align:center;" |80 кг |{{ту|Өзбекстан}} [[Жавохир Умматалиев]] |🥈 |- | style="text-align:center;" |86 кг |{{ту|Өзбекстан}} [[Акмальжон Исроилов]] | |- | style="text-align:center;" |92 кг |{{ту|Өзбекстан}} [[Турабек Хабибуллаев]] |🥈 |- | style="text-align:center;" |92+ кг |{{ту|Өзбекстан}} [[Шодийоржон Меликузиев]] | |} Турнир барысында командаға бас жаттықтырушы Тұлқын Киличев жетекшілік етті. Жаттықтырушылар штабының құрамына Хуан Энрике Стейнерс, Рахматжон Рузиохунов, Акмал Хасанов, Нодир Гуломов, Даврон Гафуров, Алимардон Достанов, Шерзод Ахмаджонов, Ботиржон Махмудов және Ганижон Юсупов кірді. === Ресей құрамасы === {| class="wikitable" style="width:70%; text-align:left; font-size:95%;" |+'''Ресей құрамасы''' ! style="width:20%; text-align:center;" |Салмақ дәрежесі ! style="width:80%;" |Спортшы ! |- | style="text-align:center;" |48 кг |{{ту|Ресей}} Эдмонд Худоян |🥈 |- | style="text-align:center;" |51 кг |{{ту|Ресей}} Баир Батлаев |🥈 |- | style="text-align:center;" |54 кг |{{ту|Ресей}} Вячеслав Рогозин |🥈 |- | style="text-align:center;" |60 кг |{{ту|Ресей}} Всеволод Шумков<ref>{{Cite web|title=Российский боксер Всеволод Шумков принес сборной России первое золото чемпионата мира по боксу|url=https://rg.ru/2025/12/13/rossijskij-bokser-shumkov-zavoeval-zoloto-chm.html}}</ref> |🥇 |- | style="text-align:center;" |63,5 кг |{{ту|Ресей}} Илья Попов<ref>{{Cite web|title=Российский боксер Попов завоевал золото ЧМ-2025|url=https://rg.ru/2025/12/13/rossijskij-bokser-popov-zavoeval-zoloto-chm-2025.html}}</ref> |🥉 |- | style="text-align:center;" |67 кг |{{ту|Ресей}} Евгений Кооль |🥈 |- | style="text-align:center;" |71 кг |{{ту|Ресей}} Сергей Колденков |🥇 |- | style="text-align:center;" |75 кг |{{ту|Ресей}} Исмаил Муцольгов |🥇 |- | style="text-align:center;" |80 кг |{{ту|Ресей}} Джамбулат Бижамов |🥇 |- | style="text-align:center;" |86 кг |{{ту|Ресей}} Шарабутдин Атаев |🥇 |- | style="text-align:center;" |92 кг |{{ту|Ресей}} Муслим Гаджимагомедов |🥇 |- | style="text-align:center;" |92+ кг |{{ту|Ресей}} Давид Сураев |🥇 |} == Финалдық жекпе-жектер == ==== 54 кг салмақ дәрежесіндегі финал ==== Финалда Қазақстан өкілі Сәкен Бибосынов пен Ресей құрамасының боксшысы [[Вячеслав Рогозин]] кездесті. Жекпе-жектің бірінші раундында төрешілердің шешімімен Рогозин 3:2 есебімен басым түсті. Екінші раундта Бибосынов соңғы секундтарда нокдаун жасап, раундты 5:0 есебімен өз пайдасына шешті. Үшінші раунд қарсаңында екі төреші карточкасында Бибосынов алда болса, қалған үш карточкада тең нәтиже тіркелді. Осыған байланысты жекпе-жек қорытындысын анықтау үшін қосымша төрешілердің бағалауы қажет болды. Нәтижесінде Сәкен Бибосынов жекпе-жекте 5:2 есебімен бөлінген шешім арқылы жеңіске жетіп, әлем чемпионы атанды. Осы жеңісінің арқасында ол екінші рет әлем чемпионы болды. Сәкен Бибосынов (28 жас) бұған дейін де әлем чемпионаттарында жүлде алған: 2021 жылы – алтын, 2019 жылы – қола медаль иеленген. Оның спорттық мансабындағы басты жетістіктерінің бірі — 2020 жылғы Олимпиада ойындарының қола жүлдесі. 2025 жылғы әлем чемпионатында Бибосынов жолдама кезеңдерінде Ботсвана өкілі Катлего Кеорапецені, Танзания боксшысы Факи Факи Исуды, Замбия спортшысы Мвенго Мвалені және Непалдан Тапу Чандра Бахадурды жеңді. Вячеслав Рогозин (19 жас) финалға дейінгі жолында Руанда боксшысы Айме Иранезезуды, Қырғызстан өкілі Санжай Сейдекматовты, Испания спортшысы Рафаэль Лосано Серханоны және Азия чемпионы – 2024 атағының иегері, Өзбекстан боксшысы Асилбек Жалиловты жеңіп, финалға шықты. ==== 57 кг салмақ дәрежесіндегі финал ==== Финалда Қазақстан құрамасының боксшысы Оразбек Асылқұлов Тәжікстан өкілі Хусравхон Рахимовпен кездесті. Жекпе-жек қорытындысы бойынша Асылқұлов төрешілердің бір ауыздан қабылданған шешімімен (5:0) жеңіске жетіп, әлем чемпионы атанды. 27 жастағы Оразбек Асылқұлов 2025 жылғы әлем чемпионатында ерекше нәтижеге қол жеткізді. Ол турнир барысында Ресей құрамасының боксшысын жеңген жалғыз спортшы болды. Чемпионат жолында Асылқұлов алғашқы жекпе-жегінде бразилиялық Элисандро Санчес да Силваны 5:0 есебімен жеңді, кейін Эсватини елінің өкілі Мукело Диаминиді нокаутпен ұтты. Келесі кезеңде ол испан боксшысы Карлос Мартин Бернардуды 5:0 есебімен жеңсе, жартылай финалда Ресей өкілі Андрей Пегливанянды жеңіп, финалға шықты. Оразбек Асылқұлов 2024 жылы бокстан Азия чемпионатының финалына дейін жеткен. Сонымен қатар, 2023 жылдың қазан айында Шымкент қаласында өткен халықаралық турнирде ол Хусравхон Рахимовты жеңген болатын. Хусравхон Рахимов (23 жас) — 2024 жылғы жастар арасындағы Азия чемпионатының (U-22) күміс жүлдегері. 2025 жылғы әлем чемпионатының жартылай финалында ол Өзбекстан боксшысы Хужаназар Нортожиевті 5:0 есебімен жеңіп, финалға шықты, алайда бұл жекпе-жек нәтижесі пікірталас тудырды. Турнирдің алдыңғы кезеңдерінде Рахимов Оңтүстік Африка Республикасының өкілі Масибуеле Сигвелуді, 2021 жылғы Азия чемпионы — моңғолиялық Хархуугийн Энх-Амарды жеңіп, сондай-ақ Лесото боксшысы Току Литабенінокаутпен ұтты. ==== 57 кг салмақ дәрежесіндегі финал ==== Финалдық жекпе-жекте Қазақстан құрамасының боксшысы Абылайхан Жүсіпов Ресей өкілі Сергей Колденковты 4:1 есебімен жеңді. Осылайша, 28 жастағы қазақстандық боксшы мансабындағы алғашқы әлем чемпионатының алтын медалін иеленді. Бұл жеңіс Жүсіпов үшін ерекше маңызға ие болды, себебі бұған дейін ол әлем чемпионаттарында үш мәрте қола жүлдеге ие болған (2017, 2019 және 2021 жылдар). 2025 жылғы алтын медаль — оның әлем біріншіліктеріндегі төртінші жүлдесі. Абылайхан Жүсіпов 2024 жылы әуесқой боксқа қайта оралды. Ол бұған дейін шамамен үш жылға жуық кәсіби бокста өнер көрсетіп, 4 жекпе-жектің барлығында жеңіске жеткен (3 нокаут). 2024 жылдың желтоқсан айында Жүсіпов Азия чемпионатында күміс жүлде иеленді. Ал 2025 жылы ол алғаш рет әлем чемпионатының финалына шығып, алтын медаль жеңіп алды. Әлем чемпионатындағы жарыс жолын Жүсіпов армениялық Арарат Арутюнянға қарсы жекпе-жектен бастады. Бұл кездесуде қазақстандық боксшы қарсыласына екі нокдаун жасап, жеңіске жетті. Кейін ол Беларусь өкілі Александр Радионовты, Әзербайжан боксшысы, 2021 жылғы әлем чемпионатының қола жүлдегері Сархан Алиевті, сондай-ақ Қырғызстан өкілі Ихтияр Нишоновты жеңіп, финалға жолдама алды. === 51 кг салмақ дәрежесіндегі нәтижелер === 2025 жылғы IBA нұсқасы бойынша бокстан әлем чемпионаты аясында 51 кг салмақ дәрежесінде өткен финалдық жекпе-жекте Өзбекстан құрамасының боксшысы, Олимпиаданың екі дүркін чемпионы Хасанбой ДусматовРесей өкілі Баир Батлаевты 4:1 есебімен жеңіп, әлем чемпионы атанды. Осы жеңістің нәтижесінде Дусматов екінші рет әлем чемпионы болды. 32 жастағы Хасанбой Дусматов 2025 жылдың қыркүйек айында World Boxing ұйымы өткізген әлем чемпионатына қатысқан жоқ. Оның спорттық жетістіктері қатарында 2016 және 2024 жылдардағы Олимпиада ойындарының екі алтын медалі, 2023 жылғы әлем чемпионатының алтыны, 2017 жылғы әлем чемпионатының күміс медалі, 2022 жылғы Азия ойындарының алтыны, сондай-ақ 2015, 2017 және 2022 жылдардағы Азия чемпионаттарының үш алтын медалі бар. 51 кг салмақ дәрежесінде қола жүлделер Армения өкілі Рудольф Гарбоянға және Замбия құрамасының боксшысы Патрик Чиньембаға бұйырды. Қазақстан құрамасынан бұл салмақта Даниял Сәбит өнер көрсетті. Ол ширек финал кезеңінде Патрик Чиньембаға қарсы жекпе-жекте 2:5 есебімен жеңіліп қалды, жекпе-жек нәтижесін анықтау үшін қосымша төрешілердің бағалауы қолданылды. === 67 кг салмақ дәрежесіндегі нәтижелер === 2025 жылғы IBA нұсқасы бойынша бокстан әлем чемпионаты аясында өткен финалдық жекпе-жекте Өзбекстан құрамасының боксшысы, 2024 жылғы Олимпиада чемпионы Абдумалик Халоков пен Ресей өкілі Всеволод Шумков кездесті. Жекпе-жек нәтижесінде төрешілердің бөлінген шешімімен (4:3) жеңіс Шумковқа берілді. 25 жастағы Абдумалик Халоков Париж–2024 Олимпиадасына дейін 2023 жылы Ташкент қаласында өткен әлем чемпионатында алтын медаль жеңіп алған. Олимпиададағы жеңісінен кейін ол 2025 жылғы қыркүйекте World Boxing ұйымы өткізген әлем чемпионатында да алтын жүлдеге ие болды. Сонымен қатар, Халоковтың қоржынында 2021 жылғы әлем чемпионатының күміс медалі бар. 24 жастағы Всеволод Шумков үшін бұл жеңіс әлем чемпионаттарындағы екінші жүлдесі болды. Бұған дейін ол 2023 жылғы әлем чемпионатында қола медаль иеленген. Қазақстан құрамасынан бұл салмақ дәрежесінде Серік Теміржанов өнер көрсетті. Ол жарысты ширек финал кезеңінде Тәжікстан боксшысы Акмаль Убайдовқа қарсы жекпе-жекте аяқтады. Кейін Убайдов жартылай финалда Шумковқа жол берді. Осы салмақ дәрежесінде қола медальдар Тәжікстан өкілі Акмаль Убайдовқа және Армения боксшысы Артур Базеянға бұйырды. === 67 кг салмақ дәрежесіндегі жарыс нәтижелері === 2025 жылғы IBA нұсқасы бойынша бокстан әлем чемпионаты аясында 67 кг салмақ дәрежесінде финалдық жекпе-жек өтті. Финалда Өзбекстан құрамасының боксшысы Асадхуджа Муйдинхуджаев Ресей өкілі Евгений Коольдітөрешілердің бір ауыздан қабылданған шешімімен 5:0 есебімен жеңіп, алтын медаль иеленді. Чемпионаттың ширек финалында Муйдинхуджаев Қазақстан құрамасының боксшысы Санатали Төлтаевтыжеңіп, жартылай финалға жолдама алды. 24 жастағы өзбекстандық боксшы осы жеңісінен кейін үшінші рет әлем чемпионы атанды. Бұған дейін ол 2023 жылы Ташкент қаласында өткен әлем чемпионатында, сондай-ақ 2025 жылғы қыркүйекте Ливерпульде World Boxing нұсқасы бойынша өткен әлем чемпионатында алтын медаль жеңіп алған. 67 кг салмақ дәрежесінде қола жүлделер Молдова өкілі Александру Параскивке және Армения боксшысы Ованес Бачковқа бұйырды. Жартылай финалда Параскив жекпе-жектің басында Муйдинхуджаевты нокдаунға түсіргенімен, кейінгі екі раундта басымдықты қарсыласына беріп, финалға шыға алмады<ref>{{Cite web|title=Узбекистан занял третье место на чемпионате мира по боксу IBA, уступив в зачёте России и Казахстану (видео)|url=https://www.gazeta.uz/ru/2025/12/14/boxing/}}</ref>. === 80 кг салмақ дәрежесіндегі финал === 2025 жылғы IBA нұсқасы бойынша бокстан әлем чемпионаты аясында Дубай қаласында 80 кг салмақ дәрежесінде финалдық жекпе-жек өтті. Финалда Өзбекстан құрамасының боксшысы, World Boxing нұсқасы бойынша 2025 жылғы әлем чемпионы Жавохир Умматалиев пен 2021 жылғы әлем чемпионатының күміс жүлдегері, Ресей өкілі Джамбулат Бижамов кездесті. Финалдық жекпе-жекте Умматалиев тек бірінші раундта ғана басымдық танытып, оны 3:2 есебімен өз пайдасына шешті. Екінші және үшінші раундтарда Бижамов айқын басымдық көрсетіп, екі раундта да 5:0 есебімен жеңіске жетті. Нәтижесінде төрешілердің бір ауыздан қабылданған шешімімен Джамбулат Бижамов жеңімпаз деп танылды. Қазақстан құрамасынан бұл салмақ дәрежесінде Ерасыл Жақпеков өнер көрсетті. Ол жарысты 1/8 финал кезеңінде Джамбулат Бижамовқа қарсы жекпе-жекпен аяқтады. Екінші раундтан кейін төрешілердің бағалау парақтарында тең нәтиже тіркелгенімен, үшінші раундта Жақпеков қарсыласына нокдаун жасап, соққылар саны бойынша басымдыққа ие болды. Соған қарамастан, жекпе-жек қорытындысында жеңіс Бижамовқа берілді. Жавохир Умматалиев 2024 жылдың қыркүйек айында World Boxing нұсқасы бойынша өткен әлем чемпионатында жеңіске жеткен. IBA ұйымдастырған әлем чемпионаты қарсаңында ол кәсіби бокста дебют жасап, британдық промоутер Фрэнк Уорренмен (Тайсон Фьюридің промоутері) келісімшартқа қол қойды. 2025 жылғы әлем чемпионаты барысында Умматалиев Дубайда бес жекпе-жек өткізіп, жартылай финалда Куба құрамасының өкілі, екі дүркін Олимпиада чемпионы Арлен Лопесті жеңіп, финалға шықты. === 92 кг салмақ дәрежесіндегі финал === 2025 жылғы IBA нұсқасы бойынша бокстан әлем чемпионаты аясында Дубай қаласында 92 кг салмақ дәрежесінде финалдық жекпе-жек өтті. Финалда Ресей құрамасының боксшысы Муслим Гаджимагомедов пен Өзбекстан өкілі Турабек Хабибуллаев кездесті. Жекпе-жек барысында Гаджимагомедов төрешілердің бір ауыздан қабылданған шешімімен (5:0) жеңіске жетті. Үшінші раундтың соңында Хабибуллаевқа нокдаун есептелді. Осы жеңістің нәтижесінде 28 жастағы Муслим Гаджимагомедов үшінші рет әлем чемпионы атанды. Ол бұған дейін 2021 және 2023 жылдардағы әлем чемпионаттарында алтын медаль жеңіп алған. Сонымен қатар, Гаджимагомедов — 2020 жылғы Олимпиада ойындарының финалисі, әрі кәсіби бокста WBA нұсқасы бойынша бриджервейт салмағындағы әлем чемпионы. Кәсіби мансабында ол алты жекпе-жектің барлығында жеңіске жеткен (3 нокаут). Соңғы кәсіби кездесуінде Оңтүстік Африка Республикасының өкілі, бұрынғы WBC чемпионы Табисо Мчунуны жеңді. 21 жастағы Турабек Хабибуллаев — 2024 жылғы Азия чемпионы (ересектер) және 2024 жылғы жастар арасындағы әлем чемпионы. 2025 жылғы әлем чемпионатында ол бірқатар жоғары деңгейдегі қарсыластарын жеңуімен ерекшеленді. Атап айтқанда, ширек финалда екі дүркін Олимпиада чемпионы және бес дүркін әлем чемпионы Хулио Сезар Ла Крусты, ал жартылай финалда 2020 жылғы Олимпиаданың финалисі және 2024 жылғы Олимпиаданың қола жүлдегері Лорен Альфонсо Домингесті (Әзербайжан) жеңіп, финалға шықты. 92 кг салмақ дәрежесінде Қазақстан атынан Нұрмағамад Жүсіпов өнер көрсетті. Ол жарысты 1/8 финал кезеңінде Испания құрамасының боксшысы Эмануэль Рейеске қарсы жекпе-жекте аяқтады. Кейін Рейес жартылай финалда Муслим Гаджимагомедовке жол берді. Осы салмақ дәрежесінде қола медальдар Испания өкілі Эмануэль Рейеске және Әзербайжан боксшысы Лорен Альфонсо Домингеске бұйырды. Әлем чемпионатының бағдарламасында соңғы жекпе-жек суперауыр салмақ дәрежесінде (92 кг-нан жоғары)өтуі тиіс болды. Бұл салмақта финалда Өзбекстан өкілі Арман Маханов пен Ресей құрамасының боксшысы Давид Суров кездесуі жоспарланды. == Төрешілік және сын == ==== Жалпы институционалдық контекст ==== 2025 жылғы IBA (International Boxing Association) нұсқасы бойынша бокстан әлем чемпионаты басталмай тұрып-ақ бірқатар халықаралық деңгейдегі сын-пікірлерге ұшырады. Бұл сындардың негізгі себебі ретінде [[World Boxing]] ұйымының құрылуы және оған бірқатар ұлттық федерациялардың қосылуы аталды. Сарапшылар мен халықаралық бұқаралық ақпарат құралдары бұл үдерісті IBA ұйымының басқару жүйесіне қатысты ұзақ уақыт бойы жинақталған институционалдық мәселелермен, соның ішінде басқару ашықтығы мен мүдделер қақтығысына қатысты күмәндермен байланыстырды. IBA ұйымының президенті қызметіне ресейлік [[Умар Кремлев|Умар Кремлёвтің]] келуінен кейін бірқатар батыс елдерінің спорттық құрылымдары мен федерациялары ұйымға қаржылық және саяси ықпал ету мүмкіндігі туралы алаңдаушылық білдірді. Осыған байланысты Еуропа мен Солтүстік Американың бірқатар елдері IBA ұйымдастырған жарыстарға қатысудан бас тартты немесе өз спортшыларын жібермеді. Бұл жағдай чемпионаттың географиялық өкілдігіне тікелей әсер етті. ==== Қатысушылар құрамы және турнирдің аймақтық сипаты туралы пікірлер ==== 2025 жылғы әлем чемпионатының медаль кестесіне талдау жасаған бірқатар сарапшылар финалдық кезеңдерде негізінен [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына]] (ТМД) мүше елдердің спортшылары басым болғанын атап өтті. Атап айтқанда, 13 салмақ дәрежесі бойынша өткен финалдық жекпе-жектерге: * [[Бокстан Ресей құрамасы|Ресей құрамасынан]] — 12 спортшы<ref>{{Cite web|title=12 из 13 российских боксеров пробились в финалы на чемпионате мира в Дубае|url=https://rg.ru/2025/12/12/12-iz-13-rossijskih-bokserov-probilis-v-finaly-na-chempionate-mira-v-dubae.html}}</ref>, * [[Бокстан Өзбекстан құрамасы|Өзбекстан құрамасынан]] — 6 спортшы, * [[Бокстан Қазақстан құрамасы|Қазақстан құрамасынан]] — 4 спортшы шықты. Сонымен қатар финалдық кезеңдерде Тәжікстан, Әзербайжан, Қырғызстан және Беларусь спортшылары да өнер көрсетті. Осы деректерге сүйене отырып, бірқатар халықаралық бақылаушылар мен медиа ресурстар турнирдің аймақтық сипатқа ие болғанын және оның жаһандық өкілдігі шектеулі болғанын атап өтті. === Төрешілікке қатысты сын және негізгі даулы жекпе-жектер === Чемпионат барысында бірқатар жекпе-жектердің қорытындысы төрешілік шешімдерге байланысты пікірталас туғызды. Әсіресе кейбір финалдық және шешуші кезеңдердегі нәтижелер халықаралық және ұлттық БАҚ беттерінде кеңінен талқыланды. ==== 60 кг салмақ дәрежесіндегі финал ==== 60 кг салмақтағы финалда Өзбекстан өкілі Абдумалик Халоков пен Ресей боксшысы Всеволод Шумков кездесті. Бұл жекпе-жек турнирдің ең даулы кездесулерінің бірі ретінде бағаланды. Сарапшылардың пікірінше, Халоков өзіне тән техникалық мәнерде жұдырықтасса, Шумков қысымға негізделген, жақын қашықтықтағы белсенді стиль қолданды. Үш раундтың қорытындысы бойынша төрешілер пікірі екіге бөлініп, бөлінген шешіммен (4:3) жеңіс Шумковқа берілді. Өзбекстандық тарап пен жанкүйерлер бұл шешіммен келіспейтінін білдірді. Бірқатар әлеуметтік желілер мен спорттық платформаларда Халоковтың дәл соққылары басым болғаны айтылды. Одан басқа үшінші раундта Шумков Холоковты тістеп алды, бірақ төреші ескерту жасамады<ref>{{Cite web|title=«Это не собачьи бои». Тренер Узбекистана — о том, как российский боксёр укусил Халокова в финале ЧМ (видео)|url=https://www.gazeta.uz/ru/2025/12/15/boxing/}}</ref>. ==== 54 кг салмақ дәрежесіндегі финал ==== 54 кг салмақтағы финалда Қазақстан өкілі Сәкен Бибосынов пен Ресей боксшысы Вячеслав Рогозин кездесіп, бұл жекпе-жек те айтарлықтай пікірталас туғызды. Алғашқы раундта Рогозин 3:2 есебімен алға шықты. Екінші раундта Бибосынов бастаманы өз қолына алып, соңғы секундтарда қарсыласын нокдаунға түсірді. Үшінші раундтан кейін нәтиже қайта қаралып, 5:2 есебімен жеңіс Бибосыновқа берілді. Бұл жолы ресейлік тарап төрешілер шешіміне наразылық білдірді. Ресейлік сарапшылар Рогозин жекпе-жек барысында белсендірек болғанын және нокдаун эпизоды даулы екенін алға тартты. ==== 80 және 92 кг салмақ дәрежелеріндегі пікірталастар ==== 80 кг салмақта Джамбулат Бижамовтың Жавохир Умматалиевке қарсы 5:0 есебімен жеңісі салыстырмалы түрде аз сынға ұшырағанымен, жалпы турнир аясында тең раундтарда төрешілердің шешімдері көбіне ресейлік спортшылар пайдасына шешілді деген пікірлер айтылды. 92 кг салмақта Муслим Гаджимагомедовтың Турабек Хабибуллаевты 5:0 есебімен жеңуі де өзбек БАҚ-тарында талқыланды. Кейбір шолуларда Хабибуллаевтың жылдамдығы жоғары болғанымен, төрешілер Гаджимагомедовтың күштік стилін жоғары бағалағаны жазылды. ==== Сабыржан Аққалықовтың финалы ==== Турнир барысында ең көп талқыланған жекпе-жектердің бірі — Сабыржан Аққалықовтың финалдағы кездесуі болды. Қазақстандық сарапшылар мен жанкүйерлердің бір бөлігі оның көрсеткен белсенділігі мен стилі жеңіске лайық болғанын атап өтті. Бірқатар отандық комментаторлар мен бейтарап бақылаушылар төрешілердің қорғанысқа негізделген тактиканы шамадан тыс жоғары бағалағанын айтты. === Финалға дейін === ==== Ерасыл Жақпеков (80 кг) жекпе-жегіне қатысты дау ==== Қазақстандық боксшы '''Ерасыл Жақпеков''' 80 кг салмақ дәрежесінде жарысты 1/8 финал кезеңінде аяқтады. Оның қарсыласы Ресей құрамасының өкілі, кейіннен осы салмақта әлем чемпионы атанған '''Джамбулат Бижамов''' болды. Жекпе-жек тартысты жағдайда өтті. Бірінші раундта Бижамов техникалық тұрғыда басымдық танытса, екінші раундта Жақпеков есепті теңестірді. Үшінші раундта Жақпеков қарсыласының қорғанысын бұзып, айқын соққы жасап, төреші нокдаун тіркеді. Әуесқой бокста нокдаун эпизоды әдетте раунд бағалауына елеулі әсер ететін фактор ретінде қарастырылады. Соған қарамастан, жекпе-жек қорытындысы бойынша төрешілердің бөлінген шешімімен (4:1) жеңіс Джамбулат Бижамовқа берілді. Кейбір спорттық шолуларда нокдаун эпизодының жекпе-жек нәтижесіне жеткілікті дәрежеде әсер етпегені атап өтіліп, төрешілік бағалаудың бірізділігіне қатысты сұрақтар көтерілді. ==== Ертуған Зейнуллинов (63,5 кг) жекпе-жегіне қатысты дау ==== 63,5 кг салмақ дәрежесінде Қазақстан құрамасының боксшысы '''Ертуған Зейнуллинов''' жартылай финал кезеңінде жеңіліп, қола медаль иеленді. Бұл жекпе-жек те төрешілердің жекпе-жек стилін бағалау тәсіліне байланысты сын тудырды. Сарапшылардың сипаттауынша, Зейнуллинов жекпе-жек барысында жоғары қарқынмен, бірінші нөмірмен жұмыс істеп, ринг ортасын бақылауда ұстады. Оның қарсыласы көбіне қорғанысқа сүйеніп, клинчтерге жиі жүгінген. Кейбір бақылаушылар жекпе-жек барысында ереже бұзуға жақын әрекеттер орын алғанын атап өтті, алайда рингтегі рефери тарапынан қатаң ескерту жасалмады. Даулы мәселе жекпе-жектегі белсенділік пен шабуылшыл стильдің төрешілер тарапынан қалай бағаланғанына қатысты болды. Әуесқой бокста агрессия мен бастаманы өз қолында ұстау маңызды критерийлердің бірі саналса да, бұл жағдайда төрешілер сирек, бірақ нақты тиген соққыларға жоғары баға бергені байқалды. Нәтижесінде Ертуған Зейнуллинов финалға шыға алмады. Бірқатар сарапшылар оның көрсеткен өнері алтын медаль үшін күресуге жеткілікті деңгейде болғанын атап өтті. == Допинг-бақылау және сын == 2025 жылғы әлем чемпионатында допинг-бақылау жұмыстарын [[WADA]] (Дүниежүзілік допингке қарсы агенттік) емес, IBA жалдаған жеке ұйым жүргізді. Бұл халықаралық қауымдастықтың, әсіресе батыс елдерінің сынына ұшырады. ITA (International Testing Agency) ұйымының қатыспауы себепті, сынамалардың әділ тексерілгеніне күмән келтірілді. Қазақстан және Өзбекстан делегацияларының кейбір өкілдері допинг-офицерлердің спортшыларды маңызды жекпе-жек алдында таңғы уақытта мазалап, психологиялық қысым көрсеткенін атап өтті. Ресейлік боксшылардың халықаралық жарыстардан тыс уақытта WADA бақылауында болмауы олардың физикалық дайындығына қатысты сұрақтар туғызды. Финалдық жекпе-жектерде, әсіресе ауыр салмақтарда (мысалы, 92 келідегі Хабибуллаевпен немесе 80 келідегі финалдарда) ресейлік боксшылардың 3-раундта мүлде шаршамауы сарапшылардың назарын аударды. Ресейлік боксшылар халықаралық оқшаулауда болғандықтан, олар жыл бойы WADA-ның «допинг-офицерлерінің» кенеттен келіп тексеретін (out-of-competition testing) жүйесінен тыс қалған. Дубайдағы тексеріс тек формальды сипатта болды деген пікірлер айтылды. Чемпионат барысында ресми түрде ешқандай спортшының допинг қолданғаны дәлелденген жоқ. == Телетрансляция == == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.iba.sport Inetrnational Boxing Association ресми интернет-ресурсы] == Тағы қараңыз == * [[World Boxing]] * IBA * [[Қазақстан бокс федерациясы]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Бокстан әлем чемпионаттары]] [[Санат:2025 жылғы бокс]] 53vdblshoaxy73rc8bpun4fhzti3bh8 Қанышқия 0 768466 3688664 3520623 2026-10-30T06:34:07Z Almanbet Janışev 104255 Almanbet Janışev [[Қаныш-Қия]] бетін [[Қанышқия]] бетіне жылжытты 3520623 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Қаныш-Қия |шынайы атауы = {{Lang-ky|Каныш-Кия}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Қырғызстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min =45 |lat_sec = 00 |lon_dir =E |lon_deg = 71|lon_min =04 |lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Жалалабат облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Шатқал ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 1859 ± 0 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +6:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Қаныш-Қия''' ({{Lang-ky|Каныш-Кия}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]]ның [[Шатқал ауданы]]ндағы ауыл. Шатқал ауданының әкімшілік орталығы. == Географиялық сипаттамасы == Елді мекен Шатқал өзенінің шалғай және жету қиын аймағында орналасқан. Чандалаш жотасының беткейлері өзеннің солтүстік жағалауында, ал Шатқал жотасы оңтүстік жағалауында орналасқан. Қаныш-Қия өзен бойымен бірнеше шақырымға созылып жатыр. Ферғана алқабынан Талас облысына апаратын жол осы жерден өтеді. Алайда ауа райының қолайсыздығына байланысты оған мезгіл-мезгіл (негізінен қыста) жету мүмкіндігі қиындайды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10795-Kanysh-Kyja.html|title=Азия. Қырғызстан. Жалал-Абад облысы. Шатқал ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-11-22 |lang=}}</ref> == Тарихы == Ауылдың атауы қырғыз тілінен аударғанда «Тас патшасы» дегенді білдіреді. 1934 жылы ауыл аудан орталығына айналды. Қаныш-Қияның жанында Беш-Арал мемлекеттік қорығына жататын аумақтар бар. Мұнда бай өсімдіктер мен жануарлар әлемі бар және бірнеше экожүйе орналасқан. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Халқы негізінен [[мал шаруашылығы]]мен және [[егіншілік]]пен айналысады. Орта мектеп, екі бастауыш мектеп, музыка мектебі және кәсіптік-техникалық училище бар. Сондай-ақ, мәдени орталық, кітапхана, аурухана, дәріхана, әуежай, пошта бөлімшесі және мешіт жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатқал ауданы елді мекендері]] bnqw1iitkq4blkvomdu558hnovnizat 3688667 3688664 2026-10-30T06:35:06Z Almanbet Janışev 104255 3688667 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = ауыл |қазақша атауы = Қанышқия |шынайы атауы = {{Lang-ky|Каныш-Кыя}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Қырғызстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min =45 |lat_sec = 00 |lon_dir =E |lon_deg = 71|lon_min =04 |lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Жалалабат облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Шатқал ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 1859 ± 0 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +6:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Қанышқия''' ({{Lang-ky|Каныш-Кыя}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]]ның [[Шатқал ауданы]]ндағы ауыл. Шатқал ауданының әкімшілік орталығы. == Географиялық сипаттамасы == Елді мекен Шатқал өзенінің шалғай және жету қиын аймағында орналасқан. Чандалаш жотасының беткейлері өзеннің солтүстік жағалауында, ал Шатқал жотасы оңтүстік жағалауында орналасқан. Қанышқия өзен бойымен бірнеше шақырымға созылып жатыр. Ферғана алқабынан Талас облысына апаратын жол осы жерден өтеді. Алайда ауа райының қолайсыздығына байланысты оған мезгіл-мезгіл (негізінен қыста) жету мүмкіндігі қиындайды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/10795-Kanysh-Kyja.html|title=Азия. Қырғызстан. Жалал-Абад облысы. Шатқал ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-11-22 |lang=}}</ref> == Тарихы == Ауылдың атауы қырғыз тілінен аударғанда «Тас патшасы» дегенді білдіреді. 1934 жылы ауыл аудан орталығына айналды. Қанышқияның жанында Бесарал мемлекеттік қорығына жататын аумақтар бар. Мұнда бай өсімдіктер мен жануарлар әлемі бар және бірнеше экожүйе орналасқан. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Халқы негізінен [[мал шаруашылығы]]мен және [[егіншілік]]пен айналысады. Орта мектеп, екі бастауыш мектеп, музыка мектебі және кәсіптік-техникалық училище бар. Сондай-ақ, мәдени орталық, кітапхана, аурухана, дәріхана, әуежай, пошта бөлімшесі және мешіт жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шатқал ауданы елді мекендері]] gc35rxfx6oy22qwd8nbdxu7ggex1qcz Самалдысай 0 770140 3688657 3602466 2026-10-30T06:28:42Z Almanbet Janışev 104255 Almanbet Janışev [[Шамалды-Сай]] бетін [[Самалдысай]] бетіне жылжытты 3602466 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Шамалды-Сай |шынайы атауы = {{Lang-ky|Шамалдуу-Сай}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Қырғызстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =41 |lat_min =11 |lat_sec =50 |lon_dir =E |lon_deg =72 |lon_min =10 |lon_sec =49 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Жалалабат облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Наукен ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2024 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 308 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +6:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Шамалды-Сай''' ({{Lang-ky|Шамалдуу-Сай}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]], [[Наукен ауданы]]ндағы қала. == Географиялық сипаттамасы == Таскөмір қаласынан оңтүстікке қарай 20 км жерде, Нарын өзенінің жағасында орналасқан. == Тарихы == Мекен Үш-Қорған су электр станциясын салу кезінде пайда болды. Оған 1957 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. 2024 жылы ол Таскөмір қаласынан бөлініп, Наукен ауданына қосылды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Шамалды-Сайда төрт өнеркәсіптік кәсіпорын, бір құрылыс компаниясы және үш көлік және байланыс компаниясы бар. Мұнда электр энергиясын, металл конструкцияларын, сүт өнімдерін, темірбетонды, ағаш бұйымдарын, оттегіні, асфальтбетонды және басқа да тұтыну тауарларын шығаратын кәсіпорындар жұмыс істейді, соның ішінде KGSK, Үшқорған су электр станциясы, Еразық акционерлік қоғамы, Сүт өнімдері жеке кәсіпорны, №2 АТПО және Шамалды-Сай су электр станциясы бар. Қалада алты білім беру мекемесі, оның ішінде үш кәсіптік лицей, төрт медициналық мекеме және бес мәдени орталық бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырғызстан қалалары]] [[Санат:Жалалабат облысы елді мекендері]] [[Санат:Жалалабат облысы қалалары]] 9kt8wwyc1k4jamtrn33la3yti9qg51o 3688660 3688657 2026-10-30T06:29:57Z Almanbet Janışev 104255 3688660 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Самалдысай |шынайы атауы = {{Lang-ky|Шамалдуу-Сай}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Қырғызстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =41 |lat_min =11 |lat_sec =50 |lon_dir =E |lon_deg =72 |lon_min =10 |lon_sec =49 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Жалалабат облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Наукен ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 2024 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 12 308 |санақ жылы = 2021 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +6:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Самалдысай''' ({{Lang-ky|Шамалдуу-Сай}}) — [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабат облысы]], [[Наукен ауданы]]ндағы қала. == Географиялық сипаттамасы == Таскөмір қаласынан оңтүстікке қарай 20 км жерде, Нарын өзенінің жағасында орналасқан. == Тарихы == Мекен Үшқорған су электр станциясын салу кезінде пайда болды. Оған 1957 жылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесі берілді. 2024 жылы ол Таскөмір қаласынан бөлініп, Наукен ауданына қосылды. == Экономикасы және инфрақұрылымы == Самалдысайда төрт өнеркәсіптік кәсіпорын, бір құрылыс компаниясы және үш көлік және байланыс компаниясы бар. Мұнда электр энергиясын, металл конструкцияларын, сүт өнімдерін, темірбетонды, ағаш бұйымдарын, оттегіні, асфальтбетонды және басқа да тұтыну тауарларын шығаратын кәсіпорындар жұмыс істейді, соның ішінде KGSK, Үшқорған су электр станциясы, Еразық акционерлік қоғамы, Сүт өнімдері жеке кәсіпорны, №2 АТПО және Самалдысай су электр станциясы бар. Қалада алты білім беру мекемесі, оның ішінде үш кәсіптік лицей, төрт медициналық мекеме және бес мәдени орталық бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қырғызстан қалалары]] [[Санат:Жалалабат облысы елді мекендері]] [[Санат:Жалалабат облысы қалалары]] gbbp4np3ajsoecdlap9st583e52itgz Оториноларингология 0 771988 3688829 3641170 2026-10-30T11:17:24Z Галиева Бахытгуль 187772 қате жазылған 3688829 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:2022-02-19 Ear inspection.jpg|thumb|250px|Оториноларинголог дәрігер баланың құлағын қарауда]] '''Оториноларингология''' ({{lang-grc|νέος}}, οὖς «құлақ» + ῥινός «мұрын» + λάρυγξ «көмей» + λόγος «ғылым») — [[құлақ]], [[Тамақ (анатомия)|тамақ]], [[мұрын]] және [[мойын]] патологияларын зерттеп, емдейтін [[медицина]] саласы. Оған мамандырылған дәрігерді оториноларинголог немесе лор-дәрігер ('''л'''аринго'''о'''то'''р'''инология қысқартуымен) деп атайды. Бұған қатысты алғашқы медициналық деректерді [[Гиппократ]], [[Авл Корнелий Цельс|А. Цельс]] еңбектерінен таба аламыз. Жеке сала ретінде ол XIX ғасырдың екінші жартысында дами бастайды. 1896 жылы [[Мәскеу]]де [[Штейн, Станислав Фёдорович|С. Ф. Штейн]] деген атақты лор-дәрігер құлақ, мұрын, тамақ ауруларын емдейтін клиника ашып, осы саланың дамуына зор септігін тигізеді.<ref>{{Cite web|url=https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/ОТОРИНОЛАРИНГОЛОГИЯ|title=ОТОРИНОЛАРИНГОЛОГИЯ — Большая Медицинская Энциклопедия|publisher=xn--90aw5c.xn--c1avg|access-date=2019-07-11|archive-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119213711/https://xn--90aw5c.xn--c1avg/index.php/ОТОРИНОЛАРИНГОЛОГИЯ|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Медицина]] gp036n5jaceavh19quuzfb3ei11s2zs Дермене (повесть) 0 773597 3688822 3594961 2026-10-30T11:11:27Z Галиева Бахытгуль 187772 /* */ 3688822 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''«Дермене» [[Хикаят|повесі]]''' – қазақ [[проза|прозасындағы]] әлеуметтік-психологиялық бағытта жазылған маңызды шығармалардың бірі. Повесть авторы [[Дулат Исабеков]] – қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі, жазушы-[[Драматургия|драматург]], қоғамдағы адам тағдыры мен рухани мәселелерді терең қозғауымен танылған қаламгер. Жазушының шығармалары адам жанының қақтығысын, қоғам мен жеке тұлға арасындағы қайшылықтарды шынайы әрі өткір суреттеуімен ерекшеленеді. [[Хикаят|Повесте]] ауыл өмірі, қарапайым адамдардың тағдыры, әлеуметтік теңсіздік пен рухани жүдеулік мәселелері кеңінен қамтылады. Шығармада қоғамда әлсіз саналатын жандардың көрген қорлығы, адам бойындағы қатігездік пен немқұрайлылық айқын көрсетіледі. Автор кейіпкерлердің ішкі жан дүниесіне терең үңіле отырып, олардың психологиялық күйзелісін, тағдыр алдындағы дәрменсіздігін нанымды бейнелейді. Повестегі оқиғалар арқылы адамдық қасиеттің жоғалуы, мейірімнің азаюы үлкен трагедия ретінде көрініс тауып, бейнеленген. == Негізгі идеясы == '''«Дермене» [[Хикаят|повесінің]]''' негізгі идеясы – қоғамдағы әділетсіздік пен қатігездікке қарсы тұратын ең басты күш адамгершілік пен мейірім екенін көрсету. [[Дулат Исабеков]] бұл шығарма арқылы әлеуметтік ортада қорғансыз қалған, әлсіз адамдардың тағдырына немқұрайлы қараудың адамды рухани аздыратынын терең ашады. Қоғамда билік, күш немесе өз мүддесін ғана ойлау алдыңғы орынға шыққанда, адамдық қасиет екінші қатарға ысырылып, соның салдарынан адам тағдыры аяққа тапталатынын көрсетеді. Повестің идеялық өзегінде адам мен қоғам арасындағы қайшылық жатыр. Жазушы кейіпкерлер тағдыры арқылы қатал орта адамның жан дүниесін қалай жаралайтынын, ал мейірім мен жанашырлықтың жетіспеуі адамды «дерменесіз», яғни дәрменсіз күйге түсіретінін бейнелейді. Бұл жерде «дермене» ұғымы тек атау емес, рухани күйзелістің, үміттің сөнуінің символы ретінде қолданылады.<ref>https://bilimger.kz/184848/</ref> == Кейіпкерлері == '''Тоқсанбай''' — өмірден көп тауқымет көрген, қартайған шағында бар жұбанышы болып отырған кішкентай немересі Ергешбайды жетектеп, күнкөріс үшін дермене шабуға мәжбүр болған ата. Ол – тағдыр тәлкегіне мойымағанымен, мейірімі мол, немересінің амандығын бәрінен жоғары қоятын сабырлы, кешірімді жан.<ref>https://egemen.kz/article/325530-dermene-qusa-qam-qus-balasy</ref> '''Ергешбай''' — атасына еріп, еңбекке ерте араласқан, жаны таза, аңғал да қорғансыз кішкентай бала, оның бар арманы – атасын қуантып, адал еңбекпен өмір сүру. '''Омаш''' — осы екі бейкүнә жанды адал еңбектен тайдырып, оңай олжаға жету үшін ұрлыққа итермелеген, өз пайдасы үшін өзгелердің тағдырын ойыншық еткен қатыгез де арсыз кейіпкер. Ол Тоқсанбай мен Ергешбайдың әлсіздігін пайдаланып, ақыр соңында олардың өмірін одан сайын ауырлатып, трагедияға себепші болады. == Дереккөздер == <ref>https://isabekov.com/?p=530&page=7</ref> <ref>https://adebiportal.kz/kz/authors/view/808</ref> [[Санат:Қазақ әдебиеті]] <references /> [[Санат:Дермене]] [[Санат:Повесттер]] [[Санат:Дулат Исабеков]] dewlqd59ki7pr0azgycvfotvqizu3uz Үлгі:Емле 10 773739 3688746 3546445 2026-10-30T10:21:42Z Wikuiser 172895 /* */ 3688746 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= {{Fix-span |link=Уикипедия:Мақаланы безендіру |text=емлесі? |title={{delink|{{{себебі|{{{1|Осы тегтің алдындағы сөздің, терминнің немесе сөз тіркесінің емлесін/көрсетілуін тексеріңіз.}}}}}}}} |date={{{date|{{{2|}}}}}} |pre-text={{{pre-text|}}} |post-text={{{post-text|}}} |cat-date=Санат:Түсіндірме қажет мақалалар |content={{{text|}}} }} }}<noinclude> {{doc}} </noinclude> 5owtgf3e9jb1rpxnmd20nxojv5ftw08 3688790 3688746 2026-10-30T10:54:16Z Wikuiser 172895 /* */ 3688790 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= {{Fix-span |link=Уикипедия:Мақаланы безендіру |text=емлесі? |title={{delink|{{{себебі|{{{1|Осы тегтің алдындағы сөздің, терминнің немесе сөз тіркесінің емлесін/көрсетілуін тексеріңіз.}}}}}}}} |date={{{date|{{{2|}}}}}} |pre-text={{{pre-text|}}} |post-text={{{post-text|}}} |cat-date=Санат:Түсіндірме қажет мақалалар |content={{{мәтін|}}} }} }}<noinclude> {{doc}} </noinclude> kpbnnfhmeilbzo4uaodm4fa8x14obx8 Үлгі:Емле/doc 10 773740 3688748 3546447 2026-10-30T10:22:20Z Wikuiser 172895 3688748 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> == Қолданылуы == :{{tlx|емле|2=себебі=mouseover-дегі әдепкі хабарламаны ауыстыру үшін мәтін|3=date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}|4=pre-text=reason параметріндегі мәтіннен бұрын көрсетілетін мәтін|5=post-text=reason параметріндегі мәтіннен кейін көрсетілетін мәтін}} Бұл сөздің, терминнің немесе сөз тіркесінің дұрыс жазылуы немесе аударылуы белгісіз мақалаларда қолданылуы керек. Түсінуі қиын басқа мәтіндерді де {{tl|clarify}} қараңыз. ==TemplateData== <templatedata> { "params": { "reason": { "label": "mouseover мәтін", "description": "емленің не үшін тексерілуі керек екенінің түсіндірмесі", "example": "сілтеме жасалған дереккөздерде емле расталмаған", "type": "line", "autovalue": "Please check the spelling/rendering of the word, term or phrase preceding this tag." }, "date": { "label": "айы мен жылы", "description": "тег қосылған ай мен жыл", "example": "Наурыз 2018", "type": "date", "default": "{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}", "autovalue": "{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}", "suggested": true } }, "format": "inline", "description": "Бұл сөздің, терминнің немесе сөз тіркесінің дұрыс жазылуы немесе аударылуы белгісіз мақалаларда қолданылуы керек." } </templatedata> <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories go here and interwikis go in Wikidata. --> [[Санат:Тілді қолдау үлгілері]] [[Санат:Inline cleanup үлгілер]] }}</includeonly> q92cbzvg9sxvhedyvb8qu6zbw5lseft 3688749 3688748 2026-10-30T10:22:40Z Wikuiser 172895 /* TemplateData */ 3688749 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> == Қолданылуы == :{{tlx|емле|2=себебі=mouseover-дегі әдепкі хабарламаны ауыстыру үшін мәтін|3=date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}|4=pre-text=reason параметріндегі мәтіннен бұрын көрсетілетін мәтін|5=post-text=reason параметріндегі мәтіннен кейін көрсетілетін мәтін}} Бұл сөздің, терминнің немесе сөз тіркесінің дұрыс жазылуы немесе аударылуы белгісіз мақалаларда қолданылуы керек. Түсінуі қиын басқа мәтіндерді де {{tl|clarify}} қараңыз. ==TemplateData== <templatedata> { "params": { "себебі": { "label": "mouseover мәтін", "description": "емленің не үшін тексерілуі керек екенінің түсіндірмесі", "example": "сілтеме жасалған дереккөздерде емле расталмаған", "type": "line", "autovalue": "Please check the spelling/rendering of the word, term or phrase preceding this tag." }, "date": { "label": "айы мен жылы", "description": "тег қосылған ай мен жыл", "example": "Наурыз 2018", "type": "date", "default": "{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}", "autovalue": "{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}", "suggested": true } }, "format": "inline", "description": "Бұл сөздің, терминнің немесе сөз тіркесінің дұрыс жазылуы немесе аударылуы белгісіз мақалаларда қолданылуы керек." } </templatedata> <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories go here and interwikis go in Wikidata. --> [[Санат:Тілді қолдау үлгілері]] [[Санат:Inline cleanup үлгілер]] }}</includeonly> ag9f4vngtn34fpidbus4tkmql3w26d2 3688750 3688749 2026-10-30T10:24:37Z Wikuiser 172895 3688750 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> == Қолданылуы == :{{tlx|емле|2=себебі=mouseover-дегі әдепкі хабарламаны ауыстыру үшін мәтін|3=date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}|4=pre-text=reason параметріндегі мәтіннен бұрын көрсетілетін мәтін|5=post-text=reason параметріндегі мәтіннен кейін көрсетілетін мәтін}} Бұл сөздің, терминнің немесе сөз тіркесінің дұрыс жазылуы немесе аударылуы белгісіз мақалаларда қолданылуы керек. Түсінуі қиын басқа мәтіндерді де {{tl|clarify}} қараңыз. ==TemplateData== <templatedata> { "params": { "себебі": { "label": "mouseover мәтін", "description": "емленің не үшін тексерілуі керек екенінің түсіндірмесі", "example": "сілтеме жасалған дереккөздерде емле расталмаған", "type": "line", "autovalue": "Осы тегтің алдындағы сөздің, терминнің немесе сөз тіркесінің емлесін/көрсетілуін тексеріңіз." }, "date": { "label": "айы мен жылы", "description": "тег қосылған ай мен жыл", "example": "наурыз 2018", "type": "date", "default": "{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}", "autovalue": "{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}", "suggested": true } }, "format": "inline", "description": "Бұл сөздің, терминнің немесе сөз тіркесінің дұрыс жазылуы немесе аударылуы белгісіз мақалаларда қолданылуы керек." } </templatedata> <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Categories go here and interwikis go in Wikidata. --> [[Санат:Тілді қолдау үлгілері]] [[Санат:Inline cleanup үлгілер]] }}</includeonly> e825bj3l04zopkl74mdmcipvxn9uyk7 3688765 3688750 2026-10-30T10:40:52Z Wikuiser 172895 3688765 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> == Қолданылуы == :{{tlx|емле|2=себебі=курсорды апарғанда қалқып шығатын әдепкі хабарламаны ауыстырады|3=date={{CURRENTMONTHNAME}} {{CURRENTYEAR}}|4=pre-text=себебі параметріндегі мәтіннен бұрын көрсетілетін мәтін|5=post-text=себебі параметріндегі мәтіннен кейін көрсетілетін мәтін}} Бұл сөздің, терминнің немесе сөз тіркесінің дұрыс жазылуы немесе аударылуы белгісіз мақалаларда қолданылуы керек. Түсінуі қиын басқа мәтіндерді де {{tl|clarify}} қараңыз. ==TemplateData== <templatedata> { "params": { "себебі": { "label": "қалқып шығатын мәтін", "description": "емленің не үшін тексерілуі керек екенінің түсіндірмесі", "example": "сілтеме жасалған дереккөздерде емле расталмаған", "type": "line", "autovalue": "Осы тегтің алдындағы сөздің, терминнің немесе сөз тіркесінің емлесін/көрсетілуін тексеріңіз." }, "date": { "label": "айы мен жылы", "description": "тег қосылған ай мен жыл", "example": "наурыз 2018", "type": "date", "default": "{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}", "autovalue": "{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}", "suggested": true } }, "format": "inline", "description": "Бұл сөздің, терминнің немесе сөз тіркесінің дұрыс жазылуы немесе аударылуы белгісіз мақалаларда қолданылуы керек." } </templatedata> <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- Санаттарды осында интеруикилерді Wikidata-ға --> [[Санат:Тілді қолдау үлгілері]] [[Санат:Inline cleanup үлгілер]] }}</includeonly> rgh9lidylcjnzsioxyod4pm27vrdqec Кекшілдік 0 774539 3688450 3642043 2026-10-29T15:08:48Z Wikuiser 172895 /* */ 3688450 wikitext text/x-wiki {{Біріктірілсін|Кек}} '''Кекшілдік'''<ref>І.К. Кеңесбаевтың «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Том 1» (1959, Қазақ ССР Ғылым академиясы) кекшілдікті ренішті ұзақ сақтау, дықшылдық, көңілге алғыштық ретінде анықтайды және адамдар арасындағы байланысты бұзуға әкелетін теріс мінез- құлық деп түсіндіреді</ref> – адам бойындағы қауіпті кемшілік. Бұл [[мінез]] адамның өзіне жасалған ренішті ұзақ сақтап, кейін қарымта ретінде өш алуға ұмтылуымен сипатталады. Кекшілдік [[Өшпенділік]], көңілге алғыштық ретінде көрінеді және қоғамдық байланыстарды бұзады. Кекшілдік балалық шақта тамыр жаяды. Әділетсіздік көрген бала ренішті өмірінің соңына дейін сақтайды. [[Психология]] бойынша, кек ұстау стресс гормондарын көбейтеді, жүрек аурулары мен депрессияға әкеледі. Қазақ мақалы «Кек – өзіңе кек» деп дәл айтады: өш алғың келген адам өзі зардап шегеді.<ref>Б.Қ. Қалиевтің «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» (2023, «Керемет медиа», Алматы, <nowiki>ISBN 978-601-80884-7-6</nowiki>) «кек» сөзін реніш, өкпе деп, «кекшіл» сөзін өкпелі, дықшыл адам ретінде сипаттайды, ренішті ұзақ сақтап өш алуға дайын тұратын қасиетті көрсетеді</ref> {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} == Дереккөздер == <references /> {{Wikify}}{{Суретсіз мақала}} dv1k6nkqnm6pclwoeh1tnwwxzerl42z Үлгі:Бөлінсін 10 775077 3688736 3556070 2026-10-30T10:05:58Z Wikuiser 172895 Wikuiser [[Үлгі:Бөлу]] бетін [[Үлгі:Бөлінсін]] бетіне жылжытты 3556070 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= {{Ambox | name = Split | subst = <includeonly>{{subst:substcheck}}</includeonly> | small = {{{small|}}} | style = {{#if:{{{small|}}}|width: auto; margin-right: 0px;}} | textstyle = {{#if:{{{small|}}}|width: auto;}} | demospace = {{{demospace|}}} | type = move | image = [[Сурет:Split-arrows.svg|50x40px|alt=|link=]] | text = Бұл {{#if:{{{section|}}}|{{#ifeq:{{yesno-no|{{{section}}}}}|yes|бөлім|{{{section|section}}}}}|{{#if:{{NAMESPACE}}|{{#ifeq:{{yesno-no|{{{part|}}}}}|yes|беттің|бет}}|{{#ifeq:{{yesno-no|{{{part|}}}}}|yes|мақаланың|мақала}}}}}} {{#ifeq:{{yesno-no|{{{part}}}}}|yes|кей бөліктері|}} {{Pagelist|delim=''|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}|{{{20|}}}}} {{#if:{{{1|}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{#if:{{NAMESPACE}}|тақырыбындағы жаңа беттерге|тақырыбындағы жаңа мақалаларға}}|{{#if:{{NAMESPACE}}|тақырыбындағы жаңа бетке|тақырыбындағы жаңа мақалаға}}}} |бірнеше {{#if:{{NAMESPACE}}|бетке|мақалаға}}}} '''[[Уикипедия:Бөлу|бөлуге]]''' ұсынылған. {{#if:{{{reason|}}}|Себебі: {{{reason|}}}.}} ([[{{{discuss|{{{talk|{{TALKPAGENAME}}}}}}}}|'''Талқылау''']]) | cat = Бөлуге ұсынылған мақалалар | all = Барлық бөлуге ұсынылған мақалалар | date = {{{date|}}} }} }}<noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер:Әкімшілік]] </noinclude> 0vc932o84z938xucfju7k77xctprtn9 3688738 3688736 2026-10-30T10:08:20Z Wikuiser 172895 /* */ 3688738 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= {{Ambox | name = Бөлінсін | subst = <includeonly>{{subst:substcheck}}</includeonly> | small = {{{small|}}} | style = {{#if:{{{small|}}}|width: auto; margin-right: 0px;}} | textstyle = {{#if:{{{small|}}}|width: auto;}} | demospace = {{{demospace|}}} | type = move | image = [[Сурет:Split-arrows.svg|50x40px|alt=|link=]] | text = Бұл {{#if:{{{бөлім|}}}|{{#ifeq:{{yesno-no|{{{бөлім}}}}}|yes|бөлім|{{{бөлім|бөлім}}}}}|{{#if:{{NAMESPACE}}|{{#ifeq:{{yesno-no|{{{part|}}}}}|yes|беттің|бет}}|{{#ifeq:{{yesno-no|{{{part|}}}}}|yes|мақаланың|мақала}}}}}} {{#ifeq:{{yesno-no|{{{part}}}}}|yes|кей бөліктері|}} {{Pagelist|delim=''|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}|{{{20|}}}}} {{#if:{{{1|}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{#if:{{NAMESPACE}}|тақырыбындағы жаңа беттерге|тақырыбындағы жаңа мақалаларға}}|{{#if:{{NAMESPACE}}|тақырыбындағы жаңа бетке|тақырыбындағы жаңа мақалаға}}}} |бірнеше {{#if:{{NAMESPACE}}|бетке|мақалаға}}}} '''[[Уикипедия:Бөлу|бөлуге]]''' ұсынылған. {{#if:{{{reason|}}}|Себебі: {{{себебі|}}}.}} ([[{{{талқылау|{{TALKPAGENAME}}}}}}}}|'''Талқылау''']]) | cat = Бөлуге ұсынылған мақалалар | all = Барлық бөлуге ұсынылған мақалалар | date = {{{date|}}} }} }}<noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер:Әкімшілік]] </noinclude> lvd2iacl4arhv0s69wvs7oge8ejz08g 3688741 3688738 2026-10-30T10:10:10Z Wikuiser 172895 /* */ 3688741 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= {{Ambox | name = Бөлінсін | subst = <includeonly>{{subst:substcheck}}</includeonly> | small = {{{small|}}} | style = {{#if:{{{small|}}}|width: auto; margin-right: 0px;}} | textstyle = {{#if:{{{small|}}}|width: auto;}} | demospace = {{{demospace|}}} | type = move | image = [[Сурет:Split-arrows.svg|50x40px|alt=|link=]] | text = Бұл {{#if:{{{бөлім|}}}|{{#ifeq:{{yesno-no|{{{бөлім}}}}}|yes|бөлім|{{{бөлім|бөлім}}}}}|{{#if:{{NAMESPACE}}|{{#ifeq:{{yesno-no|{{{part|}}}}}|yes|беттің|бет}}|{{#ifeq:{{yesno-no|{{{part|}}}}}|yes|мақаланың|мақала}}}}}} {{#ifeq:{{yesno-no|{{{part}}}}}|yes|кей бөліктері|}} {{Pagelist|delim=''|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}|{{{20|}}}}} {{#if:{{{1|}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{#if:{{NAMESPACE}}|тақырыбындағы жаңа беттерге|тақырыбындағы жаңа мақалаларға}}|{{#if:{{NAMESPACE}}|тақырыбындағы жаңа бетке|тақырыбындағы жаңа мақалаға}}}} |бірнеше {{#if:{{NAMESPACE}}|бетке|мақалаға}}}} '''[[Уикипедия:Бөлу|бөлуге]]''' ұсынылған. {{#if:{{{reason|}}}|Себебі: {{{себебі|}}}.}} ([[{{{талқылау|{{TALKPAGENAME}}}}}|'''Талқылау''']]) | cat = Бөлуге ұсынылған мақалалар | all = Барлық бөлуге ұсынылған мақалалар | date = {{{date|}}} }} }}<noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер:Әкімшілік]] </noinclude> th2nn5g7ebq4fru4rxut48jslsa2gbr 3688799 3688741 2026-10-30T10:59:39Z Wikuiser 172895 /* */ 3688799 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= {{Ambox | name = Бөлінсін | subst = <includeonly>{{subst:substcheck}}</includeonly> | small = {{{small|}}} | style = {{#if:{{{small|}}}|width: auto; margin-right: 0px;}} | textstyle = {{#if:{{{small|}}}|width: auto;}} | demospace = {{{demospace|}}} | type = move | image = [[Сурет:Split-arrows.svg|50x40px|alt=|link=]] | text = Бұл {{#if:{{{бөлім|}}}|{{#ifeq:{{yesno-no|{{{бөлім}}}}}|иә|yes|бөлім|{{{бөлім|бөлім}}}}}|{{#if:{{NAMESPACE}}|{{#ifeq:{{yesno-no|{{{part|}}}}}|иә|yes|беттің|бет}}|{{#ifeq:{{yesno-no|{{{ішінара|}}}}}|иә|yes|мақаланың|мақала}}}}}} {{#ifeq:{{yesno-no|{{{ішінара}}}}}|иә|yes|кей бөліктері|}} {{Pagelist|delim=''|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}|{{{20|}}}}} {{#if:{{{1|}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{#if:{{NAMESPACE}}|тақырыбындағы жаңа беттерге|тақырыбындағы жаңа мақалаларға}}|{{#if:{{NAMESPACE}}|тақырыбындағы жаңа бетке|тақырыбындағы жаңа мақалаға}}}} |бірнеше {{#if:{{NAMESPACE}}|бетке|мақалаға}}}} '''[[Уикипедия:Бөлу|бөлуге]]''' ұсынылған. {{#if:{{{себебі|}}}|Себебі: {{{себебі|}}}.}} ([[{{{талқылау|{{TALKPAGENAME}}}}}|'''Талқылау''']]) | cat = Бөлуге ұсынылған мақалалар | all = Барлық бөлуге ұсынылған мақалалар | date = {{{date|}}} }} }}<noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер:Әкімшілік]] </noinclude> 32ezlxjriehh9v8k9bimtpaje7dlqck 3688806 3688799 2026-10-30T11:02:53Z Wikuiser 172895 3688806 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= {{Ambox | name = Бөлінсін | subst = <includeonly>{{subst:substcheck}}</includeonly> | small = {{{small|}}} | style = {{#if:{{{small|}}}|width: auto; margin-right: 0px;}} | textstyle = {{#if:{{{small|}}}|width: auto;}} | demospace = {{{demospace|}}} | type = move | image = [[Сурет:Split-arrows.svg|50x40px|alt=|link=]] | text = Бұл {{#if:{{{бөлім|}}}|{{#ifeq:{{yesno-no|{{{бөлім}}}}}|yes|бөлім|{{{бөлім|бөлім}}}}}|{{#if:{{NAMESPACE}}|{{#ifeq:{{yesno-no|{{{part|}}}}}|yes|беттің|бет}}|{{#ifeq:{{yesno-no|{{{ішінара|}}}}}|yes|мақаланың|мақала}}}}}} {{#ifeq:{{yesno-no|{{{ішінара}}}}}|yes|кей бөліктері|}} {{Pagelist|delim=''|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}|{{{20|}}}}} {{#if:{{{1|}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{#if:{{NAMESPACE}}|тақырыбындағы жаңа беттерге|тақырыбындағы жаңа мақалаларға}}|{{#if:{{NAMESPACE}}|тақырыбындағы жаңа бетке|тақырыбындағы жаңа мақалаға}}}} |бірнеше {{#if:{{NAMESPACE}}|бетке|мақалаға}}}} '''[[Уикипедия:Бөлу|бөлуге]]''' ұсынылған. {{#if:{{{себебі|}}}|Себебі: {{{себебі|}}}.}} ([[{{{талқылау|{{TALKPAGENAME}}}}}|'''Талқылау''']]) | cat = Бөлуге ұсынылған мақалалар | all = Барлық бөлуге ұсынылған мақалалар | date = {{{date|}}} }} }}<noinclude> {{doc}} [[Санат:Үлгілер:Әкімшілік]] </noinclude> rw9is858xkuskxrxy8zpxk1f7e1vmdr Әбжан Әбілтай 0 775540 3688455 3557928 2026-10-29T15:50:42Z Ерден Карсыбеков 3744 Ерден Карсыбеков [[Қатысушы:Іңкәржан/зертхана]] бетін [[Әбжан Әбілтай]] бетіне жылжытты 3557928 wikitext text/x-wiki {{Қатысушы зертханасы}} <!-- БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ --> {{Тұлға |Есімі = Әбжан Әбілтай |Туған күні = 1 сәуір 1951 |Туған жері = [[Амангелді ауданы]], [[Қостанай облысы]], [[Қазақстан]] |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Азаматтығы = [[Қазақстан]] |Білімі = С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (журналистика факультеті) |Мансабы = [[ақын]], [[аудармашы]], [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] мүшесі '''Әбжан Әбілтай''' ([[1 сәуір]] [[1951 жыл]], [[Қостанай облысы]], [[Амангелді ауданы]], Ақкісі ауылы) — [[ақын]], [[аудармашы]], [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар одағының]] мүшесі. == Өмірбаяны == Әбжан Әбілтай еңбек жолын 1968 жылы [[Амангелді ауданы|Амангелді аудандық]] «Тың шұғыласы» газетінде [[тілші|тілшіліктен]] бастап, 1971 жылдан 1999 жылға дейін [[Торғай облысы (Қазақстан)|Торғай облыстық]] [[Торғай таңы|«Торғай таңы» газетінде]] тілші, мәдениет және әдебиет бөлімінің меңгерушісі, [[Арқалық қаласы]] әкімдігі тіл бөлімінің бастығы қызметтерін атқарды. Алғашқы [[өлең|өлеңдері]] мектеп қабырғасында жүрген кезінде [[Амангелді ауданы|Амангелді аудандық]] «Тың шұғыласы», [[Қостанай облысы|Қостанай облыстық]] «Коммунизм таңы», республикалық «Қазақстан пионері» газеттерінде жарияланды, одан бергі жерде [[Қазақ әдебиеті (газет)|«Қазақ әдебиеті»]], [[Жұлдыз (журнал)|«Жұлдыз»]], [[Егемен Қазақстан|«Социалистік Қазақстан»]], «Лениншіл жас», т.б. газет-журналдарда басылды. Біраз [[өлең|өлеңдері]] 1983 жылы «Жалын» баспасынан шыққан «Қарлығаш» жинағына, 1988 жылы «Көктем бояулары» кітабына енді. 2003 жылы «Жазушы» баспасынан мемлекеттік тапсырыспен «Жүрекжарды», 2010 жылы «Фолиант» баспасынан [[Дүниежалған|«Дүниежалған»]] атты өлеңдер кітабы, 2011 жылы «Жер басып жүрген соң» деген атпен көркем-публицистикалық мақалалар жинағы, 2015 жылы «Тіл мен жақ», 2020 жылы «Тоғанай-Т» баспасынан «Жүрегімнің сүзгісі» аталатын жыр кітабы жарық көрді. 2025 жылдың күзінде "Кәусар" баспасы қаламгердің мақалалары мен естелік жазбаларын қамтыған "Сөз киесі" атты жаңа кітабын шығарды. Ақынның көркем аудармаға қосқан үлесі зор. Республикалық «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша [[Эмиль Золя|Эмиль Золяның]] «Тереза Ракен» романын, [[Николай Васильевич Гоголь|Н.В.Гогольдің]] «Тарас Бульба», «Күйме», «Шинель» повестерін аударды, оның бәрі кезінде «Аударма» баспасынан жеке кітап болып шықты. Ол 2007 жылы осы сериямен «Қазақстан» баспасынан жарық көрген «Әлемдік саясаттану антологиясынан» француз социалисі [[Пьер Жозеф Прудон|Пьер Жозеф Прудонның]] «Кедейшілік экономикалық принцип ретінде», «Меншік дегеніміз не?» деген ғылыми еңбектерін аударды. Әбжан Әбілтай әлемдік поэзия жауһарларын да аударды. 2007 жылы атақты орыс ақыны, [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығының]] лауреаты Иосиф Бродскийдің екі мың жолдай өлең, поэмаларын аударды, ол да осы сериямен сол жылы «Аударма» баспасынан шыққан «Орыс поэзиясы ХХ ғасыр» кітабына енді. Орыс поэзиясының айтулы тұлғалары [[Сергей Александрович Есенин|Сергей Есениннің]], [[Расул Хамзатұлы Хамзатов|Расул Ғамзатовтың]], Евгений Евтушенконың, Андрей Вознесенскийдің, Роберт Рождественскийдің өлеңдері мен поэмаларын, тәжік ақыны Камол Насруллоның, Гульрухсор Сафиеваның біраз өлеңін аударып, «[[Жұлдыз (журнал)|Жұлдыз]]», «Әлем әдебиеті» журналдарында, [[Қазақ әдебиеті (газет)|«Қазақ әдебиеті]]», «Ана тілі» және «Қазақ» газеттерінде жариялады. Ақын 1999 жылы [[Астана]] қаласына қоныс аударып, мемлекеттік қызметке араласты. 2000-2004 жылдары ҚР Білім және ғылым министрлігінде аудармашы-сарапшы, бөлім бастығы, 2004-2011 жылдары ҚР Энергетика және минералдық ресурстар, Мұнай және газ министрліктерінде Мемлекеттік тілді дамыту басқармасының бастығы болып қызмет істеді. 2011-2016 жылдары [[Қазатомөнеркәсіп|«Қазатомөнеркәсіп»]] ұлттық атом компаниясында еңбек етті. Ақынның ұлттық мәдениет пен өнер, мемлекеттік тілді дамыту мәселесі жөніндегі көп жылғы еңбегі бағаланып келеді. Ол «Астананың 10 жылдығы», «Қазақстан тәуелсіздігінің 20 жылдығы» мерекелік медальдарымен, ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Тіл жанашыры» құрмет белгісімен марапатталған. Әбжан Әбілтай — [[Арқалық (қала)|Арқалық қаласының]] құрметті азаматы. == Шығармашылығы == * ''Қарлығаш. «Жалын», 1983'' * ''Көктем бояулары. «Жалын», 1988'' * ''Жүрекжарды. «Жазушы», 2003'' * ''Дүниежалған. «Фолиант», 2010'' * ''Жер басып жүрген соң. «Фолиант», 2011'' * ''Тіл мен жақ. «Фолиант», 2015 '' * ''Жүрегімнің сүзгісі. «Тоғанай-Т», 2020'' * ''Сөз киесі. «Кәусар», 2025'' == Сыртқы сілтемелер == * [https://anatili.kazgazeta.kz/news/10905 Жүгінсем, ақиқатқа жүгінермін] * [https://anatili.kazgazeta.kz/news/16644 ЖАУАР КҮНДЕЙ КҮРКІРЕГЕН ҚАЙ АҚЫН?!..] * [https://abaitv.kz/kz/videos/984 Сарасөз. Әбжан Әбілтай] * [https://anatili.kazgazeta.kz/news/29558 Көкжалдар жортқан далада] * [https://turkystan.kz/article/142331-tor-ayda-tu-an-bir-a-yn Торғайда туған бір ақын] * [https://egemen.kz/article/269653-aytary-bar-aqyn Айтары бар ақын] * [https://qazaqadebieti.kz/51666/zhetpiske-zhettim-zharau-zhelispenen Жетпіске жеттім жарау желіспенен] * [https://kazneb.kz/index.php/la/bookView/view?brId=1609540&simple=true Жүрегімнің сүзгісі] * [https://adebiportal.kz/kz/news/view/abzan-abiltai-muqa-sen-umyttyn-ba__20348 Әбжан Әбілтай. Мұқа, сен ұмыттың ба?..] * [https://adebiportal.kz/kz/news/view/abzan-abiltai-uly-dala-baribir-taularynnan-tektirek__20986 Әбжан Әбілтай. Ұлы дала бәрібір тауларыңнан тектірек] * [https://adebiportal.kz/kz/news/view/evgenii-evtusenko-bari-bizdin-buryngymyz-uqqanga__20547 Евгений Евтушенко. Бәрі – біздің бұрынғымыз ұққанға...] * [https://adebiportal.kz/kz/news/view/sergei-esenin-uly-zoryq-turaly-zyr__20394 Сергей Есенин. Ұлы жорық туралы жыр] * [https://adebiportal.kz/kz/news/view/iosif-brodskii-dzon-dondy-oilap-zabygu__20359 Иосиф Бродский. Джон Донды ойлап жабығу] 6dfxvuhqa7vrjumr0vrt0q4vh2t0aoh Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет 4 775564 3688554 3688032 2026-10-30T03:03:09Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3688554 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 136106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 436827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 684041] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 36437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 133174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 433532] |- |3 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 33944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 201469] |- |4 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 99737] |- |5 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 24614] |- |6 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 8213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 28264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 117926] |- |7 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 103872] |- |8 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 8170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 18277] |- |9 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 3884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 10704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 47545] |- |10 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 2104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 8793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 31098] |- |11 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18687] |- |12 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 5488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 12119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 101020] |- |13 |[[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8021] |- |14 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 18638] |- |15 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 71723] |- |16 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 37773] |- |17 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 7397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 34648] |- |18 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 40262] |- |19 |[[Құр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 96] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 5290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80 6138] |- |20 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 20447] |- |21 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 85266] |- |22 |[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6646] |- |23 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 49740] |- |24 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 20108] |- |25 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 5506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23171] |- |26 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 57619] |- |27 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30032] |- |28 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 46763] |- |29 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 50239] |- |30 |[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5457] |- |31 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 3137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 5377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 28735] |- |32 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 5249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 19036] |- |33 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 3503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 67957] |- |34 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17707] |- |35 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 48100] |- |36 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 4330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 18391] |- |37 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 4854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 29768] |- |38 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14320] |- |39 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22761] |- |40 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 3843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 9691] |- |41 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 34278] |- |42 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 4563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 23520] |- |43 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 4288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 22755] |- |44 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 54813] |- |45 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 3302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 9267] |- |46 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6659] |- |47 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 30582] |- |48 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 3279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 7673] |- |49 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 51117] |- |50 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 27213] |- |51 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 107114] |- |52 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 5553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21568] |- |53 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26597] |- |54 |[[Жазғы Азия ойындары 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 2982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 3500] |- |55 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 70287] |- |56 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17485] |- |57 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 3409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 5210] |- |58 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 25087] |- |59 |[[Дүниежүзілік көшпенділер ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 59] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 2627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3275] |- |60 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 1924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 18873] |- |61 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 20648] |- |62 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 15406] |- |63 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 3833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 50127] |- |64 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 3110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 7547] |- |65 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 25100] |- |66 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 3126] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 7674] |- |67 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 45617] |- |68 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 3870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 50381] |- |69 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 24300] |- |70 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 43098] |- |71 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 3769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 32304] |- |72 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 5325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23784] |- |73 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15351] |- |74 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 10695] |- |75 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11846] |- |76 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 15053] |- |77 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 33448] |- |78 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 2654] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 9116] |- |79 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 1747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 16003] |- |80 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14527] |- |81 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 1980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 5866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 66753] |- |82 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16851] |- |83 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 4626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 43631] |- |84 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22107] |- |85 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 16081] |- |86 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 2152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 29442] |- |87 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 1578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 3673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 26186] |- |88 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 15101] |- |89 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 12975] |- |90 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 47723] |- |91 |[[Балғабек Қыдырбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4274] |- |92 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17922] |- |93 |[[Талап Сұлтанбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12624] |- |94 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 3845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 24311] |- |95 |[[Қазақстандағы ұлттық аза тұту күндері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%82%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%82%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0_%D1%82%D2%B1%D1%82%D1%83_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2467] |- |96 |[[Қазақстан халқы тілдері күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 81] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2394] |- |97 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 3423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 24823] |- |98 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24870] |- |99 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12224] |- |100 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 71584] |- |101 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 7663] |- |102 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4672] |- |103 |[[Қорқыт ата кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 4343] |- |104 |[[Барсакелмес қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8798] |- |105 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 30342] |- |106 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 2495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 6923] |- |107 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13466] |- |108 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 28266] |- |109 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 34503] |- |110 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 2896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26548] |- |111 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 2421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 6889] |- |112 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 9314] |- |113 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 31982] |- |114 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32682] |- |115 |[[Дәурен Жұматайұлы Қосанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3100] |- |116 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17678] |- |117 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 23473] |- |118 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 71421] |- |119 |[[Өркениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 5219] |- |120 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14109] |- |121 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20011] |- |122 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16164] |- |123 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 19348] |- |124 |[[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 8699] |- |125 |[[Сақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 1732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 3140] |- |126 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 2921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24626] |- |127 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 15159] |- |128 |[[IP мекенжайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2783] |- |129 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32940] |- |130 |[[Аристотель]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 6883] |- |131 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9029] |- |132 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12246] |- |133 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 9296] |- |134 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15341] |- |135 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14860] |- |136 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 15032] |- |137 |[[Әнет Баба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0 3136] |- |138 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 30396] |- |139 |[[Есептеуіш техника тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3768] |- |140 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11590] |- |141 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3942] |- |142 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7497] |- |143 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 11916] |- |144 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 4715] |- |145 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 43101] |- |146 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 3752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 21579] |- |147 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 14781] |- |148 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 3689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 16887] |- |149 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 24451] |- |150 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 24860] |- |151 |[[Алматы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 7533] |- |152 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 27937] |- |153 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 10150] |- |154 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14969] |- |155 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 11115] |- |156 |[[Персептрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1729] |- |157 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 14166] |- |158 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9349] |- |159 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 4178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 10275] |- |160 |[[Палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5549] |- |161 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 2022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 36200] |- |162 |[[Фонетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 6234] |- |163 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 22590] |- |164 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 4537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27359] |- |165 |[[Алакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5532] |- |166 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12450] |- |167 |[[Әнет би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BD%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B8 2940] |- |168 |[[Марқакөл қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 7203] |- |169 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 13241] |- |170 |[[Жасанды нейронды желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 3213] |- |171 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31358] |- |172 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 23228] |- |173 |[[Құмай тазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D0%B7%D1%8B 3179] |- |174 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15444] |- |175 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 40041] |- |176 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26595] |- |177 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 22569] |- |178 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14416] |- |179 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 6916] |- |180 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44930] |- |181 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 19110] |- |182 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16143] |- |183 |[[Дыбыс үндестігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 6905] |- |184 |[[Алып Ер Тоңа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8B%D0%BF_%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D0%B0 2705] |- |185 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27831] |- |186 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27788] |- |187 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2080] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8662] |- |188 |[[Мұхтар Бескенұлы Тілеуберді]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 1285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96 1630] |- |189 |[[Әлеуметтану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 4632] |- |190 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6953] |- |191 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6430] |- |192 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21711] |- |193 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 29893] |- |194 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 8112] |- |195 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 2530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16366] |- |196 |[[Құралай Заманбекқызы Нұрқаділова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3201] |- |197 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 21054] |- |198 |[[Қазақстанның биік тау шыңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4720] |- |199 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 10511] |- |200 |[[Күнбағыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 84] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 2621] |- |201 |[[Энеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5815] |- |202 |[[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5733] |- |203 |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5283] |- |204 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 6662] |- |205 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 16190] |- |206 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15243] |- |207 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38709] |- |208 |[[Санау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 4065] |- |209 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15004] |- |210 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23543] |- |211 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14087] |- |212 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17366] |- |213 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2046] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10308] |- |214 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20755] |- |215 |[[Саясаттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 5273] |- |216 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 19507] |- |217 |[[Компьютерлік желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 5989] |- |218 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 12693] |- |219 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 24647] |- |220 |[[Қалың елім, қазағым, қайран жұртым (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BC%2C_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BC_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 2425] |- |221 |[[Мезолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 4177] |- |222 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 6170] |- |223 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 18581] |- |224 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 992] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37560] |- |225 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 1987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 11396] |- |226 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 1005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2588] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 25456] |- |227 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10522] |- |228 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 2927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 22382] |- |229 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8898] |- |230 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19576] |- |231 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28510] |- |232 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 19961] |- |233 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20320] |- |234 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9258] |- |235 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17620] |- |236 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10832] |- |237 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 23013] |- |238 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16647] |- |239 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14299] |- |240 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25985] |- |241 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6821] |- |242 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10817] |- |243 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11591] |- |244 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 23554] |- |245 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 26919] |- |246 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5824] |- |247 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 20243] |- |248 |[[Ақуыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 6493] |- |249 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 22477] |- |250 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 1921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22553] |- |251 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 27165] |- |252 |[[Темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 7862] |- |253 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 20267] |- |254 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10855] |- |255 |[[Құмырсқалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 8071] |- |256 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 20573] |- |257 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10615] |- |258 |[[Қыз Жібек (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 6962] |- |259 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16620] |- |260 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 8657] |- |261 |[[Жасыбай (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2058] |- |262 |[[Ежелгі Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 5357] |- |263 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8779] |- |264 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 18411] |- |265 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16850] |- |266 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 54274] |- |267 |[[Географиялық зерттеу әдістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 2640] |- |268 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 14670] |- |269 |[[Аяз би (ертегі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%28%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%29 2995] |- |270 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10436] |- |271 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 7709] |- |272 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 10563] |- |273 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 9185] |- |274 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 7531] |- |275 |[[Компьютер жадысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1957] |- |276 |[[Азаматтық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 5853] |- |277 |[[Айдос Сәкенұлы Мырзахметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1296] |- |278 |[[Экономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4163] |- |279 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11426] |- |280 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12737] |- |281 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8286] |- |282 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 16523] |- |283 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 13088] |- |284 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 1939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 17764] |- |285 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 14278] |- |286 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12652] |- |287 |[[Кеңес Үмбетжанұлы Биекенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 941] |- |288 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 16290] |- |289 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14132] |- |290 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9105] |- |291 |[[Ақпарат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 4382] |- |292 |[[Құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 6438] |- |293 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 13077] |- |294 |[[Лай суға май бітпес қой өткенге...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 2027] |- |295 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 18048] |- |296 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14406] |- |297 |[[Қобыланды батыр (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 6225] |- |298 |[[Процессор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 3819] |- |299 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9781] |- |300 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9607] |- |301 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9186] |- |302 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7503] |- |303 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8828] |- |304 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13166] |- |305 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 2028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7562] |- |306 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22901] |- |307 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 17806] |- |308 |[[Барыс (жануар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 7734] |- |309 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 24687] |- |310 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9373] |- |311 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8021] |- |312 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 10186] |- |313 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7732] |- |314 |[[Мәдениеттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 5437] |- |315 |[[Қазақстан ғалымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4385] |- |316 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16263] |- |317 |[[Ескендір (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 8218] |- |318 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13984] |- |319 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10290] |- |320 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 2912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 10275] |- |321 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15215] |- |322 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18553] |- |323 |[[Оғыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 5764] |- |324 |[[Хасан Алпысбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1546] |- |325 |[[Екпін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 4597] |- |326 |[[Жүйелік блок]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 5550] |- |327 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 614] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 6451] |- |328 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12182] |- |329 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 16475] |- |330 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 1934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 22908] |- |331 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 18814] |- |332 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18286] |- |333 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17257] |- |334 |[[Адам анатомиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3663] |- |335 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25528] |- |336 |[[Тынымбай Төлепбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 3316] |- |337 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11085] |- |338 |[[Шешендік өнер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 4794] |- |339 |[[Ерте темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 7337] |- |340 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7279] |- |341 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 10176] |- |342 |[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5678] |- |343 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7617] |- |344 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 18490] |- |345 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16410] |- |346 |[[Микроскоп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF 4791] |- |347 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15529] |- |348 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10948] |- |349 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15807] |- |350 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 1013] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 19385] |- |351 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 23085] |- |352 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16447] |- |353 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 8305] |- |354 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6621] |- |355 |[[Эргономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1695] |- |356 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 10928] |- |357 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 4802] |- |358 |[[Қыркүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 1991] |- |359 |[[Тәнеке Нұралы Дөсетұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D1%81%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2161] |- |360 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 1486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 8426] |- |361 |[[Алтай таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7467] |- |362 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 14185] |- |363 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12283] |- |364 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10047] |- |365 |[[Құндылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 5098] |- |366 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8865] |- |367 |[[Абай облысындағы өрт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 1857] |- |368 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17907] |- |369 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 9866] |- |370 |[[Анатомия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F 2739] |- |371 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 18997] |- |372 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11276] |- |373 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13501] |- |374 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10790] |- |375 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6674] |- |376 |[[Жаратылыстану ғылымдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3753] |- |377 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 6930] |- |378 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20503] |- |379 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8993] |- |380 |[[Қатысушы:Орел Карл/зертхана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 19] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 781] |- |381 |[[Қазтуған Сүйінішұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8801] |- |382 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9673] |- |383 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12015] |- |384 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11761] |- |385 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 12548] |- |386 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7939] |- |387 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15986] |- |388 |[[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 7687] |- |389 |[[Еуразия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 7427] |- |390 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14675] |- |391 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18221] |- |392 |[[Наурызбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 6120] |- |393 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 742] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14379] |- |394 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13596] |- |395 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12871] |- |396 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12321] |- |397 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15770] |- |398 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10264] |- |399 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 5906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 14199] |- |400 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 11514] |- |401 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12942] |- |402 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 19402] |- |403 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 20355] |- |404 |[[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 3054] |- |405 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1721] |- |406 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10852] |- |407 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13025] |- |408 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 7014] |- |409 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11002] |- |410 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11909] |- |411 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10090] |- |412 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6885] |- |413 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 4804] |- |414 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18828] |- |415 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15642] |- |416 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9239] |- |417 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9497] |- |418 |[[Үстірт қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D1%96%D1%80%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5570] |- |419 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9261] |- |420 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13512] |- |421 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15612] |- |422 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 14737] |- |423 |[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1585] |- |424 |[[Отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4972] |- |425 |[[Операциялық жүйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 5635] |- |426 |[[Руслан Фатихұлы Жақсылықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 2231] |- |427 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10927] |- |428 |[[Ньютон заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 6243] |- |429 |[[Домендік атау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2173] |- |430 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4720] |- |431 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 6468] |- |432 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8883] |- |433 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 18593] |- |434 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 10007] |- |435 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 15690] |- |436 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 18454] |- |437 |[[Руналық жазу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%83 2593] |- |438 |[[Шешендік сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4825] |- |439 |[[Бас сүйек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BA 4099] |- |440 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8080] |- |441 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20505] |- |442 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 13900] |- |443 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 6038] |- |444 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 10198] |- |445 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 19612] |- |446 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 8066] |- |447 |[[Аида Ғалымқызы Балаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3579] |- |448 |[[Алғашқы ұстаз (кітап)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1818] |- |449 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10031] |- |450 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7500] |- |451 |[[Тоқылдақ тұқымдастар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 37] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 1795] |- |452 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9946] |- |453 |[[Қазақ графикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1050] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 3767] |- |454 |[[Латын әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 3302] |- |455 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 9721] |- |456 |[[:Сурет:Қазақстан картасы.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 4834] |- |457 |[[Қазақстан климаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 5053] |- |458 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 11024] |- |459 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7797] |- |460 |[[Тоныкөк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 3157] |- |461 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12975] |- |462 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8765] |- |463 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 9819] |- |464 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9474] |- |465 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 13832] |- |466 |[[Кенен Әзірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4865] |- |467 |[[Қосөзен (өркениет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD_%28%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%29 2676] |- |468 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39674] |- |469 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 66283] |- |470 |[[Геродот]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%82 4574] |- |471 |[[Алтынемел ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 5901] |- |472 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 9363] |- |473 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 20360] |- |474 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16233] |- |475 |[[Ақпараттың өлшем бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1424] |- |476 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1081] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 7759] |- |477 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 11206] |- |478 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 673] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7764] |- |479 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 8508] |- |480 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 7781] |- |481 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9201] |- |482 |[[Үндестік заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 3953] |- |483 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 13216] |- |484 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5627] |- |485 |[[Аяз би Жаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%8F%D0%B7_%D0%B1%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2240] |- |486 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 17961] |- |487 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 12172] |- |488 |[[Қаратау қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 5329] |- |489 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 16045] |- |490 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 9642] |- |491 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6394] |- |492 |[[Тұран ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 4502] |- |493 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 11286] |- |494 |[[Елім-ай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BC-%D0%B0%D0%B9 5021] |- |495 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5786] |- |496 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16559] |- |497 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 5005] |- |498 |[[Өсімдік ұлпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 3733] |- |499 |[[Батыс Алтай қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 4979] |- |500 |[[Әдебиет теориясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3313] |- |501 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 8473] |- |502 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 11052] |- |503 |[[Жұмбақтас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81 8723] |- |504 |[[Хан Шатыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 4781] |- |505 |[[Қара тоқылдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 8] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 749] |- |506 |[[Медицина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0 4843] |- |507 |[[Құстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10247] |- |508 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7701] |- |509 |[[Ұлпа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0 3839] |- |510 |[[Геодезия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 59] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1706] |- |511 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 12002] |- |512 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 7525] |- |513 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9904] |- |514 |[[Орфография]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 3427] |- |515 |[[Морфология (лингвистика)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 6051] |- |516 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13622] |- |517 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1939] |- |518 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 14127] |- |519 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 5936] |- |520 |[[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 5348] |- |521 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 7428] |- |522 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7280] |- |523 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4552] |- |524 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11909] |- |525 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 11100] |- |526 |[[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3818] |- |527 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10241] |- |528 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 56375] |- |529 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 10143] |- |530 |[[Буын үндестігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D1%8B%D0%BD_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 3486] |- |531 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8802] |- |532 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 17185] |- |533 |[[Мұрат Есжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1204] |- |534 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9420] |- |535 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10226] |- |536 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 13280] |- |537 |[[Сұлтанбек Қожанұлы Қожанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3725] |- |538 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14245] |- |539 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 10078] |- |540 |[[Адам қаңқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 6671] |- |541 |[[Білге қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 3505] |- |542 |[[Қазақ әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 6595] |- |543 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5873] |- |544 |[[Түрік руна жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 179] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B0_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3343] |- |545 |[[Аминқышқылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 5033] |- |546 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13124] |- |547 |[[Ертегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 5078] |- |548 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5808] |- |549 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8646] |- |550 |[[Руслан Бөлебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4502] |- |551 |[[Шымбұлақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B 6002] |- |552 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11897] |- |553 |[[Мәңгілік ел қақпасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%81%D1%8B 17083] |- |554 |[[Ноғай Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 2955] |- |555 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9004] |- |556 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16422] |- |557 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15589] |- |558 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7392] |- |559 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 9495] |- |560 |[[Болыс болдым, мінеки...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 2352] |- |561 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 20989] |- |562 |[[Диуани лұғат ат-түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4536] |- |563 |[[Фернан Магеллан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3356] |- |564 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4945] |- |565 |[[Лиро-эпостық жырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%BE-%D1%8D%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 3351] |- |566 |[[Көшпелiлер немесе дала өркениетi]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BBi%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82i 4019] |- |567 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10261] |- |568 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 13792] |- |569 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6376] |- |570 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11658] |- |571 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 7785] |- |572 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 7581] |- |573 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 15025] |- |574 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 11729] |- |575 |[[Алгоритм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 5408] |- |576 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7261] |- |577 |[[Қой]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9 5226] |- |578 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5677] |- |579 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6431] |- |580 |[[Республика күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 9442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 10027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 12659] |- |581 |[[Қазақстан вице-президенті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96 1233] |- |582 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 7353] |- |583 |[[Қазақтың би-шешендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 4023] |- |584 |[[Сақиналар әміршісі (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1725] |- |585 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7274] |- |586 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9989] |- |587 |[[Малайсары батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2300] |- |588 |[[Кемел Ақышұлы Ақышев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88%D0%B5%D0%B2 5177] |- |589 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7492] |- |590 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3629] |- |591 |[[Нұрлы Асылбекұлы Бектұрсынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 33] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1066] |- |592 |[[Қазақстан тарихы (ғылым)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B_%28%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%29 3731] |- |593 |[[Моңғол шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10485] |- |594 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 13508] |- |595 |[[Орхон жазба ескерткіштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1736] |- |596 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 10822] |- |597 |[[Баян Мақсатқызы Алагөзова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 9107] |- |598 |[[Шақшақ Жәнібек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 2476] |- |599 |[[Жай сан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%B0%D0%BD 4985] |- |600 |[[Табиғат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82 10772] |- |601 |[[Жылқы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 8365] |- |602 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 8369] |- |603 |[[Физика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3960] |- |604 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5590] |- |605 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 11169] |- |606 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8936] |- |607 |[[Әдібай Табылдиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2606] |- |608 |[[Бозжыра шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4501] |- |609 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9415] |- |610 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 6888] |- |611 |[[Географиялық карта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 3235] |- |612 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 518] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6354] |- |613 |[[Қоғам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC 4800] |- |614 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1595] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10126] |- |615 |[[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3385] |- |616 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5849] |- |617 |[[:Санат:Қазақстан таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4336] |- |618 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 8372] |- |619 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7334] |- |620 |[[Меңіреу құр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 22] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%83_%D2%9B%D2%B1%D1%80 725] |- |621 |[[Латын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3857] |- |622 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 12493] |- |623 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 16750] |- |624 |[[Тырнақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 5623] |- |625 |[[Елена Андреевна Рыбакина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A0%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0 1340] |- |626 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14238] |- |627 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7354] |- |628 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7747] |- |629 |[[Мекемтас Мырзахметұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4480] |- |630 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12941] |- |631 |[[Біріккен сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 5340] |- |632 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7786] |- |633 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 13229] |- |634 |[[Бурабай ұлттық паркі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%96 4219] |- |635 |[[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 4620] |- |636 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10210] |- |637 |[[:Санат:Қазақстан суретшілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 5318] |- |638 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 7579] |- |639 |[[Қазақ фольклортану ғылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 94] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2105] |- |640 |[[Ежелгі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2928] |- |641 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8224] |- |642 |[[Алакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 10410] |- |643 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8562] |- |644 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11811] |- |645 |[[Қараш-қараш оқиғасы (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 7836] |- |646 |[[Христофор Колумб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%84%D0%BE%D1%80_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%BC%D0%B1 4210] |- |647 |[[Жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 6824] |- |648 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14922] |- |649 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8813] |- |650 |[[Орфографиялық сөздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1389] |- |651 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15469] |- |652 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7328] |- |653 |[[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4652] |- |654 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6594] |- |655 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 8600] |- |656 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 8033] |- |657 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7523] |- |658 |[[Информатика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3408] |- |659 |[[Қапез Байғабылұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B7_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1991] |- |660 |[[Ит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%82 173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%82 4180] |- |661 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 6557] |- |662 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 16452] |- |663 |[[Тас дәуірінің хронологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2176] |- |664 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6847] |- |665 |[[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4403] |- |666 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 8833] |- |667 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 7073] |- |668 |[[Ғылыми стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 4569] |- |669 |[[Тарих]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85 3547] |- |670 |[[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4524] |- |671 |[[Психологияның зерттеу әдістері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3542] |- |672 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7039] |- |673 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8963] |- |674 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11863] |- |675 |[[Қазақ тілі тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 90] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4063] |- |676 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13093] |- |677 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 14515] |- |678 |[[Химия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 4779] |- |679 |[[Мұғалжар тауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4318] |- |680 |[[Ақпан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 6285] |- |681 |[[Сапарғали Ысқақұлы Бегалин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%AB%D1%81%D2%9B%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 7877] |- |682 |[[Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4725] |- |683 |[[Дилемма]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 72] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BC%D0%B0 735] |- |684 |[[Жедел жады]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 1942] |- |685 |[[Берел қорымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%8B 14983] |- |686 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7277] |- |687 |[[Археология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 90] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2755] |- |688 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9725] |- |689 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 6988] |- |690 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 9224] |- |691 |[[Батыс Рим империясының құлауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 66] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 1739] |- |692 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6583] |- |693 |[[Сабырсыз, арсыз, еріншек...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%B7%2C_%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D0%B5%D0%BA... 1449] |- |694 |[[Қоректік тізбек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2905] |- |695 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10463] |- |696 |[[Әлібек Сәкенұлы Қуантыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 61] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 943] |- |697 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4148] |- |698 |[[Қазақ хандығының тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3096] |- |699 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 7560] |- |700 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 918] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 5349] |- |701 |[[Шешендік сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7 6560] |- |702 |[[Альберт Эйнштейн]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82_%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD 4132] |- |703 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6339] |- |704 |[[Қазақстан жеріндегі палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 86] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 2487] |- |705 |[[Әдебиеттану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 2154] |- |706 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7439] |- |707 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 7355] |- |708 |[[Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%88%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B 6355] |- |709 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 19121] |- |710 |[[Шортанбай Қанайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15147] |- |711 |[[BALA (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BALA_%28Ninety_One%29 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BALA_%28Ninety_One%29 4409] |- |712 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 9122] |- |713 |[[Тынық мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 8186] |- |714 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8662] |- |715 |[[Сократ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82 2688] |- |716 |[[Прокариоттар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 2322] |- |717 |[[Қан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 7146] |- |718 |[[Қазақстан халық кеңесінің мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 604] |- |719 |[[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3208] |- |720 |[[Қытай тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 6081] |- |721 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10442] |- |722 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 11387] |- |723 |[[Нуклеин қышқылдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4059] |- |724 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7210] |- |725 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7215] |- |726 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7352] |- |727 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1821] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6572] |- |728 |[[Вирустар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D1%80%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 4476] |- |729 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 8285] |- |730 |[[Әбунасыр Пернеханұлы Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1893] |- |731 |[[Саясат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 4227] |- |732 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8711] |- |733 |[[Нұрдәулет Игілікұлы Қилыбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%98%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B8%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 3325] |- |734 |[[Органоидтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B0%D1%80 2610] |- |735 |[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3392] |- |736 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 7163] |- |737 |[[Қырғыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 3754] |- |738 |[[Кірме сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4692] |- |739 |[[Табиғатты қорғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%83 7138] |- |740 |[[Дидахмет Әшімханұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2237] |- |741 |[[Бөріқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%96%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 1440] |- |742 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4953] |- |743 |[[Жаһандану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 6516] |- |744 |[[Орган]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD 1112] |- |745 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 7031] |- |746 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 8873] |- |747 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13211] |- |748 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10609] |- |749 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 19532] |- |750 |[[Майлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80 3386] |- |751 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 8310] |- |752 |[[Тіл (лингвистика)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 2737] |- |753 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9492] |- |754 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9867] |- |755 |[[Конституциялық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3273] |- |756 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7393] |- |757 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6474] |- |758 |[[Орта ғасырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 779] |- |759 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12833] |- |760 |[[Облыс орталығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 68] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 4233] |- |761 |[[Липидтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BF%D0%B8%D0%B4%D1%82%D0%B5%D1%80 2541] |- |762 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 10097] |- |763 |[[Ағылшын революциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 46] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2211] |- |764 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 9042] |- |765 |[[Атмосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 6741] |- |766 |[[Кемел Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 891] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3399] |- |767 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 9889] |- |768 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7606] |- |769 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9065] |- |770 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7462] |- |771 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 8583] |- |772 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6400] |- |773 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 1388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9595] |- |774 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6554] |- |775 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3673] |- |776 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9852] |- |777 |[[Қазақстанның экологиялық проблемалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9861] |- |778 |[[Бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 4432] |- |779 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7749] |- |780 |[[Исаак Ньютон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 4256] |- |781 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2514] |- |782 |[[Антропогенез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7 3139] |- |783 |[[Қуандық Қыстықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1207] |- |784 |[[Барсакелмес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 75] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D1%81 1465] |- |785 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13335] |- |786 |[[Византия империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1379] |- |787 |[[Фотосинтез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 7371] |- |788 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6093] |- |789 |[[Грейг қызғалдағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 2294] |- |790 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6822] |- |791 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 11129] |- |792 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 7678] |- |793 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5301] |- |794 |[[Арқанкерген оқиғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 70] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BE%D2%9B%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1034] |- |795 |[[Қазақстан жоғарғы оқу орындарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8715] |- |796 |[[Үлгі:Апта күндері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%90%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5104] |- |797 |[[Ұлы географиялық ашылулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 3814] |- |798 |[[Балдыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 3097] |- |799 |[[Күз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 2115] |- |800 |[[Медеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 6646] |- |801 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11301] |- |802 |[[Психология тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 62] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2215] |- |803 |[[Орта Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2953] |- |804 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12664] |- |805 |[[Жеңіл атлетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3262] |- |806 |[[Бұланты шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1044] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 7352] |- |807 |[[Мөде қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%B4%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 4553] |- |808 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 30863] |- |809 |[[Синтаксис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 6088] |- |810 |[[Көкшетау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 5512] |- |811 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7458] |- |812 |[[Халықаралық бірліктер жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2525] |- |813 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1057] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8096] |- |814 |[[Қазақстанның табиғаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%8B 2996] |- |815 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7007] |- |816 |[[Огюст Конт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 52] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B3%D1%8E%D1%81%D1%82_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82 1297] |- |817 |[[Қаржаубай Сартқожаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1132] |- |818 |[[Қайталау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 5367] |- |819 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8848] |- |820 |[[Оғызнама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0 2204] |- |821 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5536] |- |822 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 10238] |- |823 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 23297] |- |824 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8592] |- |825 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 2136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 7479] |- |826 |[[Ағылшын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 5383] |- |827 |[[Ғаламшар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%80 9422] |- |828 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14855] |- |829 |[[Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 3881] |- |830 |[[Үлгі:Менделеевтің периодтық кестесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%96 1054] |- |831 |[[Қарлұқтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 3227] |- |832 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 5424] |- |833 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4659] |- |834 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 6758] |- |835 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 6914] |- |836 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5647] |- |837 |[[Митохондрия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 5224] |- |838 |[[Атом]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 3329] |- |839 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 5594] |- |840 |[[Карл Маркс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%81 1813] |- |841 |[[Ньютонның бірінші заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 4981] |- |842 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5846] |- |843 |[[Мөлдір Әуелбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8124] |- |844 |[[Мажарстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4138] |- |845 |[[Қазақстанның географиялық зерттелу тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 35] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%83_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1478] |- |846 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 786] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 13330] |- |847 |[[Танымал қазақтардың тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6683] |- |848 |[[Платон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD 3018] |- |849 |[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 200] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4865] |- |850 |[[Рим империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%BC_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 6194] |- |851 |[[Мөңке би Төлеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 64] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1049] |- |852 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3815] |- |853 |[[Ғабит Төлеутайұлы Несіпбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 531] |- |854 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11884] |- |855 |[[Іле Алатауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B5_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 3269] |- |856 |[[Естай - Қорлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 8692] |- |857 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5263] |- |858 |[[Туризм]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 5102] |- |859 |[[Қазақстанның мемлекеттік құрылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 5041] |- |860 |[[Мұрат Сейтмолдаұлы Мұханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 456] |- |861 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14396] |- |862 |[[Білім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC 3454] |- |863 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7506] |- |864 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 6490] |- |865 |[[Мұрат Мөңкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16997] |- |866 |[[Қарагөз (трагедия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4480] |- |867 |[[Қазақстан археологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3544] |- |868 |[[Көптік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 4462] |- |869 |[[Жер сілкіну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 4585] |- |870 |[[Биосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 6130] |- |871 |[[Төменгі сатыдағы өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2418] |- |872 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8700] |- |873 |[[:Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 4435] |- |874 |[[Тасбақалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6198] |- |875 |[[Мұнай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%B9 8361] |- |876 |[[Фольклор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 95] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80 2280] |- |877 |[[Каспий маңы ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1844] |- |878 |[[Мемлекеттік ту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 6555] |- |879 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12161] |- |880 |[[Нарықтық экономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3319] |- |881 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 14253] |- |882 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 11001] |- |883 |[[Микробиология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 69] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 2142] |- |884 |[[Ақша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 4735] |- |885 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 8231] |- |886 |[[Виктор Федорович Зайберт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%A4%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 994] |- |887 |[[Батыс Сібір жазығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 2715] |- |888 |[[Мұрат Әбуғалиұлы Нұртілеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83 3963] |- |889 |[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 924] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 924] |- |890 |[[Рибонуклеин қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2898] |- |891 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6482] |- |892 |[[Лексика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4638] |- |893 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 8741] |- |894 |[[Талдықорған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 4789] |- |895 |[[Математика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2929] |- |896 |[[Кинематика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 88] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1798] |- |897 |[[Столыпин реформасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4817] |- |898 |[[Сөзжасам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 7095] |- |899 |[[Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5043] |- |900 |[[Ферменттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 4368] |- |901 |[[Көктөбе (төбе)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 94] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%28%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5%29 1874] |- |902 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 1025] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 3116] |- |903 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 7512] |- |904 |[[Химиялық байланыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 3552] |- |905 |[[Алғашқы адамдар тобыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 47] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B 2083] |- |906 |[[Атомдардың құрылысы мен элементтер системасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 73] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 4118] |- |907 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 7198] |- |908 |[[Несие]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D0%B8%D0%B5 1568] |- |909 |[[ДНҚ репликациясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A_%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 2533] |- |910 |[[Болмыс (философия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%29 2227] |- |911 |[[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 75] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5012] |- |912 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 7606] |- |913 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 8020] |- |914 |[[Мысыр пирамидалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7593] |- |915 |[[Тасмола мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 9103] |- |916 |[[Тұрмыс-салт жырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3246] |- |917 |[[Эндоплазмалық тор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B4%D0%BE%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D1%80 2358] |- |918 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8970] |- |919 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9639] |- |920 |[[Ұстаз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 3774] |- |921 |[[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2302] |- |922 |[[Әдебиет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82 2944] |- |923 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6206] |- |924 |[[Рибосома]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BC%D0%B0 2126] |- |925 |[[Карл Линней]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9 1954] |- |926 |[[Байқоңыр (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 3263] |- |927 |[[Азия ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 901] |- |928 |[[Ер Тоңға (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 74] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1139] |- |929 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4797] |- |930 |[[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 7126] |- |931 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5031] |- |932 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6320] |- |933 |[[Мысық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B 4823] |- |934 |[[Дешті-қыпшақ мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D1%88%D1%82%D1%96-%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3731] |- |935 |[[Бұлтты технология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 3086] |- |936 |[[Кейкі Көкембайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3563] |- |937 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7201] |- |938 |[[Лингвистика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 2311] |- |939 |[[Жер құрылымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3594] |- |940 |[[Сабақтас құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 9981] |- |941 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 19485] |- |942 |[[Ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 96] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 3761] |- |943 |[[Әбу Райхан әл-Бируни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BB-%D0%91%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B8 3123] |- |944 |[[Қадырғали Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 5015] |- |945 |[[Доспамбет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 5860] |- |946 |[[Жұқпалы аурулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 5044] |- |947 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы (1995)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%281995%29 776] |- |948 |[[Географиялық ақпараттық жүйе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5 4447] |- |949 |[[Бумын қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 2728] |- |950 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 8151] |- |951 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 5926] |- |952 |[[Мир Қасымұлы Қадырбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 91] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1637] |- |953 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6014] |- |954 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11676] |- |955 |[[Асық ойыны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B 8362] |- |956 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8131] |- |957 |[[Қазақ агротехникалық зерттеу университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 4870] |- |958 |[[Көшпелілер рухани мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2559] |- |959 |[[Қазақ энциклопедиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3995] |- |960 |[[Менеджмент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 3121] |- |961 |[[Марат Әбдіұлы Омаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 2171] |- |962 |[[Телжан Шонанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1912] |- |963 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4388] |- |964 |[[Қылмыстық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BB%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 3413] |- |965 |[[Юпитер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80 3515] |- |966 |[[Марқакөл (көл)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 94] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%28%D0%BA%D3%A9%D0%BB%29 2768] |- |967 |[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 1531] |- |968 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4759] |- |969 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 6863] |- |970 |[[Темперамент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82 4437] |- |971 |[[Ақпарат технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4095] |- |972 |[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5583] |- |973 |[[Қазақстанның көне қалалары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3996] |- |974 |[[Септік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 685] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA 4624] |- |975 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7014] |- |976 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 944] |- |977 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1159] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6620] |- |978 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 8844] |- |979 |[[Адамның шығу тегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 144] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%83_%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 2496] |- |980 |[[Құлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 2444] |- |981 |[[Марко Поло]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%BE 2919] |- |982 |[[Сын есімнің шырайлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6174] |- |983 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1171] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6982] |- |984 |[[Есімше]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 9284] |- |985 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 6924] |- |986 |[[Геодезияның дамуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 18] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%8B 646] |- |987 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4517] |- |988 |[[Қазақ ауыз әдебиеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2520] |- |989 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4640] |- |990 |[[Бауыр (орган)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 5748] |- |991 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6159] |- |992 |[[Көңіл айту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83 9120] |- |993 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 9155] |- |994 |[[Қызыл жебе (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 6928] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} o0s1uk1io4tjrvodrn8gxk820kjb9af Серафимович 0 776074 3688695 3562319 2026-10-30T07:54:08Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 3688695 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен|шынайы атауы=|статусы=қала|әкімшілік бірлігі=[[Волгоград облысы]]|басшының түрi=Қалалық басшы|басшысы=Татьяна Владимирқызы Киселева|құрылған уақыты=[[1598]]|тұрғыны=8488|қазақша атауы=Серафимович|статус алуы=[[1933]]|санақ жылы=[[2024]]|уақыт белдеуі=+3|сурет=Районный центр культуры в городе Серафимович.jpg|елтаңба=Serafimovich COA.png|ту=Flag of Serafimovich.png|елтаңба сипаттамасы=Серафимович елтаңбасы|ту сипаттамасы=Серафимович туы}} '''Серафимович''' — [[Ресей|Ресейде]] орналасқан қала (1933 жылдан бастап), [[Волгоград облысы]] Серафимович ауданының әкімшілік орталығы. Қала Серафимович қалалық поселкесі ретінде ұйымдастырылған.<ref>[https://www.openstreetmap.org/relation/3740276#map=12/49.5666/42.7393 Серафимович қаласы]</ref> ==Физика-географиялық сипаттамасы== ===Географиялық орналасуы=== Серафимович дала аймағында, Шығыс Еуропа даласының құрамына кіретін Окско-Дон жазықтығының аумағында орналасқан, [[Дон]] өзенінің оң, биік жағалауында, Медведица өзенінің сағасынан шамамен 11 км төменде және Хопёр өзенінің сағасынан 45 км төменде орналасқан. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен шамамен 101 метр, минималды биіктігі 43 м, ал максималдысы 201 м. Дон өзенінің қарсы беті жазық, ал өзен алқабында шабындықтар бар. === Дон өзені Серафимович маңында === Топырақтар — өзен алқабындағы сәл қышқыл және бейтарап топырақтар. Қала Усть-Медведицкий табиғи паркі аумағында орналасқан. Парк өңірдің бірегей табиғи және тарихи-мәдени құндылықтарын сақтау үшін құрылды. Ол шамамен 53 мың гектар аумақты қамтиды, оның ішінде Дон өзенінің алқабы және оның Медведица мен Хопр өзендеріне қосылатын салалары бар. Серафимович қаласы, Волгоград облысы сияқты, Мәскеу уақыты сағат аймағында орналасқан. UTC-қа қатысты уақыт ауытқуы +3:00 құрайды.<ref>[https://www.consultant.ru/document/cons_doc_LAW_114656/b2707989c276b5a188e63bc41e7bcbcc18723de8/ УАҚЫТ БЕЛДЕУЛЕРІ]</ref> ===Климат=== Қаланың климаты ұстамды континенталды типке жатады (Кёппеннің климат классификациясы бойынша — Dfa). Бұл климат түрі Ресейдің Еуропалық бөлігінің оңтүстік аймақтарына тән және маусымдық ауытқулармен, жылдық температура өзгерістерімен және жауын-шашынның тең емес бөлінуімен ерекшеленеді. Серафимовичтегі орташа жылдық ауа температурасы +9 °C, бұл Төменгі Волга даласына тән. Ең суық ай — қаңтар, орташа температура −5,7 °C, ал ең ыстық ай — шілде, орташа температура +24 °C дейін жетеді. Жазда тәуліктік температура айырмашылықтары айқын байқалады: күндіз ауа +33 °C дейін қызуы мүмкін, ал түнде +18–22 °C дейін суып кетеді. Қыста температура нөлден төмен тұрақты болады. Ұзақ мерзімді бақылаулар бойынша, желтоқсаннан ақпанға дейінгі орташа температура желтоқсанда −2,3 °C-тан қаңтарда −5,1 °C-қа дейін өзгереді. Абсолюттік минимумдар, −17,7 °C, ақпанда тіркеледі және Сібірден келетін суық континенттік ауа массаларының әсерімен байланысты. Жылдық жауын-шашын нормасы 501 мм, бұл жартылай құрғақ аймақ сипаттамаларына сәйкес келеді. Ең көп жауын-шашын маусымы — маусым (49 мм), ал ең аз — тамыз (29 мм). Қыста жауын-шашын көбінесе қар түрінде түседі, әсіресе желтоқсан — ең қарлы ай. Орташа жылдық атмосфералық қысым 753—759 мм сын.бағ. аралығында және маусымдық ауытқулар аз. Ең жоғары қысым тамызда (759 мм сын.бағ.), ең төменгісі қаңтарда (753 мм сын.бағ.) байқалады. Дон өзенінің оң жағалауында орналасуы қаланың ерекше микроклиматтық жағдайларын қалыптастырады: өзеннің әсерімен температура экстремумдарының жұмсаруы, жыл мезгілінде жергілікті бриздердің пайда болуы және өзен алқабындағы ауа ылғалдылығының жоғарылауы. ==Тарихы== Серафимович XVI ғасырдан бастау алатын бай тарихқа ие. Қазіргі қаланың орны туралы алғашқы деректер дон казағы атаманы Ермак Тимофеевичтің қызметімен байланысты. Усть-Медведицкая станицасының ресми құрылу жылы — 1589 жыл. Сол жылы ресми құжаттарда алғаш рет Дондағы Усть-Медведицкий қалашығы аталады (полковник Кушнарёв ұсынған актілер бойынша). Летопистарда Медведицкий қалашығы 1595 жылы екі черкес шабуылына төтеп бергені айтылады. Келесі маңызды дерек 1638 жылға қатысты. Сол жылы Дон войскінің атаманы М. И. Татаринов Мәскеуден царлық жалақымен келе жатып, Азовтан шұғыл хат алады: қазақтар мен ногай татарларға қарсы көмекке казактарды жіберу қажет. XVII ғасыр ортасында Медведицкий қалашығының айналасына жорықтар мен шайқастардан қажыған казактар қоныстана бастады. Олар Дон жағасында кельялар салды. Кейін осы жерде Усть-Медведицкий Спасо-Преображенский монастыры құрылып, өңір казактары үшін маңызды рухани орталыққа айналды. 1708 жылы Петр I билігі кезінде Дон өзенінде К. А. Булавин басшылығымен казактар көтерілісі шықты. Бұл оқиға XVIII ғасырдың басында царлық саясатқа казактардың наразылығының ең айқын көріністерінің бірі болды. Көтерілісті басу үшін Петр I жазалау әскерлерінің командирі етіп князь Ю. В. Долгоруковты тағайындады. Царь көтеріліс қатысушыларын аяусыз жою және барлық көтеріліс ошағы бар Дон войск қалашықтарында «от пен қылышпен» өту туралы бұйрық шығарды.<ref>[https://xn----8sbfhbdczsn7cml6czexc.xn--p1ai/live/ymor/2/ Серафимович тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240629133940/https://xn----8sbfhbdczsn7cml6czexc.xn--p1ai/live/ymor/2/ |date=2024-06-29 }}</ref> Бұйрық мәтіні былай делінген: «Хопр арқылы Пристанныйдан бастап Бузулукқа, Дон арқылы Луганға дейін. Медведица бойынша — Дондағы Усть-Медведицкийге дейін…» Публицист Ф. Д. Крюков «Булавин көтерілісі» зерттеуінде бұл бұйрық Дон войск аумақтарын едәуір қирауға әкелген жазалау әрекеттерінің негізі болғанын атап өтті. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Волгоград облысы қалалары]] 9i3liqcsl2ccjechbznnqsibokobpuh ГАЖ күні 0 776368 3688441 3588398 2026-10-29T14:59:47Z Wikuiser 172895 3688441 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''ГАЖ күні''' — [[географиялық ақпараттық жүйе|геоақпараттық жүйелер]]дің халықаралық күні. Әлемнің 80-нен астам елінде ГАЖ технологияларын жасаушылар мен пайдаланушылар осы күні ашық іс-шаралар өткізеді: геоақпараттық жүйелердің мүмкіндіктерін таныстырады, ашық сабақтар өткізеді, семинарлар мен презентациялар ұйымдастырады. Бұл іс-шаралардың негізгі мақсаты — қазіргі географиялық білімді кеңінен тарату және ГАЖ технологиялары туралы кәсіби емес адамдардың танымын арттыру. ГАЖ күні 1999 жылдан бастап әр жыл сайын қарашаның үшінші аптасының сәрсенбісінде өткізіледі<ref>{{cite web|title=Frequently Asked Questions |url=http://www.gisday.com/support/faqs.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100308021311/http://www.gisday.com/support/faqs.html |archive-date=2010-03-08 |deadlink=yes}}</ref> (геоинформатиктер үшін міндетті демалыс күні) және Geography Awareness Week — Географиялық білімдер апталығы кезінде өтеді. Бұл апталықты [[National Geographic Society]] ұйымдастырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gisday.com www.gisday.com]{{ref-en}} * [http://www.geographyawarenessweek.org www.GeographyAwarenessWeek.org]{{ref-en}} 5686nc2tsq8eb2cj07x8lcs9uf74ajx 3688444 3688441 2026-10-29T15:01:22Z Wikuiser 172895 +[[Санат:Геоақпараттық жүйелер]]; +[[Санат:Мейрамдар]] ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3688444 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''ГАЖ күні''' — [[географиялық ақпараттық жүйе|геоақпараттық жүйелер]]дің халықаралық күні. Әлемнің 80-нен астам елінде ГАЖ технологияларын жасаушылар мен пайдаланушылар осы күні ашық іс-шаралар өткізеді: геоақпараттық жүйелердің мүмкіндіктерін таныстырады, ашық сабақтар өткізеді, семинарлар мен презентациялар ұйымдастырады. Бұл іс-шаралардың негізгі мақсаты — қазіргі географиялық білімді кеңінен тарату және ГАЖ технологиялары туралы кәсіби емес адамдардың танымын арттыру. ГАЖ күні 1999 жылдан бастап әр жыл сайын қарашаның үшінші аптасының сәрсенбісінде өткізіледі<ref>{{cite web|title=Frequently Asked Questions |url=http://www.gisday.com/support/faqs.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100308021311/http://www.gisday.com/support/faqs.html |archive-date=2010-03-08 |deadlink=yes}}</ref> (геоинформатиктер үшін міндетті демалыс күні) және Geography Awareness Week — Географиялық білімдер апталығы кезінде өтеді. Бұл апталықты [[National Geographic Society]] ұйымдастырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gisday.com www.gisday.com]{{ref-en}} * [http://www.geographyawarenessweek.org www.GeographyAwarenessWeek.org]{{ref-en}} [[Санат:Геоақпараттық жүйелер]] [[Санат:Мейрамдар]] eubcdm2n7nuvwn5x7zxmyhi3q8p3kwf 3688446 3688444 2026-10-29T15:03:36Z Wikuiser 172895 /* */ 3688446 wikitext text/x-wiki '''ГАЖ күні''' — [[географиялық ақпараттық жүйе|геоақпараттық жүйелер]]дің халықаралық күні. Әлемнің 80-нен астам елінде ГАЖ технологияларын жасаушылар мен пайдаланушылар осы күні ашық іс-шаралар өткізеді: геоақпараттық жүйелердің мүмкіндіктерін таныстырады, ашық сабақтар өткізеді, семинарлар мен презентациялар ұйымдастырады. Бұл іс-шаралардың негізгі мақсаты — қазіргі географиялық білімді кеңінен тарату және ГАЖ технологиялары туралы кәсіби емес адамдардың танымын арттыру. ГАЖ күні 1999 жылдан бастап әр жыл сайын қарашаның үшінші аптасының сәрсенбісінде өткізіледі<ref>{{cite web|title=Frequently Asked Questions |url=http://www.gisday.com/support/faqs.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100308021311/http://www.gisday.com/support/faqs.html |archive-date=2010-03-08 |deadlink=yes}}</ref> (геоинформатиктер үшін міндетті демалыс күні) және Geography Awareness Week — Географиялық білімдер апталығы кезінде өтеді. Бұл апталықты [[National Geographic Society]] ұйымдастырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gisday.com www.gisday.com]{{ref-en}} * [http://www.geographyawarenessweek.org www.GeographyAwarenessWeek.org]{{ref-en}} [[Санат:Геоақпараттық жүйелер]] [[Санат:Мейрамдар]] jk4v682yrbhykt562vsvrxqbyz963e2 Таулы Алтай әуежайы 0 777795 3688425 3625438 2026-10-29T14:26:21Z Wikuiser 172895 /* */ 3688425 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Infobox Airport | name = Таулы Алтай әуежайы | nativename = {{lang-ru|Аэропорт Горно-Алтайск}}<br>{{lang-alt|Горно-Алтайск аэропорты}} | IATA = RGK<ref name="RGK">{{cite web |url = https://jetvip.ru/airports/RGK/ |title = Таулы Алтай әуежайы, RGK |website = jetvip.ru }}</ref> | ICAO = UNBG<ref name="RGK" /> | type = азаматтық | owner = {{байрақ|Ресей}} | operator = [[Таулы Алтай]] | location = [[Таулы Алтай]], [[Алтай Республикасы]], {{байрақ|Ресей}} | image = Gorno-Altaysk Airport 014 5033.jpg | image-width = 287 | elevation-m = 293 | elevation-f = 961 | lat_deg=51 | lat_min=58 | lat_sec=00 | lat_dir=N | lon_deg=085 | lon_min=50 | lon_sec=00 | lon_dir=E | website = https://ga-airport.ru/ | opened = 1968 жыл | r1-number = 02/20 | r1-length-m = 2300 | r1-length-f = 7545 | r1-surface = Асфальт | stat-year = 2025 | stat1-header = Жолаушы | stat1-data = {{өсім}}429 394 адам<ref name="SPUTNIK.KG URKYIA">{{cite web |url = https://www.kommersant.ru/doc/6636413 |title = Таулы Алтай әуежайындағы жолаушылар ағыны 11%-ға өсті. |website = komersant.ru |access-date = 11.04.2024 }}</ref> }} {{Location map|Ресей|width=274|float=center |caption= <small>Әуежайдың [[Ресей]] аумағындағы орны</small> | lat_deg=51 | lat_min=58 | lat_sec=00 | lat_dir=N | lon_deg=085 | lon_min=50 | lon_sec=00 | lon_dir=E |mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=|position=right }} {{Location map|Ресей Алтай Республикасы|width=274|float=center |caption= <small>Әуежайдың [[Алтай Республикасы]]ндағы орны</small> | lat_deg=51 | lat_min=58 | lat_sec=00 | lat_dir=N | lon_deg=085 | lon_min=50 | lon_sec=00 | lon_dir=E |mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=|position=center }} '''Таулы Алтай әуежайы''' — [[Ресей Федерациясы]], [[Алтай Республикасы]]ндағы [[Таулы Алтай]] қаласының әуежайы. Әуежай 1968 жылы ашылған. == Тарихы == Әуежай алғаш рет Алтай тауларында [[1925 жыл]]ы пайда болды. Сол жылы «Сибревком» деп аталатын алғашқы ұшақ [[Таулы Алтай|Улаланың]] үстінен үгіт-насихат ұшуы үшін ұшты. Ұшақты көруге төрт мың адам жиналды. Кенеттен өткен митингте облыстық атқару комитетінің төрағасы жолдас Алагызов жиналғандарға былай деді: «[[Бийск]]іден [[Таулы Алтай|Улалаға]] дейін біздің ұшуымыз небәрі 40 минутқа созылды. Бұрын [[Таулы Алтай|Улалаға]] көлікпен баратын жалғыз көлік құралы болған атпен бір күн бойы жетуге болатын еді...» Митингтен кейін жергілікті тұрғындар үшін айналма рейстер болды. [[1933 жыл]]ы «Динамо» ұшағы алғаш рет [[Таулы Алтай|Ойрот-Тураға]] ұшты. Ол салынып жатқан аурухананың орнына қонды. Ұшудың мақсаты Максим Горький эскадрильясын салуға жарналар жинау, сондай-ақ Ойротияға ұшақ сатып алуға қаражат жинау болды. [[1935 жыл]]ы AIR-6 жолаушылар ұшағы [[Майма]] ауылындағы аэродромнан жаңадан ашылған [[Таулы Алтай|Ойрот-Тура]]-[[Жаңасібір]] бағыты бойынша ұшып кетті. Күн сайын екі ұшақ қатынады, әрқайсысында екі жолаушыға арналған жайлы жабық кабиналар, сондай-ақ жүк пен поштаға арналған орын болды. [[Жаңасібір]]ге ұшу үш сағатқа созылды. Әуежайдың негізгі ғимараты бір қабатты болды. Онда метеорологтар, радио операторлары, әуежай директоры және күту бөлмесі орналасқан. Ауданда метеорологиялық ғимарат, бригадир үйі (шеберханалар), метеорологтардың зондтарына арналған шарларды мезгіл-мезгіл үрлейтін сутегі станциясы, генератор үйі және төрт тұрғын үй салынды. Кейіннен, 1960 жылдары, екі кіреберісі бар тағы бір ғимарат қосылды, оның жартысы ұшқыштар бөлмесіне айналдырылды. [[1968 жыл]]ы Таулы Алтай әуежайы [[Антонов Ан 2]] ұшақтарын қабылдай алатын 600 метрлік ұшу-қону жолағымен ашылды. [[1972 жыл]]ы ұшу-қону жолағы [[Яковлев Як-40]] ұшақтарын орналастыру үшін қайта құрылды. 1990 жылдардың басында жоспарланған рейстер саны айтарлықтай азайды, ал [[1995 жыл]]ы олар толығымен тоқтатылды. 2010 жылы [[Таулы Алтай]]мен [[Жаңасібір]] арасындағы жоспарланған әуе қатынасы қайта жаңартылды. [[2011 жыл]]ы 2300 метрлік ұшу-қону жолағын, перронды және ұшақ тұрақтарын қамтитын қайта құрылған әуежай кешені пайдалануға берілді. Жаңа әуежай қазір жарықтандыру діңгектері, жарықтандыру жүйелері және қону жүйесі сияқты заманауи жабдықтармен мақтана алады.<ref>[https://visit-altairepublic.ru/turizm-i-otdykh/obekty-turizma/infrastruktura/aeroport-gorno-altayska/ Таулы Алтай әуежайы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250115191013/https://visit-altairepublic.ru/turizm-i-otdykh/obekty-turizma/infrastruktura/aeroport-gorno-altayska/ |date=2025-01-15 }}</ref> == Әуекомпаниялар мен бағыттар == {| class="wikitable" |- ! Әуекомпания !! Ел !! Бағыттар |- | [[S7 Airlines]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Домодедово әуежайы|Мәскеу]], [[Толмачёво әуежайы|Жаңасібір]] |- | [[КрасАвиа]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Красноярск Халықаралық әуежайы|Красноярск]] |- | [[СиЛа]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Усть Кокса]], [[Қосағаш (Алтай Республикасы)|Қосағаш]] |- | [[Победа (әуеуомпания)|Победа]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Внуково әуежайы|Мәскеу]] |- | [[UVTAero]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Қазан әуежайы|Қазан]], [[Стригино халықаралық әуежайы|Төменгі Новгород]], Омск |- | [[RedWings Airlines]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Курумоч әуежайы|Самара]] |- | [[Аэрофлот]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Шереметьево (әуежай)|Мәскеу]] |- | [[RusLine]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Акинфий Никитич Демидов атындағы Кольцово халықаралық әуежайы|Екатеринбург]] |- | [[Ural Airlines]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Акинфий Никитич Демидов атындағы Кольцово халықаралық әуежайы|Екатеринбург]], [[Домодедово (әуежай)|Мәскеу]] |- | [[Nordwind Airlines]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Шереметьево (әуежай)|Мәскеу]], [[Пулково әуежайы|Санкт-Петербург]] |} == Дереккөздер == <references/> * https://ga-airport.ru/ [[Санат:Ресей әуежайлары]] [[Санат:Алтай Республикасы таулары]] [[Санат:Әуежайлар]] c74ekgxkxbun5ulz78luilcjvwl6w5k 3688426 3688425 2026-10-29T14:26:43Z Wikuiser 172895 «[[Санат:Алтай Республикасы таулары|Алтай Республикасы таулары]]» деген санатты аластады ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3688426 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Infobox Airport | name = Таулы Алтай әуежайы | nativename = {{lang-ru|Аэропорт Горно-Алтайск}}<br>{{lang-alt|Горно-Алтайск аэропорты}} | IATA = RGK<ref name="RGK">{{cite web |url = https://jetvip.ru/airports/RGK/ |title = Таулы Алтай әуежайы, RGK |website = jetvip.ru }}</ref> | ICAO = UNBG<ref name="RGK" /> | type = азаматтық | owner = {{байрақ|Ресей}} | operator = [[Таулы Алтай]] | location = [[Таулы Алтай]], [[Алтай Республикасы]], {{байрақ|Ресей}} | image = Gorno-Altaysk Airport 014 5033.jpg | image-width = 287 | elevation-m = 293 | elevation-f = 961 | lat_deg=51 | lat_min=58 | lat_sec=00 | lat_dir=N | lon_deg=085 | lon_min=50 | lon_sec=00 | lon_dir=E | website = https://ga-airport.ru/ | opened = 1968 жыл | r1-number = 02/20 | r1-length-m = 2300 | r1-length-f = 7545 | r1-surface = Асфальт | stat-year = 2025 | stat1-header = Жолаушы | stat1-data = {{өсім}}429 394 адам<ref name="SPUTNIK.KG URKYIA">{{cite web |url = https://www.kommersant.ru/doc/6636413 |title = Таулы Алтай әуежайындағы жолаушылар ағыны 11%-ға өсті. |website = komersant.ru |access-date = 11.04.2024 }}</ref> }} {{Location map|Ресей|width=274|float=center |caption= <small>Әуежайдың [[Ресей]] аумағындағы орны</small> | lat_deg=51 | lat_min=58 | lat_sec=00 | lat_dir=N | lon_deg=085 | lon_min=50 | lon_sec=00 | lon_dir=E |mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=|position=right }} {{Location map|Ресей Алтай Республикасы|width=274|float=center |caption= <small>Әуежайдың [[Алтай Республикасы]]ндағы орны</small> | lat_deg=51 | lat_min=58 | lat_sec=00 | lat_dir=N | lon_deg=085 | lon_min=50 | lon_sec=00 | lon_dir=E |mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=|position=center }} '''Таулы Алтай әуежайы''' — [[Ресей Федерациясы]], [[Алтай Республикасы]]ндағы [[Таулы Алтай]] қаласының әуежайы. Әуежай 1968 жылы ашылған. == Тарихы == Әуежай алғаш рет Алтай тауларында [[1925 жыл]]ы пайда болды. Сол жылы «Сибревком» деп аталатын алғашқы ұшақ [[Таулы Алтай|Улаланың]] үстінен үгіт-насихат ұшуы үшін ұшты. Ұшақты көруге төрт мың адам жиналды. Кенеттен өткен митингте облыстық атқару комитетінің төрағасы жолдас Алагызов жиналғандарға былай деді: «[[Бийск]]іден [[Таулы Алтай|Улалаға]] дейін біздің ұшуымыз небәрі 40 минутқа созылды. Бұрын [[Таулы Алтай|Улалаға]] көлікпен баратын жалғыз көлік құралы болған атпен бір күн бойы жетуге болатын еді...» Митингтен кейін жергілікті тұрғындар үшін айналма рейстер болды. [[1933 жыл]]ы «Динамо» ұшағы алғаш рет [[Таулы Алтай|Ойрот-Тураға]] ұшты. Ол салынып жатқан аурухананың орнына қонды. Ұшудың мақсаты Максим Горький эскадрильясын салуға жарналар жинау, сондай-ақ Ойротияға ұшақ сатып алуға қаражат жинау болды. [[1935 жыл]]ы AIR-6 жолаушылар ұшағы [[Майма]] ауылындағы аэродромнан жаңадан ашылған [[Таулы Алтай|Ойрот-Тура]]-[[Жаңасібір]] бағыты бойынша ұшып кетті. Күн сайын екі ұшақ қатынады, әрқайсысында екі жолаушыға арналған жайлы жабық кабиналар, сондай-ақ жүк пен поштаға арналған орын болды. [[Жаңасібір]]ге ұшу үш сағатқа созылды. Әуежайдың негізгі ғимараты бір қабатты болды. Онда метеорологтар, радио операторлары, әуежай директоры және күту бөлмесі орналасқан. Ауданда метеорологиялық ғимарат, бригадир үйі (шеберханалар), метеорологтардың зондтарына арналған шарларды мезгіл-мезгіл үрлейтін сутегі станциясы, генератор үйі және төрт тұрғын үй салынды. Кейіннен, 1960 жылдары, екі кіреберісі бар тағы бір ғимарат қосылды, оның жартысы ұшқыштар бөлмесіне айналдырылды. [[1968 жыл]]ы Таулы Алтай әуежайы [[Антонов Ан 2]] ұшақтарын қабылдай алатын 600 метрлік ұшу-қону жолағымен ашылды. [[1972 жыл]]ы ұшу-қону жолағы [[Яковлев Як-40]] ұшақтарын орналастыру үшін қайта құрылды. 1990 жылдардың басында жоспарланған рейстер саны айтарлықтай азайды, ал [[1995 жыл]]ы олар толығымен тоқтатылды. 2010 жылы [[Таулы Алтай]]мен [[Жаңасібір]] арасындағы жоспарланған әуе қатынасы қайта жаңартылды. [[2011 жыл]]ы 2300 метрлік ұшу-қону жолағын, перронды және ұшақ тұрақтарын қамтитын қайта құрылған әуежай кешені пайдалануға берілді. Жаңа әуежай қазір жарықтандыру діңгектері, жарықтандыру жүйелері және қону жүйесі сияқты заманауи жабдықтармен мақтана алады.<ref>[https://visit-altairepublic.ru/turizm-i-otdykh/obekty-turizma/infrastruktura/aeroport-gorno-altayska/ Таулы Алтай әуежайы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250115191013/https://visit-altairepublic.ru/turizm-i-otdykh/obekty-turizma/infrastruktura/aeroport-gorno-altayska/ |date=2025-01-15 }}</ref> == Әуекомпаниялар мен бағыттар == {| class="wikitable" |- ! Әуекомпания !! Ел !! Бағыттар |- | [[S7 Airlines]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Домодедово әуежайы|Мәскеу]], [[Толмачёво әуежайы|Жаңасібір]] |- | [[КрасАвиа]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Красноярск Халықаралық әуежайы|Красноярск]] |- | [[СиЛа]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Усть Кокса]], [[Қосағаш (Алтай Республикасы)|Қосағаш]] |- | [[Победа (әуеуомпания)|Победа]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Внуково әуежайы|Мәскеу]] |- | [[UVTAero]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Қазан әуежайы|Қазан]], [[Стригино халықаралық әуежайы|Төменгі Новгород]], Омск |- | [[RedWings Airlines]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Курумоч әуежайы|Самара]] |- | [[Аэрофлот]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Шереметьево (әуежай)|Мәскеу]] |- | [[RusLine]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Акинфий Никитич Демидов атындағы Кольцово халықаралық әуежайы|Екатеринбург]] |- | [[Ural Airlines]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Акинфий Никитич Демидов атындағы Кольцово халықаралық әуежайы|Екатеринбург]], [[Домодедово (әуежай)|Мәскеу]] |- | [[Nordwind Airlines]]||{{байрақ|Ресей}}|| [[Шереметьево (әуежай)|Мәскеу]], [[Пулково әуежайы|Санкт-Петербург]] |} == Дереккөздер == <references/> * https://ga-airport.ru/ [[Санат:Ресей әуежайлары]] [[Санат:Әуежайлар]] qaxv2zulnlyp3y4fnwp214ch1362dsi Windows XP Build 2437 0 778029 3688416 3584511 2026-10-29T13:27:52Z Wikuiser 172895 /* */ 3688416 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{біріктірілсін|Windows XP}} {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows XP Build 2437 |жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows |сурет = |құрылым_тагы = Whistler |windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows XP]] |құрастыру_нұсқасы = 5.1.2437 |ревизия = 0 |жүйе_тармағы = Windows NT 5.1 |архитектура = x86 |sku = Professional |Құрастырылған_күні = 2001.02.10 |Мерзімі біту уақыты = Белгісіз |продукт кілті = }} '''Windows XP Build 2437''' — [[Microsoft]] компаниясы әзірлеген [[Windows XP]] операциялық жүйесінің ерте тесттік құрастыруларының бірі. Бұл нұсқа [[2000 жыл]]дардың басында әзірленіп, [[Windows XP]] жүйесінің соңғы нұсқасына дейінгі даму кезеңдерінің бір бөлігі болып табылады. Windows XP Build 2437 нұсқасы [[Windows NT]] архитектурасына негізделген және жүйенің тұрақтылығын, интерфейсін және өнімділігін жақсартуға бағытталған аралық құрастыру болып саналады. Бұл кезеңде [[Microsoft]] компаниясы жаңа графикалық интерфейсті, жүйелік қызметтерді және драйверлерді жетілдіру жұмыстарын жүргізді. Осы құрастыруда кейінгі [[Windows XP]] жүйесіне тән кейбір элементтердің алғашқы нұсқалары байқалды. Атап айтқанда, пайдаланушы интерфейсінің өзгерістері, жүйелік құралдардың жаңартылған нұсқалары және желілік мүмкіндіктердің кеңейтілуі енгізілді. [[Windows XP Build 2437]] ресми түрде көпшілікке шығарылмаған және негізінен ішкі тестілеу немесе шектеулі бета-тестілеу үшін пайдаланылған. Сондықтан бұл нұсқа туралы ақпарат шектеулі және көбінесе энтузиастар мен коллекционерлер арасында ғана таралған. <ref>VMware қолданбасымен тексеру арқылы. 2026 01-16</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Windows XP нұсқалары]] bxytv6cmtsbpjch4c06sf9hh4ituge3 Windows XP Build 2509 0 778050 3688415 3638136 2026-10-29T13:27:15Z Wikuiser 172895 /* */ 3688415 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{біріктірілсін|Windows XP}} {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows XP Build 2509 |жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows |сурет = |құрылым_тагы = Whistler |windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows XP]] |құрастыру_нұсқасы = 5.1.2509.main.010702-1146 |ревизия = |жүйе_тармағы = Windows NT 5.1 |архитектура = x86 |sku = Professional |Құрастырылған_күні = 2001.02.10 |Мерзімі біту уақыты = 2001.12.29 |продукт кілті = QB2BW-8PJ2D-9X7JK-BCCRT-D233Y }} '''Windows XP Build 2509''' — [[Microsoft]] компаниясының [[Windows XP]] операциялық жүйесінің бета нұсқасы. Бұл нұсқа 5.1.2509.main.010702-1146 нөмірімен тіркелген және [[2001 жыл]]ы шығарылған. Бұл нұсқа тек тестілеу мақсатында арналған және ресми түрде жалпы пайдаланушыларға жарияланбаған.<ref>[https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee BetaArchive — 5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220109211821/https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee |date=2022-01-09 }}</ref> == Өзгерістер == === Тіркелім өзгерістері === Жүктеу кезінде көрсетілетін Whistler‑ге қатысты барлық атаулар толық алынды. Корпоративтік ортада пайдаланылатын сыртқы жүктеу және диагностика құралдарының интерфейсі жаңартылды. Тілдік параметрлердің басқару панелі [[Windows XP]] интерфейсінің жаңа көрінісімен үйлестіріліп, кейбір көне опциялардың атаулары өзгерді. Жүйелік журналда (Event Viewer) қатені логтау кезінде кейбір жаңа жазба форматтары енгізілді — бұл диагностика мен журнал талдауды жақсартады. Жад пен файл жүйесі мониторингілеу құралдарында ішкі индикаторлар өзгертілді, нәтижесінде кейбір көрсеткіштер дәлдігі артты. Бірқатар стандартты жүйелік бағдарламалар (WordPad, Notepad, Paint) негізгі функциялары жағынан оптимизацияланды, ал артық және ескі кодтар шығарылды. Желі параметрлері мәзірінде кейбір ұсынылатын параметрлер қайта реттелді және құрылым оңтайланды. === Қауіпсіздік және тұрақтылық === NT ядросының ішкі бөлігінде кейбір кэштеу механизмдері жақсарды, бұл жалпы жүйелік тұрақтылықты арттырады. Жадтың фрагментациясын талдайтын механизмге шағын түзетулер енгізілді. Құрылғы драйверлерінің бастапқы тексерісі бұрынғыдан қатаңдау жүргізіледі — бұл жүйенің төмен деңгейлі тұрақтылығын арттыру үшін. === Жүктеу экраны === Альтернативті AUTOCHK жүктеу экраны жаңартылды. Бұл экранды `BOOT.INI` файлына `/SOS` параметрін қосу арқылы шақыруға болады. Жаңарту барысында **Whistler** кодтық атауына қатысты соңғы қалған сілтеме жойылды. === Басқа жақсартулар === Файл менеджері мен диалогтық терезелердің кейбір элементтері визуалды түрде жаңа стильге бейімделді. Update механизмінің кейбір ішкі компоненттері [[Windows Update]] серверімен үйлесімділікті жақсарту үшін өзгертілді. [[USB]] құрылғыларымен жұмыс кезінде біраз кідірістер жойылды, нәтижесінде құрылғыларды қосу/өшіру кезінде жауап беру жылдамдығы артты.<ref>[https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee BetaArchive Release Database — Windows XP 5.1.2509] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220109211821/https://www.betaarchive.com/database/view_release.php?uuid=5381afbe-f57e-4fa6-886b-8b0b5a0ec9ee |date=2022-01-09 }}</ref><ref>VMware қолданбасымен тексеру арқылы. 2026 01-30</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} <references> </references> [[Санат: Windows XP нұсқалары]] [[ky: Windows XP build 2509]] bigk2uzlya32m5iqmxkyr2sb2jx9rag Windows Server 2003 Build 2497 0 778063 3688417 3638134 2026-10-29T13:28:26Z Wikuiser 172895 /* */ 3688417 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{біріктірілсін|Windows Server 2003}} {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows Server 2003 Build 2497 |жүйе_(ОЖ) = Microsoft Windows |сурет = |құрылым_тагы = |windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows Server 2003]] |құрастыру_нұсқасы = 5.1.2497.0.main.010616-1657 |ревизия = 0 |жүйе_тармағы = Windows NT 5.2 |архитектура = x86 |sku = Professional |Құрастырылған_күні = 2001.06.16 |Мерзімі біту уақыты = Белгісіз |продукт кілті = }} '''Windows Server 2003 Build 2497''' — [[Microsoft]] компаниясының [[Windows Server 2003]] операциялық жүйесінің ерте бета-нұсқаларының бірі. [[2001 жыл]]ы [[16 маусым]]да жасалған. Бұл құрастыру [[Windows XP]] негізінде жасалған серверлік жүйенің даму кезеңінде шығарылған. Бұл build Windows NT 5.2 тармағына жатады және серверлік функцияларды сынау үшін пайдаланылған. Windows Server 2003 Build 2497 кезеңінде жүйе әлі толық тұрақты болмаған және көптеген компоненттері әзірлеу сатысында болған. Серверлік рөлдерді басқару жүйесі жетілдірілді. Active Directory қызметінің кейбір компоненттері жаңартылды. Желілік қызметтердің тұрақтылығы жақсартылды. NT ядросында өнімділікке байланысты өзгерістер енгізілді. Қауіпсіздік параметрлері күшейтілді және жаңа саясаттар қосылды. Бұл нұсқа негізінен x86 архитектурасына арналған және серверлік ортада тестілеу үшін қолданылған. Windows Server 2003 Build 2497 — ресми релиз емес, ішкі тестілеуге арналған нұсқа. Ол кейінгі Release Candidate және RTM нұсқаларына негіз болған.<ref>[https://www.betaarchive.com/ BetaArchive — Windows Server 2003 builds (архив)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260331200816/https://www.betaarchive.com/ |date=2026-03-31 }}</ref><ref>[[VirtualBox 3.212.68302]] бағдарламасымен тексеру арқылы. 2026 02-27</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} <references> </references> [[Санат: Windows Server 2003 нұсқалары]] dynlr4p58onxgd43dk3t4qz4hqoxn1y Алтай әуежайы (Моңғолия) 0 778067 3688671 3581969 2026-10-30T06:46:16Z MuratbekErkebulan 162992 MuratbekErkebulan [[Алтай әуежайы]] бетін [[Алтай әуежайы (Моңғолия)]] бетіне жылжытты 3581969 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = Алтай әуежайы | nativename-a = | nativename-r = {{lang-mn|Алтай нисэх буудал}} | image = Altai Airport.jpg | IATA = LTI | ICAO = ZMAT <center>{{Location map|Моңғолия|width=220|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=LTI|position=right |lat_deg=46|lat_min=22|lat_sec=00|lat_dir=N |lon_deg=096|lon_min=13|lon_sec=00|lon_dir=E }}<small>Моңғолия картасында әуежайдың орналасуы</small></center> | type = Азаматтық | owner = Моңғолия үкіметі | city-served = Алтай | location = [[Алтай (Моңғолия)|Алтай]], {{байрақ|Моңғолия}} | elevation-f = 7 260 | elevation-m = 2 213 | coordinates = {{coord|46|22|00|N|096|13|00|E|type:airport}} | website = | metric-elev = | metric-rwy = | r1-number = 03/21 | r1-length-f = 9 186 | r1-length-m = 2 800 | r1-surface = асфальт | stat-year = | stat1-header = Жолаушылар легі | stat1-data = 11 800 | footnotes = }} '''Алтай әуежайы''' — [[Моңғолия]]ның Алтай аймағында орналасқан [[Алтай (Моңғолия)|Алтай]] қаласының әуежайы. [[2012 жыл]]дың [[қазан]] айында сағатына 100 жолаушыны қабылдап, түсіру мүмкіндігімен жаңа терминалын ашқан әуежай қазіргі уақытта шамамен 30 қызметкермен жұмыс істейді. [[2016 жыл]]дың [[желтоқсан]]ында ұзындығы 2,9 шақырым болатын асфальтталған ұшу-қону жолағы және ұзындығы 120 метр, ені 85 метр болатын ұшақ тұрағы мемлекеттік комиссияға тапсырылған. Азаматтық авиация министрі Д. Ганбат үкіметтің [[2016 жыл|2016]]-[[2020 жыл]]дарға арналған іс-қимыл бағдарламасына негізделген жергілікті және халықаралық рейстер санын көбейту және бәсекелестікті қолдау саясатын жүргізіп жатқанын айтты. [[Сурет:Altai, Mongolia (cropped).png|нобай|277px|Алтай әуежайының ұшу қону жолағы (үсті — жаңадан салынған ұшу қону жолағы, асты — ескі ұшу қону жолағы]] Шенеуніктер жаңа ұшу-қону жолағы болашақта түнгі рейстерді жүзеге асыруға мүмкіндік беретін жарықтандыру жүйесімен толық жабдықталғанын атап өтті. Алтай әуежайындағы жаңа әуеайлақтың пайдалануға берілуіне байланысты бүгін «Hunnu Air» әуе компаниясының екінші ATR-72 ұшағы [[Ұланбатыр]]-[[Алтай (Моңғолия)|Алтай]]-[[Ұланбатыр]] бағыты бойынша алғашқы рейсін сәтті орындады. Ұшу-қону жолағының ашылу рәсіміне Парламент депутаты Ш.Раднаасед, Көлік және коммуникация министрі Д.Ганбат, Азаматтық авиация әкімшілігінің төрағасы Л.Бямбасурен, «Алтай» әуежайының басшысы Д.Батбаяр және «Hunnu Air» атқарушы директоры П.Монхжаргал қатысты.<ref name="RAOB767">{{cite web |url = https://gogo.mn/r/209368?i= |title = Алтай әуежайында жаңа ұшу-қону жолағы ашылды |website = gogo.mn |access-date = 13.06.2017 }}</ref> == Тарихы == [[Моңғолия]]дағы Алтай әуежайы елдің батыс өңіріндегі әуе қатынасын дамыту мақсатында XX ғасырдың екінші жартысында пайдалануға берілді. Әуежай бастапқыда жергілікті маңызы бар әуе айлағы ретінде қызмет атқарып, Алтай қаласын Моңғолияның басқа аймақтарымен байланыстырды. Кеңестік кезеңде және кейінгі жылдары әуежай инфрақұрылымы біртіндеп дамып, ұшу-қону жолағы жақсартылды. Негізінен ол ішкі рейстерге арналған болып, аймақтық тасымалдауда маңызды рөл атқарды. [[2000 жыл|2000-жылдары]] [[Моңғолия]]дағы көлік инфрақұрылымын жаңғырту бағдарламалары аясында әуежайға жөндеу және жаңарту жұмыстары жүргізілді. Соның нәтижесінде жолаушыларға қызмет көрсету сапасы жақсарып, қауіпсіздік талаптары халықаралық стандарттарға жақындатылды. Қазіргі уақытта Алтай әуежайы негізінен ішкі бағыттар бойынша қызмет көрсетеді және батыс Моңғолиядағы негізгі әуе көлік тораптарының бірі болып саналады.<ref>[https://skyvector.com/airport/ZMAT/Altai-Airport Алтай әуежайы 1РС]</ref><ref>[https://ourairports.com/airports/ZMAT/ ZMAT Алтай әуежайы]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Моңғолия әуежайлары]] t58qas5p7vs9xs8r9xnqol4xwt7p7f5 2026 жылы қайтыс болғандар тізімі 0 778146 3688673 3684097 2026-10-30T06:47:36Z Nurken 111493 3688673 wikitext text/x-wiki Төменде 2026 жылы қайтыс болған белгілі тұлғалар тізімі көрсетілген. Есімдер қайтыс болған күні бойынша жіктелген, әліпби ретімен. Тұлға жайлы ақпарат осылай берілсін: *Есімі, жасы, туғанындағы азаматтығы, кейінгі азаматтығы (бар болғанда), не үшін белгілі болғаны, қайтыс болған себебі (белгілі болса), дереккөз. == Қазан == === 28 === * [[Патрик Стюарт]], 86, британдық актёр.<ref>{{Cite web|url=https://infohub.kz/kz/article/patrik-styuart-qaitys-boldy |title=Пикар мен Ксавьерді сомдаған актер Патрик Стюарт қайтыс болды |language=kk |work=infohub.kz |last=Ордабай |first=Алаш |date=2026-10-30 |accessdate=2026-10-30}}</ref> === 12 === * [[Ар Джей Митт]], 34, америкалық актёр, [[суицид]]. === 9 === * [[Бәкір Яхиянұлы Баяхунов]], 93, кеңестік және қазақстандық сазгер. === 2 === * [[Индира Орынбайқызы Жылқайдарова]], қазақстандық журналист. == Қыркүйек == === 10 === *[[Юрий Михайлович Мизинов]], 76, кеңестік және қазақстандық журналист.<ref>{{Cite web|title=Умер казахстанский журналист Юрий Мизинов |first=Ирина |last=Адамович |url=https://vlast.kz/novosti/70826-umer-kazahstanskij-zurnalist-urij-mizinov.html |work=vlast.kz |date=2026-09-10 |accessdate=2026-09-14 |language=ru}}</ref> == Тамыз == === 28 === *[[V Харальд]], 89, [[Норвегия королі]].<ref>{{Cite web|title=Норвегия королі V Харальд қайтыс болды |first=Динара |last=Жақсыбайқызы |url=https://egemen.kz/news/norvegiya-koroli-v-harald-qaytys-boldy |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> === 27 === *[[Ратко Младич]], 83, сербиялық әскери офицер және қылмыскер.<ref>{{Cite web|title=Ратко Младич. Геноцид үшін сотталған "Босния қасапшысы" Гаага түрмесінде көз жұмды |url=https://www.azattyq.org/a/ratko-mladich-genotsid-ushin-sottalgan-bosniya-qasapshysy-gaaga-turmesinde-koz-zhumdy/33842460.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 25 === *[[Тим Карри]], 80, ағылшын актёр және әнші ([[Данышпан бала Джимми Нейтрон]], [[Үйде жалғыз қалғанда 2: Нью-Йоркте жоғалған|Үйде жалғыз қалғанда 2]]).<ref>{{Cite web|title=«Үйде жалғыз қалғанда» фильмінің актері қайтыс болды |first=Әбітай |last=Ақсәуле |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-27/uejde-zhalghyz-qalghanda-filmining-akteri-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> *[[Долли Партон]], 80, америкалық әнші және актриса, он бір мәрте [[Грэмми]] иегері ([[I Will Always Love You]], [[Jolene]]), [[обыр]].<ref>{{Cite web|title=Қош бол, кантри патшайымы: Долли Партонның өміріндегі соңғы күндері қалай өтті? |first=Виолетта |last=Тельманова |url=https://tatlerasia.kz/kk/lifestyle/entertainment/qosh-bol-kantri-patshaiymy-dolli-partonnyng-omirindegi-songghy-kunderi-qalai-otti |publisher=Tatler |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> === 19 === *[[Юрий Зельманович Беккер]], 67, кеңестік және қазақстандық фототілші.<ref>{{Cite web|title=Желтоқсаншыларды фотоға түсірген тілші Юрий Беккер қайтыс болды |first=Ақниет |last=Төленді |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-19/zheltoqsanshylardy-fotogha-tuesirgen-tilshi-yurij-bekker-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-19 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> === 16 === *[[Хейден Панеттьер]], 36, америкалық актриса және әнші.<ref>{{Cite web|title=Хейден Панеттьердің қайтыс болуына жұлдыздар көңіл айтты |first=Мұқаш |last=Жадайхан |url=https://infohub.kz/en/article/heiden-panetter-qaitys-boldy-juldyzdar-konil-aitty |work=infohub.kz |date=2026-08-17 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 15 === *[[Руфат Асадович Рискиев]], 76, кеңестік және өзбекстандық боксшы.<ref>{{Cite web|title=Өзбек боксының аңызы қайтыс болды |first=Әлия |last=Әлиева |url=https://1bol.kz/box/12619-ozbek-boksynyn-anyzy-kaitys-boldy |work=1bol.kz |date=2026-08-15 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 5 === *[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]], 70, қазақстандық кинорежиссёр және сценарийші ([[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]], [[Абай (фильм, 1995)|Абай]], [[Қош бол, Гүлсары! (фильм)|Қош бол, Гүлсары!]]).<ref>{{Cite web|title=Қазақ кинорежиссері Ардақ Әмірқұлов дүниеден өтті |url=https://www.azattyq.org/a/qazaq-kinorezhisseri-ardaq-amirqulov-dunieden-otti/33822560.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-05 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 1 === *[[Винсент Пасторе]], 80, америкалық актёр ([[Сопрано әулеті (телесериал)|Сопрано әулеті]]).<ref>{{Cite web|title=Америкалық актер Винсент Пасторе қайтыс болды |url=https://mail.kz/kz/news/world-news/amerikalyk-akter-vinsent-pastore-kaitys-boldy |work=mail.kz |date=2026-08-02 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> == Шілде == === 11 === *[[Линдси Грэм]], 71, америкалық саясаткер, [[қолқа диссекциясы]].<ref>{{Cite web|title=Graham Died of Aortic Tear, According to Preliminary Findings |first=Jack |last=Gillum |url=https://www.wsj.com/us-news/law/what-dispatch-audio-tells-us-about-the-emergency-response-at-lindsey-grahams-home-653408a7 |publisher=[[Wall Street Journal]] |id=0099-9660 |date=2026-07-12 |access-date=2026-07-13 |lang=en}}</ref> *[[Судзуми Тонегава]], 86, жапониялық молекулалық биолог.<ref>{{Cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20260716_07/ |title=Japanese Nobel laureate Tonegawa Susumu dies at 86 |language=en |work=www3.nhk.or.jp |date=2026-07-16 |accessdate=2026-07-30}}</ref> == Маусым == === 26 === *[[Қайрат Қамалұлы Қадыржанов]], 80, қазақстандық ғалым-физик.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-26/ghalym-qajrat-qadyrzhanov-oemirden-oetti/ |title=Ғалым Қайрат Қадыржанов өмірден өтті |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-06-26 |accessdate=2026-07-07}}</ref> === 14 === *[[Оливер Три]], 32, америкалық әнші, тікұшақ апаты.<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/alemge-tanymal-ansi-aue-apatynan-qaza-tapty-video |title=Әлемге танымал әнші әуе апатынан қаза тапты (ВИДЕО) |language=kk |work=kznews.kz |last=Қайсар |first=Қанат |date=2026-06-15 |accessdate=2026-06-23}}</ref> === 13 === *[[Алмас Баймұқанұлы Ордабаев]], 88, кеңестік және қазақстандық сәулетші.<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/qazaq-ruxaniiaty-qara-zamyldy-elimiznge-belgili-sauletsi-almas-ordabaev-qaitys-boldy |title=Қазақ руханияты қара жамылды: Елімізге белгілі сәулетші Алмас Ордабаев қайтыс болды |language=kk |work=kznews.kz |date=2026-06-14 |accessdate=2026-07-06}}</ref> === 5 === *[[Бернадетт Ширак]], 93, франциялық саясаткер, Франция бірінші ханымы (1995–2007).<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/franciianyn-buryngy-birinsi-xanymy-bernadett-sirak-omirden-otti |title=Францияның бұрынғы бірінші ханымы Бернадетт Ширак өмірден өтті |language=kk |work=kznews.kz |last=Қанат |first=Қайсар |date=2026-06-11 |accessdate=2026-05-28}}</ref> == Мамыр == === 25 === *[[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов]], 78, кеңестік және қазақстандық волейболшы. *[[Санжар Серікұлы Аспандияров]], 58, қазақстандық ғалым-математик және қаржыгер. === 6 === *[[Тед Тёрнер]], 87, америкалық медиа-магнат пен кәсіпкер ([[CNN]]), {{iw|Леви денешігі бар деменция|Леви денешігі бар деменция|en|Lewy body dementia}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.today.com/health/celebrity-health/ted-turner-lewy-body-dementia-rcna343861 |title=What Is Lewy Body Dementia? Late CNN Founder Ted Turner's Illness, Explained |language=en |publisher=Today |last=Pawlowski |first=A. |date=2026-05-07 |accessdate=2026-05-28}}</ref> === 3 === *[[Абдусамат Чаршанбиевич Дурманов]], 60, кеңестік және өзбекстандық футболшы және фубол жаттықтырушысы.<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.co.il/sport/6may2026/abdusamat907.html |title=Умер бывший защитник сборной Узбекистана |lang=ru |work=newsru.co.il |date=2026-05-06 |accessdate=2026-05-11}}</ref> == Сәуір == === 29 === *[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]], 77, қазақстандық дәрігер және саясаткер.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-04-29/azamattyq-qoghamnyng-damuyna-engbegi-singgen-baqyt-tuemenova-duenieden-oetti/ |title=Азаматтық қоғамның дамуына еңбегі сіңген Бақыт Түменова дүниеден өтті |lang=ru |first=Талғат |last=Дүйсенбек |work=kz.kursiv.media |date=2026-04-29 |accessdate=2026-05-11}}</ref> === 19 === *[[Мұхтар Шаханов]], 83, кеңестік және қазақстандық ақын және саясаткер.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |work=stan.kz |last=Уән |first=Назархан |date=2026-04-19 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === 16 === *[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]], 84, кеңестік және қазақстандық актёр, театр қайраткері.<ref>{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/226057 |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев 85 жасқа қараған шағында өмірден озды |lang=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-halyik-arts-esmuhan-obaev-dunieden-ozdyi-373170/ |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев дүниеден озды |lang=kk |publisher=[[tengrinews.kz]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}</ref> === 9 === *[[Миродж Абдуллоев]], 77, тәжікстандық саясаткер, [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның төрағасы (2017–2026).<ref>{{Cite web|url=https://kprf.ru/kpss/242847.html |title=Ушел из жизни лидер таджикских коммунистов Мироч Санонович Абдуллоев |lang=ru |publisher=[[Ресей Федерациясы Коммунистік партиясы]]ның ресми сайты |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}</ref> *[[Валерий Никитич Рухледев]], 81, ресейлік рэстлер мен әкімші, [[Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті|CISS]] төрағасы (2013–2018).<ref>{{Cite web|url=https://stuki-druki.com/2026/umer-sambist-i-dzudoist-valeriy-ruhledev.php |title=Умер самбист и дзюдоист Валерий Рухледев |lang=ru |work=stuki-druki.com |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}</ref> === 8 === * [[Дэвид Кабуа]], 74, [[Маршалл аралдары|маршалл]]дық саясаткер, [[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Маршалл аралдары президенті]] (2020—2024).<ref>https://auxnouvelles.tg/2026/04/09/togo-abass-kaboua-tire-sa-reverence/</ref> === 4 === *[[Зұқай Шәрбақынұлы]], 84, моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/akin-kogam-kayratker-zukay-sharbakinuli-omrden-ott-667ad0/ |title=Ақын, қоғам қайраткері Зуқай Шәрбақынұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.inform.kz |last=Оралбаева |first=Эльмира |date=2026-04-04 |accessdate=2026-04-06}}</ref> == Наурыз == === 27 === *[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева]], 83, кеңестік және қазақстандық фармаколог.<ref>{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/278760-belgili-galym-raisa-kuzdenbaeva-qaitys-boldy |title=Белгілі ғалым Раиса Күзденбаева қайтыс болды |language=kk |work=turkystan.kz |last=Әлихан |first=Інжу |date=2026-03-27 |accessdate=2026-03-29}}</ref> === 26 === *[[Тәуекелбек Жұмабекұлы Жаңақұлов]], 84, кеңестік және қазақстандық ғалым.{{Citation needed}} === 20 === *[[Джон Майкл Бишоп]], 90, америкалық иммунолог пен микробиолог, пневмония.<ref>{{cite news |title=J. Michael Bishop, Nobel Prize Winner for Cancer Research, Dies at 90 |url=https://www.nytimes.com/2026/03/22/obituaries/j-michael-bishop-dead.html |accessdate=2026-03-22 |publisher=[[The New York Times]] |date=2026-03-22 |language=en}}</ref> *[[Филарет (Денисенко)]], 97, украиналық діни қайраткер, ақ өлім.<ref>{{cite news |title=Стала відома причина смерті патріарха Філарета |url=https://www.nta.ua/stala_vidoma_pricina_smerti_patriarxa_filareta_80435 |accessdate=2026-03-22 |work=nta.ua |date=2026-03-20 |language=uk}}</ref> === 19 === *[[Чак Норрис]], 86, америкалық актёр.<ref>{{Cite web|url=https://hollywoodlife.com/feature/chuck-norris-cause-of-death-5507549/ |title=How Did Chuck Norris Die? Updates on the Late Actor’s Cause of Death |accessdate=2026-04-03 |work=hollywoodlife.com |last=McGowan |first=Elisabeth |date=2026-03-28 |language=en}}</ref> === 14 === *[[Людмила Михайловна Аринина]], 99, кеңестік және ресейлік актриса, ақ өлім.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260314/arinina-2080700386.html |title=Умерла заслуженная артистка РСФСР Людмила Аринина |language=ru |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-03-14 |accessdate=2026-04-03}}</ref> *[[Юрген Хабермас]], 96, германиялық философ.<ref>{{Cite news |last=Moulson |first=Gier |date=2026-03-14 |title=Jürgen Habermas, influential German philosopher, dies at 96 |url=https://apnews.com/article/juergen-habermas-dead-germany-2b541721af6cb19abfaa923359d091b5 |accessdate=2026-03-14 |work=[[AP News]] |language=en}}</ref> === 8 === *[[Энтони Джеймс Леггетт]], 87, британдық және америкалық физик.<ref>{{cite web|title=Anthony J. Leggett Dies at 87; Won Nobel for Theories on Superfluids |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/science/anthony-james-leggett-dead.html |date=2026-03-11 |last=McClain |first=Dylan Loeb |accessdate=2026-03-11}}</ref> == Ақпан == === 28 === *[[Әли Хаменеи]], 86, ирандық [[аятолла]] мен саясаткер, [[Әли Хаменеи өлтірілуі|әуеден соққы]].<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/ali-hamenei-kim-zhane-nesimen-este-qaldy/33691085.html |title=Әли Хаменеи кім және несімен есте қалды? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-03-01 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 10 === *[[Есен Тасқынбаев]], 93, кеңестік және қазақстандық мұнайшы мен саясаткер.<ref>{{cite news |date=2026-02-10 |title=Белгілі мұнайшы Есен Тасқынбаев 94 жасында дүние салды |url=https://kaz.orda.kz/belgili-munajshy-esen-taskynbaev-94-zhasynda-dynie-saldy-137420/ |work=Orda.kz |language=kk |accessdate=2026-02-11}}</ref> === 3 === *[[Балтабай Сейітмамытұлы]], 75, кеңестік және қазақстандық актёр мен режиссёр.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/akter-rezhisser-baltabay-seyitmamytuly-omirden-otti-200030727/ |title=Актер, режиссер Балтабай Сейітмамытұлы өмірден өтті |language=kk |work=baq.kz |last=Оразбаева |first=Шолпан |date=2026-02-03 |accessdate=2026-04-03}}</ref> == Қаңтар == === 19 === *[[Валентино Гаравани]], 93, италиялық дизайнер ([[Valentino]]), ақ өлім.<ref>{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdx4rpxxvg7o |last=Mackintosh |first=Thomas |accessdate=2026-04-03 |publisher=[[BBC News]] |date=2026-01-19}}</ref> === 16 === *[[Рәтбек Нысанбайұлы]], 85, қазақстандық діни қайраткер мен [[ҚМДБ]] бас мүфтиі. === 8 === *[[Мұрат Болатұлы Бисенбин]], 53, қазақстандық актёр мен тележүргізуші, ұйқыбезі қатерлі ісігі.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/reketir-filmnn-akter-murat-bisembin-omrden-ott-371000/ |title=“Рэкетир“ фильмінің актері Мұрат Бисембин өмірден өтті |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2026-01-08 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 5 === *[[Марат Жалғасұлы Есмұратов]], 64, қазақстандық футболшы мен бапкер.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/403347-aty-anhyzgha-aynalghan-futbolshy-ari-bapker-marat-esmuratov-omirden-otti |title=Аты аңызға айналған футболшы әрі бапкер Марат Есмұратов өмірден өтті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-01-05 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 4 === *[[Әсел Нұрғазиева]], 47, қазақстандық құқық қорғаушы мен саяси белсенді.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/quqyq-qorgaushy-asel-nurgazieva-qaitys-boldy/33639625.html |title=Құқық қорғаушы Әсел Нұрғазиева қайтыс болды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-04 |accessdate=2026-04-03}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жылдар бойынша қайтыс болғандар тізімдері|2026]] [[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар| *]] k44q1bo6dda6nkgie9pf1iut8z40avv Windows 95 Build 106 0 778235 3688412 3579264 2026-10-29T13:23:17Z Wikuiser 172895 /* */ тым қысқа, жеке мақала болуы қажет емес 3688412 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{біріктірілсін|Windows 95}} {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows 95 Build 106 |жүйе_(ОЖ) = [[Microsoft Windows]] |сурет = |құрылым_тагы = Chicago |windows_нұсқасы = [[Сурет:Windows Logo (1992-2001).svg|15px]] [[Windows 95]] |құрастыру_нұсқасы = 4.00.106 |ревизия = 0 |жүйе_тармағы = Windows NT 4.0 |архитектура = x86 |sku = Жоқ |Құрастырылған_күні = 1994 |Мерзімі біту уақыты = Белгісіз |продукт кілті = Белгісіз }} '''Windows 95 Build 106''' — [[Microsoft]] жасаған [[Windows 95]] операциялық жүйесінің ерте тесттік құрастыру нұсқаларының бірі. Бұл нұсқа [[1994 жыл|1994–]][[1995 жыл]]дар аралығында әзірлеу кезеңінде пайдаланылған. Бұл нұсқа [[Windows 95]] жүйесінің соңғы нұсқасына дейінгі даму сатыларының бірі болып табылады. [[Windows 95]] ресми түрде [[1995 жыл]]ы шыққанға дейін көптеген тесттік нұсқалардан өтті. Солардың бірі — Build 106. Бұл нұсқа [[Windows 95]] дамуының ерте кезеңін көрсетеді және тарихи тұрғыдан маңызды.<ref>86Box бағдарламасымен тексеру арқылы. 2026 01-11</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Windows 95]] [[Санат:Microsoft Windows]] [[Санат:Windows 95 нұсқалары]] bz6ufvx5t9lhue0bmhc5nj8ue7mfrws Windows Server 2003 Build 2410 0 778384 3688413 3584504 2026-10-29T13:25:00Z Wikuiser 172895 /* */ тым қысқа. жеке мақала болуы қажет емес 3688413 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Біріктірілсін|Windows Server 2003}} {{Windows құрастыру инфобоксы |атауы = Windows Server 2003 Build 2410 |жүйе_(ОЖ) = [[Microsoft Windows]] |сурет = |құрылым_тагы = Whistler |windows_нұсқасы = [[Сурет:Unofficial Windows logo variant - 2002–2012 (Multicolored).svg|15px]] [[Windows Server 2003]] |құрастыру_нұсқасы = 5.1.2410.1.main.001208-1937 |ревизия = 1 |жүйе_тармағы = Windows NT 5.1 |архитектура = x86 |sku = Server<br>Advanced Server<br>Datacenter Server |Құрастырылған_күні = 2000.12.08 |Мерзімі біту уақыты = 2001.06.06 |продукт кілті = F6PGG-4YYDJ-3FF3T-R328P-3BXTG }} '''Windows Server 2003 Build 2410''' — [[Microsoft]] компаниясы әзірлеген [[Windows Server 2003]] операциялық жүйесінің ерте тесттік бета нұсқаларының бірі болып саналатын құрастыру нұсқасы. Бұл нұсқа ресми түрде соңғы шығарылым емес және негізінен ішкі тестілеу немесе әзірлеушілерге арналған. Windows Server 2003 — серверлік операциялық жүйе, алғаш рет [[2003 жыл]]ғы [[24 сәуір]]де ресми түрде жарияланған.<ref>Microsoft деректері</ref> Ол [[Windows XP]] жүйесінің негізінде жасалған және алдыңғы [[Windows 2000 Server]] нұсқасының ізбасары болып табылады.<ref>Уикипедия деректері</ref> Windows Server 2003 Build 2410 — осы жүйенің әзірлеу кезеңіндегі аралық нұсқалардың бірі. Мұндай құрастырулар көбіне жаңа функцияларды сынау, жүйенің тұрақтылығын тексеру, әзірлеушілерге арналған алдын ала нұсқалар үшін пайдаланылады. == Жаңа мүмкіндіктер мен өзгерістер == Орнату (Setup) жаңартылып, серверлік нұсқаларға арналған жаңа жарнамалық экрандар (billboards) қосылды.<br> «Қоқыс жәшігі» (Recycle Bin) белгішесі жаңартылды (екі жағында тұтқалары бар) <br> Simple Start мәзірінің классикалық нұсқасы қосылды (бірақ әдепкісі — Classic Start Menu) <br> [[Windows Media Player]] 8.0 нұсқасына дейін жаңартылды Sample Test Visual Style тақырыбы қосылды (әдепкісі — Windows Classic) <br> VESA BIOS кеңейтімдерін қолдау енгізілді (VBE үйлесімді видеокарталар үшін жоғары түстерді драйверсіз қолдануға мүмкіндік береді)<br> Command-line жүйелік ақпарат құралы '''SystemInfo.exe''' алғаш рет осы серверлік нұсқада пайда болды <br> Microsoft Script Debugger жойылды <br> MAC Bridge желілік протоколының стегі алынып тасталды Клиенттік нұсқалармен сәйкестендірілген bugcheck (қате кодтары) жаңартулары енгізілді. === Windows Product Activation === Бұл build-та [[Windows Product Activation]] жүйесі бар. Оны келесі команда арқылы ашуға болады: C:\Windows\System32\oobe\msoobe.exe /a Алайда, бірінші беттен кейін жүйе бірден Windows белсендірілгенін (activated) көрсетеді. OOBE (Out-of-Box Experience) толық іске қосылмайды, тек активация механизмін қамтамасыз ету үшін қолданылады. === Start Page === Бұл нұсқа басқа Whistler құрастыруларынан ерекшеленеді, себебі мұнда толық жұмыс істейтін '''Start Page''' бар. Start батырмасын басқанда — Start Page ашылады.<br> Қалыпты Start мәзірін ашу үшін — '''Shift''' пернесін ұстап тұрып басу керек.<br> Start Page қосу үшін төмендегі registry файлын жасау қажет:<ref>BetaWiki.com — Windows Server 2003 Build 2410</ref> [HKEY_CURRENT_USER\Software\Microsoft\Windows\CurrentVersion\Explorer] "FaultID"=dword:00000065 [HKEY_CURRENT_USER\Software\Microsoft\Windows\CurrentVersion\Explorer\StartPage\Normal\W32Control1] <ref name="WINDOWS SERVER 2003 BUILD 2401 REGISTRY EDITOR">{{cite web |url = https://x.com/thebookisclosed/status/1312490804674322432 |title = Windows Registry Editor Version 5.00 |website = x.com |access-date = 4.10.2020 }}</ref> == Тарихы == Windows Server 2003 бастапқыда «.NET Server» атауымен әзірленді. Әзірлеу барысында көптеген build-нұсқалар шығарылып, олардың ішінде Windows Server 2003 Build 2401 сияқты құрастырулар да болды. Жүйе [[2003 жыл]]ы RTM (Release to Manufacturing) кезеңіне жетіп, толық нұсқасы шығарылды.<ref>Microsoft, 2003</ref> <ref>VirtualBox 2.0.6 (x64) қолданбасымен тексеру арқылы 2026 02-18</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Windows Server 2003 нұсқалары]] gmnv7qluuimrjqfev5ig7xaamvh1pe7 Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсенова 0 778769 3688431 3582309 2026-10-29T14:42:11Z Айгүл Үсен 187744 /* */ Оқулықтарды, мәліметтерді толықтырдым. 3688431 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсенова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 01.07.1973 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Қасқасу]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = доктор |Альма-матер = Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсенова''' — филология ғылымыныіһң докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1973 жыл|1973]] жылы 1 шілдеде қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Төле би ауданы]], [[Қасқасу]] ауылында туған.<br> Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) бітірген.<br> [[1995 жыл|1995]]-[[1996 жыл|96]] жылдары [[Алматы]] қаласындағы №138 талантты балалар лицейінде оқытушы, [[1999 жыл|1999]]-[[2003 жыл|2003]] жылдары [[Астана]] қаласындағы [[Еуразия гуманитарлық институты]]нда доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқараған. [[2004 жыл|2004]] жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде қызмет істейді. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазіргі қазақ өлеңінің құрылысы: дәстүр және даму үрдістері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> Негізгі ғылыми бағыты – әдебиеттің теориялық мәселелері, өлеңтану, Шәкәрімтану, көркем мәтінді теориялық талдау, компаративистика, әлем әдебиетінің тарихы.<br> 500-ден астам ғылыми мақаланың, 5 монографияның авторы, оқулықтар мен оқу құралдары жоғары оқу орындарының оқу үдерісінде пайдаланылып жүр. == Марапаттары == Қазақстан Респуьликасы Президентінің Алғыс хаттарымен (2001), медаль, төсбелгілермен, бірнеше гармоталармен марапатталған.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://enu.kz/kz/portfolio/23679f50b5874ebbf7f3f6dd17c64245be257db356ef Үсен Айгүл Әбдімүтәліпқызы.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университеті тұлғалары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] i4pogyb0xmiy936fjsbmn336lz5ir6t 3688432 3688431 2026-10-29T14:44:54Z Айгүл Үсен 187744 /* */Фамилияны дұрыстау, атағыма байланысты дұрыс мәлімет енгіздім. 3688432 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсен |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 01.07.1973 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Қасқасу]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология, әдебиеттану |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсенова''' — филология ғылымыныіһң докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1973 жыл|1973]] жылы 1 шілдеде қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Төле би ауданы]], [[Қасқасу]] ауылында туған.<br> Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) бітірген.<br> [[1995 жыл|1995]]-[[1996 жыл|96]] жылдары [[Алматы]] қаласындағы №138 талантты балалар лицейінде оқытушы, [[1999 жыл|1999]]-[[2003 жыл|2003]] жылдары [[Астана]] қаласындағы [[Еуразия гуманитарлық институты]]нда доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқараған. [[2004 жыл|2004]] жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде қызмет істейді. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазіргі қазақ өлеңінің құрылысы: дәстүр және даму үрдістері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> Негізгі ғылыми бағыты – әдебиеттің теориялық мәселелері, өлеңтану, Шәкәрімтану, көркем мәтінді теориялық талдау, компаративистика, әлем әдебиетінің тарихы.<br> 500-ден астам ғылыми мақаланың, 5 монографияның авторы, оқулықтар мен оқу құралдары жоғары оқу орындарының оқу үдерісінде пайдаланылып жүр. == Марапаттары == Қазақстан Респуьликасы Президентінің Алғыс хаттарымен (2001), медаль, төсбелгілермен, бірнеше гармоталармен марапатталған.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://enu.kz/kz/portfolio/23679f50b5874ebbf7f3f6dd17c64245be257db356ef Үсен Айгүл Әбдімүтәліпқызы.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университеті тұлғалары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] pvv5bzfpefhvf8xkamv723fjvmh2p88 3688437 3688432 2026-10-29T14:50:30Z Айгүл Үсен 187744 /* */ Фамилияны дұрыстау 3688437 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсен |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 01.07.1973 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Қасқасу]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология, әдебиеттану |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсен''' — филология ғылымыныіһң докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1973 жыл|1973]] жылы 1 шілдеде қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Төле би ауданы]], [[Қасқасу]] ауылында туған.<br> Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) бітірген.<br> [[1995 жыл|1995]]-[[1996 жыл|96]] жылдары [[Алматы]] қаласындағы №138 талантты балалар лицейінде оқытушы, [[1999 жыл|1999]]-[[2003 жыл|2003]] жылдары [[Астана]] қаласындағы [[Еуразия гуманитарлық институты]]нда доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқараған. [[2004 жыл|2004]] жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде қызмет істейді. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазіргі қазақ өлеңінің құрылысы: дәстүр және даму үрдістері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> Негізгі ғылыми бағыты – әдебиеттің теориялық мәселелері, өлеңтану, Шәкәрімтану, көркем мәтінді теориялық талдау, компаративистика, әлем әдебиетінің тарихы.<br> 500-ден астам ғылыми мақаланың, 5 монографияның авторы, оқулықтар мен оқу құралдары жоғары оқу орындарының оқу үдерісінде пайдаланылып жүр. == Марапаттары == Қазақстан Респуьликасы Президентінің Алғыс хаттарымен (2001), медаль, төсбелгілермен, бірнеше гармоталармен марапатталған.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://enu.kz/kz/portfolio/23679f50b5874ebbf7f3f6dd17c64245be257db356ef Үсен Айгүл Әбдімүтәліпқызы.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университеті тұлғалары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] 15kjls8p4l79y6s4fvxzdf16wfd6nbe 3688439 3688437 2026-10-29T14:54:13Z Айгүл Үсен 187744 /* */ Қателер түзелді 3688439 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсен |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 01.07.1973 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Төле би ауданы|Төле би ауданында}}, [[Қасқасу]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология, әдебиеттану |Жұмыс орны = [[Еуразия ұлттық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымының докторы |Ғылыми атағы = Профессор |Альма-матер = Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]). |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = }} '''Айгүл Әбдімүтәліпқызы Үсен''' — филология ғылымының докторы ([[2010 жыл|2010]]). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1973 жыл|1973]] жылы 1 шілдеде қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Төле би ауданы]], [[Қасқасу]] ауылында туған.<br> Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын (қазіргі [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]]) бітірген.<br> [[1995 жыл|1995]]-[[1996 жыл|96]] жылдары [[Алматы]] қаласындағы №138 талантты балалар лицейінде оқытушы, [[1999 жыл|1999]]-[[2003 жыл|2003]] жылдары [[Астана]] қаласындағы [[Еуразия гуманитарлық институты]]нда доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқараған. [[2004 жыл|2004]] жылдан [[Еуразия ұлттық университеті]]нде қызмет істейді. == Ғылыми бағыты, еңбектері == "Қазіргі қазақ өлеңінің құрылысы: дәстүр және даму үрдістері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.<br> Негізгі ғылыми бағыты – әдебиеттің теориялық мәселелері, өлеңтану, Шәкәрімтану, көркем мәтінді теориялық талдау, компаративистика, әлем әдебиетінің тарихы.<br> 500-ден астам ғылыми мақаланың, 5 монографияның авторы, оқулықтар мен оқу құралдары жоғары оқу орындарының оқу үдерісінде пайдаланылып жүр. == Марапаттары == Қазақстан Респуьликасы Президентінің Алғыс хаттарымен (2001), медаль, төсбелгілермен, бірнеше гармоталармен марапатталған.<ref>Қ 18 Қазақстан ғалымдары. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2013.2-том. – 616 бет. ISBN 978-601-7472-16-0.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://enu.kz/kz/portfolio/23679f50b5874ebbf7f3f6dd17c64245be257db356ef Үсен Айгүл Әбдімүтәліпқызы.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Еуразия ұлттық университеті тұлғалары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері]] oh0siz23fpovylq7c30d9tz86xt3jnx Сазбейне 0 779976 3688823 3617306 2026-10-30T11:11:31Z Sagzhan 29953 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3688823 wikitext text/x-wiki {{Комикс кейіпкері |есімі = Сазбейне |төл есімі = {{lang-en|Clayface}} |суреті = Clayface.jpg |сурет тақырыбы = |баспа = DC Comics |дебют = Detective Comics 1940 |авторлары = [[Билл Фингер]]<br />[[Боб Кейн]] |позициясы = зұлымдық |толық есімі = |альтер эго = Мэтт Хэйген |лақап аттары = |түрі = мутант адам |бойы = |салмағы = |шашының түсі = |көзінің түсі = |туған жері = |азаматтығы = |отбасылық жағдайы = |жұмыс түрі = қылмыскер |командалары = |одақтастары = Хаш |жаулары = [[Бэтмен]] |күштері = түр өзгерту |жабдықтауы = }} '''Сазбейне''' ({{lang-en|Clayface}}) — [[DC Comics]] әлеміндегі бірнеше [[суперзұлым]] қолданған лақап ат. Олардың барлығы [[Бэтмен]]нің жаулары болған. == Өмірбаяны == === Бэзил Карло === Өзін Сазбейне деп атаған алғашқы зұлым — Бэзил Карло, ол 1940 жылдың маусымында «Detective Comics» №40 санында алғаш рет пайда болды. Бұл атты актер-кісі өлтіруші кейіпкерге [[Билл Фингер]] мен [[Боб Кейн]] 1930–40 жылдардағы [[Голливуд]] жұлдыздары Бэзил Рэтбоун мен [[Борис Карлофф]]тан шабыттанып берген. Олар [[1939 жыл]]ғы «Son of Frankenstein» фильмінде бірге ойнаған. Карло, Карлофф сияқты, «қорқынышты» рөлдердің атақты орындаушысы әрі грим шебері болған. Алайда оның беделі қатты түсіп кетіп, көрермендер оның фильмдерін көруден бас тартты. Бэзил жұмыссыз қалып, көп ұзамай «Argus Pictures» студиясы оның ең танымал фильмдерінің бірі — «Castle of Horror» ремейкін түсіргелі жатқанын біледі. Түпнұсқада Карло «Horror» атты лақап аты бар кісі өлтірушіні ойнаған, ал жаңа фильмде бұл рөл Кеннет Тоддқа беріледі. Бэзил кеңесші ретінде шақырылғанымен, іштей өз даңқын қайтаруға ант етеді. Алайда ол көптеген маньяктар мен құбыжықтарды ойнағандықтан, енді шынайы өмір мен киноны ажырата алмай, өз кинодағы құбыжықтары сияқты әрекет ете бастайды. Ол түсірілім барысында-ақ Horror құрбандарының рөлін ойнаған актрисаларды өлтіре бастайды. Соңында Карло Кеннет Тоддты жойып, оның орнын басып, фильмнің жалғыз жұлдызына айналуды жоспарлайды. Оның есінен толық айырылғанын көрсету үшін тағы бір жайт: Бэзил қылмыс жасағанда өз кейіпкерлерінің бірі — Сазбейненің гримін пайдаланып, бет-жүзін өзгертіп жүрген. Карлоның алғашқы құрбаны актриса Лорна Дейн болды: оның кейіпкерін өлтіру көрінісін түсіру кезінде зұлым жарықты өшіріп, бәрін сценарий бойынша жүзеге асырды. Күдіктілер қатарында Лорнаның бұрынғы жігіті Фред Уокер, «Castle of Horror» фильмінен жұмыстан шығарылған режиссер Нед Нортон және кинокомпанияны қорқытып жүрген жергілікті рэкетир Рокси Бреннер болды. Кейін Сазбейне өзін танып қойып, бопсалауға тырысқан Уокерді де өлтірді. Ал ол келесі құрбанды — Джулия Мэдисонды (Брюс Уэйннің сүйіктісі) — өлтірмек болғанда, ақыры Бэтмен мен Робин оны ұстап, түрмеге жібереді. Көп ұзамай Карло түрмеден қашып шығады, бірақ батыр дуэт пен Джулияның арқасында қайта ұсталып, абақтыға қайтарылады. Кейін ол ұзақ уақыт бойы ұмыт қалып, оның орнын екінші Сазбейне басады. Ал бұл жаңа Сазбейне, өзінен бұрынғыдан айырмашылығы, нағыз суперқабілеттерге ие болған. Бэзил Карло туралы тек 1980 жылы ғана қайта еске алынды — ол яхтада жиналған хоррор-индустрия өкілдеріне жасалған шабуылдың басты күдіктісі болды. Алайда оқиға соңында қылмыскер өз мақсаттарын көздеген актер Джон Карлингер екені анықталды. Осы оқиғада Карло Карлингердің қолынан қаза табады, бірақ бұл факт кейін «Crisis on Infinite Earths» оқиғасынан соң «ұмытылып» кетеді. «Посткризистік» DC әлемінде алғашқы Сазбейне қайтадан белсенді әрекет ете бастайды. Мұнда оған ауруханада Сондра Фуллер келеді — «Кобра» террористік ұйымының арқасында төртінші Сазбейнеге айналған әйел. Зұлымдар бірден емес, бірақ ақырында ортақ тіл табады. Олар өздері сияқты атқа ие басқа тіршілік иелерін жинауға шешім қабылдайды. Осылайша «Балшық одағы» (Mud Pack) құрылады. Оның құрамына Бэзил мен Сондрадан (сондай-ақ Леди Глина атымен белгілі, өзі айналған кез келген нәрсенің қасиеттерін қабылдай алатын) бөлек, қолы өлімге әкелетін Сазбейне III және құрметпен қаза тапқан, қайта тірілту әрекеті сәтсіз болған Мэтт Хейген кіреді. Жаңа топтың мақсаты — Түнгі Рыцарьды жеңу болды. Жауды қолға түсіргеннен кейін, Карло серіктестерін алдап, олардың қан үлгілерін алып, өзіне енгізеді. Осылайша ол олардың барлық қабілеттеріне ие болып, Абсолютті Сазбейнеге (ағылш. The Ultimate Clayface) айналады. Бэтмен мен Аутсайдерлер тобының мүшесі Бақылаушының күш-жігерінің арқасында бұл құбыжық жер астына құлап, кварц кристалдарына толы үңгірде қамалады. Сол жерде ол жылдар бойы кристалдардың қасиеттерін сіңіріп, электр энергиясын (пьезоэлектрлік қасиет) өндіру қабілетіне ие болады. Карло жер бетіне Готэмді жер сілкінісі шайқап, оны «ешкімнің жеріне» айналдырғаннан кейін қайта шығады. Мұнда ол Бэтменді өлтіру құқығы үшін Мистер Фризбен шайқасады, бірақ екеуі де Түнек Рыцарь тарапынан ұсталады. «Аркхэм» мекемесінің барлық тұтқындары босатылғаннан кейін, Сазбейне Улы Шырмауық тұтқынға алып, «ешкімнің жерінде» аса бағалы болған көкөністер мен жемістерді өсіруге мәжбүрлейді. Алайда бұл жоспары да Бэтмен тарапынан бұзылады. Памела Карлоға қатал жаза қолданады — өсімдіктерді оның денесі арқылы өсіріп жібереді. Мүмкін дәл осыдан кейін ол адамдарды еріту және электр энергиясын өндіру қабілеттерінен айырылған болуы керек. Алайда Карло қайтадан жоқтан пайда болып, бұл жолы өз күшін арттыру үшін анасы балшықтан жасап шығарған Ғажайып Әйелді жұтып қоюды көздейді. Зұлымның жоспары жүзеге асуға аз-ақ қалады, бірақ Дианаға Найтвинг пен Донна Трой көмекке келеді. Кейін, Суперзұлымдар қоғамының мүшесі бола отырып, Сазбейне Пауэр Гёрлмен шайқасып, «Жыртқыш құстар» тобымен қақтығысып, бірнеше рет Супергёрлмен кездесіп, Жасыл Жебе мен Қара шымшық үйлену тойына жасалған шабуылға қатысады және Адская планетаға жіберіледі. Кейін Лекс Лютордың жоспарының арқасында Жерге қайта оралып, Либраның Тайный қоғам суперзлодеев ұйымының мүшесіне айналады және «Daily Planet» редакциясын жарып жібереді. Келесі қайта іске қосылғаннан кейін, жаңартылған New 52 әлемінде Бэзил жалғыз Сазбейне болып қалады. Ол алғаш рет «Arkham» клиникасының пациенттерінің бірі ретінде көрінеді, олар көтеріліс жасап, оны Бэтмен мен Найтвинг басып тастайды. Кейін Сазбейне Бэтменге қарсы қастандыққа қатысып, Джокердің кейпіне енеді. Бэтмен оны жеңген соң, ол қайтадан Аркхэмге қамалады. Онда ол «Үкілер Соты» ұйымының агенттері — Когтяммен қарсыласуға мәжбүр болады. Бұл ұйым клиниканың басшысы доктор Джеремия Аркхэмді өлім жазасына кескен болатын. Осыдан кейін Улы Шырмауық оңтүстік америкалық өсімдік негізіндегі галлюциноген арқылы Сазбейнені бақылауына алып, оған өздерін үйлендік деп сендіреді. Оның мақсаты — осындай күшті суперзұлымды өзіне көмекші ету еді. Кейін Бэтмен оны бұл бақылаудан босатып, Карло Шырмауықтан кек алады. == Мэтт Хэйген == Мэтт Хэйген — қазына іздеуші болған және бір күні радиоактивті протоплазмаға толы жұмбақ үңгірді табады. Ол сол бассейнге түскен кезде, денесі иілгіш балшыққа айналып, қалаған кез келген бейнеге ене алатын қабілетке ие болады. Алайда бұл тек уақытша әсер еді — күшін сақтау үшін оған үнемі сол бассейнге қайта түсу қажет болатын. Кейін Хэйген үңгірдегі протоплазманы химиялық зертханада көшіріп алады. Бірақ жасанды протоплазма оған бар болғаны 5 сағаттық қабілет береді, ал табиғи радиоактивті бассейн 2 тәулікке дейін күшін сақтайтын. Мэтт бірнеше рет түрмеден қашып шығып, әр жолы өз үңгіріне қайта оралып, балшыққа түсіп жаңа қылмыстар жасайтын. Бір жолы Бэтмен оны үңгірге дейін іздеп тауып, сол ғажайып балшықты пайдаланып, онымен тең дәрежеде шайқасады. Басқа бір кезде зұлым Суперменнің кейпіне еніп, криптондық қабілеттерге ие болып, Супермен, Бэтмен және Робинге қарсы соғысады. Бірақ батырлар қызыл криптонитті пайдаланып, оны жеңеді. Кейін Сазбейне Брейниакпен одақ құрады, бірақ тағы да жеңіледі. Хэйген, [[Лекс Лютор]], Брейниак, Горилла Гродд, Синестро және Океан Властелині бірігіп, [[Әділет Лигасы]]на шабуыл жасайтын зұлымдар тобына кіреді, бірақ олар да жеңіліске ұшырайды. Алайда соңында Сазбейне «Crisis on Infinite Earths» кезінде көлеңке демонының қолынан қаза табады. «Mud Pack» сюжеттік желісі кезінде — яғни Сазбейне есімін қолданған бірнеше зұлым бірігіп әрекет еткен оқиғада — Мэтт одаққа өлімінен кейін мүше ретінде қосылады. Посткризистік әлемде Хэйген өлі күйінде қалады, бірақ оның Бэтменмен кездесу жағдайлары өзгертіледі. Бұл нұсқада дәл Мэтт алғашқы Сазбейне болып саналады және Брюс Уэйн суперқаһарман маскасын кигеннен кейін небәрі 3 апта өткенде онымен шайқасады. Мэтт Хейген зергерлік дүкендерді тонап, қылмыстық босс Ксиластың қолшоқпары болған. Ол бастығынан алдап олжаны өзіне қалдырмақ болғаннан кейін, керемет күш беретін балшыққа толы үңгірге тығылады. Жаңа қабілеттерін пайдаланып, Хэйген Ксиласқа шабуыл жасайды, бірақ көп ұзамай Бэтмен оны тоқтатады. Ал Карло болса, Хэйген күш алғанға дейін әлдеқайда ерте кинода Сазбейне рөлін ойнағандықтан, өзін алғашқы Сазбейне деп есептеген. Кейінгі бір қақтығыстағы Хэйген-Сазбейне оқиғасы Қара Кек алушы мен Дик Грейсонның Робин ретіндегі соңғы бірлескен ісі болды.<ref>Nightwing. № 101</ref>Хэйгеннің соңғы рет комикстерде көрінуі — «Hawk and Dove Annual #1» (1990 жыл), онда ол елес түрінде бейнеленеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:DC Comics кейіпкерлері]] n6a8n6p6mjy5qprxmphb30979ybxkwp 3688824 3688823 2026-10-30T11:11:50Z Sagzhan 29953 3688824 wikitext text/x-wiki {{Комикс кейіпкері |есімі = Сазбейне |төл есімі = {{lang-en|Clayface}} |суреті = |сурет тақырыбы = |баспа = DC Comics |дебют = Detective Comics 1940 |авторлары = [[Билл Фингер]]<br />[[Боб Кейн]] |позициясы = зұлымдық |толық есімі = |альтер эго = Мэтт Хэйген |лақап аттары = |түрі = мутант адам |бойы = |салмағы = |шашының түсі = |көзінің түсі = |туған жері = |азаматтығы = |отбасылық жағдайы = |жұмыс түрі = қылмыскер |командалары = |одақтастары = Хаш |жаулары = [[Бэтмен]] |күштері = түр өзгерту |жабдықтауы = }} '''Сазбейне''' ({{lang-en|Clayface}}) — [[DC Comics]] әлеміндегі бірнеше [[суперзұлым]] қолданған лақап ат. Олардың барлығы [[Бэтмен]]нің жаулары болған. == Өмірбаяны == === Бэзил Карло === Өзін Сазбейне деп атаған алғашқы зұлым — Бэзил Карло, ол 1940 жылдың маусымында «Detective Comics» №40 санында алғаш рет пайда болды. Бұл атты актер-кісі өлтіруші кейіпкерге [[Билл Фингер]] мен [[Боб Кейн]] 1930–40 жылдардағы [[Голливуд]] жұлдыздары Бэзил Рэтбоун мен [[Борис Карлофф]]тан шабыттанып берген. Олар [[1939 жыл]]ғы «Son of Frankenstein» фильмінде бірге ойнаған. Карло, Карлофф сияқты, «қорқынышты» рөлдердің атақты орындаушысы әрі грим шебері болған. Алайда оның беделі қатты түсіп кетіп, көрермендер оның фильмдерін көруден бас тартты. Бэзил жұмыссыз қалып, көп ұзамай «Argus Pictures» студиясы оның ең танымал фильмдерінің бірі — «Castle of Horror» ремейкін түсіргелі жатқанын біледі. Түпнұсқада Карло «Horror» атты лақап аты бар кісі өлтірушіні ойнаған, ал жаңа фильмде бұл рөл Кеннет Тоддқа беріледі. Бэзил кеңесші ретінде шақырылғанымен, іштей өз даңқын қайтаруға ант етеді. Алайда ол көптеген маньяктар мен құбыжықтарды ойнағандықтан, енді шынайы өмір мен киноны ажырата алмай, өз кинодағы құбыжықтары сияқты әрекет ете бастайды. Ол түсірілім барысында-ақ Horror құрбандарының рөлін ойнаған актрисаларды өлтіре бастайды. Соңында Карло Кеннет Тоддты жойып, оның орнын басып, фильмнің жалғыз жұлдызына айналуды жоспарлайды. Оның есінен толық айырылғанын көрсету үшін тағы бір жайт: Бэзил қылмыс жасағанда өз кейіпкерлерінің бірі — Сазбейненің гримін пайдаланып, бет-жүзін өзгертіп жүрген. Карлоның алғашқы құрбаны актриса Лорна Дейн болды: оның кейіпкерін өлтіру көрінісін түсіру кезінде зұлым жарықты өшіріп, бәрін сценарий бойынша жүзеге асырды. Күдіктілер қатарында Лорнаның бұрынғы жігіті Фред Уокер, «Castle of Horror» фильмінен жұмыстан шығарылған режиссер Нед Нортон және кинокомпанияны қорқытып жүрген жергілікті рэкетир Рокси Бреннер болды. Кейін Сазбейне өзін танып қойып, бопсалауға тырысқан Уокерді де өлтірді. Ал ол келесі құрбанды — Джулия Мэдисонды (Брюс Уэйннің сүйіктісі) — өлтірмек болғанда, ақыры Бэтмен мен Робин оны ұстап, түрмеге жібереді. Көп ұзамай Карло түрмеден қашып шығады, бірақ батыр дуэт пен Джулияның арқасында қайта ұсталып, абақтыға қайтарылады. Кейін ол ұзақ уақыт бойы ұмыт қалып, оның орнын екінші Сазбейне басады. Ал бұл жаңа Сазбейне, өзінен бұрынғыдан айырмашылығы, нағыз суперқабілеттерге ие болған. Бэзил Карло туралы тек 1980 жылы ғана қайта еске алынды — ол яхтада жиналған хоррор-индустрия өкілдеріне жасалған шабуылдың басты күдіктісі болды. Алайда оқиға соңында қылмыскер өз мақсаттарын көздеген актер Джон Карлингер екені анықталды. Осы оқиғада Карло Карлингердің қолынан қаза табады, бірақ бұл факт кейін «Crisis on Infinite Earths» оқиғасынан соң «ұмытылып» кетеді. «Посткризистік» DC әлемінде алғашқы Сазбейне қайтадан белсенді әрекет ете бастайды. Мұнда оған ауруханада Сондра Фуллер келеді — «Кобра» террористік ұйымының арқасында төртінші Сазбейнеге айналған әйел. Зұлымдар бірден емес, бірақ ақырында ортақ тіл табады. Олар өздері сияқты атқа ие басқа тіршілік иелерін жинауға шешім қабылдайды. Осылайша «Балшық одағы» (Mud Pack) құрылады. Оның құрамына Бэзил мен Сондрадан (сондай-ақ Леди Глина атымен белгілі, өзі айналған кез келген нәрсенің қасиеттерін қабылдай алатын) бөлек, қолы өлімге әкелетін Сазбейне III және құрметпен қаза тапқан, қайта тірілту әрекеті сәтсіз болған Мэтт Хейген кіреді. Жаңа топтың мақсаты — Түнгі Рыцарьды жеңу болды. Жауды қолға түсіргеннен кейін, Карло серіктестерін алдап, олардың қан үлгілерін алып, өзіне енгізеді. Осылайша ол олардың барлық қабілеттеріне ие болып, Абсолютті Сазбейнеге (ағылш. The Ultimate Clayface) айналады. Бэтмен мен Аутсайдерлер тобының мүшесі Бақылаушының күш-жігерінің арқасында бұл құбыжық жер астына құлап, кварц кристалдарына толы үңгірде қамалады. Сол жерде ол жылдар бойы кристалдардың қасиеттерін сіңіріп, электр энергиясын (пьезоэлектрлік қасиет) өндіру қабілетіне ие болады. Карло жер бетіне Готэмді жер сілкінісі шайқап, оны «ешкімнің жеріне» айналдырғаннан кейін қайта шығады. Мұнда ол Бэтменді өлтіру құқығы үшін Мистер Фризбен шайқасады, бірақ екеуі де Түнек Рыцарь тарапынан ұсталады. «Аркхэм» мекемесінің барлық тұтқындары босатылғаннан кейін, Сазбейне Улы Шырмауық тұтқынға алып, «ешкімнің жерінде» аса бағалы болған көкөністер мен жемістерді өсіруге мәжбүрлейді. Алайда бұл жоспары да Бэтмен тарапынан бұзылады. Памела Карлоға қатал жаза қолданады — өсімдіктерді оның денесі арқылы өсіріп жібереді. Мүмкін дәл осыдан кейін ол адамдарды еріту және электр энергиясын өндіру қабілеттерінен айырылған болуы керек. Алайда Карло қайтадан жоқтан пайда болып, бұл жолы өз күшін арттыру үшін анасы балшықтан жасап шығарған Ғажайып Әйелді жұтып қоюды көздейді. Зұлымның жоспары жүзеге асуға аз-ақ қалады, бірақ Дианаға Найтвинг пен Донна Трой көмекке келеді. Кейін, Суперзұлымдар қоғамының мүшесі бола отырып, Сазбейне Пауэр Гёрлмен шайқасып, «Жыртқыш құстар» тобымен қақтығысып, бірнеше рет Супергёрлмен кездесіп, Жасыл Жебе мен Қара шымшық үйлену тойына жасалған шабуылға қатысады және Адская планетаға жіберіледі. Кейін Лекс Лютордың жоспарының арқасында Жерге қайта оралып, Либраның Тайный қоғам суперзлодеев ұйымының мүшесіне айналады және «Daily Planet» редакциясын жарып жібереді. Келесі қайта іске қосылғаннан кейін, жаңартылған New 52 әлемінде Бэзил жалғыз Сазбейне болып қалады. Ол алғаш рет «Arkham» клиникасының пациенттерінің бірі ретінде көрінеді, олар көтеріліс жасап, оны Бэтмен мен Найтвинг басып тастайды. Кейін Сазбейне Бэтменге қарсы қастандыққа қатысып, Джокердің кейпіне енеді. Бэтмен оны жеңген соң, ол қайтадан Аркхэмге қамалады. Онда ол «Үкілер Соты» ұйымының агенттері — Когтяммен қарсыласуға мәжбүр болады. Бұл ұйым клиниканың басшысы доктор Джеремия Аркхэмді өлім жазасына кескен болатын. Осыдан кейін Улы Шырмауық оңтүстік америкалық өсімдік негізіндегі галлюциноген арқылы Сазбейнені бақылауына алып, оған өздерін үйлендік деп сендіреді. Оның мақсаты — осындай күшті суперзұлымды өзіне көмекші ету еді. Кейін Бэтмен оны бұл бақылаудан босатып, Карло Шырмауықтан кек алады. == Мэтт Хэйген == Мэтт Хэйген — қазына іздеуші болған және бір күні радиоактивті протоплазмаға толы жұмбақ үңгірді табады. Ол сол бассейнге түскен кезде, денесі иілгіш балшыққа айналып, қалаған кез келген бейнеге ене алатын қабілетке ие болады. Алайда бұл тек уақытша әсер еді — күшін сақтау үшін оған үнемі сол бассейнге қайта түсу қажет болатын. Кейін Хэйген үңгірдегі протоплазманы химиялық зертханада көшіріп алады. Бірақ жасанды протоплазма оған бар болғаны 5 сағаттық қабілет береді, ал табиғи радиоактивті бассейн 2 тәулікке дейін күшін сақтайтын. Мэтт бірнеше рет түрмеден қашып шығып, әр жолы өз үңгіріне қайта оралып, балшыққа түсіп жаңа қылмыстар жасайтын. Бір жолы Бэтмен оны үңгірге дейін іздеп тауып, сол ғажайып балшықты пайдаланып, онымен тең дәрежеде шайқасады. Басқа бір кезде зұлым Суперменнің кейпіне еніп, криптондық қабілеттерге ие болып, Супермен, Бэтмен және Робинге қарсы соғысады. Бірақ батырлар қызыл криптонитті пайдаланып, оны жеңеді. Кейін Сазбейне Брейниакпен одақ құрады, бірақ тағы да жеңіледі. Хэйген, [[Лекс Лютор]], Брейниак, Горилла Гродд, Синестро және Океан Властелині бірігіп, [[Әділет Лигасы]]на шабуыл жасайтын зұлымдар тобына кіреді, бірақ олар да жеңіліске ұшырайды. Алайда соңында Сазбейне «Crisis on Infinite Earths» кезінде көлеңке демонының қолынан қаза табады. «Mud Pack» сюжеттік желісі кезінде — яғни Сазбейне есімін қолданған бірнеше зұлым бірігіп әрекет еткен оқиғада — Мэтт одаққа өлімінен кейін мүше ретінде қосылады. Посткризистік әлемде Хэйген өлі күйінде қалады, бірақ оның Бэтменмен кездесу жағдайлары өзгертіледі. Бұл нұсқада дәл Мэтт алғашқы Сазбейне болып саналады және Брюс Уэйн суперқаһарман маскасын кигеннен кейін небәрі 3 апта өткенде онымен шайқасады. Мэтт Хейген зергерлік дүкендерді тонап, қылмыстық босс Ксиластың қолшоқпары болған. Ол бастығынан алдап олжаны өзіне қалдырмақ болғаннан кейін, керемет күш беретін балшыққа толы үңгірге тығылады. Жаңа қабілеттерін пайдаланып, Хэйген Ксиласқа шабуыл жасайды, бірақ көп ұзамай Бэтмен оны тоқтатады. Ал Карло болса, Хэйген күш алғанға дейін әлдеқайда ерте кинода Сазбейне рөлін ойнағандықтан, өзін алғашқы Сазбейне деп есептеген. Кейінгі бір қақтығыстағы Хэйген-Сазбейне оқиғасы Қара Кек алушы мен Дик Грейсонның Робин ретіндегі соңғы бірлескен ісі болды.<ref>Nightwing. № 101</ref>Хэйгеннің соңғы рет комикстерде көрінуі — «Hawk and Dove Annual #1» (1990 жыл), онда ол елес түрінде бейнеленеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:DC Comics кейіпкерлері]] 8pqm323bkvfgafbc659irfxns7va940 Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала 4 780876 3688443 3687806 2026-10-29T15:00:45Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3688443 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-10-28'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="588" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 588] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Басты бет]] | data-sort-value="500" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 500] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="310" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 310] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="260" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 260] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="217" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 217] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="197" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 197] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="178" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 178] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="169" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 169] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Қағанақсыздар]] | data-sort-value="127" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 127] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="126" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 126] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="118" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 118] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="91" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 91] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="90" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 90] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="89" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 89] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 85] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 80] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 80] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] | data-sort-value="79" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 79] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 78] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 73] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Шәкірттік]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA 72] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 72] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 70] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="70" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 70] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 69] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 69] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 67] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Qazaqstan (телеарна)]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 67] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Республика күні (Қазақстан)]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 67] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 66] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Ерінгүлділер]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 66] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 65] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 64] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 63] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Аналды секс]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 61] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 60] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 59] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 58] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 58] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 58] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 56] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Ұстаз]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 54] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 54] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 53] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 52] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 52] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 51] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 50] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 50] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Алматы]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 50] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 50] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 50] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 49] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[YouTube]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 49] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 49] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 49] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Пайдаланушы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%88%D1%8B 49] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 48] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 48] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Жігіттер тобы]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 48] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 47] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 47] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 47] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Ресей]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 47] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 47] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 47] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Сәуле Мешітбайқызы Мешітбаева]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5_%D0%9C%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D1%88%D1%96%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 46] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 46] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Тайыр Жарықұлы Жароков]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 46] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 45] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 44] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 44] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[Мансап]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D0%BF 44] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 43] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 42] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Серік Ибрагимов]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 42] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 41] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Тест]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%81%D1%82 40] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 40] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 40] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 40] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 39] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Көзімнің қарасы...]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 39] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 39] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Сақтар]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 39] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Медеу Сәрсеке]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 38] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 38] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 38] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 38] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Көз]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 38] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 38] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 38] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 37] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Ерен еңбегі үшін медалі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 37] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Гудзон шығанағы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%93%D1%8B 37] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 37] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 37] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Түркістан автономиясы]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 37] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Логикалық заңдар]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 36] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 36] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Жасуша]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 36] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 36] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Қайым Мұқамедханов]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 35] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Өмірзая (роман)]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 35] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 35] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Шалкиіз Тіленшіұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Жабайы Батыс]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81 34] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Алаш партиясының бағдарламасы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 34] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 34] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 34] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 34] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 34] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 34] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Орбұлақ шайқасы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 33] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Публицистикалық стиль]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 33] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Жагаре]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B5 33] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Джесси Джеймс]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D1%81 33] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 33] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Нобель сыйлығы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 33] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 33] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Екпін]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 33] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 32] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 32] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Еуропа]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 32] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 32] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 32] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 32] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Егемен Қазақстан]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 32] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 32] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 31] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Сүлеймен Бақырғани]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 31] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Қазтуған Сүйінішұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Аңыздың ақыры]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 31] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Ас қорыту жүйесі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 31] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 31] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Бөкей Ордасы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Диуани хикмет]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 30] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 30] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Мұрат Нәлқожаұлы Ергешбаев]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 30] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Ұбашы]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B1%D0%B0%D1%88%D1%8B 30] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Наймандар]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 30] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 30] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 30] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 30] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 30] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Мұражай]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9 29] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 29] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Қырдың қызыл сиыры]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B8%D1%8B%D1%80%D1%8B 29] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 29] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Жеке өмір]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80 29] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 29] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 29] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Қожа]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 29] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 29] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 29] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Арғын]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 28] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 28] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 28] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 28] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Логикалық элементтер]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 28] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 28] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 28] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Әбділда Тәжібаев]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 28] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Нұрдәулет Бәбиханұлы Ақыш]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%91%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D2%9B%D1%8B%D1%88 28] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 28] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Жаныс]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 28] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Асхат Қанатұлы Аймағамбетов]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 28] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 28] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 28] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Аңырақай шайқасы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 28] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 28] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 27] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 27] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Жиембет жырау]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 27] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 27] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 27] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Бүркіт-би]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82-%D0%B1%D0%B8 27] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 26] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 26] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 26] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 26] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 25] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 25] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 25] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 25] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Доспамбет жырау]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 25] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 25] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Бегония]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 25] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Манас жыры]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Алғашқы ұстаз (кітап)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 24] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 24] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Қытай]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 24] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 24] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 24] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 24] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 24] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 24] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 24] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Бақырғани кітабы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 24] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Жанар Қожақанқызы Байсемізова]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0 23] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Бактериялар]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 23] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 23] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Столыпин реформасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D0%B8%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 23] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Шина]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%BD%D0%B0 23] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Бірінші Мемлекеттік Дума]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 23] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 23] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 23] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Интернет]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 23] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 23] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Жас Алаш (газет)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%28%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%29 22] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 22] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Керей хан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Рейнстик]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA 22] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 22] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Мысыр]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 22] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[BilimLand]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BilimLand 22] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Қаһар]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 22] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 22] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 22] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 21] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[МедиаУики:Bad image list]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 21] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Албан руы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 21] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 21] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Қайрат Советайұлы Боранбаев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 21] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 21] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 21] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Алшын]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 21] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Жылқы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B 21] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Лашын]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 21] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Баянғали Тоқанұлы Әлімжанов]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 21] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Дулат]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 21] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Ақорда (резиденция)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F%29 21] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 21] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Түрксіб]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 21] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Үркер (роман)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 21] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Индиго]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%BE 21] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 21] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Айқап]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 21] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 20] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 20] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Қазақстан Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы революция кезінде]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_1905-1907_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 20] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Жалайыр]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 20] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Талап Сұлтанбеков]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 20] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 20] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[Соңғы көш (роман)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 20] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 20] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Есім хан]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 20] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 19] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 19] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[:Сурет:Қазақстан картасы.png|Сурет:Қазақстан картасы.png]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 19] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Астана]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 19] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Гауһартас (фильм)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 19] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 19] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Үстеу]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 19] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[Логика]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 19] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 19] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 19] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 19] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Қасым ханның қасқа жолы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Айқын Төлепберген]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 19] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Табын]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 19] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Досымжан Қарпықұлы Таңатаров]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Лирика]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 18] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_1-%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Кәмшат Жолдыбаева]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Жанартау]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%83 18] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 18] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 18] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 18] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Бесеудің хаты]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 18] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 18] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 18] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 18] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Бөгенбай батыр]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 18] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 18] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Тынымбай Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Өкпе]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 18] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Әлібек Мұсаұлы Дінішев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 18] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 18] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Сайлау жүйесі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[Зар Заман ақындары]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 18] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Харри Кейн]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BD 17] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Ысты]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Зарина Кармен]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 17] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Шоң би]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%A3_%D0%B1%D0%B8 17] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Бесін намазы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 17] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Асқар Сүлейменов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Ұлт-азаттық көтерілістер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Темір Құтлық хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Ұрыс хан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Жәмила Науханнұрқызы Бақбергенова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D2%B1%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Бұлшық ет]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 17] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Тірек-қимыл жүйесі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Байұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 17] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Төле би]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 17] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Роза Қуанышқызы Рымбаева]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A0%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Ерзат Дулат]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 17] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Атырау]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 17] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 17] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Орал]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 17] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 17] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 17] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 17] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[Қан мен тер]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 17] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 17] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 17] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 17] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 16] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Қ]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 16] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[ACE (Ninety One)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ACE_%28Ninety_One%29 16] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Фонетика]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 16] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Бала құқықтары туралы конвенция]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Тоқтар Серіков]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 16] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 16] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[Ясин сүресі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Игельстром реформасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Салауат]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 16] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Ақпан төңкерісі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Бұланты шайқасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Жақып Ақбаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Қартқожа (роман)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 16] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Сібір қырғыздары туралы жарғы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 16] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Таз руы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 16] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Қамбар батыр (жыр)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 16] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 16] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 16] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Компьютер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Түркия]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Ахмед Иүгінеки]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 16] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[Азия]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Шежіре]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 16] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Сегізаяқ (өлең)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 16] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Жаппас]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 16] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 16] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Бақыт Мәметқызы Әліпбаева]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 16] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Алатау (қала)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 16] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Ақұштап Бақтыгереева]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D2%B1%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Галогендер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Крест жорықтары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Қайрат (футбол клубы)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%28%D1%84%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1%D1%8B%29 16] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Надежда Давыдовна Тоқаева]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 16] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 16] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Төртқара]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 16] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 16] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[1868—1870 жылдардағы қазақтардың отаршылдыққа қарсы күресі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1868%E2%80%941870_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Адай]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 15] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Кодекс Куманикус]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81_%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%83%D1%81 15] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Тараз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 15] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Очирту-Цецен хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%87%D0%B8%D1%80%D1%82%D1%83-%D0%A6%D0%B5%D1%86%D0%B5%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Жеңіс Махмұдұлы Қасымбек]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D1%81_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA 15] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Адам анатомиясы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 15] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 15] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Беріш]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 15] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Зат есім]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Ежелгі Мысыр]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 15] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Есімдік]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 15] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Жәңгір-Керей хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 15] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Тайқазан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Жүрек]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 15] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Соқырішек]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 15] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Аида Ғалымқызы Балаева]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Ою-өрнек]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 15] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Немат Келімбетов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 15] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Көмірсулар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 15] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Жұбан Молдағалиев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Шілдехана]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 15] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Ерлан Жақанұлы Қошанов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған Сырдария қазақтарының көтерілісі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Атмосфера]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 15] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Ертегі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 15] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 15] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Тұқым қуалайтын аурулар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Қоқан хандығы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Дәулеткерей Шығайұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Жоламан Тіленшіұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[BALA (Ninety One)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BALA_%28Ninety_One%29 14] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Ақ кеме (кітап)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 14] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Өскемен]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 14] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 14] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Қорқай дұғасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Фотосинтездің жарық және қараңғы фазалары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D1%84%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Мұрат Құсайынов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 14] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 14] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Мағауия Абайұлы Құнанбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Қаракесек (Әлімұлы)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 14] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Роза Мұқанова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Корея Республикасы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Жоңғар шапқыншылығы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 14] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 14] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Ақтау]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 14] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Қатысушы:1nter pares/зертхана]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3A1nter_pares%2F%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 14] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Қостанай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Қазына]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 14] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 14] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 14] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Солтүстік Америка]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Домбыра]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 14] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Екінші жалпықазақ съезі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D1%8A%D0%B5%D0%B7%D1%96 14] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Ұйықтатын дәрілер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Ақылбек Қажығұлұлы Күрішбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Шымкент]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 14] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Қазақ жүздері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Көне түркі жазбалары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Лай суға май бітпес қой өткенге...]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 14] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 14] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Александр Қауенов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%83%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Ерінгүл]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB 14] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Күләш Ділдәқызы Ахметова]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D3%99%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 14] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 13] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Футбол]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Төре]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 13] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Жоңғар хандығы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 13] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Еңлік — Кебек (пьеса)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA_%E2%80%94_%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BF%D1%8C%D0%B5%D1%81%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Уәлибек Әбдірайымов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Ақселеу Сланұлы Сейдімбек]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA 13] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Шұбыртпалы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%82%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Ұлжан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Туберкулез]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 13] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Тоқтамыс хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Баскетбол]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Раиса Садықова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Сілкімелі музыкалық аспаптар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Нәзір Төреқұлов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Мақыш Қалтайұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%88_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Берік Ноғайұлы Асылов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Қазан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Борсық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%80%D1%81%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Көтеш Райымбекұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%88_%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Жүсіп Ақшораев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[:Сурет:Abay.jpg|Сурет:Abay.jpg]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AAbay.jpg 13] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Маңғытай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Волейбол]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 13] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Шахзада Аронқызы Шонанова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Екібастұз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D2%B1%D0%B7 13] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Қазан төңкерісі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Хиуа жорықтары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Ризабек Айтмұқан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[SCAT]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=SCAT 13] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Жау тылындағы бала]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 13] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Сиқым]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 13] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Қазақстан республикасының еңбек кодексі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Философия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалайтын халықаралық бағдарлама]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0 13] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Әкім Ұртайұлы Әшімов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D2%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Абдолла Қарсақбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Есептеуіш техника тарихы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 13] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Қуандық Қыстықбаев]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Смағұл Сәдуақасов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 13] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[ХХ ғасырдың 20-30-жылдарындағы Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және қоғамдық-саяси, мәдени жағдайы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%A5_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_20-30-%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82i%D0%BA-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B-%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8%2C_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 13] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%95%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%95%D1%80%D1%96_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D1%8B 13] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Этика]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 13] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Қарагөз (трагедия)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 13] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[Несіпбек Тұрысбекұлы Айт]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82 13] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Жиде]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 13] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Мемлекеттік қызмет]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82 13] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Солтүстік Қазақстан облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Соғыс және бейбітшілік]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 13] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Зәр шығару жүйесі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Ферменттер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Божбан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Александр Григорьевич Лукашенко]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 12] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[Сын есім]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 12] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Қазақ-жоңғар соғыстары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[Масғұт (дастан)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 12] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Ақшат (Батыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0%D1%82_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 12] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Санау жүйесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Лексикалық талдау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[АИВ/ЖИТС]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 12] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 12] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[Ағартушылық]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 12] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Қант диабеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Интонация]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Бихевиоризм]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D1%85%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BC 12] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Грузия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Медеу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83 12] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Тасымал (лингвистика)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Экологиялық қауіпсіздік]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 12] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Өмір философиясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Тама]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 12] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Серікқали Ғабдешұлы Шарабасов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Алтын Орда хандарының тізімі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Сызықша]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%88%D0%B0 12] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Ілияс Омаров]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Марғасқа жырау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Манас дастаны]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Махат Төрәлі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96 12] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 12] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Кеңес Дүйсекеұлы Дүйсекеев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Үлгі:Қызмет орденінің тізбегі (Мажарстан)/doc]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%28%D0%9C%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29%2Fdoc 12] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Синоним]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC 12] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Дінмұхамед Әділұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Ұлулар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Садыр Нұрғожаұлы Жапаров]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Сыбайлас жемқорлық]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 12] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Бүйрек]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D0%B9%D1%80%D0%B5%D0%BA 12] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Ақмарал Шәріпбайқызы Әлназарова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%A8%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Ислам]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 12] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Үндестік заңы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 12] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 12] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 12] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Патша үкіметінің отаршылдық қоныс аудару саясаты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BE%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%83_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 12] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Метафора]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 12] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Елдес Омарұлы Тиесов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B8%D0%B5%D1%81%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Ителі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96 12] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Уикипедия:Мақаланы безендіру]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80%D1%83 12] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Айсұлтан Рахатұлы Назарбаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Әбілқайыр хандығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Моңғол империясы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Қызға қырық үйден тыйым]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 12] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Антоним]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC 12] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Кішкентай ханзада]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0 12] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Ұлы жүздің Ресейге қосылуы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Орал мен Торғай облыстарындағы көтеріліс (1869)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81_%281869%29 12] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Тоқаш Бокин]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D0%91%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD 12] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Тотығу-тотықсыздану реакциялары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%83-%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%8B%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Дүние жүзінің саяси картасы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 12] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[Дауыссыз дыбыстар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Құбылай хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Қыпшақ хандығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[ZaQ (Ninety One)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ZaQ_%28Ninety_One%29 12] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Құрмет ордені]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 12] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Үмбетей Тілеуұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Шынболат Ділдебайұлы Ділдебаев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Жетіру]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 12] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Дунай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BD%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Бозжыра шатқалы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Байбақты]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 11] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Стоматит]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%82 11] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Алматы қорығы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 11] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Климаттық белдеулер]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%80 11] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Ингредиент]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D1%82 11] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Вячеслав Михайлович Ткач]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D1%8F%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%A2%D0%BA%D0%B0%D1%87 11] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Серікбол Әділбекұлы Қондыбай]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B1%D0%BE%D0%BB_%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 11] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Хамит Ерғалиев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Мендель заңдылықтары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Психология]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Базаршы хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[:Санат:Алтын доп иегерлері|Санат:Алтын доп иегерлері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D0%BE%D0%BF_%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Пугачев бастаған шаруалар соғысы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B3%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%B2_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Мата атаулары мен түрлері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[Бесік жыры]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[Адай шежіресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Зейнеп Ахметова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Жыраулық поэзия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Парасат ордені]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 11] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Шалабаева Алма Қабыкенқызы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 11] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Қазақстан табиғат ескерткіштерінің тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Спандияр Көбеев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Бұлшық ет жүйесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Жаһанша Досмұхамедов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 11] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Гидросфера]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 11] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Христиандық]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 11] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Светқали Нұржан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Тюркин Валерий Николаевич]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8E%D1%80%D0%BA%D0%B8%D0%BD_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 11] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 11] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 11] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 11] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Эпос]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%BE%D1%81 11] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Компьютерлік желі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 11] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 11] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D2%9B%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D1%96%D1%81-%D2%9B%D0%B8%D0%BC%D1%8B%D0%BB_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Балқаш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 11] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[Зу-Зу Күлпаш]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 11] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Ақын]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BD 11] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 11] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Айдос Ербосынұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Ауғанстан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Үй өсімдіктері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[:Сурет:Kazakhstan adm location map.svg|Сурет:Kazakhstan adm location map.svg]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AKazakhstan_adm_location_map.svg 11] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 11] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Сығанақ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 11] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Сәттіғұл Жанғабылұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Жүйке жүйесі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Жапырақ]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B 11] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[АҚШ қалалары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[КешYOU]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 11] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Лингвистика]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 11] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Бату хан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Уикипедия:Алғашқы мақала]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 11] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 11] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 11] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Шымыр]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 11] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 11] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Атырау облысы мектептерінің тізімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Майлықожа Сұлтанқожаұлы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Әл-Ихлас сүресі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Бағаналы (ру)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 11] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Морфология (лингвистика)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Азаматтық xaл актілерін тіркеу бөлімі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_xa%D0%BB_%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%83_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%96 11] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 11] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Дауыл]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB 11] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Вьетнам]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D1%8C%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%BC 11] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Отырар]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 11] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Дастан Дәрібайұлы Оразбеков]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 11] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Бактрия]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F 11] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Сәбит Әбдірахманұлы Бабаев]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Асқазан аурулары]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 11] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Көптік жалғау]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 11] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Мәдени мұра (мемлекеттік бағдарлама)]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 11] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Қарлығаштың құйрығы неге айыр?]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D0%B5_%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%3F 11] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Кейс әдісі]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D1%81_%D3%99%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%96 11] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Ер Төстік]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 11] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Естай - Қорлан]] | data-sort-value="11" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B9_-_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD 11] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Дана Теміртайқызы Медеуова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Ағымсалы Дүзелханұлы Дүзелханов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%93%D1%8B%D0%BC%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Құлсары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Даун синдромы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D0%BD_%D1%81%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D1%8B 10] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Бейбіт Қорған]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Мал атаулары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Тіл (лингвистика)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%96%D0%BB_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Мәдениет]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 10] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 10] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Тоныкөк]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D0%BA%D3%A9%D0%BA 10] |- | data-sort-value="778" | 778 | [["Дидар" газеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%22%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%80%22_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Қамар сұлу]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83 10] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Пневмония]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Мұрат Мөңкеұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Дженсен Хуанг]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A5%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B3 10] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Иран]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Девианттық мінез-құлық]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 10] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Шақшақ Жәнібек батыр]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Қазақстан Әскери-теңіз күштері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7_%D0%BA%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Философ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84 10] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Келінжан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Смағұл Абатұлы Елубай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Тимур Анатольевич Козырев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Қазақстандағы ұжымдастыру]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 10] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[Метонимия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[Жерорта теңізі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 10] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Дермене (повесть)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 10] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Үндістан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Нұралы хан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Шекті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Қашаған Күржіманұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D2%AF%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Мекемтас Мырзахметұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Гүлбаһрам Батырбекқызы Сейфуллина]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D2%BB%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Қостанай облысы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Құстар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Блокчейн]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D1%87%D0%B5%D0%B9%D0%BD 10] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Даярлық]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%8F%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 10] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Жануарлар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Алға ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Мақала]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 10] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Қазақстан құстары тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Қазақстандағы көмір]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80 10] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Рахымжан Қасымғалиұлы Отарбаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Испания]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Мұрат қажы Ыдырысұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D1%8B_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Сыни ойлау]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD%D0%B8_%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83 10] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Ақуыз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 10] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Балқаш (қала)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 10] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Абай облысындағы өрт]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D1%80%D1%82 10] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Түркілер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Қасым сұлтан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Саят Қабылұлы Медеуов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="828" | 828 | [['Джейн Остиннің үй-мұражайы'']] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%27%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%9E%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%AF%D0%B9-%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B%27%27 10] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Наурызбай батыр]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Зая Пандита]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%8F_%D0%9F%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%82%D0%B0 10] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Нагоя университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%8F_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Ырысбек Мәуіт]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D3%99%D1%83%D1%96%D1%82 10] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Жүсіп сұлулығы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Жұмекен Сабырұлы Нәжімеденов]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Танымал қазақтардың тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 10] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[19 ғасырдың бірінші жартысындағы ұлт-азаттық қозғалыстар]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=19_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 10] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Уикипедия:Зертхана]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%97%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Бақытжан Ертайұлы Ертаев]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 10] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Хэллоуин]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%8D%D0%BB%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B8%D0%BD 10] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Торғай облысы (Қазақстан)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 10] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Қырымның қырық батыры]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Шахмұрат Мүтәліп]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 10] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Қазығұрт ауданы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D2%B1%D1%80%D1%82_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 10] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Жақайым]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 10] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[:Санат:Еріндігүлділер|Санат:Еріндігүлділер]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%95%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 10] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[Педагогика]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Талас шайқасы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Моңғолия]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 10] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Бақытжан Момышұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[Алтынбеков Бекзат Қомарұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 10] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Қазақстан банктерінің тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 10] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 10] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Ибн Сина]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 10] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Қарақалпақстан]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Жүрек-қантамырлар жүйесі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA-%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Бекіре]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 10] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[2026 жыл]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2026_%D0%B6%D1%8B%D0%BB 10] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Сиыр малының атаулары]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 10] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Ескендір Дастанұлы Қыбырай]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%94%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9 10] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 10] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 10] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Эссе]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 10] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Қазақ энциклопедиясы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 10] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Грузия қалаларының тізімі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Бұғаз]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%B7 10] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Жағалбайлы (ру)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 10] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Жантақ]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D2%9B 10] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Кейкі Көкембайұлы]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Адай көтерілісі (1870)]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96_%281870%29 10] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 10] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Жаңа экономикалық саясат]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 10] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Вант-Гофф ережесі]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BD%D1%82-%D0%93%D0%BE%D1%84%D1%84_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 10] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Айгүл Жолдасбайқызы Кемелбаева]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 10] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Жапония]] | data-sort-value="10" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 10] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} cubo3vpdjd75bp2bjloboj07u9qnsdx Естеліктер (сурет) 0 780891 3688724 3601642 2026-10-30T09:39:33Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688724 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} [[Сурет:Khnopff Memories.jpg|нобай|340x340 нүкте|Фернан Кнопф '''"Естеліктер".''' 1889]] '''«Естеліктер»''' — [[Бельгия|бельгиялық]] суретші [[Фернан Кнопф]]-тың пастель туындысы. [[Пастель]]де шөп үстіндегі [[теннис]] кортында тұрған жеті әйел бейнеленген. Олардың барлығы ұзын көйлек киген, алтауы бас киіммен, бесеуінің қолында ракетка бар. Барлық әйелдер қимылсыз қалыпта бейнеленіп, әрқайсысы әр жаққа қарап тұр, бір-бірін байқамай, өз естеліктеріне берілген. Кейіпкерлердің барлығына суретшінің әпкесі — [[Маргарита Кнопф]] [[модель]] болған. Суретшінің оған ғашық болғаны, сондай-ақ «Естеліктер» және Кнопфтың басқа да суреттерде әйелді еркектік белгілермен түсіру оның [[Нарциссизм|нарциссизмімен]] байланысты деген пікір бар. Көрерменге арқасымен тұрған әйелден басқа барлық кейіпкерлер әртүрлі бағытқа қарағанымен, пастельде сол жақтан оң жаққа қарай бағытталған белгілі бір қозғалыс әсері байқалады. Сол жақта тұрған, ең ашық түсті көйлек киген әрі бас киімсіз әйел жастықты білдіріп, ал оң жақтағы қара түсті көйлек киген әйел өмір жолының соңын меңзейді. Орталықтағы кейіпкер артына бұрылып, өткен өмірін еске түсіріп тұрғандай әсер қалдырады. «Естеліктер» суреті фотографиялық дәлдікке жақын орындау техникасымен ерекшеленеді. Кнопф [[картина]]ларын жазуға дайындық барысында фотосуреттерді жиі пайдаланған. Бұл пастельдің негізін оның әпкесі Маргаританың алты фотосуреті құрайды, олар күрделі құрылымды [[фотоаппарат]] арқылы, Штейнгель линзаларын қолдануымен жасалған. Кнопф бұл фотосессияларға ерекше мән беріп, Маргаританың қандай қалыпта түсірілуі керектігін өзі анықтап, оның костюмдерін мұқият таңдаған. == Әдебиет == * ''Michael Gibson.''[[iarchive:symbolism0000gibs_g0t2|Symbolism]].— Köln: Taschen, 2000.— б.90—94.— <nowiki>ISBN 3-8228-7030-7</nowiki>. [[Санат:Суреттер]] 39fl2isp6eucu623oxfce8he3zcjsh4 Ізғұтты Құрманбайұлы Айтықов 0 780967 3688721 3601802 2026-10-30T09:25:13Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688721 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{тұлға |Есімі = Ізғұтты Айтықов | Туған күні = 20.01.1922 | Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Ұлан ауданы]], Ұранхай (қазіргі Тарғын) ауылы | Қайтыс болған күні = 1944 жыл, Зарасай қаласы, Литва | Әскери атағы = гвардия аға сержанты | Марапаттары = «Қызыл Жұлдыз» ордені, І–ІІІ дәрежелі «Даңқ» ордендері, «Сталинградты қорғағаны үшін» медалі, [[Кеңес Одағының Батыры]] (1944)}} '''Ізғұтты Құрманбайұлы Айтықов''' (1922–1944) — Ұлы Отан соғысының даңқты қатысушысы, [[Кеңес Одағының Батыры]] атағына ие болған қазақстандық барлаушы. Ол ерлігімен Қазақстан мен бұрынғы КСРО көлемінде ерекше құрметке ие болды. Батырдың есімімен мектептер, көшелер және елді мекендер аталады. == Ерлік жолы == Ізғұтты Айтықов 1942 жылы майданға аттанып, 51-гвардиялық атқыштар дивизиясы құрамында шайқасты. Ол Сталинград, Калинин, Курск және Белгород облыстарын азат ету ұрыстарына қатысты. Барлаушы ретінде жау тылына бірнеше рет өтіп, 50-ге жуық жауын жойып, 22 тұтқынды («тілді») әкелген. 1944 жылы Батыс Двина өзенінен өту кезінде көрсеткен ерлігі үшін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.<ref>https://almatyatau.kz/names/662?utm_source=chatgpt.com</ref> == Мұрасы == Ізғұтты Айтықовтың есімі туған өңірі мен өзен бойындағы ауылдарға берілген. Полоцк қаласында ескерткіш орнатылған, ал Шығыс Қазақстан облысында мектеп пен көше оның атымен аталады. 1976 жылы Николаев қаласындағы "Океан" кеме жасау зауыты оның құрметіне теңіз теплоходын суға түсірді. Батырдың 100 жылдығы 2022 жылы кеңінен аталып өтті.<ref>https://ustinka.kz/kz/vko/75325.html?utm_source=chatgpt.com</ref> == Маңызы мен естелігі == Ізғұтты Айтықовтың өмірі мен ерлігі жас ұрпаққа отансүйгіштіктің символы ретінде үлгі. Туған ауылындағы мұражай мен мектептегі экспозициялар оның майдандағы хаттары мен жеке заттарын сақтайды. Оның бейнесі қазақ халқының ерлік рухының көрінісі ретінде ел жадында мәңгі қалды.<ref>https://altaitv.kz/kz/news/14874?utm_source=chatgpt.com</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hzccle32dmjmzntifn62ryznmdsug3r Qyr Balasy қоғамдық қоры 0 781426 3688728 3610112 2026-10-30T09:49:51Z Райочка 187731 дереккөз қостым 3688728 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Qyr Balasy қоғамдық қоры''' — Қазақстандағы [[Алаш]] идеясына негізделген, ғылыми-зерттеу әрі жастар қозғалысын біріктірген ұйым.<ref>https://e-history.kz/kz/news/show/50001403</ref> == Тарихы == Қор 2017 жылы құрылды. Ғылыми орталық, мәдени платформа және идеологиялық қозғалыс ретінде жұмыс істейді. Қордың негізін [[Алаштану|алаштанушы]] ғалым, [[жазушы]] [[Елдос Тоқтарбай]] қалаған. Сонымен қатар, қор құрылтайшылары — алаштанушы [[ғалымдар]] З. Кәрімхан, Ұ. Сәйдірахман, Е. Рахметуллин, А. Құмырзақұлы бар.<ref>https://farabishakirti.kz/qyr-balasy-o-amdy-oryna-5-zhyl-bir-beles/</ref> == Миссиясы == Қордың негізгі миссиясы – Алаш қайраткерлерінің мұрасын зерттеу арқылы ұлттық тарихи сананы жаңғырту және осы идеяны жаңа буынға жеткізу. Осы мақсатта ұйым архивтік зерттеулер жүргізіп, Қазақстан мен шетел қорларынан бұрын белгісіз болған деректерді жинайды. Бұл зерттеулер тек академиялық деңгейде қалмай, кітап, жинақ және ғылыми жарияланымдар арқылы қоғамға ұсынылады.<ref>Кәрімхан, З. QYR BALASY-ның мақсаты - белгісіз Алаш арыстарын ұлықтау [Мәтін] / З. Кәрімхан; З. Тілеуғазыұлы; әңг. З. Тілеуғазыұлы // Қазақ. - 2021. - 18 мамыр (№ 20). - 6 б..</ref> Qyr Balasy-ның маңызды ерекшелігі – оның институционалдық инфрақұрылым құруға ұмтылысы. Қор жанында Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институтының жұмыс істеуі осының дәлелі. Бұл құрылым Алашқа қатысты деректерді жүйелеп, ғылыми айналымға енгізуді мақсат етеді. Сонымен қатар, қор цифрлық база қалыптастыру арқылы тарихи білімді қолжетімді етуді көздейді. == Қор жұмысы == === Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институты === Qyr Balasy қоғамдық қоры жанында Әлихан Бөкейхан атындағы “Алаш” ғылыми-зерттеу институты құрылған. Ғылыми-зерттеу институтын ғалым Ұшқын Сәйдірахман басқарады. === Кітаптары === Qyr Balasy қоғамдық қоры ұйымдастырған зерттеу жұмыстары аясында 174 кітап жарық көрді. "Алаш кітапханасы" сериясы аясында бұрын жеке кітап болып жарыққа шықпаған Алаш қайраткерлерінің еңбектерін шығаруды мақсат етті. Бұл серия аясында келесі кітаптар жарық көрді:<ref>https://qazaq1913.com/2021/05/19/za-ar-k-rimhan-qyr-balasy-ny-ma-saty-belgisiz-alash-arystaryn-ly-tau/</ref> * Абдолла Байтасұлы - Көркем әдебиет туралы * Байбатыр Ержанұлы - Тұр, қазақ! * Қапез Байғабылұлы - Алаш қонған ақбоз үй * Кенжеғали Ғабдоллаұлы - Қазақтың қамы * Сейдәзім Қадырбай - Ақы заңы * Жүсіпбек Аймауытұлы - Дәмелі * Біләл Малдыбайұлы - Кенесары заманынан * Ғазымбек Бірімжан - Келешектің түрленуі * Нұғыман Манай - Иман-ислам * Сейітбаттал Мұстафаұлы - Имам Ғазали * Елеусін Бұйраұлы - Ызың * Біләл Сүлейұлы - Үміт * Мұстақым Малдыбайұлы - Иман һәм намаз яки мұсылмандық * Мәннән Тұрғанбайұлы - Пайғамбар заманы * Аққағаз Досжанқызы - Жүкті әйелдерге кеңес * Ғабдолкәрім Тоқтабай - Оқу жайынан... == Дереккөздер == <references /> bjeyuf89p63jpw4rfglqbjbe8jjo56n Қатысушы:Орынша Бердешова/зертхана 2 782670 3688447 3619350 2026-10-29T15:04:20Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Зертхана]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688447 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Зертхана]] 83ys8j0d26tc1xsabpfmjr0b74g2k3l Қатысушы:Дархан89/зертхана 2 782679 3688448 3619526 2026-10-29T15:06:00Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Адам]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688448 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[адам]] 99zupbgsh8oyl9uz083c129h31mr9t8 Қатысушы:Галькун/зертхана 2 784952 3688451 3642121 2026-10-29T15:11:20Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Зертхана]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688451 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Зертхана]] 83ys8j0d26tc1xsabpfmjr0b74g2k3l Жоба:Инкубатор/Igor Viktorovich Yakhno 102 785342 3688438 3644283 2026-10-29T14:50:33Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Адам]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688438 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[адам]] 99zupbgsh8oyl9uz083c129h31mr9t8 Ильдар Равильевич Ибрагимов 0 786272 3688833 3685035 2026-10-30T11:22:23Z Эдгар Герт 183645 /* Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау */ 3688833 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 20.11.1970 |Туған жері = [[Алматы]], Қазақ КСР, {{КСРО}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Қазақстан}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Физика, инженерлік конструкторлық, әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары, өнеркәсіптік экология |Жұмыс орны = Қорғаныс бейіндегі ғылыми-зерттеу мекемелері, «Модуль» ерекше конструкторлық бюросы, «ОКБ Модуль А» ЖШС, «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығы |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Инженер-конструктор, өнертапқыш |Альма-матер = Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (ҚазМУ, 1992 жыл) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері мен қорғаныс өнеркәсібіне арналған инженерлік-техникалық шешімдердің, баллистикалық және зымыран технологиялары саласындағы халықаралық патенттердің авторы |Марапаттары = «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ильдар Равильевич Ибрагимов''' ([[1970 жыл]]ы [[20 қараша]], [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == [[1970 жыл]]ы [[20 қараша]]да [[Алматы]] қаласында туған. 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. === Өнеркәсіптік экология === Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда. === Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар === Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды<ref name="WIPO_antenna">Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref><ref name="WIPO_mirror_antenna">Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі<ref name="Rospatent_destruction">Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.</ref><ref name="WIPO_thermochem">Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген<ref name="Stoicev_paper" />. 2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда. == Марапаттары == * Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html * Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Қазақстан физиктері]] [[Санат:Өнертапқыштар]] [[Санат:Қазақстан өнертапқыштары]] 0hamr6p46588ogdzclhsgqjgayxa3d0 3688837 3688833 2026-10-30T11:27:20Z Эдгар Герт 183645 3688837 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 20.11.1970 |Туған жері = [[Алматы]], Қазақ КСР, {{КСРО}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Қазақстан}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Физика, инженерлік конструкторлық, әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары, өнеркәсіптік экология |Жұмыс орны = Қорғаныс бейіндегі ғылыми-зерттеу мекемелері, «Модуль» ерекше конструкторлық бюросы, «ОКБ Модуль А» ЖШС, «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығы |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Инженер-конструктор, өнертапқыш |Альма-матер = Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (ҚазМУ, 1992 жыл) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері мен қорғаныс өнеркәсібіне арналған инженерлік-техникалық шешімдердің, баллистикалық және зымыран технологиялары саласындағы халықаралық патенттердің авторы |Марапаттары = «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ильдар Равильевич Ибрагимов''' ([[1970 жыл]]ы [[20 қараша]], [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == [[1970 жыл]]ы [[20 қараша]]да [[Алматы]] қаласында туған. 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. === Өнеркәсіптік экология === Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда. === Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар === Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды<ref name="WIPO_antenna">Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref><ref name="WIPO_mirror_antenna">Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі<ref name="Rospatent_destruction">Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.</ref><ref name="WIPO_thermochem">Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген<ref name="Stoicev_paper" />. 2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда. == Марапаттары == * Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Решение парадокса Оберта]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html * Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Қазақстан физиктері]] [[Санат:Өнертапқыштар]] [[Санат:Қазақстан өнертапқыштары]] sgvnpind5n5saa1n4a1tssiz3xbih5v 3688841 3688837 2026-10-30T11:30:29Z Эдгар Герт 183645 /* Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау */ 3688841 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 20.11.1970 |Туған жері = [[Алматы]], Қазақ КСР, {{КСРО}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Қазақстан}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Физика, инженерлік конструкторлық, әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары, өнеркәсіптік экология |Жұмыс орны = Қорғаныс бейіндегі ғылыми-зерттеу мекемелері, «Модуль» ерекше конструкторлық бюросы, «ОКБ Модуль А» ЖШС, «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығы |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Инженер-конструктор, өнертапқыш |Альма-матер = Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (ҚазМУ, 1992 жыл) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері мен қорғаныс өнеркәсібіне арналған инженерлік-техникалық шешімдердің, баллистикалық және зымыран технологиялары саласындағы халықаралық патенттердің авторы |Марапаттары = «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ильдар Равильевич Ибрагимов''' ([[1970 жыл]]ы [[20 қараша]], [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == [[1970 жыл]]ы [[20 қараша]]да [[Алматы]] қаласында туған. 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. Бұл іргелі теориялық шешім халықаралық деңгейде ресми тіркеліп, депонирленген<ref name="ZenodoGert">Gert, Edgar. [https://doi.org Definition of the Invariant Jet Engine Power and Resolution of the "Thrust Paradox" within Classical Mechanics] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23802005</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда. === Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар === Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды<ref name="WIPO_antenna">Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref><ref name="WIPO_mirror_antenna">Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі<ref name="Rospatent_destruction">Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.</ref><ref name="WIPO_thermochem">Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген<ref name="Stoicev_paper" />. 2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда. == Марапаттары == * Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Решение парадокса Оберта]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html * Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Қазақстан физиктері]] [[Санат:Өнертапқыштар]] [[Санат:Қазақстан өнертапқыштары]] 659z3vvqzdg80bofsvkevox0qk9qv9v 3688848 3688841 2026-10-30T11:39:16Z Эдгар Герт 183645 /* Өнеркәсіптік экология */ 3688848 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 20.11.1970 |Туған жері = [[Алматы]], Қазақ КСР, {{КСРО}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Қазақстан}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Физика, инженерлік конструкторлық, әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары, өнеркәсіптік экология |Жұмыс орны = Қорғаныс бейіндегі ғылыми-зерттеу мекемелері, «Модуль» ерекше конструкторлық бюросы, «ОКБ Модуль А» ЖШС, «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығы |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Инженер-конструктор, өнертапқыш |Альма-матер = Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (ҚазМУ, 1992 жыл) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері мен қорғаныс өнеркәсібіне арналған инженерлік-техникалық шешімдердің, баллистикалық және зымыран технологиялары саласындағы халықаралық патенттердің авторы |Марапаттары = «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ильдар Равильевич Ибрагимов''' ([[1970 жыл]]ы [[20 қараша]], [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == [[1970 жыл]]ы [[20 қараша]]да [[Алматы]] қаласында туған. 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. Бұл іргелі теориялық шешім халықаралық деңгейде ресми тіркеліп, депонирленген<ref name="ZenodoGert">Gert, Edgar. [https://doi.org Definition of the Invariant Jet Engine Power and Resolution of the "Thrust Paradox" within Classical Mechanics] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23802005</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда. И. Ибрагимовтың (Эдгар Герт) ЖЭО мен кәсіпорындардағы сүзу жүйелерінде оптикалық датчиктерді жобалауға арналған жұмыстары оның 1996 жылы жасаған іргелі физика-математикалық зерттеуіне негізделген. Ол Бугер — Ламберт — Бер заңын бөлшектердің геометриялық параметрлері арқылы микроскопиялық деңгейде негіздейтін аналитикалық теорияны ұсынды. Бұл ғылыми еңбек халықаралық деңгейде ресми тіркеліп, жарияланған<ref name="ZenodoOptics">Gert, Edgar. [https://doi.org Modeling Light Transmission in Absorbing Media] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23759774</ref>. === Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар === Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды<ref name="WIPO_antenna">Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref><ref name="WIPO_mirror_antenna">Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі<ref name="Rospatent_destruction">Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.</ref><ref name="WIPO_thermochem">Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген<ref name="Stoicev_paper" />. 2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда. == Марапаттары == * Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Решение парадокса Оберта]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html * Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Қазақстан физиктері]] [[Санат:Өнертапқыштар]] [[Санат:Қазақстан өнертапқыштары]] jyybgi0ozgm1a0zm8zsyx9u6ifpgqpc 3688849 3688848 2026-10-30T11:39:51Z Эдгар Герт 183645 /* Тағы қараңыз */ 3688849 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 20.11.1970 |Туған жері = [[Алматы]], Қазақ КСР, {{КСРО}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Қазақстан}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Физика, инженерлік конструкторлық, әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары, өнеркәсіптік экология |Жұмыс орны = Қорғаныс бейіндегі ғылыми-зерттеу мекемелері, «Модуль» ерекше конструкторлық бюросы, «ОКБ Модуль А» ЖШС, «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығы |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Инженер-конструктор, өнертапқыш |Альма-матер = Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (ҚазМУ, 1992 жыл) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері мен қорғаныс өнеркәсібіне арналған инженерлік-техникалық шешімдердің, баллистикалық және зымыран технологиялары саласындағы халықаралық патенттердің авторы |Марапаттары = «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ильдар Равильевич Ибрагимов''' ([[1970 жыл]]ы [[20 қараша]], [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == [[1970 жыл]]ы [[20 қараша]]да [[Алматы]] қаласында туған. 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. Бұл іргелі теориялық шешім халықаралық деңгейде ресми тіркеліп, депонирленген<ref name="ZenodoGert">Gert, Edgar. [https://doi.org Definition of the Invariant Jet Engine Power and Resolution of the "Thrust Paradox" within Classical Mechanics] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23802005</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда. И. Ибрагимовтың (Эдгар Герт) ЖЭО мен кәсіпорындардағы сүзу жүйелерінде оптикалық датчиктерді жобалауға арналған жұмыстары оның 1996 жылы жасаған іргелі физика-математикалық зерттеуіне негізделген. Ол Бугер — Ламберт — Бер заңын бөлшектердің геометриялық параметрлері арқылы микроскопиялық деңгейде негіздейтін аналитикалық теорияны ұсынды. Бұл ғылыми еңбек халықаралық деңгейде ресми тіркеліп, жарияланған<ref name="ZenodoOptics">Gert, Edgar. [https://doi.org Modeling Light Transmission in Absorbing Media] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23759774</ref>. === Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар === Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды<ref name="WIPO_antenna">Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref><ref name="WIPO_mirror_antenna">Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі<ref name="Rospatent_destruction">Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.</ref><ref name="WIPO_thermochem">Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген<ref name="Stoicev_paper" />. 2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда. == Марапаттары == * Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Решение парадокса Оберта]] * [[Моделирование пропускания света в поглощающих средах]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html * Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Қазақстан физиктері]] [[Санат:Өнертапқыштар]] [[Санат:Қазақстан өнертапқыштары]] 1s72np1f3tecguol0nxxnjpwhzkcwtv 3688857 3688849 2026-10-30T11:44:09Z Эдгар Герт 183645 /* Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау */ 3688857 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 20.11.1970 |Туған жері = [[Алматы]], Қазақ КСР, {{КСРО}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Қазақстан}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Физика, инженерлік конструкторлық, әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары, өнеркәсіптік экология |Жұмыс орны = Қорғаныс бейіндегі ғылыми-зерттеу мекемелері, «Модуль» ерекше конструкторлық бюросы, «ОКБ Модуль А» ЖШС, «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығы |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Инженер-конструктор, өнертапқыш |Альма-матер = Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (ҚазМУ, 1992 жыл) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері мен қорғаныс өнеркәсібіне арналған инженерлік-техникалық шешімдердің, баллистикалық және зымыран технологиялары саласындағы халықаралық патенттердің авторы |Марапаттары = «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ильдар Равильевич Ибрагимов''' ([[1970 жыл]]ы [[20 қараша]], [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == [[1970 жыл]]ы [[20 қараша]]да [[Алматы]] қаласында туған. 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. Бұл іргелі теориялық шешім халықаралық деңгейде ресми тіркеліп, депонирленген<ref name="ZenodoGert">Gert, Edgar. [https://doi.org Definition of the Invariant Jet Engine Power and Resolution of the "Thrust Paradox" within Classical Mechanics] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23802005</ref>. Сонымен қатар, И. Ибрагимов (Эдгар Герт) классикалық термодинамикадағы еркіндік дәрежелерінің қайшылығын шешетін жаңа молекулалық-кинетикалық модель ұсынды<ref name="ZenodoMKT">Gert, E. [https://doi.org An Alternative Classical Mechanism for Energy Distribution in Gases: Resolving the Degrees of Freedom Paradox] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23735640</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда. И. Ибрагимовтың (Эдгар Герт) ЖЭО мен кәсіпорындардағы сүзу жүйелерінде оптикалық датчиктерді жобалауға арналған жұмыстары оның 1996 жылы жасаған іргелі физика-математикалық зерттеуіне негізделген. Ол Бугер — Ламберт — Бер заңын бөлшектердің геометриялық параметрлері арқылы микроскопиялық деңгейде негіздейтін аналитикалық теорияны ұсынды. Бұл ғылыми еңбек халықаралық деңгейде ресми тіркеліп, жарияланған<ref name="ZenodoOptics">Gert, Edgar. [https://doi.org Modeling Light Transmission in Absorbing Media] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23759774</ref>. === Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар === Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды<ref name="WIPO_antenna">Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref><ref name="WIPO_mirror_antenna">Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі<ref name="Rospatent_destruction">Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.</ref><ref name="WIPO_thermochem">Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген<ref name="Stoicev_paper" />. 2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда. == Марапаттары == * Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Решение парадокса Оберта]] * [[Моделирование пропускания света в поглощающих средах]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html * Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Қазақстан физиктері]] [[Санат:Өнертапқыштар]] [[Санат:Қазақстан өнертапқыштары]] qyt7momhgmgrcyhjecsnw93d2hfn8ii 3688864 3688857 2026-10-30T11:47:35Z Эдгар Герт 183645 /* Тағы қараңыз */ 3688864 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 20.11.1970 |Туған жері = [[Алматы]], Қазақ КСР, {{КСРО}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Қазақстан}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Физика, инженерлік конструкторлық, әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары, өнеркәсіптік экология |Жұмыс орны = Қорғаныс бейіндегі ғылыми-зерттеу мекемелері, «Модуль» ерекше конструкторлық бюросы, «ОКБ Модуль А» ЖШС, «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығы |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Инженер-конструктор, өнертапқыш |Альма-матер = Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (ҚазМУ, 1992 жыл) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері мен қорғаныс өнеркәсібіне арналған инженерлік-техникалық шешімдердің, баллистикалық және зымыран технологиялары саласындағы халықаралық патенттердің авторы |Марапаттары = «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ильдар Равильевич Ибрагимов''' ([[1970 жыл]]ы [[20 қараша]], [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == [[1970 жыл]]ы [[20 қараша]]да [[Алматы]] қаласында туған. 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. Бұл іргелі теориялық шешім халықаралық деңгейде ресми тіркеліп, депонирленген<ref name="ZenodoGert">Gert, Edgar. [https://doi.org Definition of the Invariant Jet Engine Power and Resolution of the "Thrust Paradox" within Classical Mechanics] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23802005</ref>. Сонымен қатар, И. Ибрагимов (Эдгар Герт) классикалық термодинамикадағы еркіндік дәрежелерінің қайшылығын шешетін жаңа молекулалық-кинетикалық модель ұсынды<ref name="ZenodoMKT">Gert, E. [https://doi.org An Alternative Classical Mechanism for Energy Distribution in Gases: Resolving the Degrees of Freedom Paradox] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23735640</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда. И. Ибрагимовтың (Эдгар Герт) ЖЭО мен кәсіпорындардағы сүзу жүйелерінде оптикалық датчиктерді жобалауға арналған жұмыстары оның 1996 жылы жасаған іргелі физика-математикалық зерттеуіне негізделген. Ол Бугер — Ламберт — Бер заңын бөлшектердің геометриялық параметрлері арқылы микроскопиялық деңгейде негіздейтін аналитикалық теорияны ұсынды. Бұл ғылыми еңбек халықаралық деңгейде ресми тіркеліп, жарияланған<ref name="ZenodoOptics">Gert, Edgar. [https://doi.org Modeling Light Transmission in Absorbing Media] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23759774</ref>. === Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар === Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды<ref name="WIPO_antenna">Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref><ref name="WIPO_mirror_antenna">Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі<ref name="Rospatent_destruction">Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.</ref><ref name="WIPO_thermochem">Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген<ref name="Stoicev_paper" />. 2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда. == Марапаттары == * Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Решение парадокса Оберта]] * [[Моделирование пропускания света в поглощающих средах]] * [[«Энергияның еркіндік дәрежелері бойынша үлестірілуі туралы леммалар».|Газ бөлшектерінің еркіндік дәрежелері бойынша энергияның үлестірілуі туралы леммалар]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html * Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Қазақстан физиктері]] [[Санат:Өнертапқыштар]] [[Санат:Қазақстан өнертапқыштары]] g9ghj3xraswrxl2zxypz0anhx0pir0g 3688866 3688864 2026-10-30T11:51:34Z Эдгар Герт 183645 /* Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау */ 3688866 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 20.11.1970 |Туған жері = [[Алматы]], Қазақ КСР, {{КСРО}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Қазақстан}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Физика, инженерлік конструкторлық, әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары, өнеркәсіптік экология |Жұмыс орны = Қорғаныс бейіндегі ғылыми-зерттеу мекемелері, «Модуль» ерекше конструкторлық бюросы, «ОКБ Модуль А» ЖШС, «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығы |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Инженер-конструктор, өнертапқыш |Альма-матер = Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (ҚазМУ, 1992 жыл) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері мен қорғаныс өнеркәсібіне арналған инженерлік-техникалық шешімдердің, баллистикалық және зымыран технологиялары саласындағы халықаралық патенттердің авторы |Марапаттары = «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ильдар Равильевич Ибрагимов''' ([[1970 жыл]]ы [[20 қараша]], [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == [[1970 жыл]]ы [[20 қараша]]да [[Алматы]] қаласында туған. 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. Бұл іргелі теориялық шешім халықаралық деңгейде ресми тіркеліп, депонирленген<ref name="ZenodoGert">Gert, Edgar. [https://doi.org Definition of the Invariant Jet Engine Power and Resolution of the "Thrust Paradox" within Classical Mechanics] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23802005</ref>. Сонымен қатар, И. Ибрагимов (Эдгар Герт) классикалық термодинамикадағы еркіндік дәрежелерінің қайшылығын шешетін және радиоспектроскопия деректеріне негізделген жаңа молекулалық-кинетикалық модель — [[«Энергияның еркіндік дәрежелері бойынша үлестірілуі туралы леммалар».|Газ бөлшектерінің еркіндік дәрежелері бойынша энергияның үлестірілуі туралы леммалар]] теориясын ұсынды<ref name="ZenodoMKT">Gert, E. [https://doi.org An Alternative Classical Mechanism for Energy Distribution in Gases: Resolving the Degrees of Freedom Paradox] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23735640</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда. И. Ибрагимовтың (Эдгар Герт) ЖЭО мен кәсіпорындардағы сүзу жүйелерінде оптикалық датчиктерді жобалауға арналған жұмыстары оның 1996 жылы жасаған іргелі физика-математикалық зерттеуіне негізделген. Ол Бугер — Ламберт — Бер заңын бөлшектердің геометриялық параметрлері арқылы микроскопиялық деңгейде негіздейтін аналитикалық теорияны ұсынды. Бұл ғылыми еңбек халықаралық деңгейде ресми тіркеліп, жарияланған<ref name="ZenodoOptics">Gert, Edgar. [https://doi.org Modeling Light Transmission in Absorbing Media] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23759774</ref>. === Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар === Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды<ref name="WIPO_antenna">Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref><ref name="WIPO_mirror_antenna">Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі<ref name="Rospatent_destruction">Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.</ref><ref name="WIPO_thermochem">Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген<ref name="Stoicev_paper" />. 2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда. == Марапаттары == * Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Решение парадокса Оберта]] * [[Моделирование пропускания света в поглощающих средах]] * [[«Энергияның еркіндік дәрежелері бойынша үлестірілуі туралы леммалар».|Газ бөлшектерінің еркіндік дәрежелері бойынша энергияның үлестірілуі туралы леммалар]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html * Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Қазақстан физиктері]] [[Санат:Өнертапқыштар]] [[Санат:Қазақстан өнертапқыштары]] mcm1v4810fiw6jiwf7etl179m03tlb2 3688868 3688866 2026-10-30T11:56:54Z Эдгар Герт 183645 /* Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау */ 3688868 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Ильдар Равильевич Ибрагимов |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 20.11.1970 |Туған жері = [[Алматы]], Қазақ КСР, {{КСРО}} |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{Қазақстан}} |Жұбайы = |Балалары = |Ғылыми аясы = Физика, инженерлік конструкторлық, әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары, өнеркәсіптік экология |Жұмыс орны = Қорғаныс бейіндегі ғылыми-зерттеу мекемелері, «Модуль» ерекше конструкторлық бюросы, «ОКБ Модуль А» ЖШС, «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығы |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = Инженер-конструктор, өнертапқыш |Альма-матер = Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университеті (ҚазМУ, 1992 жыл) |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = Отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері мен қорғаныс өнеркәсібіне арналған инженерлік-техникалық шешімдердің, баллистикалық және зымыран технологиялары саласындағы халықаралық патенттердің авторы |Марапаттары = «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006) |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Ильдар Равильевич Ибрагимов''' ([[1970 жыл]]ы [[20 қараша]], [[Алматы]] қаласында туған, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]) — физик, инженер-конструктор және өнертапқыш. Әскери-техникалық машина жасау, жылу энергетикасы, авиация, радиотехника, мұнай-химия технологиялары және өнеркәсіптік экология салаларындағы ұлттық және халықаралық патенттер сериясының авторы. «Шапағат» өнертапқыштық саласындағы республикалық форумның дипломанты (2006). == Өмірбаяны == [[1970 жыл]]ы [[20 қараша]]да [[Алматы]] қаласында туған. 1992 жылы [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазМУ)]] «Физика» мамандығы бойынша бітірген<ref name="Karavan_99">Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября.</ref>. Университетті тәмамдағаннан кейін қорғаныс бейніндегі ғылыми-зерттеу мекемелерінде жұмыс істеді<ref name="Karavan_99" />. Әр жылдары «Модуль» ерекше конструкторлық бюросының (соның ішінде «ОКБ Модуль А» ЖШС құрылымдық бөлімшелері) бас конструкторы және «АРГО» ғылыми-технологиялық орталығының бас конструкторы лауазымдарын атқарды<ref name="Karavan_99" /><ref name="Rosslau_2007_doc">Protokoll über Vergleichsuntersuchung. Moped mit Motor, weiterbearbeitet nach Ibragimov-Methode im Vergleich mit Standardmotor // Noble Products International GmbH / Wissenschaftlich-technologisches Zentrum "ARGO", Rosslau, 20.08.2007.</ref>. Оның жетекшілігімен отын-энергетика кешені, қозғалтқыш жасау, байланыс жүйелері және қорғаныс өнеркәсібі үшін қолданбалы инженерлік-техникалық шешімдерді әзірлеу жұмыстары жүргізілді. == Өнертапқыштық қызметі және патенттері == Ильдар Ибрагимов Қазақстанның Ұлттық зияткерлік меншік институтында (Қазпатент), Ресей Федерациясының Зияткерлік меншік жөніндегі федералдық қызметінде (Роспатент), сондай-ақ Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымында (WIPO) PCT халықаралық жүйесі бойынша тіркелген бірқатар негізгі ғылыми-техникалық әзірлемелердің авторы болып табылады. === Баллистика, әскери машина жасау және зымыран жасау === Қорғаныс, қару-жарақ және зымыран технологиялары саласында Ибрагимов баллистикалық, эргономикалық және динамикалық көрсеткіштерді өзгертуге бағытталған конструкторлық шешімдерді ұсынды: * '''Ирек ұңғы құрылымы''' (WO 1997/045690 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960576 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр / AU3192697A патенті). Әдіс снарядтың немесе оқтың бастапқы жылдамдығын өзгерту үшін ұңғы каналының арнайы ойық геометриясын пайдалануды көздейді. Бұл техникалық шешім кейіннен шетелдік қорғаныс патенттерінде (атап айтқанда, Американың ұңғыма шығаратын F.J. Feddersen, Inc. компаниясының 2011—2016 жылдардағы патенттерінде) сілтеме ретінде қолданылды<ref name="WIPO_barrel">Международная публикация № WO/1997/045690 (Конструкция нарезного ствола) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. * '''Атыс қаруына арналған шапшаң қынап''' (WO 1997/045691 халықаралық өтінімі, 1997 жылғы 30 мамыр, басымдық мерзімі — Қазақстанның KZ 960577 ұлттық өтінімі, 1996 жылғы 31 мамыр)<ref name="WIPO_holster">Международная публикация № WO/1997/045691 (Etui d'arme a feu / Holster for shooting weapon) // Международная база данных WIPO Patentscope / Google Patents.</ref>. Құрылғы серіппелі итергішпен және бекіткіш құлыппен жабдықталған қатты корпустан тұрады. Ол қаруды жылдам суырып алу уақытын қысқарту үшін әзірленген және құқық қорғау органдары мен қауіпсіздік қызметтерінде қолдануға бағытталған. * '''Реактивті снаряд''' (WO 1999/046498 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_rocket">Международная публикация № WO/1999/046498 (Реактивный снаряд) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Әзірлеме снарядтың атмосфераның тығыз қабаттарындағы аэродинамикалық және баллистикалық параметрлерін реттеуге бағытталған. «Модуль» конструкторлық бюросының әскери өнімдері Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери академиясының материалдық-техниқалық базасында полигондық сынақтардан өтті. «№001 Өтінімді алдын ала сынау хаттамасына» сәйкес, сынақтар Қорғаныс министрлігінің Әскери-ғылыми орталығының (ӘҒО) басшылығымен (ӘҒО бастығы, проф., полковник П. А. Ермекбаев; бастықтың ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары, полковник А. У. Аджанов; аға ғылыми қызметкер, полковник М. Е. Шлейко)<ref name="Protocol_001">Протокол №001 предварительных испытаний устройства, запатентованного в системе РСТ за №PCT/KZ97/00001 // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref> бірлесіп жүргізілді. Сынақ барысында Prochrono II (АҚШ) өлшеу құралы оқтың орташа бастапқы жылдамдығының 754 м/с-тан 2527,75 м/с-қа дейін артқанын тіркеді<ref name="Protocol_001" />. 1999 жылы бұл сынақтардың барысы республикалық баспасөз беттерінде кеңінен талқыланды<ref name="Karavan_99" />. === Жылу энергетикасы, термодинамика және қозғалтқыш жасау === Энергетика, жылу техникасы және аэроғарыштық жүйелер саласында келесі құрылғылар жобаланды: * '''Ибрагимовтың жылу бөлгіш элементі''' (WO 1997/045594 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_element">Международная публикация № WO/1997/045594 (Тепловыделяющий элемент Ибрагимова) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Құрылғы сұйық және газ тәріздес ортаны жылыту жүйелеріне арналған. * '''Кумулятивтік жану камерасы''' (WO 1999/030014 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_chamber">Международная публикация № WO/1999/030014 (Кумулятивная камера сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref> және '''Кумулятивтік жану әдісі''' (WO 1999/030015 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_combustion_method">Международная публикация № WO/1999/030015 (Способ кумулятивного сгорания) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл шешім поршеньді іштен жану қозғалтқыштарының (ІЖҚ) ПӘК-ін (пайдалы әрекет коэффициенті) арттыру мақсатында жасалған. * '''Ирек реактивті шүмек (сопло)''' (WO 1999/046499 халықаралық өтінімі)<ref name="WIPO_nozzle">Международная публикация № WO/1999/046499 (Нарезное реактивное сопло) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Жұмыс принципі газ ағынын иірімдеу арқылы меншікті тарту күшін арттыруға негізделген. Алғашқы сынақтар 1999 жылы 28 тамызда Алматы қаласында 10 см³ кіші кубатуралы қозғалтқышта өткізіліп, айналу жиілігінің 9850 айн/мин-ға дейін өскенін көрсетті<ref name="Almaty_protocol_1999">Протокол проведенных испытаний форм камер сгорания для двухтактного двигателя от 28 августа 1999 года // Архив Научно-исследовательских документов ОКБ «Модуль».</ref>. Ал 2002 жылы Д8 қозғалтқышында өткен ішкі сынақтар ПӘК-тің 1,64 есе артқанын растады<ref name="Local_Protocol_2002">Протокол испытаний двухтактного двигателя тип Д8 от 13 декабря 2002 года // Архив Особого конструкторского бюро «Модуль».</ref>. Кейіннен бұл технология Еуропада тәуелсіз халықаралық верификациядан өтті. Прага қаласындағы Чехия Көлік министрлігі жанындағы Моторлы көліктерді зерттеу институтының ресми есептеріне сәйкес (Technical Report No. 50055-2003, UVMV / TÜV Süddeutschland Holding AG), 2003 жылы маусымда өткен стендтік сынақтар қозғалтқыштың пайдалы қуатының 19,3 %-ға артқанын, отын шығынының 23,4 %-ға азайғанын және жалпы қозғалтқыш тиімділігінің (ПӘК) 30,8 %-ға өскенін құжатты түрде тіркеді<ref name="TUV_Report_2003">Technical Report No. 50055-2003. Comparative tests of two-stroke gasoline engine D 8 // Motor Vehicle Research Institute Ltd. (UVMV) / TÜV Süddeutschland Holding AG. — Prague, June 25, 2003.</ref>. Сондай-ақ, 2007 жылы Рослау қаласында (Германия) Noble Products International GmbH инженерлерімен бірлесіп Simson S51 мопед қозғалтқышында жүргізілген сынақтар жалпы тиімділіктің 2,06–2,18 есе артқанын дәлелдеді<ref name="Rosslau_2007_doc" />. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. Ғалымның «Модуль» ерекше конструкторлық бюросындағы реактивті жүйелер бойынша зерттеулері, соның ішінде ресейлік «Энергия» зымыран-ғарыш корпорациясымен» (РКК «Энергия») бірлесіп зымыран қозғалтқыштарын модернизациялау және олардың тарту сипаттамаларын 30%-ға арттыру бойынша жұмыстары, механикада жаңа ғылыми түсінік — [[Решение парадокса Оберта|Реактивті қозғалтқыштың инвариантты қуаты]] теориясының қалыптасуына негіз болды. Бұл іргелі теориялық шешім халықаралық деңгейде ресми тіркеліп, депонирленген<ref name="ZenodoGert">Gert, Edgar. [https://doi.org Definition of the Invariant Jet Engine Power and Resolution of the "Thrust Paradox" within Classical Mechanics] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23802005</ref>. Сонымен қатар, И. Ибрагимов (Эдгар Герт) классикалық термодинамикадағы еркіндік дәрежелерінің қайшылығын шешетін және радиоспектроскопия деректеріне негізделген жаңа молекулалық-кинетикалық модель — [[«Энергияның еркіндік дәрежелері бойынша үлестірілуі туралы леммалар».|Газ бөлшектерінің еркіндік дәрежелері бойынша энергияның үлестірілуі туралы леммалар]] теориясын ұсынды<ref name="ZenodoMKT">Gert, E. [https://doi.org An Alternative Classical Mechanism for Energy Distribution in Gases: Resolving the Degrees of Freedom Paradox] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23735640</ref>. И. Ибрагимовтың термодинамика саласындағы ең ауқымды іргелі еңбегі — молекулалардың еркіндік дәрежелерінің санын айнымалы функция ретінде басқаруға негізделген [[Жоба:Инкубатор/Анизотропная термодинамика|Кеңейтілген анизотропиялық термодинамика]] теориясы болып табылады. Тұжырымдаманың теориялық негіздері мен сынақ нәтижелері халықаралық деңгейде ресми депонирленіп, жарияланды<ref name="AnizZenodo1">Gert, Edgar. [https://doi.org Theoretical Framework of Extended Anisotropic Thermodynamics and Its Applied Significance in Continuum Mechanics] // Zenodo Open Archive. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23454253</ref><ref name="AnizZenodo2">Gert, Edgar. [https://doi.org EXTENDED ANISOTROPIC THERMODYNAMICS: THEORETICAL FOUNDATIONS, MATHEMATICAL FRAMEWORK, AND COMPREHENSIVE ANALYSIS OF EXPERIMENTAL VALIDATION DATA] // Zenodo Open Archive. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23472137</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Соңғы жылдары конструктор экологиялық күн тәртібіне, атап айтқанда, жылу электр орталықтары (ЖЭО) мен ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардағы улы өнеркәсіптік және түтін шығарындыларын тазартуға арналған жоғары тиімді сүзу жүйелерін жобалау мен енгізуге баса назар аударуда. И. Ибрагимовтың (Эдгар Герт) ЖЭО мен кәсіпорындардағы сүзу жүйелерінде оптикалық датчиктерді жобалауға арналған жұмыстары оның 1996 жылы жасаған іргелі физика-математикалық зерттеуіне негізделген. Ол Бугер — Ламберт — Бер заңын бөлшектердің геометриялық параметрлері арқылы микроскопиялық деңгейде негіздейтін аналитикалық теорияны ұсынды. Бұл ғылыми еңбек халықаралық деңгейде ресми тіркеліп, жарияланған<ref name="ZenodoOptics">Gert, Edgar. [https://doi.org Modeling Light Transmission in Absorbing Media] // Zenodo Open Access. — 2026. DOI: 10.5281/zenodo.23759774</ref>. === Мұнай химиясы, радиофизика және резонанстық технологиялар === Ибрагимов байланыс пен радиотехника саласында антеналар мен айналы антенналарға халықаралық өтінімдер ұсынды<ref name="WIPO_antenna">Международная публикация № WO/1997/045688 (Антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref><ref name="WIPO_mirror_antenna">Международная публикация № WO/1997/045689 (Зеркальная антенна) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Мұнай-химия инжинирингінде көмірсутек орталарын термиялық емес деструкциялау және термохимиялық қайта өңдеу әдістерін әзірледі<ref name="Rospatent_destruction">Патент Российской Федерации № RU 2169622 (Способ нетермической деструкции углеводородных сред) // База данных WIPO Patentscope / Роспатент.</ref><ref name="WIPO_thermochem">Международная публикация № WO/2004/009734 (Способ и установка для термохимической переработки углеводородного сырья) // Международная база данных WIPO Patentscope.</ref>. Бұл техникалық шешімдер ғылыми әдебиеттерде «Ибрагимов технологиясы» (молекулалық-резонанстық немесе құрылымдық-резонанстық энергия беру әдісі) деп сипатталған<ref name="Stoicev_paper">Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Моделирование в инженерии (Meridian Ingineresc), Технический университет Молдовы, 2009, № 4. — С. 15–21.</ref>. Әдіс қатаң белгіленген резонанстық жиіліктерде төмен қарқынды электромагниттік тербелістердің көмегімен көмірсутек орталарындағы және биообъектілердегі молекулааралық және ішкі молекулалық химиялық байланыстарды бағытталған түрде бұзуға негізделген<ref name="Stoicev_paper" />. 2002 жылдың маусымында және 2003 жылдың маусымында тәуелсіз аккредиттелген «ЦЭСН Стандартойл» және «ЦЭСН Аналит» мұнай және мұнай өнімдерін сараптау орталықтарында электромагниттік резонанс әдісінің амбарлық және товарлық мұнай үлгілеріне әсері бойынша зертханалық сынақтар өткізілді. Сынақ хаттамалары (атап айтқанда, № 870, 871, 873, 797, 798, 838) мұнайдың кинематикалық тұтқырлығын термиялық әсерсіз орташа есеппен 20 %-ға төмендету, хлорлы тұздардың концентрациясы мен бос күкірттің жаппай үлесін азайту бойынша нәтижелерді ресми түрде растады<ref name="Analit_protocols">Протоколы лабораторных испытаний № 870, 871, 873 (ЦЭСН "Стандартойл", 2002) и № 797, 798, 838 (ЦЭСН "Аналит", 2003) // Архивы ТОО "ОКБ Модуль А" / ATS Group.</ref>. === Өнеркәсіптік экология === Өнеркәсіпорындар мен ЖЭО-лардағы түтін шығарындыларын тазартуға арналған сүзу жүйелерін жобалауға баса назар аударуда. == Марапаттары == * Қазақстан Әділет министрлігінің «Шапағат» форумының дипломанты (2006 жыл)<ref name="Shapagat_official">Ибрагимов Ильдар Равильевич — Дипломанты Шапағат «За вклад в инновационное развитие Казахстана» (2006) // Официальный портал Республиканского форума «ШАПАҒАТ» / Казпатент.</ref>. == Тағы қараңыз == * [[Решение парадокса Оберта]] * [[Моделирование пропускания света в поглощающих средах]] * [[«Энергияның еркіндік дәрежелері бойынша үлестірілуі туралы леммалар».|Газ бөлшектерінің еркіндік дәрежелері бойынша энергияның үлестірілуі туралы леммалар]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Әдебиет == * Бендицкий Г. Космический блеск оружейной утки, или Как пулю научили обгонять звук // Караван : газета. — Алматы, 1999. — 10 сентября. https://www.neweurasia.info/archive/1999/ka_press/09_10_Neoc0051.html * Стоичев П. Резонансные технологии деструкции углеводородных сред и биообъектов // Meridian Ingineresc. — Кишинёв: Технический университет Молдовы, 2009. — № 4. — С. 15–21. — ISSN 1683-853X. https://utm.md/meridian/2009/MI_4_2009/19_Stoicev_P_Rezonansnye.pdf [[Санат:Физиктер]] [[Санат:Қазақстан физиктері]] [[Санат:Өнертапқыштар]] [[Санат:Қазақстан өнертапқыштары]] ftzqsvhu04f9fxw8e1fqcpiux3wcrvg Үлгі:Литва қалалары 10 786676 3688476 3687870 2026-10-29T16:36:47Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688476 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Литва қалалары |тақырыбы = [[Литва қалаларының тізімі|Литва қалалары]] |сурет2 = |мазмұны = [[Акмяне]]{{•}} [[Алитус]]{{•}} [[Аникщяй]]{{•}} [[Арёгала]]{{•}} [[Балтойи-Воке]]{{•}} [[Биржай]]{{•}} [[Бирштонас]]{{•}} [[Вабальнинкас]]{{•}} [[Варена (Литва)|Варена]]{{•}} [[Варняй]]{{•}} [[Вевис]]{{•}} [[Вейсеяй]]{{•}} [[Векшняй]]{{•}} [[Вилкавишкис]]{{•}} [[Вилькия]]{{•}} [[Вильнюс]]{{•}} [[Вирбалис]]{{•}} [[Висагинас]]{{•}} [[Вянта]]{{•}} [[Гаргждай]]{{•}} [[Гарлява]]{{•}} [[Гельгаудишкис]]{{•}} [[Григишкес]]{{•}} [[Даугай]]{{•}} [[Друскининкай]]{{•}} [[Дукштас]]{{•}} [[Дусетос]]{{•}} [[Жагаре]]{{•}} [[Жежмаряй]]{{•}} |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Литва елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> oxcz3wx9vbnz6paiscvnppnlqrquywq 3688753 3688476 2026-10-30T10:27:43Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688753 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Литва қалалары |тақырыбы = [[Литва қалаларының тізімі|Литва қалалары]] |сурет2 = |мазмұны = [[Акмяне]]{{•}} [[Алитус]]{{•}} [[Аникщяй]]{{•}} [[Арёгала]]{{•}} [[Балтойи-Воке]]{{•}} [[Биржай]]{{•}} [[Бирштонас]]{{•}} [[Вабальнинкас]]{{•}} [[Варена (Литва)|Варена]]{{•}} [[Варняй]]{{•}} [[Вевис]]{{•}} [[Вейсеяй]]{{•}} [[Векшняй]]{{•}} [[Вилкавишкис]]{{•}} [[Вилькия]]{{•}} [[Вильнюс]]{{•}} [[Вирбалис]]{{•}} [[Висагинас]]{{•}} [[Вянта]]{{•}} [[Гаргждай]]{{•}} [[Гарлява]]{{•}} [[Гельгаудишкис]]{{•}} [[Григишкес]]{{•}} [[Даугай]]{{•}} [[Друскининкай]]{{•}} [[Дукштас]]{{•}} [[Дусетос]]{{•}} [[Жагаре]]{{•}} [[Жежмаряй]]{{•}} [[Зарасай]]{{•}} |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Литва елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> h7xxmp8zjnjfwmzds33x96epoa3gbl2 Palantir 0 788125 3688528 3678314 2026-10-29T18:41:32Z 1nter pares 146705 /* NATO */ 3688528 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Palantir Technologies Inc. |логотипі = Palantir Technologies logo.svg |суреті = Palantir 1 2018-09-06.jpg |сурет атауы = [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альтодағы]], Калифорния, бұрынғы бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = [[NASDAQ]]: PLTR (A класы)<br>[[Nasdaq-100]] индексінің құрамдасы<br>[[S&P 100]] индексінің құрамдасы<br>[[S&P 500]] индексінің құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[6 мамыр]] [[2003 жыл|2003]] |құрушы = [[Питер Тиль]]<br>[[Стивен Коэн (кәсіпкер)|Стивен Коэн]]<br>[[Алекс Карп]]<br>[[Джо Лонсдейл]]<br>[[Нейтан Геттингс]] |орналасуы = [[Майами]], Флорида, АҚШ |басты адамдары = [[Питер Тиль]] (төраға)<br>[[Алекс Карп]] (бас атқарушы директор)<br>[[Стивен Коэн (кәсіпкер)|Стивен Коэн]] (президент) |саласы = [[Бағдарламалық жасақтама]], [[жасанды интеллект]] |өнімі = Palantir Gotham<br>Palantir Foundry<br>Palantir Apollo |меншікті капиталы = {{өсім}} 7,39 млрд [[АҚШ доллары]] (2025)<ref name=10K>{{cite web |title=US SEC: Form 10-K Palantir Technologies Inc. |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/0001321655/000132165526000011/pltr-20251231.htm |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] |date=February 17, 2026 |access-date=March 15, 2026}}</ref> |айналым = {{өсім}} 4,48 млрд [[АҚШ доллары]] (2025)<ref name=10K/> |операциялық кіріс = {{өсім}} 1,41 млрд [[АҚШ доллары]] (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 1,63 млрд [[АҚШ доллары]] (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 8,90 млрд [[АҚШ доллары]] (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 4429 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.palantir.com/ |Ортаққор = }} '''Palantir Technologies Inc.''' (/ˈpælənˌtɪər/; PAL-ən-TEER)<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=q36Gj_UuTbE |title=Palantir: Protecting the Protectors |date=December 13, 2019 |last=Palantir |type=Video |access-date=March 24, 2026|via=[[YouTube]]}}</ref> — [[Мәліметтерді алмастыру|деректерді біріктіру]] және аналитикалық бағдарламалық жасақтама әзірлейтін, акциялары биржада ашық саудаланатын америкалық компания.<ref>{{Cite web |title= Palantir Platforms |url=https://www.palantir.com/platforms/ |access-date=February 2, 2024 |publisher=Palantir |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202044810/https://www.palantir.com/platforms/ |url-status=live}}</ref> Palantir-дің штаб-пәтері Флорида штатындағы [[Майами]] қаласында орналасқан. Компанияны 2003 жылы [[Питер Тиль]],<ref name=":2">{{Cite news |last=Steinberger |first=Michael |date=October 21, 2020 |title=Does Palantir See Too Much? |work=The New York Times Magazine |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/10/21/magazine/palantir-alex-karp.html |access-date=November 2, 2020 |issn=0362-4331 |archive-date=January 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104164642/https://www.nytimes.com/interactive/2020/10/21/magazine/palantir-alex-karp.html |url-status=live}}</ref> [[Стивен Коэн (кәсіпкер)|Стивен Коэн]],<ref>{{cite web |title=Stephen Cohen, Palantir Technologies Inc: Profile and Biography |url=https://www.bloomberg.com/profile/person/17417803 |website=Bloomberg |access-date=May 19, 2025}}</ref> [[Джо Лонсдейл]],<ref>{{Cite news |last=Chernova |first=Yuliya |date=June 12, 2019 |title=Palantir Co-founder Says IPO for Company Likely Years Away |url=https://www.wsj.com/articles/palantir-co-founder-says-ipo-for-company-likely-years-away-11560374990 |work=[[The Wall Street Journal]] |access-date=October 28, 2024}}</ref> [[Алекс Карп]]<ref>{{cite web |last=Dowd |first=Maureen |title=Alex Karp Has Money and Power. So What Does He Want? |url=https://www.nytimes.com/2024/08/17/style/alex-karp-palantir.html |date=August 17, 2024 |website=The New York Times |access-date=May 19, 2025}}</ref> және [[Нейтан Геттингс]] құрды.<ref>{{cite news |last1=Liy |first1=Macarena Vidal |title=Palantir, Trump's 'big brother' dominating the stock market |url=https://english.elpais.com/economy-and-business/2025-03-08/palantir-trumps-big-brother-dominating-the-stock-market.html |work=El País English |date=March 8, 2025 |language=en-us}}</ref><ref>{{cite news |last1=Au-Yeung |first1=Angel |title=Palantir IPO Cements Billionaire Fortunes For Cofounder Peter Thiel And CEO Alexander Karp |url=https://www.forbes.com/sites/angelauyeung/2020/09/30/palantir-ipo-cements-billionaire-fortunes-for-cofounder-peter-thiel-and-ceo-alexander-karp/ |work=Forbes |date=September 30, 2020 |language=en}}</ref> Palantir клиенттерінің қатарына федералдық агенттіктер, штаттық және жергілікті билік органдары, халықаралық ұйымдар, сондай-ақ жеке компаниялар кіреді.<ref>{{Cite news |date=February 4, 2025 |title=Palantir advises clients against using DeepSeek's AI tech; forecasts upbeat 2025 revenue |url=https://www.reuters.com/technology/palantir-forecasts-2025-revenue-above-estimates-ai-strength-2025-02-03/ |publisher=Reuters}}</ref> Компанияның төрт негізгі операциялық жүйесі бар: Gotham, Foundry, Apollo және AIP. Gotham — әскерилер мен [[терроризмге қарсы күрес]] талдаушылары, соның ішінде [[АҚШ барлау қауымдастығы]] мен [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] пайдаланатын барлау құралы. Бірнеше полиция департаменті Gotham-ды қылмыстарды талдау үшін пайдаланған.<ref name=":9">{{Cite news |date=February 25, 2020 |title=Peter Thiel's Palantir Wins Role in $823 Million Government Contract |language=en |publisher=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-02-25/peter-thiel-s-palantir-wins-role-in-823-million-government-contract |url-status=live |access-date=March 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133234/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-02-25/peter-thiel-s-palantir-wins-role-in-823-million-government-contract |archive-date=October 28, 2020}}</ref><ref name=":10">{{cite web | title=Palantir CEO Alex Karp said although the company won't build tools that predict crimes, Palantir would do it 'very well' | website=[[Business Insider]] | url=https://www.businessinsider.com/palantir-ceo-alex-karp-predictive-policing-crimes-very-well-2022-9}}</ref> Apollo — барлық ортада [[CI/CD|үздіксіз интеграция мен үздіксіз жеткізуді]] (CI/CD) жүзеге асыруды жеңілдететін платформа.<ref>{{Cite web |title=Apollo |url=https://www.palantir.com/platforms/apollo/ |publisher=Palantir |access-date=December 14, 2021 |archive-date=December 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214060226/https://www.palantir.com/platforms/apollo/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Palantir Apollo {{!}} Continuous deployment is achievable at scale — no matter the complexity or constraints. |url=https://www.palantir.com/explore/apollo-insights/ |access-date=February 2, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202051158/https://www.palantir.com/explore/apollo-insights/ |url-status=live}}</ref> Оның [[қызмет ретіндегі бағдарламалық жасақтама]]сы (SaaS) — АҚШ Қорғаныс министрлігі аса маңызды ұлттық қауіпсіздік жүйелерінде (IL5) пайдалануға рұқсат берген бес ұсыныстың бірі.<ref>{{cite web | title = What Is an IL5 Certification? | url = https://www.akamai.com/glossary/what-is-il5 | publisher = [[Akamai Technologies|Akamai]] | quote = IL5 is a certification by the United States Department of Defense (DoD) that authorizes a cloud service provider (CSP) to store and process some of the DoD's most sensitive data. The IL5 certification indicates that a CSP has the level of controls, protocols, and technologies to securely handle Controlled Unclassified Information (CUI) that is deemed to be mission critical. The security controls required for IL5 certification are among the strictest in the cloud services industry. [...]<br/><br/>* Impact Level 5 (IL5) is for DoD CUI and National Security Systems (NSS) | archive-url = https://web.archive.org/web/20241113065032/https://www.akamai.com/glossary/what-is-il5 | archive-date = November 13, 2024 | access-date = November 13, 2024 | date = November 13, 2024 | url-status = live }}</ref><ref name="bare_url" /><ref name="npr" /> Palantir-ді [[Morgan Stanley]], [[Merck KGaA]], [[Airbus]], [[Wejo]], [[Lilium GmbH|Lilium]], [[Pacific Gas and Electric Company|PG&E]] және [[Fiat Chrysler Automobiles]] сияқты корпоративтік клиенттер деректерді біріктіру және талдау үшін пайдаланған.<ref>{{Cite news |date=January 16, 2019 |title=Palantir Posted Nearly $1 Billion in 2018 Sales, Executive Says |department=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-16/palantir-posted-nearly-1-billion-in-2018-sales-executive-says |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133233/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-16/palantir-posted-nearly-1-billion-in-2018-sales-executive-says |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 21, 2019 |publisher=Bloomberg}}</ref> Palantir [[жасанды интеллект]] пен [[Бетті тану жүйесі|бетті тану жүйелерін]] пайдалану арқылы [[Бақылау|мемлекеттік бақылауды]] кеңейтуге қатысқаны үшін сынға ұшырады.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Сыншылар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|Трамп әкімшілігімен]] жасасқан келісімшарттарына және америкалықтар туралы [[Ақпараттың құпиялылығы|сезімтал деректерді]] біріктіруіне алаңдаушылық білдірді.<ref name=":7" /><ref name="nyt" /> Азаматтық бостандықтарды қорғау ұйымдары Palantir-дің полицияға арналған технологияларын [[болжамдық полиция қызметі]] деп сынады. Бас атқарушы директор Алекс Карп бұл сипаттамамен келіспейді.<ref name=":9" /><ref name=":10" /> Басқалары Palantir деректерді өзі жинамайтынын немесе сақтамайтынын, тек клиенттер бұрыннан жинаған деректерді талдауға көмектесетінін және клиенттер өз құқықтарын сақтап қалатын қызметтер мен платформалар ұсынатынын атап өтеді, дегенмен деректерді басқарудағы сәтсіздіктердің мысалдары да тіркелген.<ref name="df"/><ref name="HaskinsWired"/><ref name="logic"/> Кейбіреулер Palantir туралы қастандық теорияларының таралуына жол берудегі Тиль мен Карптың белсенді немесе пассивті жауапкершілігін атап өтеді.<ref name="BrillFortune"/><ref name="AldenBuzzfeed"/><ref name="WeigelNR"/> == Тарихы == === 2003–2008: Құрылуы және алғашқы жылдары === [[Сурет:Peter Thiel TechCrunch50.jpg|thumb|upright|Palantir негізін қалаушы және төрағасы [[Питер Тиль]] 2009 жылы]] Palantir 2003 жылы құрылды.<ref>{{cite news |last1=Fry |first1=Hannah |title=Hello World: Being Human in the Age of Algorithms |url=https://books.google.com/books?id=mmZSDwAAQBAJ&pg=PA10 |publisher=W. W. Norton & Company |date=September 18, 2018 |isbn=978-0-393-63500-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=About Palantir |url=https://www.palantir.com/about/ |access-date=October 19, 2025 |publisher=Palantir |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Registration Statement on Form S-1 |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1321655/000119312520230013/d904406ds1.htm |publisher=Securities and Exchange Commission |access-date=October 19, 2025}}</ref> Тиль стартапты [[Джон Роналд Руэл Толкин|Дж. Р. Р. Толкин]]нің [[Толкин легендариумы|легендариумындағы]] «[[Палантир|көру тасының]]» құрметіне атады. Сол сияқты Palantir кеңселерінің атаулары да Толкин шығармаларынан алынған: The Shire (Пало-Альто, Калифорния), Rivendell (Маклин, Вирджиния) және Grey Havens (Лондон, Ұлыбритания).<ref>{{Cite news |last=Greenberg |first=Andy |title=How A 'Deviant' Philosopher Built Palantir, A CIA-Funded Data-Mining Juggernaut |url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/08/14/agent-of-intelligence-how-a-deviant-philosopher-built-palantir-a-cia-funded-data-mining-juggernaut/ |access-date=July 30, 2025 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Harris |first=Shane |title=Palantir Technologies spots patterns to solve crimes and track terrorists |url=https://www.wired.com/story/joining-the-dots/ |access-date=2026-04-22 |work=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> 2013 жылы Тиль Palantir-ді «миссияға бағытталған компания» деп атап, оның [[PayPal]]-дың алаяқтықты анықтау жүйелеріне ұқсас бағдарламалық жасақтаманы «азаматтық бостандықтарды сақтай отырып, терроризмді азайту» үшін қолдана алатынын айтты.<ref>{{Cite web |last1=Greenberg |first1=Andy |last2=Mac |first2=Ryan |date=August 14, 2013 |title=How A 'Deviant' Philosopher Built Palantir, A CIA-Funded Data-Mining Juggernaut |url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/08/14/agent-of-intelligence-how-a-deviant-philosopher-built-palantir-a-cia-funded-data-mining-juggernaut/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150604110616/http://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/08/14/agent-of-intelligence-how-a-deviant-philosopher-built-palantir-a-cia-funded-data-mining-juggernaut/ |archive-date=June 4, 2015 |access-date=September 7, 2017 |website=[[Forbes]]}}</ref> 2004 жылы Тиль PayPal инженері Нейтан Геттингс пен [[Стэнфорд университеті]]нің студенттері Джо Лонсдейл және [[Стивен Коэн (кәсіпкер)|Стивен Коэн]] әзірлеген прототипті қаржыландырды. Сол жылы ол [[Стэнфорд құқық мектебі]]нде бірге жұмыс істеген бұрынғы әріптесі [[Алекс Карп]]ты [[CEO|бас атқарушы директор]] қызметіне қабылдады.<ref>{{Cite web |title=charlierose |url=http://media.palantirtech.com/videos/charlierose.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201172817/http://media.palantirtech.com/videos/charlierose.html |archive-date=February 1, 2012 |access-date=January 30, 2012 |website=Media.palantirtech.com}}</ref> Palantir-дің құрылу тарихының кемінде төрт нұсқасы бар,<ref>{{cite web |title=a6609178ex10-3.htm |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/869986/000115752311000824/a6609178ex10-3.htm |publisher=Securities and Exchange Commission |access-date=August 23, 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=About {{!}} Our Milestones |url=https://www.iqt.org/about/our-milestones |publisher=IQT |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701120439/https://www.iqt.org/about/our-milestones |archive-date=July 1, 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=King |first1=Anthony |title=AI, Automation, and War: The Rise of a Military-Tech Complex |date=August 19, 2025 |publisher=[[Princeton University Press]] |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-26514-8 |page=84 |url=https://books.google.com/books?id=qpJIEQAAQBAJ&pg=PA84 |access-date=August 22, 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lalka |first1=Rob |title=The Venture Alchemists: How Big Tech Turned Profits Into Power |date=2024 |publisher=[[Columbia University Press]] |location=New York City |isbn=978-0-231-21026-3 |pages=247, 248 |doi=10.7312/lalk21026 |jstor=10.7312/lalk21026 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/lalk21026?turn_away=true |access-date=August 22, 2025}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Harris |first1=Shane |title=Palantir Technologies spots patterns to solve crimes and track terrorists |url=https://www.wired.com/story/joining-the-dots/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=July 31, 2012}}</ref> бірақ олардың барлығында Тиль мен Карп кейін басқалар түрлі мақсатта қолданған бағдарламалық жасақтаманы жасағаны айтылады. ''[[The Wall Street Journal]]'' мәліметінше, Palantir 2004 жылы жұмысын бастаған кезде Тиль мен Карптан басқа үш инвесторы болған, алайда венчурлық капитал компаниялары тарапынан қызығушылық аз болды, сондықтан бастапқы 30 миллион АҚШ долларлық шығынның басым бөлігін Тиль мен оның венчурлық қоры қаржыландырды. [[Орталық барлау басқармасы|ОББ]]-мен байланысты [[In-Q-Tel]] венчурлық капитал компаниясы<ref>{{Cite web |last=Tréguer |first=Félix |date=2026-05-01 |title=Anthropic, Silicon Valley's conscience? |url=https://mondediplo.com/2026/05/12anthropic |access-date=2026-05-21 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}</ref> шамамен 2 миллион АҚШ долларын инвестициялады.<ref name="bare_url">{{Cite news |last=Gorman |first=Siobhan |date=September 4, 2009 |title=How Team of Geeks Cracked Spy Trade |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/SB125200842406984303 |url-status=live |access-date=August 8, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416223431/https://www.wsj.com/articles/SB125200842406984303 |archive-date=April 16, 2019}}</ref> ''[[TechCrunch]]'' мәліметінше, Oakhouse Partners Palantir-дің 7,5 миллион АҚШ долларлық A сериялы қаржыландыру раундына (2006 жылғы маусым), ал REV 10,5 миллион АҚШ долларлық B сериялы раундына (2006 жылғы қараша) жетекшілік етті.<ref>{{cite news |last1=Wilhelm |first1=Alex |title=As Palantir preps IPO, a look back at its growth history |url=https://techcrunch.com/2020/07/07/as-palantir-preps-ipo-a-look-back-at-its-growth-history/ |access-date=August 22, 2025 |work=[[TechCrunch]] |date=July 7, 2020}}</ref> Алғашқы жылдары Palantir In-Q-Tel-ді қоса алғанда, инвесторларға директорлар кеңесінен орын беруден бас тартып, компанияға құрылтайшылардың бақылауын сақтап қалды. Бұл тәжірибе кейінгі қаржыландыру раундтарында да жалғасты.<ref>{{cite book |last1=Steinberger |first1=Michael |title=The Philosopher in the Valley: Alex Karp, Palantir, and the Rise of the Surveillance State |date=November 4, 2025 |publisher=[[Simon and Schuster]] |location=New York City |isbn=978-1-6680-1297-0 |page=73 |url=https://books.google.com/books?id=1UMMEQAAQBAJ&pg=PT73 |language=en}}</ref>{{sfn|Steinberger|2025|pp=64,66,209}} ''[[The New Republic]]'' Карптың Palantir-ді құруын қатаң күш пен нысаналы зорлық-зомбылық арқылы Американың жаһандық үстемдігін ілгерілетуге бағытталған техномилитаризмді қабылдау деп сипаттады.<ref>{{cite news |last1=Ganz |first1=John |title=Palantir's Call to Arms Is Also a Sales Pitch |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-02-21/palantir-ceo-s-new-book-is-a-call-to-arms-and-a-sales-pitch |work=[[Bloomberg.com]] |date=February 21, 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Book Review: The Technological Republic: Hard Power, Soft Belief, and the Future of the West , Alexander C. Karp and Nicholas W. Zamiska |url=https://www.independent.org/tir/2025-fall/the-technological-republic/ |publisher=Independent Institute |access-date=December 6, 2025 |date=2025}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=McCordick|first=Jack|date=February 28, 2025|title=Alex Karp's War for the West|magazine=[[The New Republic]]|url=https://newrepublic.com/article/191786/alex-karps-war-west-palantir|access-date=November 29, 2025}}</ref> ''[[The Wall Street Journal]]'' Palantir құрылған кезден бастап «Американы қолдайтын ұстанымға» ие болғанын жазып, 2025 жылғы стипендиялық бағдарламаны мысалға келтірді; онда қатысушылар [[Батыс өркениеті]] және оны қорғауға тұрарлық-тұрмайтыны туралы төрт апталық семинардан өтті.<ref>{{Cite news|last=Au-Yeung|first=Angel|date=November 2, 2025|title=Palantir Thinks College Might Be a Waste. So It's Hiring High-School Grads.|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://www.wsj.com/business/palantir-thinks-college-might-be-a-waste-so-its-hiring-high-school-grads-aed267d5|url-access=subscription|access-date=November 29, 2025}}</ref> ''Journal'' мәліметінше, компания екі жыл бойы In-Q-Tel арқылы таныстырылған барлау агенттіктері талдаушыларының талаптарына сәйкес өз технологиясын үздіксіз жетілдіріп отырды.<ref name="bare_url" /> 2009 жылғы ''VentureBeat'' мақаласында барлау қауымдастығының көпшілігі компания туралы ауызша тараған ақпарат арқылы білгені айтылды. Алғашқы жылдары компанияның жұмысына [[Center for Public Integrity]] үшін субпрайм несие берушіні зерттеу, Сомали қарақшылығын, «Хезболланы» және қытайлық [[GhostNet]] желісін анықтау үшін пайдаланылған платформаны талдау кірді.<ref>{{cite news |last1=Widman |first1=Jeff |title=Palantir keeps it lean and mean on five-year journey from zero to 150 employees |url=https://venturebeat.com/business/palantir-keeps-it-lean-and-mean-on-five-year-journey-from-zero-to-150-employees/ |work=VentureBeat |date=June 5, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516191244/https://venturebeat.com/business/palantir-keeps-it-lean-and-mean-on-five-year-journey-from-zero-to-150-employees/ |archive-date=May 16, 2025}}</ref> Palantir [[жасанды интеллект]] қолданатын компьютерлердің өзі ғана өзгермелі жағдайға бейімделетін қарсыласты жеңе алмайтынын мәлімдеді. Оның орнына компания әртүрлі дереккөздерден алынған деректерді зерттеу үшін адам талдаушыларын пайдалануды ұсынды; бұл тәсіл [[Интеллектіні күшейту|интеллектіні күшейту]] деп аталады.<ref>{{Cite web |last=Gesher |first=Ari |date=March 8, 2010 |title=Friction in Human-Computer Symbiosis: Kasparov on Chess |url=http://blog.palantirtech.com/2010/03/08/friction-in-human-computer-symbiosis-kasparov-on-chess/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414224548/http://blog.palantirtech.com/2010/03/08/friction-in-human-computer-symbiosis-kasparov-on-chess/ |archive-date=April 14, 2012 |access-date=January 30, 2012 |publisher=Palantir tech}}</ref> ===2010–2012: Кеңеюі=== 2010 жылғы сәуірде Palantir [[Thomson Reuters]] компаниясымен Palantir Metropolis өнімін «QA Studio» ([[Сандық зерттеу|сандық талдау]] құралы) атауымен сату жөніндегі серіктестігін жариялады.<ref>{{Cite news |date=April 12, 2010 |title=Press release: Thomson Reuters and Palantir Technologies enter exclusive agreement to create next-generation analytics platform for financial clients |publisher=Thomson Reuters |url=http://thomsonreuters.com/content/press_room/financial/2010_04_12_palantir_technologies_agreement |access-date=May 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508172659/http://thomsonreuters.com/content/press_room/financial/2010_04_12_palantir_technologies_agreement |archive-date=May 8, 2012}}</ref> 2010 жылғы 18 маусымда АҚШ [[АҚШ вице-президенті|вице-президенті]] [[Джо Байден]] мен [[Басқару және бюджет басқармасы]]ның директоры [[Питер Орзаг]] [[Ақ үй]]де баспасөз мәслихатын өткізіп, Recovery Accountability and Transparency Board (RATB) экономиканы ынталандыру бағдарламасындағы алаяқтықпен күресте табысқа жеткенін жариялады. Байден Palantir-дің Recovery Accountability and Transparency Board ұйымының алаяқтықты анықтау жұмыстарына қолдау көрсеткенін атап өтіп, жүйе арқылы анықталған нақты жағдайларды мысалға келтірді.<ref>{{Cite web |last=Kauffman |first=Tim |date=June 27, 2010 |title=The new high-tech weapons against fraud |url=http://www.federaltimes.com/article/20100627/AGENCY05/6270306/ |access-date=January 30, 2012 |website=Federal Times}}</ref> Ол бұл мүмкіндіктің [[Medicare (United States)|Medicare]] және [[Medicaid]] бағдарламаларынан бастап басқа мемлекеттік мекемелерде де енгізілетінін мәлімдеді.<ref>{{Cite news |last=Kiely |first=Kathy |date=June 18, 2010 |title=Obama administration to create 'do not pay' list to bar shady contractors |work=USA Today |url=http://content.usatoday.com/communities/theoval/post/2010/06/obama-administration-to-create-do-not-pay-list-to-bar-shady-contractors/1 |url-status=live |access-date=June 22, 2010}}</ref><ref>{{Cite web |last=Orszag |first=Peter |date=June 18, 2010 |title=Do Not Pay? Do Read This Post |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/omb/blog/10/06/18/Do-Not-Pay-Do-Read-This-Post |via=[[NARA|National Archives]] |publisher=[[Office of Management and Budget]] |access-date=January 30, 2012 |archive-date=January 21, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121215113/https://obamawhitehouse.archives.gov/omb/blog/10/06/18/Do-Not-Pay-Do-Read-This-Post/ |url-status=live}}</ref><ref name="bare_url_b">{{Cite news |last=Kuhn |first=Eric |date=June 1, 2010 |title=Companies capitalize on 'open government' |work=Political Ticker blog |publisher=CNN |url=http://politicalticker.blogs.cnn.com/2010/06/01/companies-capitalize-on-open-government |access-date=September 28, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133315/https://www.cnn.com/politics |archive-date=October 28, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 4, 2010 |title=Using Palantir with Open Source Data: Finding and Preventing Fraud in Stimulus Spending |url=http://www.palantir.com/2010/05/govcon5-videos-now-available/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110163329/http://www.palantir.com/2010/05/govcon5-videos-now-available/ |archive-date=November 10, 2013 |access-date=May 27, 2013 |publisher=Palantir Technologies}}</ref> Сала сарапшылары Palantir-дің 2011 жылғы кірісін шамамен 250 миллион АҚШ доллары деп бағалады.<ref>{{Cite news |last1=Vance |first1=Ashlee |author-link=Ashlee Vance |last2=Stone |first2=Brad |date=November 22, 2011 |title=Palantir, the War on Terror's Secret Weapon: A Silicon Valley startup that collates threats has quietly become indispensable to the U.S. intelligence community |work=Business Week Magazine |url=http://www.businessweek.com/magazine/palantir-the-vanguard-of-cyberterror-security-11222011.html |access-date=September 28, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218194544/http://www.businessweek.com/magazine/palantir-the-vanguard-of-cyberterror-security-11222011.html |archive-date=February 18, 2013}}</ref> === 2013–2017: Қосымша қаржыландыру === {|class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 0em; font-size: 85%; width:30em; max-width: 60%;" cellspacing="5" |style="text-align: left;"|"2013 жылғы жағдай бойынша АҚШ барлау агенттіктері Palantir-ді әртүрлі ведомстволардың дерекқорларын өзара байланыстыру үшін де пайдаланды. Бұған дейін ОББ мен ФТБ пайдаланған дерекқорлардың көпшілігі [[Ақпараттық оқшаулану|оқшауланған]] болатын, сондықтан пайдаланушылар әр дерекқордан жеке-жеке іздеуге мәжбүр болды. Енді олардың барлығы Palantir арқылы өзара байланыстырылған." |- |style="text-align: left;"|— [[TechCrunch]], 2015 жылғы қаңтар<ref name="tebtecnchrun" /> |} [[TechCrunch]]-ке таралып кеткен құжат 2013 жылғы жағдай бойынша Palantir клиенттерінің арасында АҚШ үкіметінің кемінде 12 ұйымы болғанын көрсетті, олардың қатарында [[Орталық барлау басқармасы|ОББ]], [[АҚШ Ішкі қауіпсіздік министрлігі|DHS]], [[Ұлттық қауіпсіздік агенттігі|NSA]], [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]], [[Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары|CDC]], [[АҚШ Теңіз жаяу әскерлері корпусы|Теңіз жаяу әскерлері корпусы]], [[АҚШ Әуе күштері|Әуе күштері]], [[АҚШ Арнайы операциялар қолбасшылығы|Арнайы операциялар қолбасшылығы]], [[Вест-Пойнт|АҚШ Әскери академиясы]], [[Joint Improvised-Threat Defeat Organization]] және одақтастар, [[Recovery Accountability and Transparency Board]] және [[National Center for Missing and Exploited Children]] болды. Сол кезде [[АҚШ армиясы]] өзінің деректерді талдау құралын пайдалануды жалғастырды.<ref name="tebtecnchrun" /> Сондай-ақ TechCrunch мәліметінше, ОББ мен ФТБ сияқты АҚШ барлау агенттіктері Palantir бағдарламалық жасақтамасы арқылы алғаш рет өзара байланыстырылды, өйткені бұған дейін олардың дерекқорлары [[Ақпараттық оқшаулану|оқшауланған]] болатын.<ref name="tebtecnchrun" /> 2013 жылғы қыркүйекте АҚШ [[Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]]на берілген құжатқа сәйкес, Palantir 196 миллион АҚШ долларынан астам қаржы тартқанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=September 27, 2013 |title=Notice of Exempt Offering of Securities |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1321655/000132165513000002/xslFormDX01/primary_doc.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133312/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1321655/000132165513000002/xslFormDX01/primary_doc.xml |archive-date=October 28, 2020 |access-date=September 28, 2013 |publisher=The United States Securities and Exchange Commission}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cutler |first=Kim-Mai |title=Palantir Is Raising $197M In Growth Capital, SEC Filing Shows |date=September 28, 2013 |url=https://techcrunch.com/2013/09/27/palantir-197m-sec-filing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133316/https://techcrunch.com/2013/09/27/palantir-197m-sec-filing/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=June 25, 2017 |publisher=TechCrunch}}</ref> Компания 2014 жылы шамамен 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі келісімшарттарға қол қояды деп болжанды.<ref>{{Cite news |last1=Greenberg |first1=Andy |last2=Mac |first2=Ryan |date=September 2, 2013 |title=How A 'Deviant' Philosopher Built Palantir, A CIA-Funded Data-Mining Juggernaut |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/08/14/agent-of-intelligence-how-a-deviant-philosopher-built-palantir-a-cia-funded-data-mining-juggernaut/ |url-status=live |access-date=September 28, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150604110616/http://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/08/14/agent-of-intelligence-how-a-deviant-philosopher-built-palantir-a-cia-funded-data-mining-juggernaut/ |archive-date=June 4, 2015}}</ref> Бас атқарушы директор [[Алекс Карп]] 2013 жылы компания [[IPO|алғашқы жария ұсыныс]]қа (IPO) шықпайтынын мәлімдеп, биржаға шығу «біз сияқты компанияны басқаруды өте қиындатады» деді.<ref name="teafunding" /> 2013 жылғы желтоқсанда компания қаржыландыру раундын бастап, жеке инвесторлардан шамамен 450 миллион АҚШ долларын тартты. ''[[Forbes]]'' мәліметінше, бұл компанияның бағасын 9 миллиард АҚШ долларына дейін көтерді, ал журнал мұндай бағалау Palantir-ді «Кремний алқабындағы ең құнды жеке технологиялық компаниялардың қатарына» қосқанын жазды.<ref name="teafunding" /> 2014 жылғы желтоқсанда ''Forbes'' Palantir бұған дейінгі айда [[Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]]на құжаттар тапсырғаннан кейін, қосымша қаржыландыру раундында 400 миллион АҚШ долларын тартуды көздеп отырғанын хабарлады. Материал VC Experts зерттеуіне негізделді. ''Forbes'' мәліметінше, егер раунд аяқталса, Palantir-дің жалпы қаржыландыру көлемі 1,2 миллиард АҚШ долларына жетуі мүмкін еді.<ref name="teafunding" /> 2014 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша компанияның жеке инвесторлары әлі де әртүрлі болды, олардың қатарында [[Кен Лангоне]] мен [[Стэнли Дракенмиллер]], ОББ-мен байланысты [[In-Q-Tel]],<ref name="IranNuclearDeal">{{Cite news |last=Tirone |first=Jonathan |date=May 8, 2018 |title=Peter Thiel and Palantir Are at the Heart of the Iran Nuclear Deal |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-08/peter-thiel-in-eye-of-iran-storm-as-deadline-looms-for-trump |access-date=May 8, 2018 |quote=Palantir, which Thiel and his partners built with CIA funding |archive-date=November 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113040631/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-08/peter-thiel-in-eye-of-iran-storm-as-deadline-looms-for-trump |url-status=live}}</ref> [[Tiger Global Management]] және Тиль басқаратын [[Founders Fund]] венчурлық компаниясы болды.<ref name="teafunding" /> 2014 жылғы қарашада Palantir 15 миллиард АҚШ долларына бағаланды.<ref>{{Citation |title=Palantir raising more money after tagged with 15 billion valuation |date=January 16, 2015 |url=https://blogs.wsj.com/digits/2015/01/16/palantir-raising-more-money-after-tagged-with-15-billion-valuation/ |work=The Wall Street Journal |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133334/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-39945 |access-date=August 4, 2017 |archive-date=October 28, 2020 |url-status=live}}.</ref> 2015 жылғы маусымда [[BuzzFeed]] компанияның 20 миллиард АҚШ долларлық бағалаумен 500 миллион АҚШ долларына дейін жаңа капитал тартуға кіріскенін хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Alden |first=William |date=June 23, 2015 |title=Palantir Valued At $20 Billion In New Funding Round |publisher=[[BuzzFeed]] |url=https://www.buzzfeed.com/williamalden/palantir-valued-at-20-billion-in-new-funding-round |url-status=live |access-date=June 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624110755/http://www.buzzfeed.com/williamalden/palantir-valued-at-20-billion-in-new-funding-round |archive-date=June 24, 2015}}</ref> Желтоқсанға қарай компания тағы 880 миллион АҚШ долларын тартты, ал оның бағасы әлі де 20 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite web |last=Buhr |first=Sarah |date=December 23, 2015 |title=Palantir Has Raised $880 Million At A $20 Billion Valuation |url=https://techcrunch.com/2015/12/23/palantir-has-raised-880-million-at-a-20-billion-valuation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129143026/https://techcrunch.com/2015/12/23/palantir-has-raised-880-million-at-a-20-billion-valuation/ |archive-date=January 29, 2017 |access-date=December 15, 2016 |publisher=[[TechCrunch]]}}</ref> 2016 жылғы ақпанда Palantir көпшілікке ашық веб-сайттардан ақпарат жинауды жеңілдететін Kimono Labs стартабын сатып алды.<ref>{{cite web |last=Yeung |first=Ken |date=February 15, 2016 |title=Palantir acquires Kimono Labs, will shutter data collection service on February 29 |url=https://venturebeat.com/business/palantir-acquires-kimono-labs-will-shutter-data-collection-service-on-february-29/ |website=[[VentureBeat]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502015539/https://venturebeat.com/business/palantir-acquires-kimono-labs-will-shutter-data-collection-service-on-february-29/ |archive-date=May 2, 2023 |url-status=live}}</ref> 2016 жылғы тамызда Palantir [[деректерді визуализациялау]] саласындағы Silk стартабын сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Condon |first=Stephanie |title=Palantir acquires data visualization startup Silk |url=https://www.zdnet.com/article/palantir-acquires-data-visualization-startup-silk/ |url-status=live |access-date=August 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133349/https://www.zdnet.com/article/palantir-acquires-data-visualization-startup-silk/ |archive-date=October 28, 2020}}</ref> 2017 жылы ''[[BuzzFeed News]]'' Palantir-дің ОББ-дағы және әсіресе NSA-дағы жағдайы тұрақты болмағанын хабарлады. Алайда Карптың айтуынша, Palantir ФТБ-дағы орнын берік сақтап тұрды, өйткені «оларда басқа таңдау болмайды».<ref name="AldenBuzzfeed">{{cite news |last1=Alden |first1=William |title=Palantir's Relationship With The Intelligence Community Has Been Worse Than You'd Think |url=https://www.buzzfeednews.com/article/williamalden/palantirs-relationship-with-americas-spies |access-date=August 13, 2025 |work=BuzzFeed News |date=April 22, 2017 |language=en}}</ref> === 2018 – қазірге дейін === [[Сурет:Palantir 1 2018-09-06.jpg|thumb|Palantir-дің Пало-Альтодағы бұрынғы бас кеңсесі, ол әлі де компания кеңсесі ретінде пайдаланылады<ref>{{cite news |last1=Hale |first1=Chasity |title=Protesters target Palo Alto's Palantir office |url=https://www.paloaltoonline.com/community/2025/07/15/protesters-target-palo-altos-palantir-office/ |work=Palo Alto Online |date=July 15, 2025}}</ref>]] Palantir [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19]]-бен күрес шараларын қолдау үшін Palantir Foundry бағдарламалық жасақтамасын ұсыну арқылы [[Ұлттық денсаулық сақтау қызметі|NHS]]-пен жұмыс істей бастаған төрт ірі технологиялық компанияның бірі болды.<ref>{{Cite news |last=Kelion |first=Leo |date=March 28, 2020 |title=NHS turns to big tech to tackle Covid-19 hot spots |language=en-GB |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/technology-52079287 |url-status=live |access-date=March 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133336/https://www.bbc.com/news/technology-52079287 |archive-date=October 28, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |title=The power of data in a pandemic - Technology in the NHS |url=https://healthtech.blog.gov.uk/2020/03/28/the-power-of-data-in-a-pandemic/ |access-date=March 29, 2020 |website=healthtech.blog.gov.uk |date=March 28, 2020 |language=en |archive-date=October 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133354/https://res-1.cloudinary.com/crunchbase-production/image/upload/c_lpad,h_85,w_85,f_auto,b_white,q_auto:eco/v1415997587/p2y2czl3ebgstedxzl9k.png |url-status=live}}</ref> 2020 жылғы сәуірге қарай бірнеше ел жұқпалы аурудың таралуын бақылау үшін Palantir технологиясын пайдаланған.<ref name="NYT (21 October 2020)">{{Cite web |last=Steinberger |first=Michael |author-link=Michael Steinberger |date=October 21, 2020 |title=Does Palantir See Too Much? |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/10/21/magazine/palantir-alex-karp.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133336/https://www.nytimes.com/interactive/2020/10/21/magazine/palantir-alex-karp.html |archive-date=October 28, 2020 |access-date=October 26, 2020 |website=The New York Times}}</ref> Palantir сондай-ақ АҚШ-та қолданылған вакциналарды бөлуге арналған Tiberius бағдарламалық жасақтамасын әзірледі.<ref>{{Cite news|last1=Parker|first1=Ashley|last2=Stanley-Becker|first2=Isaac|last3=Linskey|first3=Annie|title=10 days of struggle: Inside Biden's early coronavirus vaccine effort|language=en-US|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/politics/biden-vaccine-coronavirus/2021/01/30/eb318c5c-618d-11eb-9061-07abcc1f9229_story.html|access-date=January 31, 2021|issn=0190-8286|archive-date=January 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130235100/https://www.washingtonpost.com/politics/biden-vaccine-coronavirus/2021/01/30/eb318c5c-618d-11eb-9061-07abcc1f9229_story.html|url-status=live}}</ref> 2020 жылғы тамызда Palantir Technologies бас кеңсесін [[Денвер (Колорадо)|Денверге, Колорадо]] көшіріп, «Кремний алқабының инженерлік элитасынан ... олар қоғамның қалай ұйымдастырылуы немесе әділеттің нені талап ететіні туралы басқалардан артық білмейді» деген ұстаныммен алшақтай түсті.<ref>{{Cite news |last=Levy |first=Ari |date=August 25, 2020 |title=Palantir CEO rips Silicon Valley in letter to investors |url=https://www.cnbc.com/2020/08/25/palantir-ceo-rips-silicon-valley-in-letter-to-investors.html |access-date=July 2, 2025 |language=en}}</ref> Қыркүйекте компания [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда [[тікелей листинг]] арқылы акциялары биржада ашық саудаланатын компанияға айналып,<ref>{{Cite news |last=Levy |first=Ari |date=September 30, 2020 |title=Palantir closes below first trade after NYSE debut |url=https://www.cnbc.com/2020/09/30/palantir-goes-public-pltr-starts-trading-on-the-nyse.html |access-date=July 2, 2025 |language=en}}</ref> «АҚШ бойынша әдепкі операциялық жүйеге» айналуды мақсат ететінін жариялады.<ref>{{Cite news |last=Riley |first=Tonya |date=September 29, 2020 |title=The Technology 202: Activists slam Palantir for its work with ICE ahead of market debut |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/09/29/technology-202-activists-slam-palantir-its-work-with-ice-ahead-market-debut/ |access-date=July 30, 2025 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> 2020 жылғы желтоқсанда АҚШ [[АҚШ-тағы тамақ өнімдері және дәрі-дәрмек басқармасы|Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы]] Palantir-ге 44,4 миллион АҚШ долларлық келісімшарт берді, нәтижесінде компания акциялары шамамен 21%-ға өсті.<ref>{{Cite news|last=O'Donnell|first=Carl|date=December 7, 2020|title=Palantir wins $44 million FDA contract, boosting shares 21%|language=en|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-palantir-tech-fda-idUSKBN28H2TH|access-date=December 8, 2020|archive-date=December 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201221125308/https://www.reuters.com/article/us-palantir-tech-fda-idUSKBN28H2TH|url-status=live}}</ref> 2023 жылғы ақпанда Palantir [[АҚШ-тағы жалпы қабылданған бухгалтерлік есеп қағидаттары|GAAP]] бойынша алғаш рет тоқсандық таза пайда тапқанын хабарлады; оның көлемі 31 миллион АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite news |last1=Capoot |first1=Ashley |title=Shares of Palantir pop as it reports first profitable quarter |url=https://www.cnbc.com/2023/02/13/palantir-q4-earnings-2022.html |publisher=CNBC |date=February 13, 2023 |language=en}}</ref> 2024 жылғы қарашада АҚШ Әскери-теңіз күштері Palantir-ге шамамен 1 миллиард АҚШ долларлық бағдарламалық жасақтама келісімшартын берді.<ref>{{Cite news |date=November 6, 2024 |title=Notice of Intent to Award a Sole Source contract to Palantir Technologies |url=https://sam.gov/opp/462a1d9ed13244e2a7089b4308216aa7/view |access-date=July 2, 2025}}</ref> Түрлі басылымдар компанияның нақты бизнес ауқымы мен көлемі әлі де шағын екенін жазған. 2025 жылы ''[[Fortune (magazine)|Fortune]]'' нарықтық капитализациясы 400 миллиард АҚШ долларынан асқан Palantir-дің нарықтық капитализация бойынша әлемдегі ең құнды компаниялардың қатарына кіргенін, алайда [[Fortune 500]] тізіміне ену үшін қажетті табыс шегіне, яғни жылдық сатылым көлемі 50 миллиард АҚШ долларынан асатын деңгейге жете алмайтынын атап өтті. 2025 жылғы тамызда компанияда 4100 адам жұмыс істеді, бірақ Карп бұл көрсеткішті 3600-ге дейін қысқартуды қалады.<ref>{{cite news |last1=Mathews |first1=Jessica |title=How Palantir—a company too small to make the Fortune 500—became one of the world's 25 most valuable companies |url=https://fortune.com/2025/08/06/palantir-alex-karp-top-25-valuable-companies-world-but-not-in-fortune-500/ |work=Fortune |date=August 6, 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |author1=Motley Fool |title=Why Is Wall Street Obsessed With AI (Artificial Intelligence) Leader Palantir? |url=https://www.theglobeandmail.com/investing/markets/markets-news/Motley%20Fool/33847729/why-is-wall-street-obsessed-with-ai-artificial-intelligence-leader-palantir/ |date=August 3, 2025}}</ref> 2025 жылғы мамырдағы жағдай бойынша [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|Трамптың екінші әкімшілігі]] [[АҚШ ішкі қауіпсіздік департаменті|АҚШ Ішкі қауіпсіздік министрлігі]] және [[Пентагон]]мен жасалған қолданыстағы және жаңа келісімшарттарға 113 миллион АҚШ долларын, сондай-ақ АҚШ Қорғаныс министрлігімен жасалған 795 миллион АҚШ долларлық келісімшартқа қаражат жұмсаған, сонымен бірге [[Әлеуметтік қамсыздандыру басқармасы]] және [[Ішкі кірістер қызметі]]мен келісімшарттар жасау мәселесін қарастырған.<ref name="nyt">{{Cite news |last1=Frenkel |first1=Sheera |last2=Krolik |first2=Aaron |date=May 30, 2025 |title=Trump Taps Palantir to Compile Data on Americans |url=https://www.nytimes.com/2025/05/30/technology/trump-palantir-data-americans.html |access-date=June 24, 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> 2025 жылы Palantir Ақ үйдің [[Ақ үйдің шығыс қанатын бұзу|Шығыс қанатын бұзуын]] және [[Ақ үйдің мемлекеттік бал залы|бал залын]] салу жоспарын қаржыландыруға көмектесті.<ref>{{Cite news |last= Golinger |first= Jon |last2= O'Grady |first2= Eileen |last3= Claypool |first3= Rick |date= June 4, 2026 |title= Ballroom Billions |url= https://www.citizen.org/article/ballroom-billions/ |url-status= live |archive-url= http://web.archive.org/web/20260628011559/https://www.citizen.org/article/ballroom-billions/ |archive-date= June 28, 2026 |access-date= August 12, 2026 |work= Public Citizen |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы ақпанда Palantir бас кеңсесін [[Денвер (Колорадо)|Денверден, Колорадо]] [[Майами]], [[Флорида]] қаласына көшіру жоспарын жариялады.<ref>{{Cite news |date=2026-02-17 |title=Palantir Moves Headquarters to Miami From Denver |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-02-17/palantir-moves-headquarters-to-miami-from-denver |access-date=2026-02-17 |work=Bloomberg |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Subin |first=Samantha |date=2026-02-17 |title=Palantir moving its headquarters from Denver to Miami |url=https://www.cnbc.com/2026/02/17/palantir-headquarters-miami-denver.html |access-date=2026-02-18 |publisher=CNBC |language=en}}</ref> === Бағалануы === 2013 жылғы желтоқсанда қосымша 107,5 миллион АҚШ доллары көлемінде қаржы тартқаннан кейін компания 9 миллиард АҚШ долларына бағаланды.<ref name="Prism2013">{{cite news |title=CIA-backed Palantir Technologies raises $107.5 million |url=https://www.reuters.com/article/business/cia-backed-palantir-technologies-raises-1075-million-idUSL1N0JQ1OE/ |publisher=Reuters |access-date=August 1, 2025 |location=San Francisco |date=December 11, 2013 |quote=Palantir Technologies, the data-mining company that is partly backed by the Central Intelligence Agency, has raised another $107.5 million... brings the total raised by the company to over $800 million, values the company at more than $9 billion... Clients such as the National Security Agency, the Federal Bureau of Investigation and the CIA, along with corporate customers such as banks, use Palantir software to piece together information on terrorist plots, financial frauds and the like. The start-up has drawn attention because of its Prism software product, which has the same name as an NSA program that monitors emails and other communications of ordinary people on a mass scale. Palantir has said its product is separate.}}</ref> ''[[Forbes]]'' мұндай бағалау Palantir-ді «Кремний алқабындағы ең құнды жеке технологиялық компаниялардың қатарына» қосқанын жазды.<ref name="teafunding" /> 2014 жылғы қарашада 50 миллион АҚШ долларлық қаржыландыру раундынан кейін Palantir-дің бағасы 15 миллиард АҚШ долларына дейін өсті,<ref>{{Cite web |title=SEC FORM D |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1321655/000132165514000005/xslFormDX01/primary_doc.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725112845/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1321655/000132165514000005/xslFormDX01/primary_doc.xml |archive-date=July 25, 2015 |access-date=May 31, 2015 |publisher=[[Securities and Exchange Commission]]}}</ref> ал 2015 жылдың соңында компания 880 миллион АҚШ долларлық қаржыландыру раундын аяқтаған кезде 20 миллиард АҚШ долларына жетті.<ref name="20billion">{{Cite web |last=Buhr |first=Sarah |date=December 23, 2015 |title=Palantir Has Raised $880 Million At A $20 Billion Valuation |url=https://techcrunch.com/2015/12/23/palantir-has-raised-880-million-at-a-20-billion-valuation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129143026/https://techcrunch.com/2015/12/23/palantir-has-raised-880-million-at-a-20-billion-valuation/ |archive-date=January 29, 2017 |access-date=December 15, 2016 |website=[[TechCrunch]]}}</ref> 2018 жылы [[Morgan Stanley]] компанияны 6 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite news |title=Palantir Knows Everything About You |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/features/2018-palantir-peter-thiel/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180423171957/https://www.bloomberg.com/features/2018-palantir-peter-thiel/ |archive-date=April 23, 2018 |access-date=April 23, 2018 |publisher=Bloomberg|last1=Waldman |first1=Peter |last2=Chapman |first2=Lizette |last3=Robertson |first3=Jordan}}</ref> 2018 жылғы 18 қазанда ''[[The Wall Street Journal]]'' Palantir 41 миллиард АҚШ долларлық бағалаудан кейін 2019 жылдың бірінші жартысында IPO өткізуді қарастырғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Copeland |first=Rob |date=October 18, 2018 |title=Secretive Data Company Palantir Weighs Giant Public Offering |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/secretive-data-company-palantir-weighs-giant-public-offering-1539864003 |url-status=live |access-date=October 19, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018221959/https://www.wsj.com/articles/secretive-data-company-palantir-weighs-giant-public-offering-1539864003 |archive-date=October 18, 2018 |issn=0099-9660}}</ref> IPO-ға дейін Palantir пайда таппаған. 2020 жылғы шілдеде компания IPO өткізуге өтінім берді,<ref>{{Cite news |last1=Korosec |first1=Kirsten |last2=Whittaker |first2=Zack |last3=Mascarenhas |first3=Natasha |date=July 7, 2020 |title=Secretive data startup Palantir has confidentially filed for an IPO |work=TechCrunch |url=https://techcrunch.com/2020/07/06/secretive-data-startup-palantir-has-confidentially-filed-for-an-ipo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707025625/https://techcrunch.com/2020/07/06/secretive-data-startup-palantir-has-confidentially-filed-for-an-ipo/ |archive-date=July 7, 2020}}</ref> ал 2020 жылғы 30 қыркүйекте «PLTR» тикерлік белгісімен [[Нью-Йорк қор биржасы]]на [[тікелей жария ұсыныс]] арқылы шықты.<ref name="Kindig 2020">{{cite web | last=Kindig | first=Beth | title=Palantir IPO: Deep-Dive Analysis | website=Forbes | date=September 29, 2020 | url=https://www.forbes.com/sites/bethkindig/2020/09/29/palantir-ipo-deep-dive-analysis/ | access-date=November 9, 2020 | archive-date=December 15, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201215233159/https://www.forbes.com/sites/bethkindig/2020/09/29/palantir-ipo-deep-dive-analysis/ | url-status=live}}</ref> 2024 жылғы 6 қыркүйекте [[McGraw-Hill|S&P Global]] Palantir-дің [[S&P 500]] индексіне қосылатынын жариялады. Келесі сауда күнінде компания акцияларының бағасы 14%-ға өсті.<ref>{{Cite web |last=Novet |first=Jordan |date=September 9, 2024 |title=Palantir soars 14% on software vendor's inclusion in S&P 500 |url=https://www.cnbc.com/2024/09/09/palantir-soars-13percent-on-software-vendors-inclusion-in-sp-500.html |access-date=October 7, 2024 |publisher=CNBC |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007163600/https://www.cnbc.com/2024/09/09/palantir-soars-13percent-on-software-vendors-inclusion-in-sp-500.html#:~:text=To%20join%20the%20S&P%20500,the%20four%20most-recent%20quarters |url-status=live}}</ref> 14 қарашада Palantir акцияларының листингін Нью-Йорк қор биржасынан [[NASDAQ|Nasdaq Global Select Market]] биржасына 26 қарашадан бастап ауыстыратынын жариялады. Компанияның A класындағы жай акциялары PLTR белгісімен саудалануын жалғастырды.<ref>{{Cite web |title=Palantir IR |url=https://investors.palantir.com/news-details/2024/Palantir-Announces-Transfer-of-Stock-Exchange-Listing-to-Nasdaq/ |access-date=November 25, 2024 |publisher=Palantir |language=en-US |archive-date=November 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241118001222/https://investors.palantir.com/news-details/2024/Palantir-Announces-Transfer-of-Stock-Exchange-Listing-to-Nasdaq/ |url-status=live}}</ref> 2025 жылы ''The Economist'' нарықтық құны 430 миллиард АҚШ долларына жеткен Palantir-ді «барлық уақыттағы ең артық бағаланған компания» болуы мүмкін деп атады; бұл оның 2024 жылғы табысынан 600 еседен астам жоғары еді.<ref>{{Cite news |date=2025 |title=Palantir might be the most over-valued firm of all time |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2025/08/12/palantir-might-be-the-most-over-valued-firm-of-all-time |newspaper=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оның акциялары [[S&P 500]] индексіндегі ең қымбат акциялар болды, олардың бағасы болжамды жылдық сатылым көлемінен 85 есе жоғары болды.<ref>{{Cite news |last=Maranz |first=Felice |date=November 3, 2025 |title=Palantir's Unwavering Momentum Sends Valuation Into Stratosphere |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-11-03/palantir-s-unwavering-momentum-sends-valuation-into-stratosphere?srnd=homepage-americas |access-date=November 3, 2025 |work=Bloomberg}}</ref> Palantir 20 жыл бойы пайдасыз жұмыс істеді; компания алғаш рет 2022 жылдың төртінші тоқсанында [[АҚШ-тағы жалпы қабылданған бухгалтерлік есеп қағидаттары|GAAP]] емес көрсеткіштер бойынша оң таза пайда, ал 2023 жылдың бірінші тоқсанында GAAP бойынша алғашқы оң таза пайда туралы хабарлады, оның көлемі 31 миллион АҚШ долларын құрады.{{sfn|Steinberger|2025|p=209}}<ref>{{cite news |last1=Rosenbach |first1=Marcel |last2=Sperber |first2=Sandra |last3=Yüksel |first3=Yasemin |title=Peter Thiel und Alex Karp: Palantir – wie mächtig ist die Analysefirma wirklich? – Podcast Firewall |url=https://www.spiegel.de/wirtschaft/peter-thiel-und-alex-karp-palantir-wie-maechtig-ist-die-analysefirma-wirklich-podcast-firewall-a-3c5afe9c-eb41-4299-8ab0-7a9e8e84cbd1 |work=Der Spiegel |date=November 13, 2025 |language=de}}</ref> === Инвестициялар === Palantir шамамен 20 [[арнайы мақсаттағы сатып алу компаниясы|SPAC]] компаниясына шамамен 400 миллион АҚШ долларын инвестициялады. [[RBC Capital Markets]] инвестициялық банкінің мәліметінше, бұл стратегия Palantir-ге бір мезгілде дамып келе жатқан компаниялардың инвесторы болуға және сол портфельдік компанияларға ықтимал бағдарламалық жасақтама жеткізушісі ретінде орнығуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite web |title=Palantir has pumped over $400 million into SPACs and boosted its revenues at the same time |website=Forbes |date=November 24, 2021 |url=https://fortune.com/2021/11/24/palantir-spac-investments-wall-street-questions/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20211124163227/https://fortune.com/2021/11/24/palantir-spac-investments-wall-street-questions/ |archive-date=November 24, 2021}}</ref> == Өнімдер == === Palantir Gotham === 2008 жылы шығарылған Palantir Gotham — Palantir-дің қорғаныс және барлау салаларына арналған бағдарламалық жасақтамасы. Ол Palantir-дің [[АҚШ барлау қауымдастығы]] аясындағы көпжылдық жұмысының жалғасы болып табылады және барлау мен қорғаныс агенттіктері тарапынан пайдаланылады. Бағдарламалық жасақтама басқа мүмкіндіктермен қатар ескертулерді, геокеңістіктік талдауды және болжауды қолдайды. Шетелдік клиенттерінің қатарына [[Украина Қарулы күштері|Украина әскері]] кіреді.<ref>{{Cite magazine |last=Maçães |first=Bruno |date=July 10, 2023 |title=How Palantir is Shaping the Future of Warfare |url=https://time.com/6293398/palantir-future-of-warfare-ukraine/ |access-date=October 7, 2024 |magazine=Time |language=en |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428130503/https://time.com/6293398/palantir-future-of-warfare-ukraine/ |url-status=live}}</ref> Palantir Gotham [[болжамдық полиция қызметі]] жүйесі ретінде де пайдаланылған, бұл оның ЖИ негізіндегі талдауындағы нәсілшілдікке қатысты даулар туғызды.<ref name="AP Pushback" >{{cite news |last=Neslen |first=Arthur |title=Feature – Pushback against AI policing in Europe heats up over racism fears |url=https://www.reuters.com/article/europe-tech-police-idINL8N2R92HQ |publisher=Reuters |date=October 20, 2021 |access-date=November 1, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101214232/https://www.reuters.com/article/europe-tech-police-idINL8N2R92HQ |url-status=live}}</ref> === Palantir Foundry === Palantir Foundry — коммерциялық және азаматтық мемлекеттік секторларда пайдалануға ұсынылатын бағдарламалық платформа. Foundry электрондық денсаулық жазбаларының федеративті желісі болып табылатын National COVID Cohort Collaborative жобасында енгізілгеннен кейін денсаулық сақтау саласында кеңінен танылды. Осы платформаны пайдаланып жүргізілген зерттеулер нәтижесінде рецензияланған көптеген ғылыми жарияланым жарық көріп, NIH/FASEB Dataworks Grand Prize сыйлығына ие болды. [[NHS England]] де Foundry-ді [[Англиядағы COVID-19 пандемиясы|COVID-19 пандемиясымен]] күрес кезінде вакцинация бағдарламасының жұмысын талдау үшін пайдаланды.<ref>{{cite news |title=Campaign launches to try to force Palantir out of Britain's NHS |url=https://www.cnbc.com/2021/06/04/campaign-launched-to-get-palantir-out-of-nhs.html |access-date=June 16, 2021 |publisher=CNBC |date=June 4, 2021}}</ref> 2022 жылғы жағдай бойынша Foundry Ұлыбританияның [[Homes for Ukraine]] бағдарламасын басқару үшін де пайдаланылды.<ref>{{Cite web |title=Palantir for UK Government |url=https://www.palantir.com/uk/government/ |access-date=November 13, 2022 |publisher=Palantir |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113082317/https://www.palantir.com/uk/government/ |url-status=live}}</ref> Ол [[Ұлыбританиядағы жергілікті басқару|жергілікті билік органдарында]] жұмыс істейтін іс жүргізушілерге [[Теңестіру, тұрғын үй және қауымдастықтар министрлігі]] мен [[Ұлыбритания Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] иелігіндегі деректерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. 2023 жылғы қарашада [[NHS England]] Palantir-ге Англияның денсаулық сақтау жүйесіндегі пациенттер туралы деректерді байланыстыратын Federated Data Platform платформасын әзірлеу және басқару үшін құны 330 миллион фунт стерлинг болатын жеті жылдық келісімшарт берді. Келісімшарт пациенттер деректерінің құпиялылығына, сатып алу үдерісінің ашықтығына және Palantir-дің [[Израиль қорғаныс күштері]]мен коммерциялық келісімшарттарына қатысты алаңдаушылықтарға байланысты [[Британдық медициналық қауымдастық]], The Doctors' Association UK және киберқауіпсіздік мамандары тарапынан бірден сынға ұшырады.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Rhiannon Mihranian |date=August 1, 2024 |title=NHS England must cancel its contract with Palantir |url=https://www.bmj.com/content/386/bmj.q1712 |journal=BMJ |language=en |volume=386 |article-number=q1712 |doi=10.1136/bmj.q1712 |issn=1756-1833 |pmid=39089808 |archive-date=December 1, 2024 |access-date=January 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201134736/https://www.bmj.com/content/386/bmj.q1712 |url-status=live}}</ref><ref name=":4">{{Cite news |date=September 30, 2022 |title=Peter Thiel's Palantir Had Secret Plan to Crack UK's NHS: 'Buying Our Way In' |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-09-30/palantir-had-plan-to-crack-uk-health-system-buying-our-way-in |access-date=January 28, 2025 |work=Bloomberg |language=en |archive-date=November 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231124053020/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-09-30/palantir-had-plan-to-crack-uk-health-system-buying-our-way-in? |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Iacobucci |first=Gareth |date=November 27, 2023 |title=Covid inquiry: The week that science became both bamboozling and a millstone |url=https://www.bmj.com/content/383/bmj.p2788 |journal=BMJ |language=en |volume=383 |page=2788 |doi=10.1136/bmj.p2788 |issn=1756-1833 |pmid=38011918 |s2cid=265464679 |doi-access=free |archive-date=November 27, 2023 |access-date=December 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127192845/http://www.bmj.com/content/383/bmj.p2788 |url-status=live}}</ref> [[Англияның ұлттық денсаулық сақтау қызметі|NHS England]] бастапқыда келісімшартты 2023 жылғы желтоқсанда жариялады, бірақ оның беттерінің 70%-дан астамы жасырылған болатын. Бұл сотқа жүгінуге түрткі болып, нәтижесінде келісімшарт ақпараттың бір бөлігі ашылған күйде қайта жарияланды.<ref>{{Cite news |title=UK health department republishes redacted Palantir contract |url=https://www.theregister.com/2024/03/25/nhs_palantir_contract_republished/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213021251/https://www.theregister.com/2024/03/25/nhs_palantir_contract_republished/ |archive-date=2026-02-13 |access-date=2026-03-18 |language=en}}</ref> 2024 жылы медицина қызметкерлері келісімшарттың күшін жоюды талап етіп, NHS England бас кеңсесінің алдында пикет өткізді.<ref name="Telegraph April 2024">{{Cite news |last=Barton |first=Alex |date=April 3, 2024 |title=Pro-Palestinian medical activists block entrance to NHS England HQ |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2024/04/03/nhs-pro-palestine-demonstrators-block-hq-palantir/ |access-date=January 28, 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235 |archive-date=May 10, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510104313/https://www.telegraph.co.uk/news/2024/04/03/nhs-pro-palestine-demonstrators-block-hq-palantir/ |url-status=live}}</ref> 2025 жылғы мамырдағы жағдай бойынша [[АҚШ ішкі қауіпсіздік департаменті|АҚШ Ішкі қауіпсіздік министрлігі]] мен [[АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрлігі|Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрлігін]] қоса алғанда, АҚШ-тың төрт федералдық агенттігі Foundry-ді пайдаланды.<ref name="nyt" /> === Басқа өнімдер === Компания бірқатар бизнеске және тұтынушыларға арналған өнімдерді әзірлеуге ішінара немесе толықтай қатысты. Мысалы, 2014 жылы ол Insightics өнімін таныстырды; ''[[The Wall Street Journal]]'' мәліметінше, бұл өнім саудагерлердің [[Несие тарихы|несие карталары жөніндегі жазбаларынан]] клиенттердің шығындары мен демографиялық мәліметтерін алады. Ол [[First Data]] төлемдерді өңдеу компаниясымен бірлесіп жасалды.<ref name="tezfirstprofit">{{Cite news |last=Sidel |first=Robin |date=February 10, 2015 |title=First Data Reports First Quarterly Profit in More Than Seven Years |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/first-data-reports-first-quarterly-profit-in-more-than-seven-years-1423602902 |url-status=live |access-date=February 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133338/https://www.wsj.com/articles/first-data-reports-first-quarterly-profit-in-more-than-seven-years-1423602902 |archive-date=October 28, 2020}}</ref> ==== Artificial Intelligence Platform (AIP) ==== 2023 жылғы сәуірде компания [[үлкен тілдік модель]]дерді жеке басқарылатын желілерге біріктіретін Artificial Intelligence Platform (AIP) платформасын іске қосты. Компания оның соғыс жағдайында қолданылуын көрсетті: әскери оператор операцияларды іске қосып, ЖИ [[чат-бот]]ы арқылы жауаптар ала алады.<ref>{{cite web |last=Gault |first=Matthew |date=April 26, 2023 |title=Palantir Demos AI to Fight Wars But Says It Will Be Totally Ethical Don't Worry About It |url=https://www.vice.com/en/article/palantir-demos-ai-to-fight-wars-but-says-it-will-be-totally-ethical-dont-worry-about-it/ |website=[[Vice (magazine)|Vince]] |access-date=May 3, 2023 |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503044145/https://www.vice.com/en/article/qjvb4x/palantir-demos-ai-to-fight-wars-but-says-it-will-be-totally-ethical-dont-worry-about-it |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Tarantola |first=Andrew |date=April 26, 2023 |title=Palantir shows off an AI that can go to war |url=https://www.engadget.com/palantir-shows-off-an-ai-that-can-go-to-war-180513781.html? |website=[[Engadget]] |access-date=May 3, 2023 |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503044145/https://www.engadget.com/palantir-shows-off-an-ai-that-can-go-to-war-180513781.html |url-status=live}}</ref> [[Генеративті жасанды интеллект|Генеративті ЖИ]] тудыруы мүмкін қауіптерге сілтеме жасай отырып, Карп бұл өнім ЖИ-ге нысаналарды таңдау операцияларын өздігінен орындауға мүмкіндік бермейтінін, оның орнына адамның бақылауын талап ететінін айтты.<ref>{{cite web |last=Capoot |first=Ashley |date=May 8, 2023 |title=Palantir soars on earnings beat and prediction of full-year profitability |url=https://www.cnbc.com/2023/05/08/palantir-earnings-report-q1-2023.html |publisher=[[CNBC]] |access-date=May 9, 2023 |archive-date=May 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509054124/https://www.cnbc.com/2023/05/08/palantir-earnings-report-q1-2023.html |url-status=live}}</ref><ref name="ind1223">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/business/protesters-blockade-office-of-tech-giant-with-nhs-contract-over-ties-to-israel-b2467728.html|title=Protesters blockade office of tech giant with NHS contract over ties to Israel|date=December 21, 2023|website=The Independent |access-date=December 29, 2023|archive-date=December 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231229024356/https://www.independent.co.uk/business/protesters-blockade-office-of-tech-giant-with-nhs-contract-over-ties-to-israel-b2467728.html|url-status=live}}</ref> Коммерциялық компаниялар да AIP-ті көптеген салаларда пайдаланды. Оның қолданылу бағыттарына инфрақұрылымды жоспарлау, желілерді талдау және ресурстарды бөлу кіреді.<ref>{{Cite web |title=Jacobs and Palantir Expand Partnership |publisher=Jacobs |url=https://www.jacobs.com/newsroom/press-release/jacobs-and-palantir-expand-partnership |access-date=October 7, 2024 |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007161952/https://www.jacobs.com/newsroom/press-release/jacobs-and-palantir-expand-partnership |url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=Palantir IR |url=https://investors.palantir.com/news-details/2023/Palantir-Customers-to-Feature-Artificial-Intelligence-Platform-in-Action-at-AIPCon-with-30-Presentations-and-Demos/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007161952/https://investors.palantir.com/news-details/2023/Palantir-Customers-to-Feature-Artificial-Intelligence-Platform-in-Action-at-AIPCon-with-30-Presentations-and-Demos/ |url-status=live}}</ref> AIP пайдаланушыларға [[графикалық пайдаланушы интерфейсі]] арқылы «агенттер» деп аталатын үлкен тілдік модельдер жасауға мүмкіндік береді. Агенттер компания бизнесінің [[Онтология (ақпараттану)|онтология]] деп аталатын цифрлық көрінісімен өзара әрекеттесе алады. Бұл модельдерге ұйымның құжаттарына және басқа да сыртқы ресурстарына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Пайдаланушылар ЖИ жасаған жауаптарды тексеру үшін шығыс деректерінің схемаларын және сынақ жағдайларын анықтай алады. AIP клиенттер кеңейте алатын үлгілер кітапханасымен бірге ұсынылады.<ref>{{Cite web |title=Palantir Artificial Intelligence Platform |url=https://www.palantir.com/platforms/aip/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007034624/https://www.palantir.com/platforms/aip/ |url-status=live}}</ref> Palantir сондай-ақ ықтимал клиенттерді жүйеге бейімдеу үшін бес күндік оқыту бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Palantir AIP Bootcamp |url=https://www.palantir.com/platforms/aip/bootcamp/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007161951/https://www.palantir.com/platforms/aip/bootcamp/ |url-status=live}}</ref> Palantir жыл сайын қазіргі клиенттердің көрсетілімдері ұсынылатын AIPCon конференциясын өткізеді.<ref name=":3" /> ==== TITAN ==== Palantir-дің TITAN (Tactical Intelligence Targeting Access Node) жүйесі — әскери далалық барлау операцияларына арналған ЖИ және талдау бағдарламалық жасақтамасымен жабдықталған жылжымалы командалық көлік. [[Федералдық сатып алу ережелері#Тәуелсіз зерттеу және әзірлеу (IRAD)|IRAD]] қаржыландыруы арқылы [[Anduril Industries]] және [[Northrop Grumman]] компанияларымен серіктестікте әзірленген TITAN тактикалық шешім қабылдауды қолдау үшін барлау және нысанаға алу деректерін біріктіреді. Компанияның мәлімдеуінше, TITAN клиенттердің алыс қашықтықтан дәл соққы беру мүмкіндігін арттыра алады.<ref>{{Cite web |title=TITAN |url=https://www.palantir.com/offerings/defense/titan/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007162006/https://www.palantir.com/offerings/defense/titan/ |url-status=live}}</ref> Palantir [[АҚШ әскері|АҚШ армиясына]] 10 TITAN бірлігін жеткізу жөніндегі келісімшартқа ие.<ref>{{Cite web |date=March 6, 2024 |title=Army Awards TITAN Ground Station Contract to Palantir Inc. |publisher=AFCEA International |url=https://www.afcea.org/signal-media/intelligence/army-awards-titan-ground-station-contract-palantir-inc |access-date=October 7, 2024}}</ref> ==== MetaConstellation ==== MetaConstellation — ЖИ модельдерін орналастыруды қолдайтын [[Жерсеріктік шоқжұлдыз|жерсеріктік желі]]. Пайдаланушылар белгілі бір орындар туралы ақпарат сұрай алады, содан кейін қызмет қажетті ресурстарды сол мақсатқа бағыттайды. MetaConstellation жүйесін [[АҚШ Солтүстік қолбасшылығы]] сияқты клиенттер пайдаланған.<ref>{{Cite web |title=Palantir's MetaConstellation software harnesses the power of satellite technology |url=https://www.palantir.com/offerings/metaconstellation/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007162007/https://www.palantir.com/offerings/metaconstellation/ |url-status=live}}</ref> ==== MOSAIC ==== ЖИ негізіндегі MOSAIC бағдарламалық платформасы 2015 жылға дейін әзірленіп, бастапқыда [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]] (МАГАТЭ) тарапынан [[Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспары|JCPOA]] талаптарының орындалуын қамтамасыз ету үшін пайдаланылды. Ол әлеуметтік желілердегі жазбалар мен жерсеріктік суреттерді, сондай-ақ Иран мен Таяу Шығыстағы бақылау камераларын қоса алғанда, бүкіл әлем бойынша 400 миллионнан астам цифрлық нысанды біріктіреді. Иран соғысы кезінде бұл қолданыс азаматтық бағдарламалық жасақтаманы белсенді қару құралына айналдырды және Ирандағы адамдарды нысана ретінде белгілеу үшін пайдаланылды.<ref>[https://www.reuters.com/technology/pentagon-adopt-palantir-ai-as-core-us-military-system-memo-says-2026-03-20/#:~:text=Summary,%E2%80%8Bdata%20and%20identifies%20targets. "Pentagon to adopt Palantir AI as core US military system"] reuters.com. Accessed Apr 13 2026</ref> ==== Skykit ==== Skykit — қолайсыз ортада барлау операцияларын қолдауға арналған тасымалды құралдар жиынтығы. Palantir жеке адамдар тасымалдауға арналған «Skykit Backpack» және қайықтармен тасымалдауға арналған «Skykit Maritime» нұсқаларын ұсынады. Жиынтыққа аккумулятор блоктары, компанияның бағдарламалық жасақтамасы орнатылған қорғалған ноутбук және [[компьютерлік көру]] қолданбаларын қолдайтын [[квадрокоптер]] кіреді. Skykit MetaConstellation жерсеріктік желісіне де қосыла алады.<ref>{{Cite web |title=Palantir Skykit brings intelligence and operations to the edge |url=https://www.palantir.com/offerings/skykit/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en}}</ref> 2023 жылы түрлі дереккөздер Украина әскері Skykit құрылғыларын ала бастағанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=February 16, 2023 |title=L'Ukraine, laboratoire des guerres du futur |url=https://www.lexpress.fr/monde/europe/lukraine-laboratoire-des-guerres-du-futur-MPC5S5KWWZE5POVFKW2NQZ6M24/ |access-date=October 7, 2024 |website=L'Express |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ukrainian Armed Force use Skykit Palantir |url=https://mil.in.ua/en/news/ukrainian-armed-force-use-skykit-palantir/ |access-date=October 7, 2024 |website=Militarnyi |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007161955/https://mil.in.ua/en/news/ukrainian-armed-force-use-skykit-palantir/ |url-status=live}}</ref> ==== Palantir Metropolis ==== Palantir Metropolis (бұрын Palantir Finance деген атпен белгілі) [[деректерді біріктіру]], [[ақпаратты басқару]] және сандық [[деректерді талдау|талдауға]] арналған бағдарламалық жасақтама болды.<ref>{{Cite news |date=January 7, 2019 |title=Palantir Stops Mocking Salespeople and Starts Hiring Them |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-07/palantir-is-said-to-hire-salespeople-it-once-mocked-as-ipo-nears |access-date=February 28, 2019 |newspaper=Bloomberg.com |archive-date=October 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009195720/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-07/palantir-is-said-to-hire-salespeople-it-once-mocked-as-ipo-nears |url-status=live}}</ref> Бағдарламалық жасақтама коммерциялық, меншікті және ашық дереккөздерден алынған деректерді біріктіріп, талдаушыларға үрдістерді, өзара байланыстарды, ауытқуларды және болжамдық заңдылықтарды анықтауға мүмкіндік берді.<ref name="Bloomberg180419Waldman">{{Cite news |last1=Waldman |first1=Peter |last2=Chapman |first2=Lizette |last3=Robertson |first3=Jordan |date=April 19, 2018 |title=Peter Thiel's data-mining company is using War on Terror tools to track American citizens. The scary thing? Palantir is desperate for new customers. |url=https://www.bloomberg.com/features/2018-palantir-peter-thiel/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133337/https://www.bloomberg.com/features/2018-palantir-peter-thiel/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=April 24, 2018 |publisher=Bloomberg}}</ref> 2009 жылы Palantir-дің 120 [[алдыңғы шепке орналастырылған инженер]]інің көмегімен JPMorgan қызметкері Питер Кавиккия III Metropolis жүйесін қызметкерлердің коммуникациясын бақылау үшін пайдаланды<ref name="Bloomberg180419Mak">{{Cite news |last=Mak |first=Aaron |date=April 19, 2018 |title=Report: Palantir Helped JPMorgan Spy on Employees |url=https://slate.com/technology/2018/04/jpmorgan-used-palantir-tools-monitor-employee-activity-bloomberg-report.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133337/https://slate.com/technology/2018/04/jpmorgan-used-palantir-tools-monitor-employee-activity-bloomberg-report.html |archive-date=October 28, 2020 |access-date=April 24, 2018 |publisher=Bloomberg}}</ref> және қызметкер ықтимал наразылық белгілерін көрсеткен кезде ішкі қауіптер жөніндегі топқа ескерту жіберіп отырды: кейін бұл топ қызметкерді мұқият тексеріп, тіпті жұмыс уақытынан тыс кезде банк қауіпсіздік қызметкерлерінің көмегімен аңдуы мүмкін еді.<ref name="Bloomberg180419Waldman" /><ref name="Bloomberg180419Mak" /> Metropolis тобы JPMorgan-ға тиесілі смартфондардағы электрондық хаттарды, жүктеу белсенділігін, браузер тарихын және GPS орналасу деректерін, сондай-ақ цифрлық түрде жазылған телефон сөйлесулерінің мәтіндік жазбаларын пайдаланып, бұл ақпаратты белгілі бір кілтсөздер, сөз тіркестері және мінез-құлық үлгілері бойынша іздеді, біріктірді, сұрыптады және талдады.<ref name="Bloomberg180419Waldman" /><ref name="Bloomberg180419Mak" /> 2013 жылы Кавиккия бұл ақпаратты [[First Data Corporation]] компаниясының бас атқарушы директоры болған [[Фрэнк Бизиньяно]]ға берген болуы мүмкін.<ref name="Bloomberg180419Waldman" /> Кейін Palantir Metropolis-тің орнын Palantir Foundry басты.<ref>{{Cite web |title=Data mining firm Palantir mocked idea of a sales staff; now it's hiring |url=https://enewspaper.latimes.com/infinity/article_share.aspx?guid=7631e2f4-d687-45ba-b8d9-0abd12b12e9d |access-date=April 14, 2024 |website=Los Angeles Times |archive-date=August 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240830210435/https://enewspaper.latimes.com/infinity/article_share.aspx?guid=7631e2f4-d687-45ba-b8d9-0abd12b12e9d |url-status=live}}</ref> ==== ELITE ==== ELITE (Enhanced Leads Identification and Targeting for Enforcement) — Palantir АҚШ-тың [[АҚШ Иммиграция және кедендік бақылау қызметі|Иммиграция және кедендік бақылау қызметі]] (ICE) үшін әзірлеген бағдарламалық құрал. Бағдарлама ықтимал депортация нысандары туралы ақпарат енгізілген цифрлық картаны ұсынады және агенттік нысанаға алған адамдардың орналасқан жерін анықтау үшін басқа дереккөздермен қатар АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрлігінен (оның ішінде Medicaid деректерінен) ақпарат алады.<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Joseph |date=January 15, 2026 |title='ELITE': The Palantir App ICE Uses to Find Neighborhoods to Raid |url=https://www.404media.co/elite-the-palantir-app-ice-uses-to-find-neighborhoods-to-raid/ |website=404 Media}}</ref><ref>{{Cite web |last=Richman |first=Josh |date=January 15, 2026 |title=Report: ICE Using Palantir Tool That Feeds On Medicaid Data |url=https://www.eff.org/deeplinks/2026/01/report-ice-using-palantir-tool-feeds-medicaid-data |publisher=Electronic Frontier Foundation}}</ref> == Клиенттері == === Корпоративтік пайдалану === {| class="wikitable floatright" |+ Қызмет бағыты бойынша сатылым (2024)<ref name=":1">{{Cite web |title=Palantir Technologies Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile {{!}} US69608A1088 |url=https://www.marketscreener.com/quote/stock/PALANTIR-TECHNOLOGIES-INC-113108869/company/ |access-date=March 7, 2024 |website=MarketScreener.com |archive-date=March 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240305032438/https://www.marketscreener.com/quote/stock/PALANTIR-TECHNOLOGIES-INC-113108869/company/ |url-status=live}}</ref> |- ! Қызмет бағыты ! Сатылым, млрд АҚШ доллары ! Үлесі |- | Мемлекеттік сектор | 2,4 | 53,7% |- | Коммерциялық сектор | 2,07 | 46,3% |} {| class="wikitable floatright" |+Аймақтар бойынша сатылым (2025)<ref name=":1" /> |- ! Аймақ ! Сатылым, млрд АҚШ доллары ! Үлесі |- |Ұлыбритания |0,427 |9,54% |- | АҚШ | 3,32 | 74,4% |- | Әлемнің қалған бөлігі | 0,728 | 16,27% |} Қорғаныс мердігері ретінде құрылған Palantir кейін жеке секторға да шықты. Қазіргі кезде бұл қызмет түрлері компания кірісінің едәуір бөлігін қамтамасыз етеді. 2024 жылдың екінші тоқсанында Palantir-дің АҚШ-тағы коммерциялық нарықтағы көрсеткіші өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 55%-ға өсті; компания шетелдік клиенттерге де қызмет көрсетеді. Қолдану салаларына телекоммуникация және инфрақұрылымды жоспарлау жатады.<ref>{{Cite web |title=Q2 2024 {{!}} Letter to Shareholders |url=https://www.palantir.com/q2-2024-letter/en/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007161951/https://www.palantir.com/q2-2024-letter/en/ |url-status=live}}</ref> Palantir Metropolis хедж-қорлар, банктер және қаржылық қызмет көрсету компаниялары тарапынан пайдаланылды.<ref name="bare_url" /><ref name="npr">{{Cite news |title=A Tech Fix For Illegal Government Snooping? |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=106479613 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133306/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=106479613 |archive-date=October 28, 2020 |access-date=January 30, 2012}}</ref><ref name="bare_url_a">{{Cite web |last=Chiang |first=Oliver |date=April 30, 2010 |title=PayPal-Based Technology Helped Bust India's And The Dalai Lama's Cyberspies |url=https://www.forbes.com/sites/firewall/2010/04/30/paypal-based-technology-helped-bust-indias-and-the-dalai-lamas-cyberspies/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814002848/https://www.forbes.com/sites/firewall/2010/04/30/paypal-based-technology-helped-bust-indias-and-the-dalai-lamas-cyberspies/ |archive-date=August 14, 2017 |access-date=September 7, 2017 |magazine=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |title=A Human Driven Data-centric Approach to Accountability: Analyzing Data to Prevent Fraud, Waste and Abuse in Stimulus Spending: Gov 2.0 Expo 2010 - Co-produced by UBM TechWeb & O'Reilly Conferences, May 25 - 27, 2010, Washington, DC |url=http://www.gov2expo.com/gov2expo2010/public/schedule/detail/13996 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133339/https://www.oreilly.com/conferences/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=January 30, 2012 |publisher=Gov2expo.com}}</ref> Palantir Foundry клиенттерінің қатарында [[Merck KGaA]],<ref>{{Cite web |date=November 20, 2018 |title=Merck KGaA, Palantir's new joint venture looks to tear down cancer research data silos |url=https://www.mobihealthnews.com/content/merck-kgaa-palantirs-new-joint-venture-looks-tear-down-cancer-research-data-silos |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133339/https://www.mobihealthnews.com/content/merck-kgaa-palantirs-new-joint-venture-looks-tear-down-cancer-research-data-silos |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 27, 2019 |website=MobiHealthNews |language=en}}</ref> [[Airbus]]<ref>{{Cite web |date=October 23, 2018 |title=Airbus believes its AI can eliminate flight delays |url=https://venturebeat.com/2018/10/22/airbus-believes-its-ai-can-eliminate-flight-delays/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133340/https://venturebeat.com/2018/10/22/airbus-believes-its-ai-can-eliminate-flight-delays/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 27, 2019 |website=VentureBeat}}</ref> және [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] бар.<ref>{{Cite press release |last=Palantir |title=Palantir Foundry Enables Scuderia Ferrari Through Data |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/palantir-foundry-enables-scuderia-ferrari-through-data-873451908.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133340/https://www.prnewswire.com/news-releases/palantir-foundry-enables-scuderia-ferrari-through-data-873451908.html |archive-date=October 28, 2020 |website=PRNewsWire |access-date=February 27, 2019}}</ref> Palantir-дің серіктесі [[Information Warfare Monitor]] Palantir бағдарламалық жасақтамасын [[GhostNet]] және [[Shadow Network]] желілерін анықтау үшін пайдаланды.<ref name="bare_url_a" /><ref>{{Cite news |title=CNN.com Video |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/video/#/video/tech/2009/03/30/vause.china.cyber.espionage.cnn |url-status=live |access-date=June 26, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000816030234/http://www.cnn.com/video/#/video/tech/2009/03/30/vause.china.cyber.espionage.cnn |archive-date=August 16, 2000}}</ref><ref name="Markoff">{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=March 29, 2009 |title=Vast Spy System Loots Computers in 103 Countries |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/technology/29spy.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401224950/http://www.nytimes.com/2009/03/29/technology/29spy.html |archive-date=April 1, 2009 |access-date=February 25, 2017 |work=The New York Times}}</ref> === NATO === [[NATO]] 2025 жылғы 25 наурызда Palantir Maven Smart System NATO жүйесін сатып алды.<ref>{{cite web |title=NATO acquires AI-enabled Warfighting System |url=https://shape.nato.int/news-releases/nato-acquires-aienabled-warfighting-system- |access-date=3 July 2026 |date=14 April 2025}}</ref> Жүйе 2026 жылғы 22 маусымда толық техникалық операциялық қабілетке жетті. NATO-ның 2026 жылғы 30 маусымда жариялаған алғашқы есебінде оның АҚШ-тың Meta Platforms және Францияның Mistral AI сияқты кез келген ЖИ жүйесімен үйлесімді екені және басқа жүйелерді де интеграциялау жоспарланғаны айтылды.<ref>{{cite web |title=NATO Maven Smart System Achieves Full Technical Operational Capability |url=https://shape.nato.int/news-releases/Maven-System-achieves-full-capability |website=shape.nato.int |language=en |date=30 June 2026}}</ref> NATO қолбасшылары ЕО-ға мүше елдердегі егемендікке қатысты пікірталасқа пікір білдірді. 2026 жылғы мамырда адмирал [[Пьер Вандье]], [[Одақтастардың трансформация жөніндегі қолбасшылығы|NATO-ның трансформация жөніндегі Жоғарғы одақтас қолбасшысы]], қазіргі кезде Palantir-ге бәсекелес жоқ екенін және Еуропа елдері балама жүйелерді қаласа, олар онжылдық ішінде емес, бірнеше ай немесе жыл ішінде өз тиімділігін дәлелдеуі керектігін айтты. Ол елдерге қысқа мерзімде өңделетін деректерді бақылауға, ал ұзақ мерзімде инфрақұрылымды (бұлттық жүйелер мен чиптер сияқты) дамытуға назар аударуға және бұл мәселелерді жекелеген жеткізушілерге тәуелділікпен араластырмауға кеңес берді; оның пікірінше, мұндай тәуелділікті жеткізушілерді өзара үйлесімді жүйелерге көшуге итермелеу арқылы шешуге болады.<ref>{{cite news| title=NATO commander: Europe has no alternative to Palantir's warfare tech for now |url=https://www.politico.eu/article/nato-commander-europe-no-palantir-alternative/ |work=POLITICO |date=20 May 2026}}</ref> [[Одақтастардың бірлескен қолдау және қамтамасыз ету қолбасшылығы]]ның қолбасшысы [[Кай Роршнайдер]] АҚШ-қа деген сенімсіздікті сынап, Palantir бағдарламалық жасақтамасының «орасан зор құндылығын» атап өтті. Ол мүше елдер ұлттық деңгейде әртүрлі жүйелерді пайдаланғысы келсе, мұндай жүйелер мен NATO қолбасшылықтарының бағдарламалары арасында өзара байланыс орнатылуы тиіс екенін айтты.<ref>{{cite news |title=Bundeswehr will mächtiges KI-Spionage-Tool aus USA nicht nutzen – doch NATO-Kommandeur schwärmt |url=https://www.merkur.de/politik/palantir-deutscher-nato-kommandeur-lobt-umstrittene-us-software-94309561.html |work=www.merkur.de |date=17 May 2026 |language=de}}</ref> ===АҚШ=== ====АҚШ-тың азаматтық мекемелері==== Palantir компаниясының бағдарламалық жасақтамасын [[Қалпына келтіру қаражатының есептілігі мен ашықтығы жөніндегі кеңес]] [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] аясындағы алаяқтық пен заңбұзушылықтарды анықтау және тергеу үшін пайдаланды. Атап айтқанда, Қалпына келтіру операциялары орталығы (ROC) экономиканы ынталандыруға бөлінген қаражатты алушы ұйымдарды мұқият тексеру мақсатында Palantir көмегімен транзакциялық деректерді ашық дереккөздердегі және жеке деректер жинақтарындағы мәліметтермен біріктірді.<ref name="bare_url_b" /> 2019 жылғы жағдай бойынша компанияның басқа клиенттерінің қатарында [[Polaris Project]],<ref>{{Cite web |last=Knox |first=Karin |date=January 24, 2014 |title=How Many Years A Slave? |url=https://www.palantir.com/2014/01/how-many-years-a-slave/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125053/https://www.palantir.com/2014/01/how-many-years-a-slave/ |archive-date=March 4, 2016}}</ref> [[Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары]], [[Жоғалған және қанауға ұшыраған балалардың ұлттық орталығы]] (NCMEC),<ref name="tebtecnchrun" /> [[АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институттары]],<ref>{{Cite web |date=September 24, 2018 |title=With $7M contract, NIH taps big data analysis platform Palantir to streamline health research |url=https://www.mobihealthnews.com/content/7m-contract-nih-taps-big-data-analysis-platform-palantir-streamline-health-research |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133340/https://www.mobihealthnews.com/content/7m-contract-nih-taps-big-data-analysis-platform-palantir-streamline-health-research |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 28, 2019 |website=MobiHealthNews |language=en}}</ref> [[Team Rubicon]]<ref>{{Cite news |title=Can Data-Crunching Palantir Find Missing Children and Catch Traffickers? |url=http://fortune.com/2016/03/14/how-palantir-uses-big-data-to-find-missing-kids/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133342/https://fortune.com/2016/03/14/how-palantir-uses-big-data-to-find-missing-kids/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 28, 2019 |website=Fortune}}</ref> және БҰҰ-ның [[Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы]] болды.<ref>{{Cite web |date=February 5, 2019 |title=Palantir and WFP partner to help transform global humanitarian delivery |publisher=World Food Programme |url=https://www1.wfp.org/news/palantir-and-wfp-partner-help-transform-global-humanitarian-delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133344/https://www.wfp.org/news/palantir-and-wfp-partner-help-transform-global-humanitarian-delivery |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 28, 2019}}</ref> NCMEC балаларды ұрлау және оларға зорлық-зомбылық көрсету істерін ашу үшін Palantir бағдарламалық жасақтамасын пайдаланады. Орталықтың бас директоры Эрни Алленнің айтуынша, Palantir «істерді тергеу, қылмыс жасағандарды анықтау және балаларды құтқару үшін қажетті байланыстар мен заңдылықтарды талдау мүмкіндігін» береді.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Newton |title=Counterterrorism and Cybersecurity: Total Information Awareness |date=1 August 2024 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-63126-9 |page=197 |url=https://books.google.com/books?id=A1oXEQAAQBAJ&pg=PT197 |language=en}}</ref> 2020 жылғы қазанда Palantir АҚШ федералдық үкіметіне бүкіл ел бойынша [[COVID-19]] вакциналарының өндірілуін, таратылуын және егілуін қадағалайтын жүйе құруға көмектесе бастады.<ref>{{Cite news |last=Winkler |first=Peter Loftus and Rolfe |date=October 22, 2020 |title=Palantir to Help U.S. Track Covid-19 Vaccines |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/palantir-to-help-u-s-track-covid-19-vaccines-11603367276 |url-status=live |access-date=October 23, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133343/https://trc.taboola.com/advance-pennlivecom/log/3/visible?tvi2=2512&route=LA%3ALA%3AV&lti=deflated |archive-date=October 28, 2020 |issn=0099-9660}}</ref> 2023 жылғы қарашадан 2026 жылғы наурызға дейін [[NYC Health + Hospitals]] ұйымы кірістерді жинау көлемін арттыру мақсатында Palantir компаниясымен келісімшарт бойынша жұмыс істеді.<ref>{{Cite web |last=Biddle |first=Sam |date=2026-02-15 |title=Palantir Gets Millions of Dollars From New York City's Public Hospitals |url=https://theintercept.com/2026/02/15/palantir-contract-new-york-city-health-hospitals/ |access-date=2026-04-21 |website=The Intercept |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mansoor |first=Sanya |date=2026-03-26 |title=New York City hospitals drop Palantir as controversial AI firm expands in UK |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/mar/26/new-york-hospitals-palantir-ai |access-date=2026-04-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> 2026 жылғы мамырда [[АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі]] қызметкерлердің [[кеңседегі жұмысқа қайта оралу]] саясатын сақтауын қадағалау үшін Palantir компаниясымен 3,9 миллион АҚШ долларына келісімшарт жасасты.<ref>{{Cite web |last=Curry Wimbish |first=Whitney |date=2026-05-18 |title=Palantir Gets an Initial $3.9 Million to Spy on Federal Workers |url=https://prospect.org/2026/05/18/palantir-federal-workers-surveillance-usda-social-security-veterans-affairs/ |access-date=2026-05-25 |website=The American Prospect |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2003 жылы Калифорнияда құрылғандар]] [[Санат:2003 жылы құрылған АҚШ компаниялары]] [[Санат:Деректерді талдау компаниялары]] [[Санат:Үлкен деректер компаниялары]] [[Санат:Бизнеске арналған бағдарламалық жасақтама компаниялары]] [[Санат:Майамидегі компаниялар]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында бұрын листингте болған компаниялар]] [[Санат:Газа соғысына қатысқан компаниялар]] [[Санат:NASDAQ-та листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Қылмыстық тергеу]] [[Санат:Деректер брокерлері]] [[Санат:АҚШ қорғаныс компаниялары]] [[Санат:Акцияларды тікелей орналастыру]] [[Санат:Алгоритм арқылы басқару]] [[Санат:Байланыстарды талдау]] [[Санат:Жаппай бақылау индустриясы]] [[Санат:Питер Тиль]] [[Санат:Трамптың екінші әкімшілігіне қатысты даулар]] [[Санат:Флоридадағы бағдарламалық жасақтама компаниялары]] [[Санат:2003 жылы құрылған бағдарламалық жасақтама компаниялары]] [[Санат:АҚШ бағдарламалық жасақтама компаниялары]] [[Санат:АҚШ-тағы демократиялық кері кету]] grp10w6nmxkrh75n0bvj28tezey52e0 3688529 3688528 2026-10-29T18:42:01Z 1nter pares 146705 3688529 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Palantir Technologies Inc. |логотипі = Palantir Technologies logo.svg |суреті = Palantir 1 2018-09-06.jpg |сурет атауы = [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альтодағы]], Калифорния, бұрынғы бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = [[NASDAQ]]: PLTR (A класы)<br>[[Nasdaq-100]] индексінің құрамдасы<br>[[S&P 100]] индексінің құрамдасы<br>[[S&P 500]] индексінің құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[6 мамыр]] [[2003 жыл|2003]] |құрушы = [[Питер Тиль]]<br>[[Стивен Коэн (кәсіпкер)|Стивен Коэн]]<br>[[Алекс Карп]]<br>[[Джо Лонсдейл]]<br>[[Нейтан Геттингс]] |орналасуы = [[Майами]], Флорида, АҚШ |басты адамдары = [[Питер Тиль]] (төраға)<br>[[Алекс Карп]] (бас атқарушы директор)<br>[[Стивен Коэн (кәсіпкер)|Стивен Коэн]] (президент) |саласы = [[Бағдарламалық жасақтама]], [[жасанды интеллект]] |өнімі = Palantir Gotham<br>Palantir Foundry<br>Palantir Apollo |меншікті капиталы = {{өсім}} 7,39 млрд [[АҚШ доллары]] (2025)<ref name=10K>{{cite web |title=US SEC: Form 10-K Palantir Technologies Inc. |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/0001321655/000132165526000011/pltr-20251231.htm |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] |date=February 17, 2026 |access-date=March 15, 2026}}</ref> |айналым = {{өсім}} 4,48 млрд [[АҚШ доллары]] (2025)<ref name=10K/> |операциялық кіріс = {{өсім}} 1,41 млрд [[АҚШ доллары]] (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 1,63 млрд [[АҚШ доллары]] (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 8,90 млрд [[АҚШ доллары]] (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 4429 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.palantir.com/ |Ортаққор = }} '''Palantir Technologies Inc.''' (/ˈpælənˌtɪər/; PAL-ən-TEER)<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=q36Gj_UuTbE |title=Palantir: Protecting the Protectors |date=December 13, 2019 |last=Palantir |type=Video |access-date=March 24, 2026|via=[[YouTube]]}}</ref> — [[Мәліметтерді алмастыру|деректерді біріктіру]] және аналитикалық бағдарламалық жасақтама әзірлейтін, акциялары биржада ашық саудаланатын америкалық компания.<ref>{{Cite web |title= Palantir Platforms |url=https://www.palantir.com/platforms/ |access-date=February 2, 2024 |publisher=Palantir |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202044810/https://www.palantir.com/platforms/ |url-status=live}}</ref> Palantir-дің штаб-пәтері Флорида штатындағы [[Майами]] қаласында орналасқан. Компанияны 2003 жылы [[Питер Тиль]],<ref name=":2">{{Cite news |last=Steinberger |first=Michael |date=October 21, 2020 |title=Does Palantir See Too Much? |work=The New York Times Magazine |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/10/21/magazine/palantir-alex-karp.html |access-date=November 2, 2020 |issn=0362-4331 |archive-date=January 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104164642/https://www.nytimes.com/interactive/2020/10/21/magazine/palantir-alex-karp.html |url-status=live}}</ref> [[Стивен Коэн (кәсіпкер)|Стивен Коэн]],<ref>{{cite web |title=Stephen Cohen, Palantir Technologies Inc: Profile and Biography |url=https://www.bloomberg.com/profile/person/17417803 |website=Bloomberg |access-date=May 19, 2025}}</ref> [[Джо Лонсдейл]],<ref>{{Cite news |last=Chernova |first=Yuliya |date=June 12, 2019 |title=Palantir Co-founder Says IPO for Company Likely Years Away |url=https://www.wsj.com/articles/palantir-co-founder-says-ipo-for-company-likely-years-away-11560374990 |work=[[The Wall Street Journal]] |access-date=October 28, 2024}}</ref> [[Алекс Карп]]<ref>{{cite web |last=Dowd |first=Maureen |title=Alex Karp Has Money and Power. So What Does He Want? |url=https://www.nytimes.com/2024/08/17/style/alex-karp-palantir.html |date=August 17, 2024 |website=The New York Times |access-date=May 19, 2025}}</ref> және [[Нейтан Геттингс]] құрды.<ref>{{cite news |last1=Liy |first1=Macarena Vidal |title=Palantir, Trump's 'big brother' dominating the stock market |url=https://english.elpais.com/economy-and-business/2025-03-08/palantir-trumps-big-brother-dominating-the-stock-market.html |work=El País English |date=March 8, 2025 |language=en-us}}</ref><ref>{{cite news |last1=Au-Yeung |first1=Angel |title=Palantir IPO Cements Billionaire Fortunes For Cofounder Peter Thiel And CEO Alexander Karp |url=https://www.forbes.com/sites/angelauyeung/2020/09/30/palantir-ipo-cements-billionaire-fortunes-for-cofounder-peter-thiel-and-ceo-alexander-karp/ |work=Forbes |date=September 30, 2020 |language=en}}</ref> Palantir клиенттерінің қатарына федералдық агенттіктер, штаттық және жергілікті билік органдары, халықаралық ұйымдар, сондай-ақ жеке компаниялар кіреді.<ref>{{Cite news |date=February 4, 2025 |title=Palantir advises clients against using DeepSeek's AI tech; forecasts upbeat 2025 revenue |url=https://www.reuters.com/technology/palantir-forecasts-2025-revenue-above-estimates-ai-strength-2025-02-03/ |publisher=Reuters}}</ref> Компанияның төрт негізгі операциялық жүйесі бар: Gotham, Foundry, Apollo және AIP. Gotham — әскерилер мен [[терроризмге қарсы күрес]] талдаушылары, соның ішінде [[АҚШ барлау қауымдастығы]] мен [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] пайдаланатын барлау құралы. Бірнеше полиция департаменті Gotham-ды қылмыстарды талдау үшін пайдаланған.<ref name=":9">{{Cite news |date=February 25, 2020 |title=Peter Thiel's Palantir Wins Role in $823 Million Government Contract |language=en |publisher=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-02-25/peter-thiel-s-palantir-wins-role-in-823-million-government-contract |url-status=live |access-date=March 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133234/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-02-25/peter-thiel-s-palantir-wins-role-in-823-million-government-contract |archive-date=October 28, 2020}}</ref><ref name=":10">{{cite web | title=Palantir CEO Alex Karp said although the company won't build tools that predict crimes, Palantir would do it 'very well' | website=[[Business Insider]] | url=https://www.businessinsider.com/palantir-ceo-alex-karp-predictive-policing-crimes-very-well-2022-9}}</ref> Apollo — барлық ортада [[CI/CD|үздіксіз интеграция мен үздіксіз жеткізуді]] (CI/CD) жүзеге асыруды жеңілдететін платформа.<ref>{{Cite web |title=Apollo |url=https://www.palantir.com/platforms/apollo/ |publisher=Palantir |access-date=December 14, 2021 |archive-date=December 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214060226/https://www.palantir.com/platforms/apollo/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Palantir Apollo {{!}} Continuous deployment is achievable at scale — no matter the complexity or constraints. |url=https://www.palantir.com/explore/apollo-insights/ |access-date=February 2, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202051158/https://www.palantir.com/explore/apollo-insights/ |url-status=live}}</ref> Оның [[қызмет ретіндегі бағдарламалық жасақтама]]сы (SaaS) — АҚШ Қорғаныс министрлігі аса маңызды ұлттық қауіпсіздік жүйелерінде (IL5) пайдалануға рұқсат берген бес ұсыныстың бірі.<ref>{{cite web | title = What Is an IL5 Certification? | url = https://www.akamai.com/glossary/what-is-il5 | publisher = [[Akamai Technologies|Akamai]] | quote = IL5 is a certification by the United States Department of Defense (DoD) that authorizes a cloud service provider (CSP) to store and process some of the DoD's most sensitive data. The IL5 certification indicates that a CSP has the level of controls, protocols, and technologies to securely handle Controlled Unclassified Information (CUI) that is deemed to be mission critical. The security controls required for IL5 certification are among the strictest in the cloud services industry. [...]<br/><br/>* Impact Level 5 (IL5) is for DoD CUI and National Security Systems (NSS) | archive-url = https://web.archive.org/web/20241113065032/https://www.akamai.com/glossary/what-is-il5 | archive-date = November 13, 2024 | access-date = November 13, 2024 | date = November 13, 2024 | url-status = live }}</ref><ref name="bare_url" /><ref name="npr" /> Palantir-ді [[Morgan Stanley]], [[Merck KGaA]], [[Airbus]], [[Wejo]], [[Lilium GmbH|Lilium]], [[Pacific Gas and Electric Company|PG&E]] және [[Fiat Chrysler Automobiles]] сияқты корпоративтік клиенттер деректерді біріктіру және талдау үшін пайдаланған.<ref>{{Cite news |date=January 16, 2019 |title=Palantir Posted Nearly $1 Billion in 2018 Sales, Executive Says |department=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-16/palantir-posted-nearly-1-billion-in-2018-sales-executive-says |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133233/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-16/palantir-posted-nearly-1-billion-in-2018-sales-executive-says |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 21, 2019 |publisher=Bloomberg}}</ref> Palantir [[жасанды интеллект]] пен [[Бетті тану жүйесі|бетті тану жүйелерін]] пайдалану арқылы [[Бақылау|мемлекеттік бақылауды]] кеңейтуге қатысқаны үшін сынға ұшырады.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Сыншылар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|Трамп әкімшілігімен]] жасасқан келісімшарттарына және америкалықтар туралы [[Ақпараттың құпиялылығы|сезімтал деректерді]] біріктіруіне алаңдаушылық білдірді.<ref name=":7" /><ref name="nyt" /> Азаматтық бостандықтарды қорғау ұйымдары Palantir-дің полицияға арналған технологияларын [[болжамдық полиция қызметі]] деп сынады. Бас атқарушы директор Алекс Карп бұл сипаттамамен келіспейді.<ref name=":9" /><ref name=":10" /> Басқалары Palantir деректерді өзі жинамайтынын немесе сақтамайтынын, тек клиенттер бұрыннан жинаған деректерді талдауға көмектесетінін және клиенттер өз құқықтарын сақтап қалатын қызметтер мен платформалар ұсынатынын атап өтеді, дегенмен деректерді басқарудағы сәтсіздіктердің мысалдары да тіркелген.<ref name="df"/><ref name="HaskinsWired"/><ref name="logic"/> Кейбіреулер Palantir туралы қастандық теорияларының таралуына жол берудегі Тиль мен Карптың белсенді немесе пассивті жауапкершілігін атап өтеді.<ref name="BrillFortune"/><ref name="AldenBuzzfeed"/><ref name="WeigelNR"/> == Тарихы == === 2003–2008: Құрылуы және алғашқы жылдары === [[Сурет:Peter Thiel TechCrunch50.jpg|thumb|upright|Palantir негізін қалаушы және төрағасы [[Питер Тиль]] 2009 жылы]] Palantir 2003 жылы құрылды.<ref>{{cite news |last1=Fry |first1=Hannah |title=Hello World: Being Human in the Age of Algorithms |url=https://books.google.com/books?id=mmZSDwAAQBAJ&pg=PA10 |publisher=W. W. Norton & Company |date=September 18, 2018 |isbn=978-0-393-63500-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=About Palantir |url=https://www.palantir.com/about/ |access-date=October 19, 2025 |publisher=Palantir |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Registration Statement on Form S-1 |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1321655/000119312520230013/d904406ds1.htm |publisher=Securities and Exchange Commission |access-date=October 19, 2025}}</ref> Тиль стартапты [[Джон Роналд Руэл Толкин|Дж. Р. Р. Толкин]]нің [[Толкин легендариумы|легендариумындағы]] «[[Палантир|көру тасының]]» құрметіне атады. Сол сияқты Palantir кеңселерінің атаулары да Толкин шығармаларынан алынған: The Shire (Пало-Альто, Калифорния), Rivendell (Маклин, Вирджиния) және Grey Havens (Лондон, Ұлыбритания).<ref>{{Cite news |last=Greenberg |first=Andy |title=How A 'Deviant' Philosopher Built Palantir, A CIA-Funded Data-Mining Juggernaut |url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/08/14/agent-of-intelligence-how-a-deviant-philosopher-built-palantir-a-cia-funded-data-mining-juggernaut/ |access-date=July 30, 2025 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Harris |first=Shane |title=Palantir Technologies spots patterns to solve crimes and track terrorists |url=https://www.wired.com/story/joining-the-dots/ |access-date=2026-04-22 |work=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> 2013 жылы Тиль Palantir-ді «миссияға бағытталған компания» деп атап, оның [[PayPal]]-дың алаяқтықты анықтау жүйелеріне ұқсас бағдарламалық жасақтаманы «азаматтық бостандықтарды сақтай отырып, терроризмді азайту» үшін қолдана алатынын айтты.<ref>{{Cite web |last1=Greenberg |first1=Andy |last2=Mac |first2=Ryan |date=August 14, 2013 |title=How A 'Deviant' Philosopher Built Palantir, A CIA-Funded Data-Mining Juggernaut |url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/08/14/agent-of-intelligence-how-a-deviant-philosopher-built-palantir-a-cia-funded-data-mining-juggernaut/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150604110616/http://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/08/14/agent-of-intelligence-how-a-deviant-philosopher-built-palantir-a-cia-funded-data-mining-juggernaut/ |archive-date=June 4, 2015 |access-date=September 7, 2017 |website=[[Forbes]]}}</ref> 2004 жылы Тиль PayPal инженері Нейтан Геттингс пен [[Стэнфорд университеті]]нің студенттері Джо Лонсдейл және [[Стивен Коэн (кәсіпкер)|Стивен Коэн]] әзірлеген прототипті қаржыландырды. Сол жылы ол [[Стэнфорд құқық мектебі]]нде бірге жұмыс істеген бұрынғы әріптесі [[Алекс Карп]]ты [[CEO|бас атқарушы директор]] қызметіне қабылдады.<ref>{{Cite web |title=charlierose |url=http://media.palantirtech.com/videos/charlierose.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201172817/http://media.palantirtech.com/videos/charlierose.html |archive-date=February 1, 2012 |access-date=January 30, 2012 |website=Media.palantirtech.com}}</ref> Palantir-дің құрылу тарихының кемінде төрт нұсқасы бар,<ref>{{cite web |title=a6609178ex10-3.htm |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/869986/000115752311000824/a6609178ex10-3.htm |publisher=Securities and Exchange Commission |access-date=August 23, 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=About {{!}} Our Milestones |url=https://www.iqt.org/about/our-milestones |publisher=IQT |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701120439/https://www.iqt.org/about/our-milestones |archive-date=July 1, 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=King |first1=Anthony |title=AI, Automation, and War: The Rise of a Military-Tech Complex |date=August 19, 2025 |publisher=[[Princeton University Press]] |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-26514-8 |page=84 |url=https://books.google.com/books?id=qpJIEQAAQBAJ&pg=PA84 |access-date=August 22, 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lalka |first1=Rob |title=The Venture Alchemists: How Big Tech Turned Profits Into Power |date=2024 |publisher=[[Columbia University Press]] |location=New York City |isbn=978-0-231-21026-3 |pages=247, 248 |doi=10.7312/lalk21026 |jstor=10.7312/lalk21026 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/lalk21026?turn_away=true |access-date=August 22, 2025}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Harris |first1=Shane |title=Palantir Technologies spots patterns to solve crimes and track terrorists |url=https://www.wired.com/story/joining-the-dots/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=July 31, 2012}}</ref> бірақ олардың барлығында Тиль мен Карп кейін басқалар түрлі мақсатта қолданған бағдарламалық жасақтаманы жасағаны айтылады. ''[[The Wall Street Journal]]'' мәліметінше, Palantir 2004 жылы жұмысын бастаған кезде Тиль мен Карптан басқа үш инвесторы болған, алайда венчурлық капитал компаниялары тарапынан қызығушылық аз болды, сондықтан бастапқы 30 миллион АҚШ долларлық шығынның басым бөлігін Тиль мен оның венчурлық қоры қаржыландырды. [[Орталық барлау басқармасы|ОББ]]-мен байланысты [[In-Q-Tel]] венчурлық капитал компаниясы<ref>{{Cite web |last=Tréguer |first=Félix |date=2026-05-01 |title=Anthropic, Silicon Valley's conscience? |url=https://mondediplo.com/2026/05/12anthropic |access-date=2026-05-21 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}</ref> шамамен 2 миллион АҚШ долларын инвестициялады.<ref name="bare_url">{{Cite news |last=Gorman |first=Siobhan |date=September 4, 2009 |title=How Team of Geeks Cracked Spy Trade |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/SB125200842406984303 |url-status=live |access-date=August 8, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416223431/https://www.wsj.com/articles/SB125200842406984303 |archive-date=April 16, 2019}}</ref> ''[[TechCrunch]]'' мәліметінше, Oakhouse Partners Palantir-дің 7,5 миллион АҚШ долларлық A сериялы қаржыландыру раундына (2006 жылғы маусым), ал REV 10,5 миллион АҚШ долларлық B сериялы раундына (2006 жылғы қараша) жетекшілік етті.<ref>{{cite news |last1=Wilhelm |first1=Alex |title=As Palantir preps IPO, a look back at its growth history |url=https://techcrunch.com/2020/07/07/as-palantir-preps-ipo-a-look-back-at-its-growth-history/ |access-date=August 22, 2025 |work=[[TechCrunch]] |date=July 7, 2020}}</ref> Алғашқы жылдары Palantir In-Q-Tel-ді қоса алғанда, инвесторларға директорлар кеңесінен орын беруден бас тартып, компанияға құрылтайшылардың бақылауын сақтап қалды. Бұл тәжірибе кейінгі қаржыландыру раундтарында да жалғасты.<ref>{{cite book |last1=Steinberger |first1=Michael |title=The Philosopher in the Valley: Alex Karp, Palantir, and the Rise of the Surveillance State |date=November 4, 2025 |publisher=[[Simon and Schuster]] |location=New York City |isbn=978-1-6680-1297-0 |page=73 |url=https://books.google.com/books?id=1UMMEQAAQBAJ&pg=PT73 |language=en}}</ref>{{sfn|Steinberger|2025|pp=64,66,209}} ''[[The New Republic]]'' Карптың Palantir-ді құруын қатаң күш пен нысаналы зорлық-зомбылық арқылы Американың жаһандық үстемдігін ілгерілетуге бағытталған техномилитаризмді қабылдау деп сипаттады.<ref>{{cite news |last1=Ganz |first1=John |title=Palantir's Call to Arms Is Also a Sales Pitch |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-02-21/palantir-ceo-s-new-book-is-a-call-to-arms-and-a-sales-pitch |work=[[Bloomberg.com]] |date=February 21, 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Book Review: The Technological Republic: Hard Power, Soft Belief, and the Future of the West , Alexander C. Karp and Nicholas W. Zamiska |url=https://www.independent.org/tir/2025-fall/the-technological-republic/ |publisher=Independent Institute |access-date=December 6, 2025 |date=2025}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=McCordick|first=Jack|date=February 28, 2025|title=Alex Karp's War for the West|magazine=[[The New Republic]]|url=https://newrepublic.com/article/191786/alex-karps-war-west-palantir|access-date=November 29, 2025}}</ref> ''[[The Wall Street Journal]]'' Palantir құрылған кезден бастап «Американы қолдайтын ұстанымға» ие болғанын жазып, 2025 жылғы стипендиялық бағдарламаны мысалға келтірді; онда қатысушылар [[Батыс өркениеті]] және оны қорғауға тұрарлық-тұрмайтыны туралы төрт апталық семинардан өтті.<ref>{{Cite news|last=Au-Yeung|first=Angel|date=November 2, 2025|title=Palantir Thinks College Might Be a Waste. So It's Hiring High-School Grads.|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://www.wsj.com/business/palantir-thinks-college-might-be-a-waste-so-its-hiring-high-school-grads-aed267d5|url-access=subscription|access-date=November 29, 2025}}</ref> ''Journal'' мәліметінше, компания екі жыл бойы In-Q-Tel арқылы таныстырылған барлау агенттіктері талдаушыларының талаптарына сәйкес өз технологиясын үздіксіз жетілдіріп отырды.<ref name="bare_url" /> 2009 жылғы ''VentureBeat'' мақаласында барлау қауымдастығының көпшілігі компания туралы ауызша тараған ақпарат арқылы білгені айтылды. Алғашқы жылдары компанияның жұмысына [[Center for Public Integrity]] үшін субпрайм несие берушіні зерттеу, Сомали қарақшылығын, «Хезболланы» және қытайлық [[GhostNet]] желісін анықтау үшін пайдаланылған платформаны талдау кірді.<ref>{{cite news |last1=Widman |first1=Jeff |title=Palantir keeps it lean and mean on five-year journey from zero to 150 employees |url=https://venturebeat.com/business/palantir-keeps-it-lean-and-mean-on-five-year-journey-from-zero-to-150-employees/ |work=VentureBeat |date=June 5, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516191244/https://venturebeat.com/business/palantir-keeps-it-lean-and-mean-on-five-year-journey-from-zero-to-150-employees/ |archive-date=May 16, 2025}}</ref> Palantir [[жасанды интеллект]] қолданатын компьютерлердің өзі ғана өзгермелі жағдайға бейімделетін қарсыласты жеңе алмайтынын мәлімдеді. Оның орнына компания әртүрлі дереккөздерден алынған деректерді зерттеу үшін адам талдаушыларын пайдалануды ұсынды; бұл тәсіл [[Интеллектіні күшейту|интеллектіні күшейту]] деп аталады.<ref>{{Cite web |last=Gesher |first=Ari |date=March 8, 2010 |title=Friction in Human-Computer Symbiosis: Kasparov on Chess |url=http://blog.palantirtech.com/2010/03/08/friction-in-human-computer-symbiosis-kasparov-on-chess/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414224548/http://blog.palantirtech.com/2010/03/08/friction-in-human-computer-symbiosis-kasparov-on-chess/ |archive-date=April 14, 2012 |access-date=January 30, 2012 |publisher=Palantir tech}}</ref> ===2010–2012: Кеңеюі=== 2010 жылғы сәуірде Palantir [[Thomson Reuters]] компаниясымен Palantir Metropolis өнімін «QA Studio» ([[Сандық зерттеу|сандық талдау]] құралы) атауымен сату жөніндегі серіктестігін жариялады.<ref>{{Cite news |date=April 12, 2010 |title=Press release: Thomson Reuters and Palantir Technologies enter exclusive agreement to create next-generation analytics platform for financial clients |publisher=Thomson Reuters |url=http://thomsonreuters.com/content/press_room/financial/2010_04_12_palantir_technologies_agreement |access-date=May 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508172659/http://thomsonreuters.com/content/press_room/financial/2010_04_12_palantir_technologies_agreement |archive-date=May 8, 2012}}</ref> 2010 жылғы 18 маусымда АҚШ [[АҚШ вице-президенті|вице-президенті]] [[Джо Байден]] мен [[Басқару және бюджет басқармасы]]ның директоры [[Питер Орзаг]] [[Ақ үй]]де баспасөз мәслихатын өткізіп, Recovery Accountability and Transparency Board (RATB) экономиканы ынталандыру бағдарламасындағы алаяқтықпен күресте табысқа жеткенін жариялады. Байден Palantir-дің Recovery Accountability and Transparency Board ұйымының алаяқтықты анықтау жұмыстарына қолдау көрсеткенін атап өтіп, жүйе арқылы анықталған нақты жағдайларды мысалға келтірді.<ref>{{Cite web |last=Kauffman |first=Tim |date=June 27, 2010 |title=The new high-tech weapons against fraud |url=http://www.federaltimes.com/article/20100627/AGENCY05/6270306/ |access-date=January 30, 2012 |website=Federal Times}}</ref> Ол бұл мүмкіндіктің [[Medicare (United States)|Medicare]] және [[Medicaid]] бағдарламаларынан бастап басқа мемлекеттік мекемелерде де енгізілетінін мәлімдеді.<ref>{{Cite news |last=Kiely |first=Kathy |date=June 18, 2010 |title=Obama administration to create 'do not pay' list to bar shady contractors |work=USA Today |url=http://content.usatoday.com/communities/theoval/post/2010/06/obama-administration-to-create-do-not-pay-list-to-bar-shady-contractors/1 |url-status=live |access-date=June 22, 2010}}</ref><ref>{{Cite web |last=Orszag |first=Peter |date=June 18, 2010 |title=Do Not Pay? Do Read This Post |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/omb/blog/10/06/18/Do-Not-Pay-Do-Read-This-Post |via=[[NARA|National Archives]] |publisher=[[Office of Management and Budget]] |access-date=January 30, 2012 |archive-date=January 21, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121215113/https://obamawhitehouse.archives.gov/omb/blog/10/06/18/Do-Not-Pay-Do-Read-This-Post/ |url-status=live}}</ref><ref name="bare_url_b">{{Cite news |last=Kuhn |first=Eric |date=June 1, 2010 |title=Companies capitalize on 'open government' |work=Political Ticker blog |publisher=CNN |url=http://politicalticker.blogs.cnn.com/2010/06/01/companies-capitalize-on-open-government |access-date=September 28, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133315/https://www.cnn.com/politics |archive-date=October 28, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 4, 2010 |title=Using Palantir with Open Source Data: Finding and Preventing Fraud in Stimulus Spending |url=http://www.palantir.com/2010/05/govcon5-videos-now-available/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110163329/http://www.palantir.com/2010/05/govcon5-videos-now-available/ |archive-date=November 10, 2013 |access-date=May 27, 2013 |publisher=Palantir Technologies}}</ref> Сала сарапшылары Palantir-дің 2011 жылғы кірісін шамамен 250 миллион АҚШ доллары деп бағалады.<ref>{{Cite news |last1=Vance |first1=Ashlee |author-link=Ashlee Vance |last2=Stone |first2=Brad |date=November 22, 2011 |title=Palantir, the War on Terror's Secret Weapon: A Silicon Valley startup that collates threats has quietly become indispensable to the U.S. intelligence community |work=Business Week Magazine |url=http://www.businessweek.com/magazine/palantir-the-vanguard-of-cyberterror-security-11222011.html |access-date=September 28, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218194544/http://www.businessweek.com/magazine/palantir-the-vanguard-of-cyberterror-security-11222011.html |archive-date=February 18, 2013}}</ref> === 2013–2017: Қосымша қаржыландыру === {|class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 0em; font-size: 85%; width:30em; max-width: 60%;" cellspacing="5" |style="text-align: left;"|"2013 жылғы жағдай бойынша АҚШ барлау агенттіктері Palantir-ді әртүрлі ведомстволардың дерекқорларын өзара байланыстыру үшін де пайдаланды. Бұған дейін ОББ мен ФТБ пайдаланған дерекқорлардың көпшілігі [[Ақпараттық оқшаулану|оқшауланған]] болатын, сондықтан пайдаланушылар әр дерекқордан жеке-жеке іздеуге мәжбүр болды. Енді олардың барлығы Palantir арқылы өзара байланыстырылған." |- |style="text-align: left;"|— [[TechCrunch]], 2015 жылғы қаңтар<ref name="tebtecnchrun" /> |} [[TechCrunch]]-ке таралып кеткен құжат 2013 жылғы жағдай бойынша Palantir клиенттерінің арасында АҚШ үкіметінің кемінде 12 ұйымы болғанын көрсетті, олардың қатарында [[Орталық барлау басқармасы|ОББ]], [[АҚШ Ішкі қауіпсіздік министрлігі|DHS]], [[Ұлттық қауіпсіздік агенттігі|NSA]], [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]], [[Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары|CDC]], [[АҚШ Теңіз жаяу әскерлері корпусы|Теңіз жаяу әскерлері корпусы]], [[АҚШ Әуе күштері|Әуе күштері]], [[АҚШ Арнайы операциялар қолбасшылығы|Арнайы операциялар қолбасшылығы]], [[Вест-Пойнт|АҚШ Әскери академиясы]], [[Joint Improvised-Threat Defeat Organization]] және одақтастар, [[Recovery Accountability and Transparency Board]] және [[National Center for Missing and Exploited Children]] болды. Сол кезде [[АҚШ армиясы]] өзінің деректерді талдау құралын пайдалануды жалғастырды.<ref name="tebtecnchrun" /> Сондай-ақ TechCrunch мәліметінше, ОББ мен ФТБ сияқты АҚШ барлау агенттіктері Palantir бағдарламалық жасақтамасы арқылы алғаш рет өзара байланыстырылды, өйткені бұған дейін олардың дерекқорлары [[Ақпараттық оқшаулану|оқшауланған]] болатын.<ref name="tebtecnchrun" /> 2013 жылғы қыркүйекте АҚШ [[Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]]на берілген құжатқа сәйкес, Palantir 196 миллион АҚШ долларынан астам қаржы тартқанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=September 27, 2013 |title=Notice of Exempt Offering of Securities |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1321655/000132165513000002/xslFormDX01/primary_doc.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133312/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1321655/000132165513000002/xslFormDX01/primary_doc.xml |archive-date=October 28, 2020 |access-date=September 28, 2013 |publisher=The United States Securities and Exchange Commission}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cutler |first=Kim-Mai |title=Palantir Is Raising $197M In Growth Capital, SEC Filing Shows |date=September 28, 2013 |url=https://techcrunch.com/2013/09/27/palantir-197m-sec-filing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133316/https://techcrunch.com/2013/09/27/palantir-197m-sec-filing/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=June 25, 2017 |publisher=TechCrunch}}</ref> Компания 2014 жылы шамамен 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі келісімшарттарға қол қояды деп болжанды.<ref>{{Cite news |last1=Greenberg |first1=Andy |last2=Mac |first2=Ryan |date=September 2, 2013 |title=How A 'Deviant' Philosopher Built Palantir, A CIA-Funded Data-Mining Juggernaut |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/08/14/agent-of-intelligence-how-a-deviant-philosopher-built-palantir-a-cia-funded-data-mining-juggernaut/ |url-status=live |access-date=September 28, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150604110616/http://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/08/14/agent-of-intelligence-how-a-deviant-philosopher-built-palantir-a-cia-funded-data-mining-juggernaut/ |archive-date=June 4, 2015}}</ref> Бас атқарушы директор [[Алекс Карп]] 2013 жылы компания [[IPO|алғашқы жария ұсыныс]]қа (IPO) шықпайтынын мәлімдеп, биржаға шығу «біз сияқты компанияны басқаруды өте қиындатады» деді.<ref name="teafunding" /> 2013 жылғы желтоқсанда компания қаржыландыру раундын бастап, жеке инвесторлардан шамамен 450 миллион АҚШ долларын тартты. ''[[Forbes]]'' мәліметінше, бұл компанияның бағасын 9 миллиард АҚШ долларына дейін көтерді, ал журнал мұндай бағалау Palantir-ді «Кремний алқабындағы ең құнды жеке технологиялық компаниялардың қатарына» қосқанын жазды.<ref name="teafunding" /> 2014 жылғы желтоқсанда ''Forbes'' Palantir бұған дейінгі айда [[Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]]на құжаттар тапсырғаннан кейін, қосымша қаржыландыру раундында 400 миллион АҚШ долларын тартуды көздеп отырғанын хабарлады. Материал VC Experts зерттеуіне негізделді. ''Forbes'' мәліметінше, егер раунд аяқталса, Palantir-дің жалпы қаржыландыру көлемі 1,2 миллиард АҚШ долларына жетуі мүмкін еді.<ref name="teafunding" /> 2014 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша компанияның жеке инвесторлары әлі де әртүрлі болды, олардың қатарында [[Кен Лангоне]] мен [[Стэнли Дракенмиллер]], ОББ-мен байланысты [[In-Q-Tel]],<ref name="IranNuclearDeal">{{Cite news |last=Tirone |first=Jonathan |date=May 8, 2018 |title=Peter Thiel and Palantir Are at the Heart of the Iran Nuclear Deal |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-08/peter-thiel-in-eye-of-iran-storm-as-deadline-looms-for-trump |access-date=May 8, 2018 |quote=Palantir, which Thiel and his partners built with CIA funding |archive-date=November 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113040631/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-08/peter-thiel-in-eye-of-iran-storm-as-deadline-looms-for-trump |url-status=live}}</ref> [[Tiger Global Management]] және Тиль басқаратын [[Founders Fund]] венчурлық компаниясы болды.<ref name="teafunding" /> 2014 жылғы қарашада Palantir 15 миллиард АҚШ долларына бағаланды.<ref>{{Citation |title=Palantir raising more money after tagged with 15 billion valuation |date=January 16, 2015 |url=https://blogs.wsj.com/digits/2015/01/16/palantir-raising-more-money-after-tagged-with-15-billion-valuation/ |work=The Wall Street Journal |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133334/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-39945 |access-date=August 4, 2017 |archive-date=October 28, 2020 |url-status=live}}.</ref> 2015 жылғы маусымда [[BuzzFeed]] компанияның 20 миллиард АҚШ долларлық бағалаумен 500 миллион АҚШ долларына дейін жаңа капитал тартуға кіріскенін хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Alden |first=William |date=June 23, 2015 |title=Palantir Valued At $20 Billion In New Funding Round |publisher=[[BuzzFeed]] |url=https://www.buzzfeed.com/williamalden/palantir-valued-at-20-billion-in-new-funding-round |url-status=live |access-date=June 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624110755/http://www.buzzfeed.com/williamalden/palantir-valued-at-20-billion-in-new-funding-round |archive-date=June 24, 2015}}</ref> Желтоқсанға қарай компания тағы 880 миллион АҚШ долларын тартты, ал оның бағасы әлі де 20 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite web |last=Buhr |first=Sarah |date=December 23, 2015 |title=Palantir Has Raised $880 Million At A $20 Billion Valuation |url=https://techcrunch.com/2015/12/23/palantir-has-raised-880-million-at-a-20-billion-valuation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129143026/https://techcrunch.com/2015/12/23/palantir-has-raised-880-million-at-a-20-billion-valuation/ |archive-date=January 29, 2017 |access-date=December 15, 2016 |publisher=[[TechCrunch]]}}</ref> 2016 жылғы ақпанда Palantir көпшілікке ашық веб-сайттардан ақпарат жинауды жеңілдететін Kimono Labs стартабын сатып алды.<ref>{{cite web |last=Yeung |first=Ken |date=February 15, 2016 |title=Palantir acquires Kimono Labs, will shutter data collection service on February 29 |url=https://venturebeat.com/business/palantir-acquires-kimono-labs-will-shutter-data-collection-service-on-february-29/ |website=[[VentureBeat]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502015539/https://venturebeat.com/business/palantir-acquires-kimono-labs-will-shutter-data-collection-service-on-february-29/ |archive-date=May 2, 2023 |url-status=live}}</ref> 2016 жылғы тамызда Palantir [[деректерді визуализациялау]] саласындағы Silk стартабын сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Condon |first=Stephanie |title=Palantir acquires data visualization startup Silk |url=https://www.zdnet.com/article/palantir-acquires-data-visualization-startup-silk/ |url-status=live |access-date=August 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133349/https://www.zdnet.com/article/palantir-acquires-data-visualization-startup-silk/ |archive-date=October 28, 2020}}</ref> 2017 жылы ''[[BuzzFeed News]]'' Palantir-дің ОББ-дағы және әсіресе NSA-дағы жағдайы тұрақты болмағанын хабарлады. Алайда Карптың айтуынша, Palantir ФТБ-дағы орнын берік сақтап тұрды, өйткені «оларда басқа таңдау болмайды».<ref name="AldenBuzzfeed">{{cite news |last1=Alden |first1=William |title=Palantir's Relationship With The Intelligence Community Has Been Worse Than You'd Think |url=https://www.buzzfeednews.com/article/williamalden/palantirs-relationship-with-americas-spies |access-date=August 13, 2025 |work=BuzzFeed News |date=April 22, 2017 |language=en}}</ref> === 2018 – қазірге дейін === [[Сурет:Palantir 1 2018-09-06.jpg|thumb|Palantir-дің Пало-Альтодағы бұрынғы бас кеңсесі, ол әлі де компания кеңсесі ретінде пайдаланылады<ref>{{cite news |last1=Hale |first1=Chasity |title=Protesters target Palo Alto's Palantir office |url=https://www.paloaltoonline.com/community/2025/07/15/protesters-target-palo-altos-palantir-office/ |work=Palo Alto Online |date=July 15, 2025}}</ref>]] Palantir [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19]]-бен күрес шараларын қолдау үшін Palantir Foundry бағдарламалық жасақтамасын ұсыну арқылы [[Ұлттық денсаулық сақтау қызметі|NHS]]-пен жұмыс істей бастаған төрт ірі технологиялық компанияның бірі болды.<ref>{{Cite news |last=Kelion |first=Leo |date=March 28, 2020 |title=NHS turns to big tech to tackle Covid-19 hot spots |language=en-GB |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/technology-52079287 |url-status=live |access-date=March 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133336/https://www.bbc.com/news/technology-52079287 |archive-date=October 28, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |title=The power of data in a pandemic - Technology in the NHS |url=https://healthtech.blog.gov.uk/2020/03/28/the-power-of-data-in-a-pandemic/ |access-date=March 29, 2020 |website=healthtech.blog.gov.uk |date=March 28, 2020 |language=en |archive-date=October 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133354/https://res-1.cloudinary.com/crunchbase-production/image/upload/c_lpad,h_85,w_85,f_auto,b_white,q_auto:eco/v1415997587/p2y2czl3ebgstedxzl9k.png |url-status=live}}</ref> 2020 жылғы сәуірге қарай бірнеше ел жұқпалы аурудың таралуын бақылау үшін Palantir технологиясын пайдаланған.<ref name="NYT (21 October 2020)">{{Cite web |last=Steinberger |first=Michael |author-link=Michael Steinberger |date=October 21, 2020 |title=Does Palantir See Too Much? |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/10/21/magazine/palantir-alex-karp.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133336/https://www.nytimes.com/interactive/2020/10/21/magazine/palantir-alex-karp.html |archive-date=October 28, 2020 |access-date=October 26, 2020 |website=The New York Times}}</ref> Palantir сондай-ақ АҚШ-та қолданылған вакциналарды бөлуге арналған Tiberius бағдарламалық жасақтамасын әзірледі.<ref>{{Cite news|last1=Parker|first1=Ashley|last2=Stanley-Becker|first2=Isaac|last3=Linskey|first3=Annie|title=10 days of struggle: Inside Biden's early coronavirus vaccine effort|language=en-US|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/politics/biden-vaccine-coronavirus/2021/01/30/eb318c5c-618d-11eb-9061-07abcc1f9229_story.html|access-date=January 31, 2021|issn=0190-8286|archive-date=January 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130235100/https://www.washingtonpost.com/politics/biden-vaccine-coronavirus/2021/01/30/eb318c5c-618d-11eb-9061-07abcc1f9229_story.html|url-status=live}}</ref> 2020 жылғы тамызда Palantir Technologies бас кеңсесін [[Денвер (Колорадо)|Денверге, Колорадо]] көшіріп, «Кремний алқабының инженерлік элитасынан ... олар қоғамның қалай ұйымдастырылуы немесе әділеттің нені талап ететіні туралы басқалардан артық білмейді» деген ұстаныммен алшақтай түсті.<ref>{{Cite news |last=Levy |first=Ari |date=August 25, 2020 |title=Palantir CEO rips Silicon Valley in letter to investors |url=https://www.cnbc.com/2020/08/25/palantir-ceo-rips-silicon-valley-in-letter-to-investors.html |access-date=July 2, 2025 |language=en}}</ref> Қыркүйекте компания [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда [[тікелей листинг]] арқылы акциялары биржада ашық саудаланатын компанияға айналып,<ref>{{Cite news |last=Levy |first=Ari |date=September 30, 2020 |title=Palantir closes below first trade after NYSE debut |url=https://www.cnbc.com/2020/09/30/palantir-goes-public-pltr-starts-trading-on-the-nyse.html |access-date=July 2, 2025 |language=en}}</ref> «АҚШ бойынша әдепкі операциялық жүйеге» айналуды мақсат ететінін жариялады.<ref>{{Cite news |last=Riley |first=Tonya |date=September 29, 2020 |title=The Technology 202: Activists slam Palantir for its work with ICE ahead of market debut |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/09/29/technology-202-activists-slam-palantir-its-work-with-ice-ahead-market-debut/ |access-date=July 30, 2025 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> 2020 жылғы желтоқсанда АҚШ [[АҚШ-тағы тамақ өнімдері және дәрі-дәрмек басқармасы|Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы]] Palantir-ге 44,4 миллион АҚШ долларлық келісімшарт берді, нәтижесінде компания акциялары шамамен 21%-ға өсті.<ref>{{Cite news|last=O'Donnell|first=Carl|date=December 7, 2020|title=Palantir wins $44 million FDA contract, boosting shares 21%|language=en|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-palantir-tech-fda-idUSKBN28H2TH|access-date=December 8, 2020|archive-date=December 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201221125308/https://www.reuters.com/article/us-palantir-tech-fda-idUSKBN28H2TH|url-status=live}}</ref> 2023 жылғы ақпанда Palantir [[АҚШ-тағы жалпы қабылданған бухгалтерлік есеп қағидаттары|GAAP]] бойынша алғаш рет тоқсандық таза пайда тапқанын хабарлады; оның көлемі 31 миллион АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite news |last1=Capoot |first1=Ashley |title=Shares of Palantir pop as it reports first profitable quarter |url=https://www.cnbc.com/2023/02/13/palantir-q4-earnings-2022.html |publisher=CNBC |date=February 13, 2023 |language=en}}</ref> 2024 жылғы қарашада АҚШ Әскери-теңіз күштері Palantir-ге шамамен 1 миллиард АҚШ долларлық бағдарламалық жасақтама келісімшартын берді.<ref>{{Cite news |date=November 6, 2024 |title=Notice of Intent to Award a Sole Source contract to Palantir Technologies |url=https://sam.gov/opp/462a1d9ed13244e2a7089b4308216aa7/view |access-date=July 2, 2025}}</ref> Түрлі басылымдар компанияның нақты бизнес ауқымы мен көлемі әлі де шағын екенін жазған. 2025 жылы ''[[Fortune (magazine)|Fortune]]'' нарықтық капитализациясы 400 миллиард АҚШ долларынан асқан Palantir-дің нарықтық капитализация бойынша әлемдегі ең құнды компаниялардың қатарына кіргенін, алайда [[Fortune 500]] тізіміне ену үшін қажетті табыс шегіне, яғни жылдық сатылым көлемі 50 миллиард АҚШ долларынан асатын деңгейге жете алмайтынын атап өтті. 2025 жылғы тамызда компанияда 4100 адам жұмыс істеді, бірақ Карп бұл көрсеткішті 3600-ге дейін қысқартуды қалады.<ref>{{cite news |last1=Mathews |first1=Jessica |title=How Palantir—a company too small to make the Fortune 500—became one of the world's 25 most valuable companies |url=https://fortune.com/2025/08/06/palantir-alex-karp-top-25-valuable-companies-world-but-not-in-fortune-500/ |work=Fortune |date=August 6, 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |author1=Motley Fool |title=Why Is Wall Street Obsessed With AI (Artificial Intelligence) Leader Palantir? |url=https://www.theglobeandmail.com/investing/markets/markets-news/Motley%20Fool/33847729/why-is-wall-street-obsessed-with-ai-artificial-intelligence-leader-palantir/ |date=August 3, 2025}}</ref> 2025 жылғы мамырдағы жағдай бойынша [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|Трамптың екінші әкімшілігі]] [[АҚШ ішкі қауіпсіздік департаменті|АҚШ Ішкі қауіпсіздік министрлігі]] және [[Пентагон]]мен жасалған қолданыстағы және жаңа келісімшарттарға 113 миллион АҚШ долларын, сондай-ақ АҚШ Қорғаныс министрлігімен жасалған 795 миллион АҚШ долларлық келісімшартқа қаражат жұмсаған, сонымен бірге [[Әлеуметтік қамсыздандыру басқармасы]] және [[Ішкі кірістер қызметі]]мен келісімшарттар жасау мәселесін қарастырған.<ref name="nyt">{{Cite news |last1=Frenkel |first1=Sheera |last2=Krolik |first2=Aaron |date=May 30, 2025 |title=Trump Taps Palantir to Compile Data on Americans |url=https://www.nytimes.com/2025/05/30/technology/trump-palantir-data-americans.html |access-date=June 24, 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> 2025 жылы Palantir Ақ үйдің [[Ақ үйдің шығыс қанатын бұзу|Шығыс қанатын бұзуын]] және [[Ақ үйдің мемлекеттік бал залы|бал залын]] салу жоспарын қаржыландыруға көмектесті.<ref>{{Cite news |last= Golinger |first= Jon |last2= O'Grady |first2= Eileen |last3= Claypool |first3= Rick |date= June 4, 2026 |title= Ballroom Billions |url= https://www.citizen.org/article/ballroom-billions/ |url-status= live |archive-url= http://web.archive.org/web/20260628011559/https://www.citizen.org/article/ballroom-billions/ |archive-date= June 28, 2026 |access-date= August 12, 2026 |work= Public Citizen |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы ақпанда Palantir бас кеңсесін [[Денвер (Колорадо)|Денверден, Колорадо]] [[Майами]], [[Флорида]] қаласына көшіру жоспарын жариялады.<ref>{{Cite news |date=2026-02-17 |title=Palantir Moves Headquarters to Miami From Denver |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-02-17/palantir-moves-headquarters-to-miami-from-denver |access-date=2026-02-17 |work=Bloomberg |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Subin |first=Samantha |date=2026-02-17 |title=Palantir moving its headquarters from Denver to Miami |url=https://www.cnbc.com/2026/02/17/palantir-headquarters-miami-denver.html |access-date=2026-02-18 |publisher=CNBC |language=en}}</ref> === Бағалануы === 2013 жылғы желтоқсанда қосымша 107,5 миллион АҚШ доллары көлемінде қаржы тартқаннан кейін компания 9 миллиард АҚШ долларына бағаланды.<ref name="Prism2013">{{cite news |title=CIA-backed Palantir Technologies raises $107.5 million |url=https://www.reuters.com/article/business/cia-backed-palantir-technologies-raises-1075-million-idUSL1N0JQ1OE/ |publisher=Reuters |access-date=August 1, 2025 |location=San Francisco |date=December 11, 2013 |quote=Palantir Technologies, the data-mining company that is partly backed by the Central Intelligence Agency, has raised another $107.5 million... brings the total raised by the company to over $800 million, values the company at more than $9 billion... Clients such as the National Security Agency, the Federal Bureau of Investigation and the CIA, along with corporate customers such as banks, use Palantir software to piece together information on terrorist plots, financial frauds and the like. The start-up has drawn attention because of its Prism software product, which has the same name as an NSA program that monitors emails and other communications of ordinary people on a mass scale. Palantir has said its product is separate.}}</ref> ''[[Forbes]]'' мұндай бағалау Palantir-ді «Кремний алқабындағы ең құнды жеке технологиялық компаниялардың қатарына» қосқанын жазды.<ref name="teafunding" /> 2014 жылғы қарашада 50 миллион АҚШ долларлық қаржыландыру раундынан кейін Palantir-дің бағасы 15 миллиард АҚШ долларына дейін өсті,<ref>{{Cite web |title=SEC FORM D |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1321655/000132165514000005/xslFormDX01/primary_doc.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725112845/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1321655/000132165514000005/xslFormDX01/primary_doc.xml |archive-date=July 25, 2015 |access-date=May 31, 2015 |publisher=[[Securities and Exchange Commission]]}}</ref> ал 2015 жылдың соңында компания 880 миллион АҚШ долларлық қаржыландыру раундын аяқтаған кезде 20 миллиард АҚШ долларына жетті.<ref name="20billion">{{Cite web |last=Buhr |first=Sarah |date=December 23, 2015 |title=Palantir Has Raised $880 Million At A $20 Billion Valuation |url=https://techcrunch.com/2015/12/23/palantir-has-raised-880-million-at-a-20-billion-valuation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129143026/https://techcrunch.com/2015/12/23/palantir-has-raised-880-million-at-a-20-billion-valuation/ |archive-date=January 29, 2017 |access-date=December 15, 2016 |website=[[TechCrunch]]}}</ref> 2018 жылы [[Morgan Stanley]] компанияны 6 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite news |title=Palantir Knows Everything About You |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/features/2018-palantir-peter-thiel/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180423171957/https://www.bloomberg.com/features/2018-palantir-peter-thiel/ |archive-date=April 23, 2018 |access-date=April 23, 2018 |publisher=Bloomberg|last1=Waldman |first1=Peter |last2=Chapman |first2=Lizette |last3=Robertson |first3=Jordan}}</ref> 2018 жылғы 18 қазанда ''[[The Wall Street Journal]]'' Palantir 41 миллиард АҚШ долларлық бағалаудан кейін 2019 жылдың бірінші жартысында IPO өткізуді қарастырғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Copeland |first=Rob |date=October 18, 2018 |title=Secretive Data Company Palantir Weighs Giant Public Offering |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/secretive-data-company-palantir-weighs-giant-public-offering-1539864003 |url-status=live |access-date=October 19, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018221959/https://www.wsj.com/articles/secretive-data-company-palantir-weighs-giant-public-offering-1539864003 |archive-date=October 18, 2018 |issn=0099-9660}}</ref> IPO-ға дейін Palantir пайда таппаған. 2020 жылғы шілдеде компания IPO өткізуге өтінім берді,<ref>{{Cite news |last1=Korosec |first1=Kirsten |last2=Whittaker |first2=Zack |last3=Mascarenhas |first3=Natasha |date=July 7, 2020 |title=Secretive data startup Palantir has confidentially filed for an IPO |work=TechCrunch |url=https://techcrunch.com/2020/07/06/secretive-data-startup-palantir-has-confidentially-filed-for-an-ipo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707025625/https://techcrunch.com/2020/07/06/secretive-data-startup-palantir-has-confidentially-filed-for-an-ipo/ |archive-date=July 7, 2020}}</ref> ал 2020 жылғы 30 қыркүйекте «PLTR» тикерлік белгісімен [[Нью-Йорк қор биржасы]]на [[тікелей жария ұсыныс]] арқылы шықты.<ref name="Kindig 2020">{{cite web | last=Kindig | first=Beth | title=Palantir IPO: Deep-Dive Analysis | website=Forbes | date=September 29, 2020 | url=https://www.forbes.com/sites/bethkindig/2020/09/29/palantir-ipo-deep-dive-analysis/ | access-date=November 9, 2020 | archive-date=December 15, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201215233159/https://www.forbes.com/sites/bethkindig/2020/09/29/palantir-ipo-deep-dive-analysis/ | url-status=live}}</ref> 2024 жылғы 6 қыркүйекте [[McGraw-Hill|S&P Global]] Palantir-дің [[S&P 500]] индексіне қосылатынын жариялады. Келесі сауда күнінде компания акцияларының бағасы 14%-ға өсті.<ref>{{Cite web |last=Novet |first=Jordan |date=September 9, 2024 |title=Palantir soars 14% on software vendor's inclusion in S&P 500 |url=https://www.cnbc.com/2024/09/09/palantir-soars-13percent-on-software-vendors-inclusion-in-sp-500.html |access-date=October 7, 2024 |publisher=CNBC |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007163600/https://www.cnbc.com/2024/09/09/palantir-soars-13percent-on-software-vendors-inclusion-in-sp-500.html#:~:text=To%20join%20the%20S&P%20500,the%20four%20most-recent%20quarters |url-status=live}}</ref> 14 қарашада Palantir акцияларының листингін Нью-Йорк қор биржасынан [[NASDAQ|Nasdaq Global Select Market]] биржасына 26 қарашадан бастап ауыстыратынын жариялады. Компанияның A класындағы жай акциялары PLTR белгісімен саудалануын жалғастырды.<ref>{{Cite web |title=Palantir IR |url=https://investors.palantir.com/news-details/2024/Palantir-Announces-Transfer-of-Stock-Exchange-Listing-to-Nasdaq/ |access-date=November 25, 2024 |publisher=Palantir |language=en-US |archive-date=November 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241118001222/https://investors.palantir.com/news-details/2024/Palantir-Announces-Transfer-of-Stock-Exchange-Listing-to-Nasdaq/ |url-status=live}}</ref> 2025 жылы ''The Economist'' нарықтық құны 430 миллиард АҚШ долларына жеткен Palantir-ді «барлық уақыттағы ең артық бағаланған компания» болуы мүмкін деп атады; бұл оның 2024 жылғы табысынан 600 еседен астам жоғары еді.<ref>{{Cite news |date=2025 |title=Palantir might be the most over-valued firm of all time |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2025/08/12/palantir-might-be-the-most-over-valued-firm-of-all-time |newspaper=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оның акциялары [[S&P 500]] индексіндегі ең қымбат акциялар болды, олардың бағасы болжамды жылдық сатылым көлемінен 85 есе жоғары болды.<ref>{{Cite news |last=Maranz |first=Felice |date=November 3, 2025 |title=Palantir's Unwavering Momentum Sends Valuation Into Stratosphere |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-11-03/palantir-s-unwavering-momentum-sends-valuation-into-stratosphere?srnd=homepage-americas |access-date=November 3, 2025 |work=Bloomberg}}</ref> Palantir 20 жыл бойы пайдасыз жұмыс істеді; компания алғаш рет 2022 жылдың төртінші тоқсанында [[АҚШ-тағы жалпы қабылданған бухгалтерлік есеп қағидаттары|GAAP]] емес көрсеткіштер бойынша оң таза пайда, ал 2023 жылдың бірінші тоқсанында GAAP бойынша алғашқы оң таза пайда туралы хабарлады, оның көлемі 31 миллион АҚШ долларын құрады.{{sfn|Steinberger|2025|p=209}}<ref>{{cite news |last1=Rosenbach |first1=Marcel |last2=Sperber |first2=Sandra |last3=Yüksel |first3=Yasemin |title=Peter Thiel und Alex Karp: Palantir – wie mächtig ist die Analysefirma wirklich? – Podcast Firewall |url=https://www.spiegel.de/wirtschaft/peter-thiel-und-alex-karp-palantir-wie-maechtig-ist-die-analysefirma-wirklich-podcast-firewall-a-3c5afe9c-eb41-4299-8ab0-7a9e8e84cbd1 |work=Der Spiegel |date=November 13, 2025 |language=de}}</ref> === Инвестициялар === Palantir шамамен 20 [[арнайы мақсаттағы сатып алу компаниясы|SPAC]] компаниясына шамамен 400 миллион АҚШ долларын инвестициялады. [[RBC Capital Markets]] инвестициялық банкінің мәліметінше, бұл стратегия Palantir-ге бір мезгілде дамып келе жатқан компаниялардың инвесторы болуға және сол портфельдік компанияларға ықтимал бағдарламалық жасақтама жеткізушісі ретінде орнығуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite web |title=Palantir has pumped over $400 million into SPACs and boosted its revenues at the same time |website=Forbes |date=November 24, 2021 |url=https://fortune.com/2021/11/24/palantir-spac-investments-wall-street-questions/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20211124163227/https://fortune.com/2021/11/24/palantir-spac-investments-wall-street-questions/ |archive-date=November 24, 2021}}</ref> == Өнімдер == === Palantir Gotham === 2008 жылы шығарылған Palantir Gotham — Palantir-дің қорғаныс және барлау салаларына арналған бағдарламалық жасақтамасы. Ол Palantir-дің [[АҚШ барлау қауымдастығы]] аясындағы көпжылдық жұмысының жалғасы болып табылады және барлау мен қорғаныс агенттіктері тарапынан пайдаланылады. Бағдарламалық жасақтама басқа мүмкіндіктермен қатар ескертулерді, геокеңістіктік талдауды және болжауды қолдайды. Шетелдік клиенттерінің қатарына [[Украина Қарулы күштері|Украина әскері]] кіреді.<ref>{{Cite magazine |last=Maçães |first=Bruno |date=July 10, 2023 |title=How Palantir is Shaping the Future of Warfare |url=https://time.com/6293398/palantir-future-of-warfare-ukraine/ |access-date=October 7, 2024 |magazine=Time |language=en |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428130503/https://time.com/6293398/palantir-future-of-warfare-ukraine/ |url-status=live}}</ref> Palantir Gotham [[болжамдық полиция қызметі]] жүйесі ретінде де пайдаланылған, бұл оның ЖИ негізіндегі талдауындағы нәсілшілдікке қатысты даулар туғызды.<ref name="AP Pushback" >{{cite news |last=Neslen |first=Arthur |title=Feature – Pushback against AI policing in Europe heats up over racism fears |url=https://www.reuters.com/article/europe-tech-police-idINL8N2R92HQ |publisher=Reuters |date=October 20, 2021 |access-date=November 1, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101214232/https://www.reuters.com/article/europe-tech-police-idINL8N2R92HQ |url-status=live}}</ref> === Palantir Foundry === Palantir Foundry — коммерциялық және азаматтық мемлекеттік секторларда пайдалануға ұсынылатын бағдарламалық платформа. Foundry электрондық денсаулық жазбаларының федеративті желісі болып табылатын National COVID Cohort Collaborative жобасында енгізілгеннен кейін денсаулық сақтау саласында кеңінен танылды. Осы платформаны пайдаланып жүргізілген зерттеулер нәтижесінде рецензияланған көптеген ғылыми жарияланым жарық көріп, NIH/FASEB Dataworks Grand Prize сыйлығына ие болды. [[NHS England]] де Foundry-ді [[Англиядағы COVID-19 пандемиясы|COVID-19 пандемиясымен]] күрес кезінде вакцинация бағдарламасының жұмысын талдау үшін пайдаланды.<ref>{{cite news |title=Campaign launches to try to force Palantir out of Britain's NHS |url=https://www.cnbc.com/2021/06/04/campaign-launched-to-get-palantir-out-of-nhs.html |access-date=June 16, 2021 |publisher=CNBC |date=June 4, 2021}}</ref> 2022 жылғы жағдай бойынша Foundry Ұлыбританияның [[Homes for Ukraine]] бағдарламасын басқару үшін де пайдаланылды.<ref>{{Cite web |title=Palantir for UK Government |url=https://www.palantir.com/uk/government/ |access-date=November 13, 2022 |publisher=Palantir |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113082317/https://www.palantir.com/uk/government/ |url-status=live}}</ref> Ол [[Ұлыбританиядағы жергілікті басқару|жергілікті билік органдарында]] жұмыс істейтін іс жүргізушілерге [[Теңестіру, тұрғын үй және қауымдастықтар министрлігі]] мен [[Ұлыбритания Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] иелігіндегі деректерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. 2023 жылғы қарашада [[NHS England]] Palantir-ге Англияның денсаулық сақтау жүйесіндегі пациенттер туралы деректерді байланыстыратын Federated Data Platform платформасын әзірлеу және басқару үшін құны 330 миллион фунт стерлинг болатын жеті жылдық келісімшарт берді. Келісімшарт пациенттер деректерінің құпиялылығына, сатып алу үдерісінің ашықтығына және Palantir-дің [[Израиль қорғаныс күштері]]мен коммерциялық келісімшарттарына қатысты алаңдаушылықтарға байланысты [[Британдық медициналық қауымдастық]], The Doctors' Association UK және киберқауіпсіздік мамандары тарапынан бірден сынға ұшырады.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Rhiannon Mihranian |date=August 1, 2024 |title=NHS England must cancel its contract with Palantir |url=https://www.bmj.com/content/386/bmj.q1712 |journal=BMJ |language=en |volume=386 |article-number=q1712 |doi=10.1136/bmj.q1712 |issn=1756-1833 |pmid=39089808 |archive-date=December 1, 2024 |access-date=January 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201134736/https://www.bmj.com/content/386/bmj.q1712 |url-status=live}}</ref><ref name=":4">{{Cite news |date=September 30, 2022 |title=Peter Thiel's Palantir Had Secret Plan to Crack UK's NHS: 'Buying Our Way In' |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-09-30/palantir-had-plan-to-crack-uk-health-system-buying-our-way-in |access-date=January 28, 2025 |work=Bloomberg |language=en |archive-date=November 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231124053020/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-09-30/palantir-had-plan-to-crack-uk-health-system-buying-our-way-in? |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Iacobucci |first=Gareth |date=November 27, 2023 |title=Covid inquiry: The week that science became both bamboozling and a millstone |url=https://www.bmj.com/content/383/bmj.p2788 |journal=BMJ |language=en |volume=383 |page=2788 |doi=10.1136/bmj.p2788 |issn=1756-1833 |pmid=38011918 |s2cid=265464679 |doi-access=free |archive-date=November 27, 2023 |access-date=December 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127192845/http://www.bmj.com/content/383/bmj.p2788 |url-status=live}}</ref> [[Англияның ұлттық денсаулық сақтау қызметі|NHS England]] бастапқыда келісімшартты 2023 жылғы желтоқсанда жариялады, бірақ оның беттерінің 70%-дан астамы жасырылған болатын. Бұл сотқа жүгінуге түрткі болып, нәтижесінде келісімшарт ақпараттың бір бөлігі ашылған күйде қайта жарияланды.<ref>{{Cite news |title=UK health department republishes redacted Palantir contract |url=https://www.theregister.com/2024/03/25/nhs_palantir_contract_republished/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213021251/https://www.theregister.com/2024/03/25/nhs_palantir_contract_republished/ |archive-date=2026-02-13 |access-date=2026-03-18 |language=en}}</ref> 2024 жылы медицина қызметкерлері келісімшарттың күшін жоюды талап етіп, NHS England бас кеңсесінің алдында пикет өткізді.<ref name="Telegraph April 2024">{{Cite news |last=Barton |first=Alex |date=April 3, 2024 |title=Pro-Palestinian medical activists block entrance to NHS England HQ |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2024/04/03/nhs-pro-palestine-demonstrators-block-hq-palantir/ |access-date=January 28, 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235 |archive-date=May 10, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510104313/https://www.telegraph.co.uk/news/2024/04/03/nhs-pro-palestine-demonstrators-block-hq-palantir/ |url-status=live}}</ref> 2025 жылғы мамырдағы жағдай бойынша [[АҚШ ішкі қауіпсіздік департаменті|АҚШ Ішкі қауіпсіздік министрлігі]] мен [[АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрлігі|Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрлігін]] қоса алғанда, АҚШ-тың төрт федералдық агенттігі Foundry-ді пайдаланды.<ref name="nyt" /> === Басқа өнімдер === Компания бірқатар бизнеске және тұтынушыларға арналған өнімдерді әзірлеуге ішінара немесе толықтай қатысты. Мысалы, 2014 жылы ол Insightics өнімін таныстырды; ''[[The Wall Street Journal]]'' мәліметінше, бұл өнім саудагерлердің [[Несие тарихы|несие карталары жөніндегі жазбаларынан]] клиенттердің шығындары мен демографиялық мәліметтерін алады. Ол [[First Data]] төлемдерді өңдеу компаниясымен бірлесіп жасалды.<ref name="tezfirstprofit">{{Cite news |last=Sidel |first=Robin |date=February 10, 2015 |title=First Data Reports First Quarterly Profit in More Than Seven Years |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/first-data-reports-first-quarterly-profit-in-more-than-seven-years-1423602902 |url-status=live |access-date=February 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133338/https://www.wsj.com/articles/first-data-reports-first-quarterly-profit-in-more-than-seven-years-1423602902 |archive-date=October 28, 2020}}</ref> ==== Artificial Intelligence Platform (AIP) ==== 2023 жылғы сәуірде компания [[үлкен тілдік модель]]дерді жеке басқарылатын желілерге біріктіретін Artificial Intelligence Platform (AIP) платформасын іске қосты. Компания оның соғыс жағдайында қолданылуын көрсетті: әскери оператор операцияларды іске қосып, ЖИ [[чат-бот]]ы арқылы жауаптар ала алады.<ref>{{cite web |last=Gault |first=Matthew |date=April 26, 2023 |title=Palantir Demos AI to Fight Wars But Says It Will Be Totally Ethical Don't Worry About It |url=https://www.vice.com/en/article/palantir-demos-ai-to-fight-wars-but-says-it-will-be-totally-ethical-dont-worry-about-it/ |website=[[Vice (magazine)|Vince]] |access-date=May 3, 2023 |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503044145/https://www.vice.com/en/article/qjvb4x/palantir-demos-ai-to-fight-wars-but-says-it-will-be-totally-ethical-dont-worry-about-it |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Tarantola |first=Andrew |date=April 26, 2023 |title=Palantir shows off an AI that can go to war |url=https://www.engadget.com/palantir-shows-off-an-ai-that-can-go-to-war-180513781.html? |website=[[Engadget]] |access-date=May 3, 2023 |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503044145/https://www.engadget.com/palantir-shows-off-an-ai-that-can-go-to-war-180513781.html |url-status=live}}</ref> [[Генеративті жасанды интеллект|Генеративті ЖИ]] тудыруы мүмкін қауіптерге сілтеме жасай отырып, Карп бұл өнім ЖИ-ге нысаналарды таңдау операцияларын өздігінен орындауға мүмкіндік бермейтінін, оның орнына адамның бақылауын талап ететінін айтты.<ref>{{cite web |last=Capoot |first=Ashley |date=May 8, 2023 |title=Palantir soars on earnings beat and prediction of full-year profitability |url=https://www.cnbc.com/2023/05/08/palantir-earnings-report-q1-2023.html |publisher=[[CNBC]] |access-date=May 9, 2023 |archive-date=May 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509054124/https://www.cnbc.com/2023/05/08/palantir-earnings-report-q1-2023.html |url-status=live}}</ref><ref name="ind1223">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/business/protesters-blockade-office-of-tech-giant-with-nhs-contract-over-ties-to-israel-b2467728.html|title=Protesters blockade office of tech giant with NHS contract over ties to Israel|date=December 21, 2023|website=The Independent |access-date=December 29, 2023|archive-date=December 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231229024356/https://www.independent.co.uk/business/protesters-blockade-office-of-tech-giant-with-nhs-contract-over-ties-to-israel-b2467728.html|url-status=live}}</ref> Коммерциялық компаниялар да AIP-ті көптеген салаларда пайдаланды. Оның қолданылу бағыттарына инфрақұрылымды жоспарлау, желілерді талдау және ресурстарды бөлу кіреді.<ref>{{Cite web |title=Jacobs and Palantir Expand Partnership |publisher=Jacobs |url=https://www.jacobs.com/newsroom/press-release/jacobs-and-palantir-expand-partnership |access-date=October 7, 2024 |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007161952/https://www.jacobs.com/newsroom/press-release/jacobs-and-palantir-expand-partnership |url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=Palantir IR |url=https://investors.palantir.com/news-details/2023/Palantir-Customers-to-Feature-Artificial-Intelligence-Platform-in-Action-at-AIPCon-with-30-Presentations-and-Demos/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007161952/https://investors.palantir.com/news-details/2023/Palantir-Customers-to-Feature-Artificial-Intelligence-Platform-in-Action-at-AIPCon-with-30-Presentations-and-Demos/ |url-status=live}}</ref> AIP пайдаланушыларға [[графикалық пайдаланушы интерфейсі]] арқылы «агенттер» деп аталатын үлкен тілдік модельдер жасауға мүмкіндік береді. Агенттер компания бизнесінің [[Онтология (ақпараттану)|онтология]] деп аталатын цифрлық көрінісімен өзара әрекеттесе алады. Бұл модельдерге ұйымның құжаттарына және басқа да сыртқы ресурстарына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Пайдаланушылар ЖИ жасаған жауаптарды тексеру үшін шығыс деректерінің схемаларын және сынақ жағдайларын анықтай алады. AIP клиенттер кеңейте алатын үлгілер кітапханасымен бірге ұсынылады.<ref>{{Cite web |title=Palantir Artificial Intelligence Platform |url=https://www.palantir.com/platforms/aip/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007034624/https://www.palantir.com/platforms/aip/ |url-status=live}}</ref> Palantir сондай-ақ ықтимал клиенттерді жүйеге бейімдеу үшін бес күндік оқыту бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Palantir AIP Bootcamp |url=https://www.palantir.com/platforms/aip/bootcamp/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007161951/https://www.palantir.com/platforms/aip/bootcamp/ |url-status=live}}</ref> Palantir жыл сайын қазіргі клиенттердің көрсетілімдері ұсынылатын AIPCon конференциясын өткізеді.<ref name=":3" /> ==== TITAN ==== Palantir-дің TITAN (Tactical Intelligence Targeting Access Node) жүйесі — әскери далалық барлау операцияларына арналған ЖИ және талдау бағдарламалық жасақтамасымен жабдықталған жылжымалы командалық көлік. [[Федералдық сатып алу ережелері#Тәуелсіз зерттеу және әзірлеу (IRAD)|IRAD]] қаржыландыруы арқылы [[Anduril Industries]] және [[Northrop Grumman]] компанияларымен серіктестікте әзірленген TITAN тактикалық шешім қабылдауды қолдау үшін барлау және нысанаға алу деректерін біріктіреді. Компанияның мәлімдеуінше, TITAN клиенттердің алыс қашықтықтан дәл соққы беру мүмкіндігін арттыра алады.<ref>{{Cite web |title=TITAN |url=https://www.palantir.com/offerings/defense/titan/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007162006/https://www.palantir.com/offerings/defense/titan/ |url-status=live}}</ref> Palantir [[АҚШ әскері|АҚШ армиясына]] 10 TITAN бірлігін жеткізу жөніндегі келісімшартқа ие.<ref>{{Cite web |date=March 6, 2024 |title=Army Awards TITAN Ground Station Contract to Palantir Inc. |publisher=AFCEA International |url=https://www.afcea.org/signal-media/intelligence/army-awards-titan-ground-station-contract-palantir-inc |access-date=October 7, 2024}}</ref> ==== MetaConstellation ==== MetaConstellation — ЖИ модельдерін орналастыруды қолдайтын [[Жерсеріктік шоқжұлдыз|жерсеріктік желі]]. Пайдаланушылар белгілі бір орындар туралы ақпарат сұрай алады, содан кейін қызмет қажетті ресурстарды сол мақсатқа бағыттайды. MetaConstellation жүйесін [[АҚШ Солтүстік қолбасшылығы]] сияқты клиенттер пайдаланған.<ref>{{Cite web |title=Palantir's MetaConstellation software harnesses the power of satellite technology |url=https://www.palantir.com/offerings/metaconstellation/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007162007/https://www.palantir.com/offerings/metaconstellation/ |url-status=live}}</ref> ==== MOSAIC ==== ЖИ негізіндегі MOSAIC бағдарламалық платформасы 2015 жылға дейін әзірленіп, бастапқыда [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]] (МАГАТЭ) тарапынан [[Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспары|JCPOA]] талаптарының орындалуын қамтамасыз ету үшін пайдаланылды. Ол әлеуметтік желілердегі жазбалар мен жерсеріктік суреттерді, сондай-ақ Иран мен Таяу Шығыстағы бақылау камераларын қоса алғанда, бүкіл әлем бойынша 400 миллионнан астам цифрлық нысанды біріктіреді. Иран соғысы кезінде бұл қолданыс азаматтық бағдарламалық жасақтаманы белсенді қару құралына айналдырды және Ирандағы адамдарды нысана ретінде белгілеу үшін пайдаланылды.<ref>[https://www.reuters.com/technology/pentagon-adopt-palantir-ai-as-core-us-military-system-memo-says-2026-03-20/#:~:text=Summary,%E2%80%8Bdata%20and%20identifies%20targets. "Pentagon to adopt Palantir AI as core US military system"] reuters.com. Accessed Apr 13 2026</ref> ==== Skykit ==== Skykit — қолайсыз ортада барлау операцияларын қолдауға арналған тасымалды құралдар жиынтығы. Palantir жеке адамдар тасымалдауға арналған «Skykit Backpack» және қайықтармен тасымалдауға арналған «Skykit Maritime» нұсқаларын ұсынады. Жиынтыққа аккумулятор блоктары, компанияның бағдарламалық жасақтамасы орнатылған қорғалған ноутбук және [[компьютерлік көру]] қолданбаларын қолдайтын [[квадрокоптер]] кіреді. Skykit MetaConstellation жерсеріктік желісіне де қосыла алады.<ref>{{Cite web |title=Palantir Skykit brings intelligence and operations to the edge |url=https://www.palantir.com/offerings/skykit/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en}}</ref> 2023 жылы түрлі дереккөздер Украина әскері Skykit құрылғыларын ала бастағанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=February 16, 2023 |title=L'Ukraine, laboratoire des guerres du futur |url=https://www.lexpress.fr/monde/europe/lukraine-laboratoire-des-guerres-du-futur-MPC5S5KWWZE5POVFKW2NQZ6M24/ |access-date=October 7, 2024 |website=L'Express |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ukrainian Armed Force use Skykit Palantir |url=https://mil.in.ua/en/news/ukrainian-armed-force-use-skykit-palantir/ |access-date=October 7, 2024 |website=Militarnyi |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007161955/https://mil.in.ua/en/news/ukrainian-armed-force-use-skykit-palantir/ |url-status=live}}</ref> ==== Palantir Metropolis ==== Palantir Metropolis (бұрын Palantir Finance деген атпен белгілі) [[деректерді біріктіру]], [[ақпаратты басқару]] және сандық [[деректерді талдау|талдауға]] арналған бағдарламалық жасақтама болды.<ref>{{Cite news |date=January 7, 2019 |title=Palantir Stops Mocking Salespeople and Starts Hiring Them |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-07/palantir-is-said-to-hire-salespeople-it-once-mocked-as-ipo-nears |access-date=February 28, 2019 |newspaper=Bloomberg.com |archive-date=October 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009195720/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-07/palantir-is-said-to-hire-salespeople-it-once-mocked-as-ipo-nears |url-status=live}}</ref> Бағдарламалық жасақтама коммерциялық, меншікті және ашық дереккөздерден алынған деректерді біріктіріп, талдаушыларға үрдістерді, өзара байланыстарды, ауытқуларды және болжамдық заңдылықтарды анықтауға мүмкіндік берді.<ref name="Bloomberg180419Waldman">{{Cite news |last1=Waldman |first1=Peter |last2=Chapman |first2=Lizette |last3=Robertson |first3=Jordan |date=April 19, 2018 |title=Peter Thiel's data-mining company is using War on Terror tools to track American citizens. The scary thing? Palantir is desperate for new customers. |url=https://www.bloomberg.com/features/2018-palantir-peter-thiel/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133337/https://www.bloomberg.com/features/2018-palantir-peter-thiel/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=April 24, 2018 |publisher=Bloomberg}}</ref> 2009 жылы Palantir-дің 120 [[алдыңғы шепке орналастырылған инженер]]інің көмегімен JPMorgan қызметкері Питер Кавиккия III Metropolis жүйесін қызметкерлердің коммуникациясын бақылау үшін пайдаланды<ref name="Bloomberg180419Mak">{{Cite news |last=Mak |first=Aaron |date=April 19, 2018 |title=Report: Palantir Helped JPMorgan Spy on Employees |url=https://slate.com/technology/2018/04/jpmorgan-used-palantir-tools-monitor-employee-activity-bloomberg-report.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133337/https://slate.com/technology/2018/04/jpmorgan-used-palantir-tools-monitor-employee-activity-bloomberg-report.html |archive-date=October 28, 2020 |access-date=April 24, 2018 |publisher=Bloomberg}}</ref> және қызметкер ықтимал наразылық белгілерін көрсеткен кезде ішкі қауіптер жөніндегі топқа ескерту жіберіп отырды: кейін бұл топ қызметкерді мұқият тексеріп, тіпті жұмыс уақытынан тыс кезде банк қауіпсіздік қызметкерлерінің көмегімен аңдуы мүмкін еді.<ref name="Bloomberg180419Waldman" /><ref name="Bloomberg180419Mak" /> Metropolis тобы JPMorgan-ға тиесілі смартфондардағы электрондық хаттарды, жүктеу белсенділігін, браузер тарихын және GPS орналасу деректерін, сондай-ақ цифрлық түрде жазылған телефон сөйлесулерінің мәтіндік жазбаларын пайдаланып, бұл ақпаратты белгілі бір кілтсөздер, сөз тіркестері және мінез-құлық үлгілері бойынша іздеді, біріктірді, сұрыптады және талдады.<ref name="Bloomberg180419Waldman" /><ref name="Bloomberg180419Mak" /> 2013 жылы Кавиккия бұл ақпаратты [[First Data Corporation]] компаниясының бас атқарушы директоры болған [[Фрэнк Бизиньяно]]ға берген болуы мүмкін.<ref name="Bloomberg180419Waldman" /> Кейін Palantir Metropolis-тің орнын Palantir Foundry басты.<ref>{{Cite web |title=Data mining firm Palantir mocked idea of a sales staff; now it's hiring |url=https://enewspaper.latimes.com/infinity/article_share.aspx?guid=7631e2f4-d687-45ba-b8d9-0abd12b12e9d |access-date=April 14, 2024 |website=Los Angeles Times |archive-date=August 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240830210435/https://enewspaper.latimes.com/infinity/article_share.aspx?guid=7631e2f4-d687-45ba-b8d9-0abd12b12e9d |url-status=live}}</ref> ==== ELITE ==== ELITE (Enhanced Leads Identification and Targeting for Enforcement) — Palantir АҚШ-тың [[АҚШ Иммиграция және кедендік бақылау қызметі|Иммиграция және кедендік бақылау қызметі]] (ICE) үшін әзірлеген бағдарламалық құрал. Бағдарлама ықтимал депортация нысандары туралы ақпарат енгізілген цифрлық картаны ұсынады және агенттік нысанаға алған адамдардың орналасқан жерін анықтау үшін басқа дереккөздермен қатар АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрлігінен (оның ішінде Medicaid деректерінен) ақпарат алады.<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Joseph |date=January 15, 2026 |title='ELITE': The Palantir App ICE Uses to Find Neighborhoods to Raid |url=https://www.404media.co/elite-the-palantir-app-ice-uses-to-find-neighborhoods-to-raid/ |website=404 Media}}</ref><ref>{{Cite web |last=Richman |first=Josh |date=January 15, 2026 |title=Report: ICE Using Palantir Tool That Feeds On Medicaid Data |url=https://www.eff.org/deeplinks/2026/01/report-ice-using-palantir-tool-feeds-medicaid-data |publisher=Electronic Frontier Foundation}}</ref> == Клиенттері == === Корпоративтік пайдалану === {| class="wikitable floatright" |+ Қызмет бағыты бойынша сатылым (2024)<ref name=":1">{{Cite web |title=Palantir Technologies Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile {{!}} US69608A1088 |url=https://www.marketscreener.com/quote/stock/PALANTIR-TECHNOLOGIES-INC-113108869/company/ |access-date=March 7, 2024 |website=MarketScreener.com |archive-date=March 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240305032438/https://www.marketscreener.com/quote/stock/PALANTIR-TECHNOLOGIES-INC-113108869/company/ |url-status=live}}</ref> |- ! Қызмет бағыты ! Сатылым, млрд АҚШ доллары ! Үлесі |- | Мемлекеттік сектор | 2,4 | 53,7% |- | Коммерциялық сектор | 2,07 | 46,3% |} {| class="wikitable floatright" |+Аймақтар бойынша сатылым (2025)<ref name=":1" /> |- ! Аймақ ! Сатылым, млрд АҚШ доллары ! Үлесі |- |Ұлыбритания |0,427 |9,54% |- | АҚШ | 3,32 | 74,4% |- | Әлемнің қалған бөлігі | 0,728 | 16,27% |} Қорғаныс мердігері ретінде құрылған Palantir кейін жеке секторға да шықты. Қазіргі кезде бұл қызмет түрлері компания кірісінің едәуір бөлігін қамтамасыз етеді. 2024 жылдың екінші тоқсанында Palantir-дің АҚШ-тағы коммерциялық нарықтағы көрсеткіші өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 55%-ға өсті; компания шетелдік клиенттерге де қызмет көрсетеді. Қолдану салаларына телекоммуникация және инфрақұрылымды жоспарлау жатады.<ref>{{Cite web |title=Q2 2024 {{!}} Letter to Shareholders |url=https://www.palantir.com/q2-2024-letter/en/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007161951/https://www.palantir.com/q2-2024-letter/en/ |url-status=live}}</ref> Palantir Metropolis хедж-қорлар, банктер және қаржылық қызмет көрсету компаниялары тарапынан пайдаланылды.<ref name="bare_url" /><ref name="npr">{{Cite news |title=A Tech Fix For Illegal Government Snooping? |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=106479613 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133306/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=106479613 |archive-date=October 28, 2020 |access-date=January 30, 2012}}</ref><ref name="bare_url_a">{{Cite web |last=Chiang |first=Oliver |date=April 30, 2010 |title=PayPal-Based Technology Helped Bust India's And The Dalai Lama's Cyberspies |url=https://www.forbes.com/sites/firewall/2010/04/30/paypal-based-technology-helped-bust-indias-and-the-dalai-lamas-cyberspies/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814002848/https://www.forbes.com/sites/firewall/2010/04/30/paypal-based-technology-helped-bust-indias-and-the-dalai-lamas-cyberspies/ |archive-date=August 14, 2017 |access-date=September 7, 2017 |magazine=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |title=A Human Driven Data-centric Approach to Accountability: Analyzing Data to Prevent Fraud, Waste and Abuse in Stimulus Spending: Gov 2.0 Expo 2010 - Co-produced by UBM TechWeb & O'Reilly Conferences, May 25 - 27, 2010, Washington, DC |url=http://www.gov2expo.com/gov2expo2010/public/schedule/detail/13996 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133339/https://www.oreilly.com/conferences/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=January 30, 2012 |publisher=Gov2expo.com}}</ref> Palantir Foundry клиенттерінің қатарында [[Merck KGaA]],<ref>{{Cite web |date=November 20, 2018 |title=Merck KGaA, Palantir's new joint venture looks to tear down cancer research data silos |url=https://www.mobihealthnews.com/content/merck-kgaa-palantirs-new-joint-venture-looks-tear-down-cancer-research-data-silos |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133339/https://www.mobihealthnews.com/content/merck-kgaa-palantirs-new-joint-venture-looks-tear-down-cancer-research-data-silos |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 27, 2019 |website=MobiHealthNews |language=en}}</ref> [[Airbus]]<ref>{{Cite web |date=October 23, 2018 |title=Airbus believes its AI can eliminate flight delays |url=https://venturebeat.com/2018/10/22/airbus-believes-its-ai-can-eliminate-flight-delays/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133340/https://venturebeat.com/2018/10/22/airbus-believes-its-ai-can-eliminate-flight-delays/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 27, 2019 |website=VentureBeat}}</ref> және [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] бар.<ref>{{Cite press release |last=Palantir |title=Palantir Foundry Enables Scuderia Ferrari Through Data |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/palantir-foundry-enables-scuderia-ferrari-through-data-873451908.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133340/https://www.prnewswire.com/news-releases/palantir-foundry-enables-scuderia-ferrari-through-data-873451908.html |archive-date=October 28, 2020 |website=PRNewsWire |access-date=February 27, 2019}}</ref> Palantir-дің серіктесі [[Information Warfare Monitor]] Palantir бағдарламалық жасақтамасын [[GhostNet]] және [[Shadow Network]] желілерін анықтау үшін пайдаланды.<ref name="bare_url_a" /><ref>{{Cite news |title=CNN.com Video |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/video/#/video/tech/2009/03/30/vause.china.cyber.espionage.cnn |url-status=live |access-date=June 26, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000816030234/http://www.cnn.com/video/#/video/tech/2009/03/30/vause.china.cyber.espionage.cnn |archive-date=August 16, 2000}}</ref><ref name="Markoff">{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=March 29, 2009 |title=Vast Spy System Loots Computers in 103 Countries |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/technology/29spy.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401224950/http://www.nytimes.com/2009/03/29/technology/29spy.html |archive-date=April 1, 2009 |access-date=February 25, 2017 |work=The New York Times}}</ref> === NATO === [[NATO]] 2025 жылғы 25 наурызда Palantir Maven Smart System NATO жүйесін сатып алды.<ref>{{cite web |title=NATO acquires AI-enabled Warfighting System |url=https://shape.nato.int/news-releases/nato-acquires-aienabled-warfighting-system- |access-date=3 July 2026 |date=14 April 2025}}</ref> Жүйе 2026 жылғы 22 маусымда толық техникалық операциялық қабілетке жетті. NATO-ның 2026 жылғы 30 маусымда жариялаған алғашқы есебінде оның АҚШ-тың Meta Platforms және Францияның Mistral AI сияқты кез келген ЖИ жүйесімен үйлесімді екені және басқа жүйелерді де интеграциялау жоспарланғаны айтылды.<ref>{{cite web |title=NATO Maven Smart System Achieves Full Technical Operational Capability |url=https://shape.nato.int/news-releases/Maven-System-achieves-full-capability |website=shape.nato.int |language=en |date=30 June 2026}}</ref> NATO қолбасшылары ЕО-ға мүше елдердегі егемендікке қатысты пікірталасқа пікір білдірді. 2026 жылғы мамырда адмирал [[Пьер Вандье]], [[Одақтастардың трансформация жөніндегі қолбасшылығы|NATO-ның трансформация жөніндегі Жоғарғы одақтас қолбасшысы]], қазіргі кезде Palantir-ге бәсекелес жоқ екенін және Еуропа елдері балама жүйелерді қаласа, олар онжылдық ішінде емес, бірнеше ай немесе жыл ішінде өз тиімділігін дәлелдеуі керектігін айтты. Ол елдерге қысқа мерзімде өңделетін деректерді бақылауға, ал ұзақ мерзімде инфрақұрылымды (бұлттық жүйелер мен чиптер сияқты) дамытуға назар аударуға және бұл мәселелерді жекелеген жеткізушілерге тәуелділікпен араластырмауға кеңес берді; оның пікірінше, мұндай тәуелділікті жеткізушілерді өзара үйлесімді жүйелерге көшуге итермелеу арқылы шешуге болады.<ref>{{cite news| title=NATO commander: Europe has no alternative to Palantir's warfare tech for now |url=https://www.politico.eu/article/nato-commander-europe-no-palantir-alternative/ |work=POLITICO |date=20 May 2026}}</ref> [[Одақтастардың бірлескен қолдау және қамтамасыз ету қолбасшылығы]]ның қолбасшысы [[Кай Роршнайдер]] АҚШ-қа деген сенімсіздікті сынап, Palantir бағдарламалық жасақтамасының «орасан зор құндылығын» атап өтті. Ол мүше елдер ұлттық деңгейде әртүрлі жүйелерді пайдаланғысы келсе, мұндай жүйелер мен NATO қолбасшылықтарының бағдарламалары арасында өзара байланыс орнатылуы тиіс екенін айтты.<ref>{{cite news |title=Bundeswehr will mächtiges KI-Spionage-Tool aus USA nicht nutzen – doch NATO-Kommandeur schwärmt |url=https://www.merkur.de/politik/palantir-deutscher-nato-kommandeur-lobt-umstrittene-us-software-94309561.html |work=www.merkur.de |date=17 May 2026 |language=de}}</ref> === АҚШ === ==== АҚШ-тың азаматтық мекемелері ==== Palantir компаниясының бағдарламалық жасақтамасын [[Қалпына келтіру қаражатының есептілігі мен ашықтығы жөніндегі кеңес]] [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] аясындағы алаяқтық пен заңбұзушылықтарды анықтау және тергеу үшін пайдаланды. Атап айтқанда, Қалпына келтіру операциялары орталығы (ROC) экономиканы ынталандыруға бөлінген қаражатты алушы ұйымдарды мұқият тексеру мақсатында Palantir көмегімен транзакциялық деректерді ашық дереккөздердегі және жеке деректер жинақтарындағы мәліметтермен біріктірді.<ref name="bare_url_b" /> 2019 жылғы жағдай бойынша компанияның басқа клиенттерінің қатарында [[Polaris Project]],<ref>{{Cite web |last=Knox |first=Karin |date=January 24, 2014 |title=How Many Years A Slave? |url=https://www.palantir.com/2014/01/how-many-years-a-slave/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125053/https://www.palantir.com/2014/01/how-many-years-a-slave/ |archive-date=March 4, 2016}}</ref> [[Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары]], [[Жоғалған және қанауға ұшыраған балалардың ұлттық орталығы]] (NCMEC),<ref name="tebtecnchrun" /> [[АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институттары]],<ref>{{Cite web |date=September 24, 2018 |title=With $7M contract, NIH taps big data analysis platform Palantir to streamline health research |url=https://www.mobihealthnews.com/content/7m-contract-nih-taps-big-data-analysis-platform-palantir-streamline-health-research |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133340/https://www.mobihealthnews.com/content/7m-contract-nih-taps-big-data-analysis-platform-palantir-streamline-health-research |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 28, 2019 |website=MobiHealthNews |language=en}}</ref> [[Team Rubicon]]<ref>{{Cite news |title=Can Data-Crunching Palantir Find Missing Children and Catch Traffickers? |url=http://fortune.com/2016/03/14/how-palantir-uses-big-data-to-find-missing-kids/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133342/https://fortune.com/2016/03/14/how-palantir-uses-big-data-to-find-missing-kids/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 28, 2019 |website=Fortune}}</ref> және БҰҰ-ның [[Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы]] болды.<ref>{{Cite web |date=February 5, 2019 |title=Palantir and WFP partner to help transform global humanitarian delivery |publisher=World Food Programme |url=https://www1.wfp.org/news/palantir-and-wfp-partner-help-transform-global-humanitarian-delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133344/https://www.wfp.org/news/palantir-and-wfp-partner-help-transform-global-humanitarian-delivery |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 28, 2019}}</ref> NCMEC балаларды ұрлау және оларға зорлық-зомбылық көрсету істерін ашу үшін Palantir бағдарламалық жасақтамасын пайдаланады. Орталықтың бас директоры Эрни Алленнің айтуынша, Palantir «істерді тергеу, қылмыс жасағандарды анықтау және балаларды құтқару үшін қажетті байланыстар мен заңдылықтарды талдау мүмкіндігін» береді.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Newton |title=Counterterrorism and Cybersecurity: Total Information Awareness |date=1 August 2024 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-63126-9 |page=197 |url=https://books.google.com/books?id=A1oXEQAAQBAJ&pg=PT197 |language=en}}</ref> 2020 жылғы қазанда Palantir АҚШ федералдық үкіметіне бүкіл ел бойынша [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19]] вакциналарының өндірілуін, таратылуын және егілуін қадағалайтын жүйе құруға көмектесе бастады.<ref>{{Cite news |last=Winkler |first=Peter Loftus and Rolfe |date=October 22, 2020 |title=Palantir to Help U.S. Track Covid-19 Vaccines |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/palantir-to-help-u-s-track-covid-19-vaccines-11603367276 |url-status=live |access-date=October 23, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133343/https://trc.taboola.com/advance-pennlivecom/log/3/visible?tvi2=2512&route=LA%3ALA%3AV&lti=deflated |archive-date=October 28, 2020 |issn=0099-9660}}</ref> 2023 жылғы қарашадан 2026 жылғы наурызға дейін [[NYC Health + Hospitals]] ұйымы кірістерді жинау көлемін арттыру мақсатында Palantir компаниясымен келісімшарт бойынша жұмыс істеді.<ref>{{Cite web |last=Biddle |first=Sam |date=2026-02-15 |title=Palantir Gets Millions of Dollars From New York City's Public Hospitals |url=https://theintercept.com/2026/02/15/palantir-contract-new-york-city-health-hospitals/ |access-date=2026-04-21 |website=The Intercept |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mansoor |first=Sanya |date=2026-03-26 |title=New York City hospitals drop Palantir as controversial AI firm expands in UK |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/mar/26/new-york-hospitals-palantir-ai |access-date=2026-04-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> 2026 жылғы мамырда [[АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі]] қызметкерлердің [[кеңседегі жұмысқа қайта оралу]] саясатын сақтауын қадағалау үшін Palantir компаниясымен 3,9 миллион АҚШ долларына келісімшарт жасасты.<ref>{{Cite web |last=Curry Wimbish |first=Whitney |date=2026-05-18 |title=Palantir Gets an Initial $3.9 Million to Spy on Federal Workers |url=https://prospect.org/2026/05/18/palantir-federal-workers-surveillance-usda-social-security-veterans-affairs/ |access-date=2026-05-25 |website=The American Prospect |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2003 жылы Калифорнияда құрылғандар]] [[Санат:2003 жылы құрылған АҚШ компаниялары]] [[Санат:Деректерді талдау компаниялары]] [[Санат:Үлкен деректер компаниялары]] [[Санат:Бизнеске арналған бағдарламалық жасақтама компаниялары]] [[Санат:Майамидегі компаниялар]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында бұрын листингте болған компаниялар]] [[Санат:Газа соғысына қатысқан компаниялар]] [[Санат:NASDAQ-та листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Қылмыстық тергеу]] [[Санат:Деректер брокерлері]] [[Санат:АҚШ қорғаныс компаниялары]] [[Санат:Акцияларды тікелей орналастыру]] [[Санат:Алгоритм арқылы басқару]] [[Санат:Байланыстарды талдау]] [[Санат:Жаппай бақылау индустриясы]] [[Санат:Питер Тиль]] [[Санат:Трамптың екінші әкімшілігіне қатысты даулар]] [[Санат:Флоридадағы бағдарламалық жасақтама компаниялары]] [[Санат:2003 жылы құрылған бағдарламалық жасақтама компаниялары]] [[Санат:АҚШ бағдарламалық жасақтама компаниялары]] [[Санат:АҚШ-тағы демократиялық кері кету]] 4ea93wfvlq5ixxn8l1izyk2nca7k1le 3688531 3688529 2026-10-29T18:43:06Z 1nter pares 146705 3688531 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Palantir Technologies Inc. |логотипі = Palantir Technologies logo.svg |суреті = Palantir 1 2018-09-06.jpg |сурет атауы = [[Пало-Альто (Калифорния)|Пало-Альтодағы]], Калифорния, бұрынғы бас кеңсесі |түрі = [[Қоғамдық компания]] |биржадағы листингі = [[NASDAQ]]: PLTR (A класы)<br>[[Nasdaq-100]] индексінің құрамдасы<br>[[S&P 100]] индексінің құрамдасы<br>[[S&P 500]] индексінің құрамдасы |қызметі = |құрылды = [[6 мамыр]] [[2003 жыл|2003]] |құрушы = [[Питер Тиль]]<br>[[Стивен Коэн (кәсіпкер)|Стивен Коэн]]<br>[[Алекс Карп]]<br>[[Джо Лонсдейл]]<br>[[Нейтан Геттингс]] |орналасуы = [[Майами]], Флорида, АҚШ |басты адамдары = [[Питер Тиль]] (төраға)<br>[[Алекс Карп]] (бас атқарушы директор)<br>[[Стивен Коэн (кәсіпкер)|Стивен Коэн]] (президент) |саласы = [[Бағдарламалық жасақтама]], [[жасанды интеллект]] |өнімі = Palantir Gotham<br>Palantir Foundry<br>Palantir Apollo |меншікті капиталы = {{өсім}} 7,39 млрд [[АҚШ доллары]] (2025)<ref name=10K>{{cite web |title=US SEC: Form 10-K Palantir Technologies Inc. |url=https://www.sec.gov/ix?doc=/Archives/edgar/data/0001321655/000132165526000011/pltr-20251231.htm |publisher=[[U.S. Securities and Exchange Commission]] |date=February 17, 2026 |access-date=March 15, 2026}}</ref> |айналым = {{өсім}} 4,48 млрд [[АҚШ доллары]] (2025)<ref name=10K/> |операциялық кіріс = {{өсім}} 1,41 млрд [[АҚШ доллары]] (2025)<ref name=10K/> |таза табысы = {{өсім}} 1,63 млрд [[АҚШ доллары]] (2025)<ref name=10K/> |активтер = {{өсім}} 8,90 млрд [[АҚШ доллары]] (2025)<ref name=10K/> |капитализация = |қызметкерлер саны = 4429 (2025)<ref name=10K/> |басшы компания = |бағынышты компания = |ұраны = |бұрынғы атауы = |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бөлімшелер = |статус = |тілдер = |қарызы = |жарнама = |аудитор = |сайты = https://www.palantir.com/ |Ортаққор = }} '''Palantir Technologies Inc.''' (/ˈpælənˌtɪər/; PAL-ən-TEER)<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=q36Gj_UuTbE |title=Palantir: Protecting the Protectors |date=December 13, 2019 |last=Palantir |type=Video |access-date=March 24, 2026|via=[[YouTube]]}}</ref> — [[Мәліметтерді алмастыру|деректерді біріктіру]] және аналитикалық бағдарламалық жасақтама әзірлейтін, акциялары биржада ашық саудаланатын америкалық компания.<ref>{{Cite web |title= Palantir Platforms |url=https://www.palantir.com/platforms/ |access-date=February 2, 2024 |publisher=Palantir |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202044810/https://www.palantir.com/platforms/ |url-status=live}}</ref> Palantir-дің штаб-пәтері Флорида штатындағы [[Майами]] қаласында орналасқан. Компанияны 2003 жылы [[Питер Тиль]],<ref name=":2">{{Cite news |last=Steinberger |first=Michael |date=October 21, 2020 |title=Does Palantir See Too Much? |work=The New York Times Magazine |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/10/21/magazine/palantir-alex-karp.html |access-date=November 2, 2020 |issn=0362-4331 |archive-date=January 4, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104164642/https://www.nytimes.com/interactive/2020/10/21/magazine/palantir-alex-karp.html |url-status=live}}</ref> [[Стивен Коэн (кәсіпкер)|Стивен Коэн]],<ref>{{cite web |title=Stephen Cohen, Palantir Technologies Inc: Profile and Biography |url=https://www.bloomberg.com/profile/person/17417803 |website=Bloomberg |access-date=May 19, 2025}}</ref> [[Джо Лонсдейл]],<ref>{{Cite news |last=Chernova |first=Yuliya |date=June 12, 2019 |title=Palantir Co-founder Says IPO for Company Likely Years Away |url=https://www.wsj.com/articles/palantir-co-founder-says-ipo-for-company-likely-years-away-11560374990 |work=[[The Wall Street Journal]] |access-date=October 28, 2024}}</ref> [[Алекс Карп]]<ref>{{cite web |last=Dowd |first=Maureen |title=Alex Karp Has Money and Power. So What Does He Want? |url=https://www.nytimes.com/2024/08/17/style/alex-karp-palantir.html |date=August 17, 2024 |website=The New York Times |access-date=May 19, 2025}}</ref> және [[Нейтан Геттингс]] құрды.<ref>{{cite news |last1=Liy |first1=Macarena Vidal |title=Palantir, Trump's 'big brother' dominating the stock market |url=https://english.elpais.com/economy-and-business/2025-03-08/palantir-trumps-big-brother-dominating-the-stock-market.html |work=El País English |date=March 8, 2025 |language=en-us}}</ref><ref>{{cite news |last1=Au-Yeung |first1=Angel |title=Palantir IPO Cements Billionaire Fortunes For Cofounder Peter Thiel And CEO Alexander Karp |url=https://www.forbes.com/sites/angelauyeung/2020/09/30/palantir-ipo-cements-billionaire-fortunes-for-cofounder-peter-thiel-and-ceo-alexander-karp/ |work=Forbes |date=September 30, 2020 |language=en}}</ref> Palantir клиенттерінің қатарына федералдық агенттіктер, штаттық және жергілікті билік органдары, халықаралық ұйымдар, сондай-ақ жеке компаниялар кіреді.<ref>{{Cite news |date=February 4, 2025 |title=Palantir advises clients against using DeepSeek's AI tech; forecasts upbeat 2025 revenue |url=https://www.reuters.com/technology/palantir-forecasts-2025-revenue-above-estimates-ai-strength-2025-02-03/ |publisher=Reuters}}</ref> Компанияның төрт негізгі операциялық жүйесі бар: Gotham, Foundry, Apollo және AIP. Gotham — әскерилер мен [[терроризмге қарсы күрес]] талдаушылары, соның ішінде [[АҚШ барлау қауымдастығы]] мен [[АҚШ Қорғаныс министрлігі]] пайдаланатын барлау құралы. Бірнеше полиция департаменті Gotham-ды қылмыстарды талдау үшін пайдаланған.<ref name=":9">{{Cite news |date=February 25, 2020 |title=Peter Thiel's Palantir Wins Role in $823 Million Government Contract |language=en |publisher=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-02-25/peter-thiel-s-palantir-wins-role-in-823-million-government-contract |url-status=live |access-date=March 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133234/https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-02-25/peter-thiel-s-palantir-wins-role-in-823-million-government-contract |archive-date=October 28, 2020}}</ref><ref name=":10">{{cite web | title=Palantir CEO Alex Karp said although the company won't build tools that predict crimes, Palantir would do it 'very well' | website=[[Business Insider]] | url=https://www.businessinsider.com/palantir-ceo-alex-karp-predictive-policing-crimes-very-well-2022-9}}</ref> Apollo — барлық ортада [[CI/CD|үздіксіз интеграция мен үздіксіз жеткізуді]] (CI/CD) жүзеге асыруды жеңілдететін платформа.<ref>{{Cite web |title=Apollo |url=https://www.palantir.com/platforms/apollo/ |publisher=Palantir |access-date=December 14, 2021 |archive-date=December 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211214060226/https://www.palantir.com/platforms/apollo/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Palantir Apollo {{!}} Continuous deployment is achievable at scale — no matter the complexity or constraints. |url=https://www.palantir.com/explore/apollo-insights/ |access-date=February 2, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=February 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202051158/https://www.palantir.com/explore/apollo-insights/ |url-status=live}}</ref> Оның [[қызмет ретіндегі бағдарламалық жасақтама]]сы (SaaS) — АҚШ Қорғаныс министрлігі аса маңызды ұлттық қауіпсіздік жүйелерінде (IL5) пайдалануға рұқсат берген бес ұсыныстың бірі.<ref>{{cite web | title = What Is an IL5 Certification? | url = https://www.akamai.com/glossary/what-is-il5 | publisher = [[Akamai Technologies|Akamai]] | quote = IL5 is a certification by the United States Department of Defense (DoD) that authorizes a cloud service provider (CSP) to store and process some of the DoD's most sensitive data. The IL5 certification indicates that a CSP has the level of controls, protocols, and technologies to securely handle Controlled Unclassified Information (CUI) that is deemed to be mission critical. The security controls required for IL5 certification are among the strictest in the cloud services industry. [...]<br/><br/>* Impact Level 5 (IL5) is for DoD CUI and National Security Systems (NSS) | archive-url = https://web.archive.org/web/20241113065032/https://www.akamai.com/glossary/what-is-il5 | archive-date = November 13, 2024 | access-date = November 13, 2024 | date = November 13, 2024 | url-status = live }}</ref><ref name="bare_url" /><ref name="npr" /> Palantir-ді [[Morgan Stanley]], [[Merck KGaA]], [[Airbus]], [[Wejo]], [[Lilium GmbH|Lilium]], [[Pacific Gas and Electric Company|PG&E]] және [[Fiat Chrysler Automobiles]] сияқты корпоративтік клиенттер деректерді біріктіру және талдау үшін пайдаланған.<ref>{{Cite news |date=January 16, 2019 |title=Palantir Posted Nearly $1 Billion in 2018 Sales, Executive Says |department=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-16/palantir-posted-nearly-1-billion-in-2018-sales-executive-says |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133233/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-16/palantir-posted-nearly-1-billion-in-2018-sales-executive-says |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 21, 2019 |publisher=Bloomberg}}</ref> Palantir [[жасанды интеллект]] пен [[Бетті тану жүйесі|бетті тану жүйелерін]] пайдалану арқылы [[Бақылау|мемлекеттік бақылауды]] кеңейтуге қатысқаны үшін сынға ұшырады.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> Сыншылар оның [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|Трамп әкімшілігімен]] жасасқан келісімшарттарына және америкалықтар туралы [[Ақпараттың құпиялылығы|сезімтал деректерді]] біріктіруіне алаңдаушылық білдірді.<ref name=":7" /><ref name="nyt" /> Азаматтық бостандықтарды қорғау ұйымдары Palantir-дің полицияға арналған технологияларын [[болжамдық полиция қызметі]] деп сынады. Бас атқарушы директор Алекс Карп бұл сипаттамамен келіспейді.<ref name=":9" /><ref name=":10" /> Басқалары Palantir деректерді өзі жинамайтынын немесе сақтамайтынын, тек клиенттер бұрыннан жинаған деректерді талдауға көмектесетінін және клиенттер өз құқықтарын сақтап қалатын қызметтер мен платформалар ұсынатынын атап өтеді, дегенмен деректерді басқарудағы сәтсіздіктердің мысалдары да тіркелген.<ref name="df"/><ref name="HaskinsWired"/><ref name="logic"/> Кейбіреулер Palantir туралы қастандық теорияларының таралуына жол берудегі Тиль мен Карптың белсенді немесе пассивті жауапкершілігін атап өтеді.<ref name="BrillFortune"/><ref name="AldenBuzzfeed"/><ref name="WeigelNR"/> == Тарихы == === 2003–2008: Құрылуы және алғашқы жылдары === [[Сурет:Peter Thiel TechCrunch50.jpg|thumb|upright|Palantir негізін қалаушы және төрағасы [[Питер Тиль]] 2009 жылы]] Palantir 2003 жылы құрылды.<ref>{{cite news |last1=Fry |first1=Hannah |title=Hello World: Being Human in the Age of Algorithms |url=https://books.google.com/books?id=mmZSDwAAQBAJ&pg=PA10 |publisher=W. W. Norton & Company |date=September 18, 2018 |isbn=978-0-393-63500-3 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=About Palantir |url=https://www.palantir.com/about/ |access-date=October 19, 2025 |publisher=Palantir |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Registration Statement on Form S-1 |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1321655/000119312520230013/d904406ds1.htm |publisher=Securities and Exchange Commission |access-date=October 19, 2025}}</ref> Тиль стартапты [[Джон Роналд Руэл Толкин|Дж. Р. Р. Толкин]]нің [[Толкин легендариумы|легендариумындағы]] «[[Палантир|көру тасының]]» құрметіне атады. Сол сияқты Palantir кеңселерінің атаулары да Толкин шығармаларынан алынған: The Shire (Пало-Альто, Калифорния), Rivendell (Маклин, Вирджиния) және Grey Havens (Лондон, Ұлыбритания).<ref>{{Cite news |last=Greenberg |first=Andy |title=How A 'Deviant' Philosopher Built Palantir, A CIA-Funded Data-Mining Juggernaut |url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/08/14/agent-of-intelligence-how-a-deviant-philosopher-built-palantir-a-cia-funded-data-mining-juggernaut/ |access-date=July 30, 2025 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Harris |first=Shane |title=Palantir Technologies spots patterns to solve crimes and track terrorists |url=https://www.wired.com/story/joining-the-dots/ |access-date=2026-04-22 |work=Wired |language=en-US |issn=1059-1028}}</ref> 2013 жылы Тиль Palantir-ді «миссияға бағытталған компания» деп атап, оның [[PayPal]]-дың алаяқтықты анықтау жүйелеріне ұқсас бағдарламалық жасақтаманы «азаматтық бостандықтарды сақтай отырып, терроризмді азайту» үшін қолдана алатынын айтты.<ref>{{Cite web |last1=Greenberg |first1=Andy |last2=Mac |first2=Ryan |date=August 14, 2013 |title=How A 'Deviant' Philosopher Built Palantir, A CIA-Funded Data-Mining Juggernaut |url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/08/14/agent-of-intelligence-how-a-deviant-philosopher-built-palantir-a-cia-funded-data-mining-juggernaut/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150604110616/http://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/08/14/agent-of-intelligence-how-a-deviant-philosopher-built-palantir-a-cia-funded-data-mining-juggernaut/ |archive-date=June 4, 2015 |access-date=September 7, 2017 |website=[[Forbes]]}}</ref> 2004 жылы Тиль PayPal инженері Нейтан Геттингс пен [[Стэнфорд университеті]]нің студенттері Джо Лонсдейл және [[Стивен Коэн (кәсіпкер)|Стивен Коэн]] әзірлеген прототипті қаржыландырды. Сол жылы ол [[Стэнфорд құқық мектебі]]нде бірге жұмыс істеген бұрынғы әріптесі [[Алекс Карп]]ты [[CEO|бас атқарушы директор]] қызметіне қабылдады.<ref>{{Cite web |title=charlierose |url=http://media.palantirtech.com/videos/charlierose.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120201172817/http://media.palantirtech.com/videos/charlierose.html |archive-date=February 1, 2012 |access-date=January 30, 2012 |website=Media.palantirtech.com}}</ref> Palantir-дің құрылу тарихының кемінде төрт нұсқасы бар,<ref>{{cite web |title=a6609178ex10-3.htm |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/869986/000115752311000824/a6609178ex10-3.htm |publisher=Securities and Exchange Commission |access-date=August 23, 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=About {{!}} Our Milestones |url=https://www.iqt.org/about/our-milestones |publisher=IQT |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701120439/https://www.iqt.org/about/our-milestones |archive-date=July 1, 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=King |first1=Anthony |title=AI, Automation, and War: The Rise of a Military-Tech Complex |date=August 19, 2025 |publisher=[[Princeton University Press]] |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-26514-8 |page=84 |url=https://books.google.com/books?id=qpJIEQAAQBAJ&pg=PA84 |access-date=August 22, 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lalka |first1=Rob |title=The Venture Alchemists: How Big Tech Turned Profits Into Power |date=2024 |publisher=[[Columbia University Press]] |location=New York City |isbn=978-0-231-21026-3 |pages=247, 248 |doi=10.7312/lalk21026 |jstor=10.7312/lalk21026 |url=https://www.jstor.org/stable/10.7312/lalk21026?turn_away=true |access-date=August 22, 2025}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Harris |first1=Shane |title=Palantir Technologies spots patterns to solve crimes and track terrorists |url=https://www.wired.com/story/joining-the-dots/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |date=July 31, 2012}}</ref> бірақ олардың барлығында Тиль мен Карп кейін басқалар түрлі мақсатта қолданған бағдарламалық жасақтаманы жасағаны айтылады. ''[[The Wall Street Journal]]'' мәліметінше, Palantir 2004 жылы жұмысын бастаған кезде Тиль мен Карптан басқа үш инвесторы болған, алайда венчурлық капитал компаниялары тарапынан қызығушылық аз болды, сондықтан бастапқы 30 миллион АҚШ долларлық шығынның басым бөлігін Тиль мен оның венчурлық қоры қаржыландырды. [[Орталық барлау басқармасы|ОББ]]-мен байланысты [[In-Q-Tel]] венчурлық капитал компаниясы<ref>{{Cite web |last=Tréguer |first=Félix |date=2026-05-01 |title=Anthropic, Silicon Valley's conscience? |url=https://mondediplo.com/2026/05/12anthropic |access-date=2026-05-21 |website=Le Monde diplomatique |language=en}}</ref> шамамен 2 миллион АҚШ долларын инвестициялады.<ref name="bare_url">{{Cite news |last=Gorman |first=Siobhan |date=September 4, 2009 |title=How Team of Geeks Cracked Spy Trade |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/SB125200842406984303 |url-status=live |access-date=August 8, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416223431/https://www.wsj.com/articles/SB125200842406984303 |archive-date=April 16, 2019}}</ref> ''[[TechCrunch]]'' мәліметінше, Oakhouse Partners Palantir-дің 7,5 миллион АҚШ долларлық A сериялы қаржыландыру раундына (2006 жылғы маусым), ал REV 10,5 миллион АҚШ долларлық B сериялы раундына (2006 жылғы қараша) жетекшілік етті.<ref>{{cite news |last1=Wilhelm |first1=Alex |title=As Palantir preps IPO, a look back at its growth history |url=https://techcrunch.com/2020/07/07/as-palantir-preps-ipo-a-look-back-at-its-growth-history/ |access-date=August 22, 2025 |work=[[TechCrunch]] |date=July 7, 2020}}</ref> Алғашқы жылдары Palantir In-Q-Tel-ді қоса алғанда, инвесторларға директорлар кеңесінен орын беруден бас тартып, компанияға құрылтайшылардың бақылауын сақтап қалды. Бұл тәжірибе кейінгі қаржыландыру раундтарында да жалғасты.<ref>{{cite book |last1=Steinberger |first1=Michael |title=The Philosopher in the Valley: Alex Karp, Palantir, and the Rise of the Surveillance State |date=November 4, 2025 |publisher=[[Simon and Schuster]] |location=New York City |isbn=978-1-6680-1297-0 |page=73 |url=https://books.google.com/books?id=1UMMEQAAQBAJ&pg=PT73 |language=en}}</ref>{{sfn|Steinberger|2025|pp=64,66,209}} ''[[The New Republic]]'' Карптың Palantir-ді құруын қатаң күш пен нысаналы зорлық-зомбылық арқылы Американың жаһандық үстемдігін ілгерілетуге бағытталған техномилитаризмді қабылдау деп сипаттады.<ref>{{cite news |last1=Ganz |first1=John |title=Palantir's Call to Arms Is Also a Sales Pitch |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-02-21/palantir-ceo-s-new-book-is-a-call-to-arms-and-a-sales-pitch |work=[[Bloomberg.com]] |date=February 21, 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Book Review: The Technological Republic: Hard Power, Soft Belief, and the Future of the West , Alexander C. Karp and Nicholas W. Zamiska |url=https://www.independent.org/tir/2025-fall/the-technological-republic/ |publisher=Independent Institute |access-date=December 6, 2025 |date=2025}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=McCordick|first=Jack|date=February 28, 2025|title=Alex Karp's War for the West|magazine=[[The New Republic]]|url=https://newrepublic.com/article/191786/alex-karps-war-west-palantir|access-date=November 29, 2025}}</ref> ''[[The Wall Street Journal]]'' Palantir құрылған кезден бастап «Американы қолдайтын ұстанымға» ие болғанын жазып, 2025 жылғы стипендиялық бағдарламаны мысалға келтірді; онда қатысушылар [[Батыс өркениеті]] және оны қорғауға тұрарлық-тұрмайтыны туралы төрт апталық семинардан өтті.<ref>{{Cite news|last=Au-Yeung|first=Angel|date=November 2, 2025|title=Palantir Thinks College Might Be a Waste. So It's Hiring High-School Grads.|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://www.wsj.com/business/palantir-thinks-college-might-be-a-waste-so-its-hiring-high-school-grads-aed267d5|url-access=subscription|access-date=November 29, 2025}}</ref> ''Journal'' мәліметінше, компания екі жыл бойы In-Q-Tel арқылы таныстырылған барлау агенттіктері талдаушыларының талаптарына сәйкес өз технологиясын үздіксіз жетілдіріп отырды.<ref name="bare_url" /> 2009 жылғы ''VentureBeat'' мақаласында барлау қауымдастығының көпшілігі компания туралы ауызша тараған ақпарат арқылы білгені айтылды. Алғашқы жылдары компанияның жұмысына [[Center for Public Integrity]] үшін субпрайм несие берушіні зерттеу, Сомали қарақшылығын, «Хезболланы» және қытайлық [[GhostNet]] желісін анықтау үшін пайдаланылған платформаны талдау кірді.<ref>{{cite news |last1=Widman |first1=Jeff |title=Palantir keeps it lean and mean on five-year journey from zero to 150 employees |url=https://venturebeat.com/business/palantir-keeps-it-lean-and-mean-on-five-year-journey-from-zero-to-150-employees/ |work=VentureBeat |date=June 5, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250516191244/https://venturebeat.com/business/palantir-keeps-it-lean-and-mean-on-five-year-journey-from-zero-to-150-employees/ |archive-date=May 16, 2025}}</ref> Palantir [[жасанды интеллект]] қолданатын компьютерлердің өзі ғана өзгермелі жағдайға бейімделетін қарсыласты жеңе алмайтынын мәлімдеді. Оның орнына компания әртүрлі дереккөздерден алынған деректерді зерттеу үшін адам талдаушыларын пайдалануды ұсынды; бұл тәсіл [[Интеллектіні күшейту|интеллектіні күшейту]] деп аталады.<ref>{{Cite web |last=Gesher |first=Ari |date=March 8, 2010 |title=Friction in Human-Computer Symbiosis: Kasparov on Chess |url=http://blog.palantirtech.com/2010/03/08/friction-in-human-computer-symbiosis-kasparov-on-chess/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120414224548/http://blog.palantirtech.com/2010/03/08/friction-in-human-computer-symbiosis-kasparov-on-chess/ |archive-date=April 14, 2012 |access-date=January 30, 2012 |publisher=Palantir tech}}</ref> ===2010–2012: Кеңеюі=== 2010 жылғы сәуірде Palantir [[Thomson Reuters]] компаниясымен Palantir Metropolis өнімін «QA Studio» ([[Сандық зерттеу|сандық талдау]] құралы) атауымен сату жөніндегі серіктестігін жариялады.<ref>{{Cite news |date=April 12, 2010 |title=Press release: Thomson Reuters and Palantir Technologies enter exclusive agreement to create next-generation analytics platform for financial clients |publisher=Thomson Reuters |url=http://thomsonreuters.com/content/press_room/financial/2010_04_12_palantir_technologies_agreement |access-date=May 27, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508172659/http://thomsonreuters.com/content/press_room/financial/2010_04_12_palantir_technologies_agreement |archive-date=May 8, 2012}}</ref> 2010 жылғы 18 маусымда АҚШ [[АҚШ вице-президенті|вице-президенті]] [[Джо Байден]] мен [[Басқару және бюджет басқармасы]]ның директоры [[Питер Орзаг]] [[Ақ үй]]де баспасөз мәслихатын өткізіп, Recovery Accountability and Transparency Board (RATB) экономиканы ынталандыру бағдарламасындағы алаяқтықпен күресте табысқа жеткенін жариялады. Байден Palantir-дің Recovery Accountability and Transparency Board ұйымының алаяқтықты анықтау жұмыстарына қолдау көрсеткенін атап өтіп, жүйе арқылы анықталған нақты жағдайларды мысалға келтірді.<ref>{{Cite web |last=Kauffman |first=Tim |date=June 27, 2010 |title=The new high-tech weapons against fraud |url=http://www.federaltimes.com/article/20100627/AGENCY05/6270306/ |access-date=January 30, 2012 |website=Federal Times}}</ref> Ол бұл мүмкіндіктің [[Medicare (United States)|Medicare]] және [[Medicaid]] бағдарламаларынан бастап басқа мемлекеттік мекемелерде де енгізілетінін мәлімдеді.<ref>{{Cite news |last=Kiely |first=Kathy |date=June 18, 2010 |title=Obama administration to create 'do not pay' list to bar shady contractors |work=USA Today |url=http://content.usatoday.com/communities/theoval/post/2010/06/obama-administration-to-create-do-not-pay-list-to-bar-shady-contractors/1 |url-status=live |access-date=June 22, 2010}}</ref><ref>{{Cite web |last=Orszag |first=Peter |date=June 18, 2010 |title=Do Not Pay? Do Read This Post |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/omb/blog/10/06/18/Do-Not-Pay-Do-Read-This-Post |via=[[NARA|National Archives]] |publisher=[[Office of Management and Budget]] |access-date=January 30, 2012 |archive-date=January 21, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170121215113/https://obamawhitehouse.archives.gov/omb/blog/10/06/18/Do-Not-Pay-Do-Read-This-Post/ |url-status=live}}</ref><ref name="bare_url_b">{{Cite news |last=Kuhn |first=Eric |date=June 1, 2010 |title=Companies capitalize on 'open government' |work=Political Ticker blog |publisher=CNN |url=http://politicalticker.blogs.cnn.com/2010/06/01/companies-capitalize-on-open-government |access-date=September 28, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133315/https://www.cnn.com/politics |archive-date=October 28, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=May 4, 2010 |title=Using Palantir with Open Source Data: Finding and Preventing Fraud in Stimulus Spending |url=http://www.palantir.com/2010/05/govcon5-videos-now-available/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110163329/http://www.palantir.com/2010/05/govcon5-videos-now-available/ |archive-date=November 10, 2013 |access-date=May 27, 2013 |publisher=Palantir Technologies}}</ref> Сала сарапшылары Palantir-дің 2011 жылғы кірісін шамамен 250 миллион АҚШ доллары деп бағалады.<ref>{{Cite news |last1=Vance |first1=Ashlee |author-link=Ashlee Vance |last2=Stone |first2=Brad |date=November 22, 2011 |title=Palantir, the War on Terror's Secret Weapon: A Silicon Valley startup that collates threats has quietly become indispensable to the U.S. intelligence community |work=Business Week Magazine |url=http://www.businessweek.com/magazine/palantir-the-vanguard-of-cyberterror-security-11222011.html |access-date=September 28, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218194544/http://www.businessweek.com/magazine/palantir-the-vanguard-of-cyberterror-security-11222011.html |archive-date=February 18, 2013}}</ref> === 2013–2017: Қосымша қаржыландыру === {|class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 0em; font-size: 85%; width:30em; max-width: 60%;" cellspacing="5" |style="text-align: left;"|"2013 жылғы жағдай бойынша АҚШ барлау агенттіктері Palantir-ді әртүрлі ведомстволардың дерекқорларын өзара байланыстыру үшін де пайдаланды. Бұған дейін ОББ мен ФТБ пайдаланған дерекқорлардың көпшілігі [[Ақпараттық оқшаулану|оқшауланған]] болатын, сондықтан пайдаланушылар әр дерекқордан жеке-жеке іздеуге мәжбүр болды. Енді олардың барлығы Palantir арқылы өзара байланыстырылған." |- |style="text-align: left;"|— [[TechCrunch]], 2015 жылғы қаңтар<ref name="tebtecnchrun" /> |} [[TechCrunch]]-ке таралып кеткен құжат 2013 жылғы жағдай бойынша Palantir клиенттерінің арасында АҚШ үкіметінің кемінде 12 ұйымы болғанын көрсетті, олардың қатарында [[Орталық барлау басқармасы|ОББ]], [[АҚШ Ішкі қауіпсіздік министрлігі|DHS]], [[Ұлттық қауіпсіздік агенттігі|NSA]], [[Федералдық тергеу бюросы|ФТБ]], [[Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары|CDC]], [[АҚШ Теңіз жаяу әскерлері корпусы|Теңіз жаяу әскерлері корпусы]], [[АҚШ Әуе күштері|Әуе күштері]], [[АҚШ Арнайы операциялар қолбасшылығы|Арнайы операциялар қолбасшылығы]], [[Вест-Пойнт|АҚШ Әскери академиясы]], [[Joint Improvised-Threat Defeat Organization]] және одақтастар, [[Recovery Accountability and Transparency Board]] және [[National Center for Missing and Exploited Children]] болды. Сол кезде [[АҚШ армиясы]] өзінің деректерді талдау құралын пайдалануды жалғастырды.<ref name="tebtecnchrun" /> Сондай-ақ TechCrunch мәліметінше, ОББ мен ФТБ сияқты АҚШ барлау агенттіктері Palantir бағдарламалық жасақтамасы арқылы алғаш рет өзара байланыстырылды, өйткені бұған дейін олардың дерекқорлары [[Ақпараттық оқшаулану|оқшауланған]] болатын.<ref name="tebtecnchrun" /> 2013 жылғы қыркүйекте АҚШ [[Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]]на берілген құжатқа сәйкес, Palantir 196 миллион АҚШ долларынан астам қаржы тартқанын жариялады.<ref>{{Cite web |date=September 27, 2013 |title=Notice of Exempt Offering of Securities |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1321655/000132165513000002/xslFormDX01/primary_doc.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133312/https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1321655/000132165513000002/xslFormDX01/primary_doc.xml |archive-date=October 28, 2020 |access-date=September 28, 2013 |publisher=The United States Securities and Exchange Commission}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cutler |first=Kim-Mai |title=Palantir Is Raising $197M In Growth Capital, SEC Filing Shows |date=September 28, 2013 |url=https://techcrunch.com/2013/09/27/palantir-197m-sec-filing/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133316/https://techcrunch.com/2013/09/27/palantir-197m-sec-filing/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=June 25, 2017 |publisher=TechCrunch}}</ref> Компания 2014 жылы шамамен 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі келісімшарттарға қол қояды деп болжанды.<ref>{{Cite news |last1=Greenberg |first1=Andy |last2=Mac |first2=Ryan |date=September 2, 2013 |title=How A 'Deviant' Philosopher Built Palantir, A CIA-Funded Data-Mining Juggernaut |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/08/14/agent-of-intelligence-how-a-deviant-philosopher-built-palantir-a-cia-funded-data-mining-juggernaut/ |url-status=live |access-date=September 28, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150604110616/http://www.forbes.com/sites/andygreenberg/2013/08/14/agent-of-intelligence-how-a-deviant-philosopher-built-palantir-a-cia-funded-data-mining-juggernaut/ |archive-date=June 4, 2015}}</ref> Бас атқарушы директор [[Алекс Карп]] 2013 жылы компания [[IPO|алғашқы жария ұсыныс]]қа (IPO) шықпайтынын мәлімдеп, биржаға шығу «біз сияқты компанияны басқаруды өте қиындатады» деді.<ref name="teafunding" /> 2013 жылғы желтоқсанда компания қаржыландыру раундын бастап, жеке инвесторлардан шамамен 450 миллион АҚШ долларын тартты. ''[[Forbes]]'' мәліметінше, бұл компанияның бағасын 9 миллиард АҚШ долларына дейін көтерді, ал журнал мұндай бағалау Palantir-ді «Кремний алқабындағы ең құнды жеке технологиялық компаниялардың қатарына» қосқанын жазды.<ref name="teafunding" /> 2014 жылғы желтоқсанда ''Forbes'' Palantir бұған дейінгі айда [[Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы]]на құжаттар тапсырғаннан кейін, қосымша қаржыландыру раундында 400 миллион АҚШ долларын тартуды көздеп отырғанын хабарлады. Материал VC Experts зерттеуіне негізделді. ''Forbes'' мәліметінше, егер раунд аяқталса, Palantir-дің жалпы қаржыландыру көлемі 1,2 миллиард АҚШ долларына жетуі мүмкін еді.<ref name="teafunding" /> 2014 жылғы желтоқсандағы жағдай бойынша компанияның жеке инвесторлары әлі де әртүрлі болды, олардың қатарында [[Кен Лангоне]] мен [[Стэнли Дракенмиллер]], ОББ-мен байланысты [[In-Q-Tel]],<ref name="IranNuclearDeal">{{Cite news |last=Tirone |first=Jonathan |date=May 8, 2018 |title=Peter Thiel and Palantir Are at the Heart of the Iran Nuclear Deal |work=Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-08/peter-thiel-in-eye-of-iran-storm-as-deadline-looms-for-trump |access-date=May 8, 2018 |quote=Palantir, which Thiel and his partners built with CIA funding |archive-date=November 13, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113040631/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-08/peter-thiel-in-eye-of-iran-storm-as-deadline-looms-for-trump |url-status=live}}</ref> [[Tiger Global Management]] және Тиль басқаратын [[Founders Fund]] венчурлық компаниясы болды.<ref name="teafunding" /> 2014 жылғы қарашада Palantir 15 миллиард АҚШ долларына бағаланды.<ref>{{Citation |title=Palantir raising more money after tagged with 15 billion valuation |date=January 16, 2015 |url=https://blogs.wsj.com/digits/2015/01/16/palantir-raising-more-money-after-tagged-with-15-billion-valuation/ |work=The Wall Street Journal |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133334/https://www.wsj.com/articles/BL-DGB-39945 |access-date=August 4, 2017 |archive-date=October 28, 2020 |url-status=live}}.</ref> 2015 жылғы маусымда [[BuzzFeed]] компанияның 20 миллиард АҚШ долларлық бағалаумен 500 миллион АҚШ долларына дейін жаңа капитал тартуға кіріскенін хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Alden |first=William |date=June 23, 2015 |title=Palantir Valued At $20 Billion In New Funding Round |publisher=[[BuzzFeed]] |url=https://www.buzzfeed.com/williamalden/palantir-valued-at-20-billion-in-new-funding-round |url-status=live |access-date=June 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150624110755/http://www.buzzfeed.com/williamalden/palantir-valued-at-20-billion-in-new-funding-round |archive-date=June 24, 2015}}</ref> Желтоқсанға қарай компания тағы 880 миллион АҚШ долларын тартты, ал оның бағасы әлі де 20 миллиард АҚШ долларын құрады.<ref>{{Cite web |last=Buhr |first=Sarah |date=December 23, 2015 |title=Palantir Has Raised $880 Million At A $20 Billion Valuation |url=https://techcrunch.com/2015/12/23/palantir-has-raised-880-million-at-a-20-billion-valuation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129143026/https://techcrunch.com/2015/12/23/palantir-has-raised-880-million-at-a-20-billion-valuation/ |archive-date=January 29, 2017 |access-date=December 15, 2016 |publisher=[[TechCrunch]]}}</ref> 2016 жылғы ақпанда Palantir көпшілікке ашық веб-сайттардан ақпарат жинауды жеңілдететін Kimono Labs стартабын сатып алды.<ref>{{cite web |last=Yeung |first=Ken |date=February 15, 2016 |title=Palantir acquires Kimono Labs, will shutter data collection service on February 29 |url=https://venturebeat.com/business/palantir-acquires-kimono-labs-will-shutter-data-collection-service-on-february-29/ |website=[[VentureBeat]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502015539/https://venturebeat.com/business/palantir-acquires-kimono-labs-will-shutter-data-collection-service-on-february-29/ |archive-date=May 2, 2023 |url-status=live}}</ref> 2016 жылғы тамызда Palantir [[деректерді визуализациялау]] саласындағы Silk стартабын сатып алды.<ref>{{Cite news |last=Condon |first=Stephanie |title=Palantir acquires data visualization startup Silk |url=https://www.zdnet.com/article/palantir-acquires-data-visualization-startup-silk/ |url-status=live |access-date=August 10, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133349/https://www.zdnet.com/article/palantir-acquires-data-visualization-startup-silk/ |archive-date=October 28, 2020}}</ref> 2017 жылы ''[[BuzzFeed News]]'' Palantir-дің ОББ-дағы және әсіресе NSA-дағы жағдайы тұрақты болмағанын хабарлады. Алайда Карптың айтуынша, Palantir ФТБ-дағы орнын берік сақтап тұрды, өйткені «оларда басқа таңдау болмайды».<ref name="AldenBuzzfeed">{{cite news |last1=Alden |first1=William |title=Palantir's Relationship With The Intelligence Community Has Been Worse Than You'd Think |url=https://www.buzzfeednews.com/article/williamalden/palantirs-relationship-with-americas-spies |access-date=August 13, 2025 |work=BuzzFeed News |date=April 22, 2017 |language=en}}</ref> === 2018 – қазірге дейін === [[Сурет:Palantir 1 2018-09-06.jpg|thumb|Palantir-дің Пало-Альтодағы бұрынғы бас кеңсесі, ол әлі де компания кеңсесі ретінде пайдаланылады<ref>{{cite news |last1=Hale |first1=Chasity |title=Protesters target Palo Alto's Palantir office |url=https://www.paloaltoonline.com/community/2025/07/15/protesters-target-palo-altos-palantir-office/ |work=Palo Alto Online |date=July 15, 2025}}</ref>]] Palantir [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19]]-бен күрес шараларын қолдау үшін Palantir Foundry бағдарламалық жасақтамасын ұсыну арқылы [[Ұлттық денсаулық сақтау қызметі|NHS]]-пен жұмыс істей бастаған төрт ірі технологиялық компанияның бірі болды.<ref>{{Cite news |last=Kelion |first=Leo |date=March 28, 2020 |title=NHS turns to big tech to tackle Covid-19 hot spots |language=en-GB |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/technology-52079287 |url-status=live |access-date=March 29, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133336/https://www.bbc.com/news/technology-52079287 |archive-date=October 28, 2020}}</ref><ref>{{Cite web |title=The power of data in a pandemic - Technology in the NHS |url=https://healthtech.blog.gov.uk/2020/03/28/the-power-of-data-in-a-pandemic/ |access-date=March 29, 2020 |website=healthtech.blog.gov.uk |date=March 28, 2020 |language=en |archive-date=October 28, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133354/https://res-1.cloudinary.com/crunchbase-production/image/upload/c_lpad,h_85,w_85,f_auto,b_white,q_auto:eco/v1415997587/p2y2czl3ebgstedxzl9k.png |url-status=live}}</ref> 2020 жылғы сәуірге қарай бірнеше ел жұқпалы аурудың таралуын бақылау үшін Palantir технологиясын пайдаланған.<ref name="NYT (21 October 2020)">{{Cite web |last=Steinberger |first=Michael |author-link=Michael Steinberger |date=October 21, 2020 |title=Does Palantir See Too Much? |url=https://www.nytimes.com/interactive/2020/10/21/magazine/palantir-alex-karp.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133336/https://www.nytimes.com/interactive/2020/10/21/magazine/palantir-alex-karp.html |archive-date=October 28, 2020 |access-date=October 26, 2020 |website=The New York Times}}</ref> Palantir сондай-ақ АҚШ-та қолданылған вакциналарды бөлуге арналған Tiberius бағдарламалық жасақтамасын әзірледі.<ref>{{Cite news|last1=Parker|first1=Ashley|last2=Stanley-Becker|first2=Isaac|last3=Linskey|first3=Annie|title=10 days of struggle: Inside Biden's early coronavirus vaccine effort|language=en-US|newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/politics/biden-vaccine-coronavirus/2021/01/30/eb318c5c-618d-11eb-9061-07abcc1f9229_story.html|access-date=January 31, 2021|issn=0190-8286|archive-date=January 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130235100/https://www.washingtonpost.com/politics/biden-vaccine-coronavirus/2021/01/30/eb318c5c-618d-11eb-9061-07abcc1f9229_story.html|url-status=live}}</ref> 2020 жылғы тамызда Palantir Technologies бас кеңсесін [[Денвер (Колорадо)|Денверге, Колорадо]] көшіріп, «Кремний алқабының инженерлік элитасынан ... олар қоғамның қалай ұйымдастырылуы немесе әділеттің нені талап ететіні туралы басқалардан артық білмейді» деген ұстаныммен алшақтай түсті.<ref>{{Cite news |last=Levy |first=Ari |date=August 25, 2020 |title=Palantir CEO rips Silicon Valley in letter to investors |url=https://www.cnbc.com/2020/08/25/palantir-ceo-rips-silicon-valley-in-letter-to-investors.html |access-date=July 2, 2025 |language=en}}</ref> Қыркүйекте компания [[Нью-Йорк қор биржасы]]нда [[тікелей листинг]] арқылы акциялары биржада ашық саудаланатын компанияға айналып,<ref>{{Cite news |last=Levy |first=Ari |date=September 30, 2020 |title=Palantir closes below first trade after NYSE debut |url=https://www.cnbc.com/2020/09/30/palantir-goes-public-pltr-starts-trading-on-the-nyse.html |access-date=July 2, 2025 |language=en}}</ref> «АҚШ бойынша әдепкі операциялық жүйеге» айналуды мақсат ететінін жариялады.<ref>{{Cite news |last=Riley |first=Tonya |date=September 29, 2020 |title=The Technology 202: Activists slam Palantir for its work with ICE ahead of market debut |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2020/09/29/technology-202-activists-slam-palantir-its-work-with-ice-ahead-market-debut/ |access-date=July 30, 2025 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> 2020 жылғы желтоқсанда АҚШ [[АҚШ-тағы тамақ өнімдері және дәрі-дәрмек басқармасы|Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы]] Palantir-ге 44,4 миллион АҚШ долларлық келісімшарт берді, нәтижесінде компания акциялары шамамен 21%-ға өсті.<ref>{{Cite news|last=O'Donnell|first=Carl|date=December 7, 2020|title=Palantir wins $44 million FDA contract, boosting shares 21%|language=en|publisher=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-palantir-tech-fda-idUSKBN28H2TH|access-date=December 8, 2020|archive-date=December 21, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201221125308/https://www.reuters.com/article/us-palantir-tech-fda-idUSKBN28H2TH|url-status=live}}</ref> 2023 жылғы ақпанда Palantir [[АҚШ-тағы жалпы қабылданған бухгалтерлік есеп қағидаттары|GAAP]] бойынша алғаш рет тоқсандық таза пайда тапқанын хабарлады; оның көлемі 31 миллион АҚШ долларын құрады.<ref>{{cite news |last1=Capoot |first1=Ashley |title=Shares of Palantir pop as it reports first profitable quarter |url=https://www.cnbc.com/2023/02/13/palantir-q4-earnings-2022.html |publisher=CNBC |date=February 13, 2023 |language=en}}</ref> 2024 жылғы қарашада АҚШ Әскери-теңіз күштері Palantir-ге шамамен 1 миллиард АҚШ долларлық бағдарламалық жасақтама келісімшартын берді.<ref>{{Cite news |date=November 6, 2024 |title=Notice of Intent to Award a Sole Source contract to Palantir Technologies |url=https://sam.gov/opp/462a1d9ed13244e2a7089b4308216aa7/view |access-date=July 2, 2025}}</ref> Түрлі басылымдар компанияның нақты бизнес ауқымы мен көлемі әлі де шағын екенін жазған. 2025 жылы ''[[Fortune (magazine)|Fortune]]'' нарықтық капитализациясы 400 миллиард АҚШ долларынан асқан Palantir-дің нарықтық капитализация бойынша әлемдегі ең құнды компаниялардың қатарына кіргенін, алайда [[Fortune 500]] тізіміне ену үшін қажетті табыс шегіне, яғни жылдық сатылым көлемі 50 миллиард АҚШ долларынан асатын деңгейге жете алмайтынын атап өтті. 2025 жылғы тамызда компанияда 4100 адам жұмыс істеді, бірақ Карп бұл көрсеткішті 3600-ге дейін қысқартуды қалады.<ref>{{cite news |last1=Mathews |first1=Jessica |title=How Palantir—a company too small to make the Fortune 500—became one of the world's 25 most valuable companies |url=https://fortune.com/2025/08/06/palantir-alex-karp-top-25-valuable-companies-world-but-not-in-fortune-500/ |work=Fortune |date=August 6, 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |author1=Motley Fool |title=Why Is Wall Street Obsessed With AI (Artificial Intelligence) Leader Palantir? |url=https://www.theglobeandmail.com/investing/markets/markets-news/Motley%20Fool/33847729/why-is-wall-street-obsessed-with-ai-artificial-intelligence-leader-palantir/ |date=August 3, 2025}}</ref> 2025 жылғы мамырдағы жағдай бойынша [[Дональд Трамптың екінші президенттігі|Трамптың екінші әкімшілігі]] [[АҚШ ішкі қауіпсіздік департаменті|АҚШ Ішкі қауіпсіздік министрлігі]] және [[Пентагон]]мен жасалған қолданыстағы және жаңа келісімшарттарға 113 миллион АҚШ долларын, сондай-ақ АҚШ Қорғаныс министрлігімен жасалған 795 миллион АҚШ долларлық келісімшартқа қаражат жұмсаған, сонымен бірге [[Әлеуметтік қамсыздандыру басқармасы]] және [[Ішкі кірістер қызметі]]мен келісімшарттар жасау мәселесін қарастырған.<ref name="nyt">{{Cite news |last1=Frenkel |first1=Sheera |last2=Krolik |first2=Aaron |date=May 30, 2025 |title=Trump Taps Palantir to Compile Data on Americans |url=https://www.nytimes.com/2025/05/30/technology/trump-palantir-data-americans.html |access-date=June 24, 2025 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> 2025 жылы Palantir Ақ үйдің [[Ақ үйдің шығыс қанатын бұзу|Шығыс қанатын бұзуын]] және [[Ақ үйдің мемлекеттік бал залы|бал залын]] салу жоспарын қаржыландыруға көмектесті.<ref>{{Cite news |last= Golinger |first= Jon |last2= O'Grady |first2= Eileen |last3= Claypool |first3= Rick |date= June 4, 2026 |title= Ballroom Billions |url= https://www.citizen.org/article/ballroom-billions/ |url-status= live |archive-url= http://web.archive.org/web/20260628011559/https://www.citizen.org/article/ballroom-billions/ |archive-date= June 28, 2026 |access-date= August 12, 2026 |work= Public Citizen |language=en-US}}</ref> 2026 жылғы ақпанда Palantir бас кеңсесін [[Денвер (Колорадо)|Денверден, Колорадо]] [[Майами]], [[Флорида]] қаласына көшіру жоспарын жариялады.<ref>{{Cite news |date=2026-02-17 |title=Palantir Moves Headquarters to Miami From Denver |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-02-17/palantir-moves-headquarters-to-miami-from-denver |access-date=2026-02-17 |work=Bloomberg |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Subin |first=Samantha |date=2026-02-17 |title=Palantir moving its headquarters from Denver to Miami |url=https://www.cnbc.com/2026/02/17/palantir-headquarters-miami-denver.html |access-date=2026-02-18 |publisher=CNBC |language=en}}</ref> === Бағалануы === 2013 жылғы желтоқсанда қосымша 107,5 миллион АҚШ доллары көлемінде қаржы тартқаннан кейін компания 9 миллиард АҚШ долларына бағаланды.<ref name="Prism2013">{{cite news |title=CIA-backed Palantir Technologies raises $107.5 million |url=https://www.reuters.com/article/business/cia-backed-palantir-technologies-raises-1075-million-idUSL1N0JQ1OE/ |publisher=Reuters |access-date=August 1, 2025 |location=San Francisco |date=December 11, 2013 |quote=Palantir Technologies, the data-mining company that is partly backed by the Central Intelligence Agency, has raised another $107.5 million... brings the total raised by the company to over $800 million, values the company at more than $9 billion... Clients such as the National Security Agency, the Federal Bureau of Investigation and the CIA, along with corporate customers such as banks, use Palantir software to piece together information on terrorist plots, financial frauds and the like. The start-up has drawn attention because of its Prism software product, which has the same name as an NSA program that monitors emails and other communications of ordinary people on a mass scale. Palantir has said its product is separate.}}</ref> ''[[Forbes]]'' мұндай бағалау Palantir-ді «Кремний алқабындағы ең құнды жеке технологиялық компаниялардың қатарына» қосқанын жазды.<ref name="teafunding" /> 2014 жылғы қарашада 50 миллион АҚШ долларлық қаржыландыру раундынан кейін Palantir-дің бағасы 15 миллиард АҚШ долларына дейін өсті,<ref>{{Cite web |title=SEC FORM D |url=https://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1321655/000132165514000005/xslFormDX01/primary_doc.xml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150725112845/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1321655/000132165514000005/xslFormDX01/primary_doc.xml |archive-date=July 25, 2015 |access-date=May 31, 2015 |publisher=[[Securities and Exchange Commission]]}}</ref> ал 2015 жылдың соңында компания 880 миллион АҚШ долларлық қаржыландыру раундын аяқтаған кезде 20 миллиард АҚШ долларына жетті.<ref name="20billion">{{Cite web |last=Buhr |first=Sarah |date=December 23, 2015 |title=Palantir Has Raised $880 Million At A $20 Billion Valuation |url=https://techcrunch.com/2015/12/23/palantir-has-raised-880-million-at-a-20-billion-valuation/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129143026/https://techcrunch.com/2015/12/23/palantir-has-raised-880-million-at-a-20-billion-valuation/ |archive-date=January 29, 2017 |access-date=December 15, 2016 |website=[[TechCrunch]]}}</ref> 2018 жылы [[Morgan Stanley]] компанияны 6 миллиард АҚШ долларына бағалады.<ref>{{Cite news |title=Palantir Knows Everything About You |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/features/2018-palantir-peter-thiel/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180423171957/https://www.bloomberg.com/features/2018-palantir-peter-thiel/ |archive-date=April 23, 2018 |access-date=April 23, 2018 |publisher=Bloomberg|last1=Waldman |first1=Peter |last2=Chapman |first2=Lizette |last3=Robertson |first3=Jordan}}</ref> 2018 жылғы 18 қазанда ''[[The Wall Street Journal]]'' Palantir 41 миллиард АҚШ долларлық бағалаудан кейін 2019 жылдың бірінші жартысында IPO өткізуді қарастырғанын хабарлады.<ref>{{Cite news |last=Copeland |first=Rob |date=October 18, 2018 |title=Secretive Data Company Palantir Weighs Giant Public Offering |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/secretive-data-company-palantir-weighs-giant-public-offering-1539864003 |url-status=live |access-date=October 19, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018221959/https://www.wsj.com/articles/secretive-data-company-palantir-weighs-giant-public-offering-1539864003 |archive-date=October 18, 2018 |issn=0099-9660}}</ref> IPO-ға дейін Palantir пайда таппаған. 2020 жылғы шілдеде компания IPO өткізуге өтінім берді,<ref>{{Cite news |last1=Korosec |first1=Kirsten |last2=Whittaker |first2=Zack |last3=Mascarenhas |first3=Natasha |date=July 7, 2020 |title=Secretive data startup Palantir has confidentially filed for an IPO |work=TechCrunch |url=https://techcrunch.com/2020/07/06/secretive-data-startup-palantir-has-confidentially-filed-for-an-ipo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707025625/https://techcrunch.com/2020/07/06/secretive-data-startup-palantir-has-confidentially-filed-for-an-ipo/ |archive-date=July 7, 2020}}</ref> ал 2020 жылғы 30 қыркүйекте «PLTR» тикерлік белгісімен [[Нью-Йорк қор биржасы]]на [[тікелей жария ұсыныс]] арқылы шықты.<ref name="Kindig 2020">{{cite web | last=Kindig | first=Beth | title=Palantir IPO: Deep-Dive Analysis | website=Forbes | date=September 29, 2020 | url=https://www.forbes.com/sites/bethkindig/2020/09/29/palantir-ipo-deep-dive-analysis/ | access-date=November 9, 2020 | archive-date=December 15, 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201215233159/https://www.forbes.com/sites/bethkindig/2020/09/29/palantir-ipo-deep-dive-analysis/ | url-status=live}}</ref> 2024 жылғы 6 қыркүйекте [[McGraw-Hill|S&P Global]] Palantir-дің [[S&P 500]] индексіне қосылатынын жариялады. Келесі сауда күнінде компания акцияларының бағасы 14%-ға өсті.<ref>{{Cite web |last=Novet |first=Jordan |date=September 9, 2024 |title=Palantir soars 14% on software vendor's inclusion in S&P 500 |url=https://www.cnbc.com/2024/09/09/palantir-soars-13percent-on-software-vendors-inclusion-in-sp-500.html |access-date=October 7, 2024 |publisher=CNBC |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007163600/https://www.cnbc.com/2024/09/09/palantir-soars-13percent-on-software-vendors-inclusion-in-sp-500.html#:~:text=To%20join%20the%20S&P%20500,the%20four%20most-recent%20quarters |url-status=live}}</ref> 14 қарашада Palantir акцияларының листингін Нью-Йорк қор биржасынан [[NASDAQ|Nasdaq Global Select Market]] биржасына 26 қарашадан бастап ауыстыратынын жариялады. Компанияның A класындағы жай акциялары PLTR белгісімен саудалануын жалғастырды.<ref>{{Cite web |title=Palantir IR |url=https://investors.palantir.com/news-details/2024/Palantir-Announces-Transfer-of-Stock-Exchange-Listing-to-Nasdaq/ |access-date=November 25, 2024 |publisher=Palantir |language=en-US |archive-date=November 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241118001222/https://investors.palantir.com/news-details/2024/Palantir-Announces-Transfer-of-Stock-Exchange-Listing-to-Nasdaq/ |url-status=live}}</ref> 2025 жылы ''The Economist'' нарықтық құны 430 миллиард АҚШ долларына жеткен Palantir-ді «барлық уақыттағы ең артық бағаланған компания» болуы мүмкін деп атады; бұл оның 2024 жылғы табысынан 600 еседен астам жоғары еді.<ref>{{Cite news |date=2025 |title=Palantir might be the most over-valued firm of all time |url=https://www.economist.com/finance-and-economics/2025/08/12/palantir-might-be-the-most-over-valued-firm-of-all-time |newspaper=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> 2025 жылғы қарашадағы жағдай бойынша оның акциялары [[S&P 500]] индексіндегі ең қымбат акциялар болды, олардың бағасы болжамды жылдық сатылым көлемінен 85 есе жоғары болды.<ref>{{Cite news |last=Maranz |first=Felice |date=November 3, 2025 |title=Palantir's Unwavering Momentum Sends Valuation Into Stratosphere |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-11-03/palantir-s-unwavering-momentum-sends-valuation-into-stratosphere?srnd=homepage-americas |access-date=November 3, 2025 |work=Bloomberg}}</ref> Palantir 20 жыл бойы пайдасыз жұмыс істеді; компания алғаш рет 2022 жылдың төртінші тоқсанында [[АҚШ-тағы жалпы қабылданған бухгалтерлік есеп қағидаттары|GAAP]] емес көрсеткіштер бойынша оң таза пайда, ал 2023 жылдың бірінші тоқсанында GAAP бойынша алғашқы оң таза пайда туралы хабарлады, оның көлемі 31 миллион АҚШ долларын құрады.{{sfn|Steinberger|2025|p=209}}<ref>{{cite news |last1=Rosenbach |first1=Marcel |last2=Sperber |first2=Sandra |last3=Yüksel |first3=Yasemin |title=Peter Thiel und Alex Karp: Palantir – wie mächtig ist die Analysefirma wirklich? – Podcast Firewall |url=https://www.spiegel.de/wirtschaft/peter-thiel-und-alex-karp-palantir-wie-maechtig-ist-die-analysefirma-wirklich-podcast-firewall-a-3c5afe9c-eb41-4299-8ab0-7a9e8e84cbd1 |work=Der Spiegel |date=November 13, 2025 |language=de}}</ref> === Инвестициялар === Palantir шамамен 20 [[арнайы мақсаттағы сатып алу компаниясы|SPAC]] компаниясына шамамен 400 миллион АҚШ долларын инвестициялады. [[RBC Capital Markets]] инвестициялық банкінің мәліметінше, бұл стратегия Palantir-ге бір мезгілде дамып келе жатқан компаниялардың инвесторы болуға және сол портфельдік компанияларға ықтимал бағдарламалық жасақтама жеткізушісі ретінде орнығуға мүмкіндік берді.<ref>{{cite web |title=Palantir has pumped over $400 million into SPACs and boosted its revenues at the same time |website=Forbes |date=November 24, 2021 |url=https://fortune.com/2021/11/24/palantir-spac-investments-wall-street-questions/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20211124163227/https://fortune.com/2021/11/24/palantir-spac-investments-wall-street-questions/ |archive-date=November 24, 2021}}</ref> == Өнімдер == === Palantir Gotham === 2008 жылы шығарылған Palantir Gotham — Palantir-дің қорғаныс және барлау салаларына арналған бағдарламалық жасақтамасы. Ол Palantir-дің [[АҚШ барлау қауымдастығы]] аясындағы көпжылдық жұмысының жалғасы болып табылады және барлау мен қорғаныс агенттіктері тарапынан пайдаланылады. Бағдарламалық жасақтама басқа мүмкіндіктермен қатар ескертулерді, геокеңістіктік талдауды және болжауды қолдайды. Шетелдік клиенттерінің қатарына [[Украина Қарулы күштері|Украина әскері]] кіреді.<ref>{{Cite magazine |last=Maçães |first=Bruno |date=July 10, 2023 |title=How Palantir is Shaping the Future of Warfare |url=https://time.com/6293398/palantir-future-of-warfare-ukraine/ |access-date=October 7, 2024 |magazine=Time |language=en |archive-date=April 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428130503/https://time.com/6293398/palantir-future-of-warfare-ukraine/ |url-status=live}}</ref> Palantir Gotham [[болжамдық полиция қызметі]] жүйесі ретінде де пайдаланылған, бұл оның ЖИ негізіндегі талдауындағы нәсілшілдікке қатысты даулар туғызды.<ref name="AP Pushback" >{{cite news |last=Neslen |first=Arthur |title=Feature – Pushback against AI policing in Europe heats up over racism fears |url=https://www.reuters.com/article/europe-tech-police-idINL8N2R92HQ |publisher=Reuters |date=October 20, 2021 |access-date=November 1, 2021 |archive-date=November 1, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211101214232/https://www.reuters.com/article/europe-tech-police-idINL8N2R92HQ |url-status=live}}</ref> === Palantir Foundry === Palantir Foundry — коммерциялық және азаматтық мемлекеттік секторларда пайдалануға ұсынылатын бағдарламалық платформа. Foundry электрондық денсаулық жазбаларының федеративті желісі болып табылатын National COVID Cohort Collaborative жобасында енгізілгеннен кейін денсаулық сақтау саласында кеңінен танылды. Осы платформаны пайдаланып жүргізілген зерттеулер нәтижесінде рецензияланған көптеген ғылыми жарияланым жарық көріп, NIH/FASEB Dataworks Grand Prize сыйлығына ие болды. [[NHS England]] де Foundry-ді [[Англиядағы COVID-19 пандемиясы|COVID-19 пандемиясымен]] күрес кезінде вакцинация бағдарламасының жұмысын талдау үшін пайдаланды.<ref>{{cite news |title=Campaign launches to try to force Palantir out of Britain's NHS |url=https://www.cnbc.com/2021/06/04/campaign-launched-to-get-palantir-out-of-nhs.html |access-date=June 16, 2021 |publisher=CNBC |date=June 4, 2021}}</ref> 2022 жылғы жағдай бойынша Foundry Ұлыбританияның [[Homes for Ukraine]] бағдарламасын басқару үшін де пайдаланылды.<ref>{{Cite web |title=Palantir for UK Government |url=https://www.palantir.com/uk/government/ |access-date=November 13, 2022 |publisher=Palantir |archive-date=November 13, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113082317/https://www.palantir.com/uk/government/ |url-status=live}}</ref> Ол [[Ұлыбританиядағы жергілікті басқару|жергілікті билік органдарында]] жұмыс істейтін іс жүргізушілерге [[Теңестіру, тұрғын үй және қауымдастықтар министрлігі]] мен [[Ұлыбритания Ішкі істер министрлігі|Ішкі істер министрлігі]] иелігіндегі деректерге қол жеткізуге мүмкіндік берді. 2023 жылғы қарашада [[NHS England]] Palantir-ге Англияның денсаулық сақтау жүйесіндегі пациенттер туралы деректерді байланыстыратын Federated Data Platform платформасын әзірлеу және басқару үшін құны 330 миллион фунт стерлинг болатын жеті жылдық келісімшарт берді. Келісімшарт пациенттер деректерінің құпиялылығына, сатып алу үдерісінің ашықтығына және Palantir-дің [[Израиль қорғаныс күштері]]мен коммерциялық келісімшарттарына қатысты алаңдаушылықтарға байланысты [[Британдық медициналық қауымдастық]], The Doctors' Association UK және киберқауіпсіздік мамандары тарапынан бірден сынға ұшырады.<ref>{{Cite journal |last=Osborne |first=Rhiannon Mihranian |date=August 1, 2024 |title=NHS England must cancel its contract with Palantir |url=https://www.bmj.com/content/386/bmj.q1712 |journal=BMJ |language=en |volume=386 |article-number=q1712 |doi=10.1136/bmj.q1712 |issn=1756-1833 |pmid=39089808 |archive-date=December 1, 2024 |access-date=January 28, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241201134736/https://www.bmj.com/content/386/bmj.q1712 |url-status=live}}</ref><ref name=":4">{{Cite news |date=September 30, 2022 |title=Peter Thiel's Palantir Had Secret Plan to Crack UK's NHS: 'Buying Our Way In' |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-09-30/palantir-had-plan-to-crack-uk-health-system-buying-our-way-in |access-date=January 28, 2025 |work=Bloomberg |language=en |archive-date=November 24, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231124053020/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-09-30/palantir-had-plan-to-crack-uk-health-system-buying-our-way-in? |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Iacobucci |first=Gareth |date=November 27, 2023 |title=Covid inquiry: The week that science became both bamboozling and a millstone |url=https://www.bmj.com/content/383/bmj.p2788 |journal=BMJ |language=en |volume=383 |page=2788 |doi=10.1136/bmj.p2788 |issn=1756-1833 |pmid=38011918 |s2cid=265464679 |doi-access=free |archive-date=November 27, 2023 |access-date=December 2, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127192845/http://www.bmj.com/content/383/bmj.p2788 |url-status=live}}</ref> [[Англияның ұлттық денсаулық сақтау қызметі|NHS England]] бастапқыда келісімшартты 2023 жылғы желтоқсанда жариялады, бірақ оның беттерінің 70%-дан астамы жасырылған болатын. Бұл сотқа жүгінуге түрткі болып, нәтижесінде келісімшарт ақпараттың бір бөлігі ашылған күйде қайта жарияланды.<ref>{{Cite news |title=UK health department republishes redacted Palantir contract |url=https://www.theregister.com/2024/03/25/nhs_palantir_contract_republished/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260213021251/https://www.theregister.com/2024/03/25/nhs_palantir_contract_republished/ |archive-date=2026-02-13 |access-date=2026-03-18 |language=en}}</ref> 2024 жылы медицина қызметкерлері келісімшарттың күшін жоюды талап етіп, NHS England бас кеңсесінің алдында пикет өткізді.<ref name="Telegraph April 2024">{{Cite news |last=Barton |first=Alex |date=April 3, 2024 |title=Pro-Palestinian medical activists block entrance to NHS England HQ |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2024/04/03/nhs-pro-palestine-demonstrators-block-hq-palantir/ |access-date=January 28, 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235 |archive-date=May 10, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510104313/https://www.telegraph.co.uk/news/2024/04/03/nhs-pro-palestine-demonstrators-block-hq-palantir/ |url-status=live}}</ref> 2025 жылғы мамырдағы жағдай бойынша [[АҚШ ішкі қауіпсіздік департаменті|АҚШ Ішкі қауіпсіздік министрлігі]] мен [[АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрлігі|Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрлігін]] қоса алғанда, АҚШ-тың төрт федералдық агенттігі Foundry-ді пайдаланды.<ref name="nyt" /> === Басқа өнімдер === Компания бірқатар бизнеске және тұтынушыларға арналған өнімдерді әзірлеуге ішінара немесе толықтай қатысты. Мысалы, 2014 жылы ол Insightics өнімін таныстырды; ''[[The Wall Street Journal]]'' мәліметінше, бұл өнім саудагерлердің [[Несие тарихы|несие карталары жөніндегі жазбаларынан]] клиенттердің шығындары мен демографиялық мәліметтерін алады. Ол [[First Data]] төлемдерді өңдеу компаниясымен бірлесіп жасалды.<ref name="tezfirstprofit">{{Cite news |last=Sidel |first=Robin |date=February 10, 2015 |title=First Data Reports First Quarterly Profit in More Than Seven Years |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/first-data-reports-first-quarterly-profit-in-more-than-seven-years-1423602902 |url-status=live |access-date=February 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133338/https://www.wsj.com/articles/first-data-reports-first-quarterly-profit-in-more-than-seven-years-1423602902 |archive-date=October 28, 2020}}</ref> ==== Artificial Intelligence Platform (AIP) ==== 2023 жылғы сәуірде компания [[үлкен тілдік модель]]дерді жеке басқарылатын желілерге біріктіретін Artificial Intelligence Platform (AIP) платформасын іске қосты. Компания оның соғыс жағдайында қолданылуын көрсетті: әскери оператор операцияларды іске қосып, ЖИ [[чат-бот]]ы арқылы жауаптар ала алады.<ref>{{cite web |last=Gault |first=Matthew |date=April 26, 2023 |title=Palantir Demos AI to Fight Wars But Says It Will Be Totally Ethical Don't Worry About It |url=https://www.vice.com/en/article/palantir-demos-ai-to-fight-wars-but-says-it-will-be-totally-ethical-dont-worry-about-it/ |website=[[Vice (magazine)|Vince]] |access-date=May 3, 2023 |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503044145/https://www.vice.com/en/article/qjvb4x/palantir-demos-ai-to-fight-wars-but-says-it-will-be-totally-ethical-dont-worry-about-it |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last=Tarantola |first=Andrew |date=April 26, 2023 |title=Palantir shows off an AI that can go to war |url=https://www.engadget.com/palantir-shows-off-an-ai-that-can-go-to-war-180513781.html? |website=[[Engadget]] |access-date=May 3, 2023 |archive-date=May 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503044145/https://www.engadget.com/palantir-shows-off-an-ai-that-can-go-to-war-180513781.html |url-status=live}}</ref> [[Генеративті жасанды интеллект|Генеративті ЖИ]] тудыруы мүмкін қауіптерге сілтеме жасай отырып, Карп бұл өнім ЖИ-ге нысаналарды таңдау операцияларын өздігінен орындауға мүмкіндік бермейтінін, оның орнына адамның бақылауын талап ететінін айтты.<ref>{{cite web |last=Capoot |first=Ashley |date=May 8, 2023 |title=Palantir soars on earnings beat and prediction of full-year profitability |url=https://www.cnbc.com/2023/05/08/palantir-earnings-report-q1-2023.html |publisher=[[CNBC]] |access-date=May 9, 2023 |archive-date=May 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509054124/https://www.cnbc.com/2023/05/08/palantir-earnings-report-q1-2023.html |url-status=live}}</ref><ref name="ind1223">{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/business/protesters-blockade-office-of-tech-giant-with-nhs-contract-over-ties-to-israel-b2467728.html|title=Protesters blockade office of tech giant with NHS contract over ties to Israel|date=December 21, 2023|website=The Independent |access-date=December 29, 2023|archive-date=December 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231229024356/https://www.independent.co.uk/business/protesters-blockade-office-of-tech-giant-with-nhs-contract-over-ties-to-israel-b2467728.html|url-status=live}}</ref> Коммерциялық компаниялар да AIP-ті көптеген салаларда пайдаланды. Оның қолданылу бағыттарына инфрақұрылымды жоспарлау, желілерді талдау және ресурстарды бөлу кіреді.<ref>{{Cite web |title=Jacobs and Palantir Expand Partnership |publisher=Jacobs |url=https://www.jacobs.com/newsroom/press-release/jacobs-and-palantir-expand-partnership |access-date=October 7, 2024 |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007161952/https://www.jacobs.com/newsroom/press-release/jacobs-and-palantir-expand-partnership |url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=Palantir IR |url=https://investors.palantir.com/news-details/2023/Palantir-Customers-to-Feature-Artificial-Intelligence-Platform-in-Action-at-AIPCon-with-30-Presentations-and-Demos/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007161952/https://investors.palantir.com/news-details/2023/Palantir-Customers-to-Feature-Artificial-Intelligence-Platform-in-Action-at-AIPCon-with-30-Presentations-and-Demos/ |url-status=live}}</ref> AIP пайдаланушыларға [[графикалық пайдаланушы интерфейсі]] арқылы «агенттер» деп аталатын үлкен тілдік модельдер жасауға мүмкіндік береді. Агенттер компания бизнесінің [[Онтология (ақпараттану)|онтология]] деп аталатын цифрлық көрінісімен өзара әрекеттесе алады. Бұл модельдерге ұйымның құжаттарына және басқа да сыртқы ресурстарына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Пайдаланушылар ЖИ жасаған жауаптарды тексеру үшін шығыс деректерінің схемаларын және сынақ жағдайларын анықтай алады. AIP клиенттер кеңейте алатын үлгілер кітапханасымен бірге ұсынылады.<ref>{{Cite web |title=Palantir Artificial Intelligence Platform |url=https://www.palantir.com/platforms/aip/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007034624/https://www.palantir.com/platforms/aip/ |url-status=live}}</ref> Palantir сондай-ақ ықтимал клиенттерді жүйеге бейімдеу үшін бес күндік оқыту бағдарламаларын ұсынады.<ref>{{Cite web |title=Palantir AIP Bootcamp |url=https://www.palantir.com/platforms/aip/bootcamp/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007161951/https://www.palantir.com/platforms/aip/bootcamp/ |url-status=live}}</ref> Palantir жыл сайын қазіргі клиенттердің көрсетілімдері ұсынылатын AIPCon конференциясын өткізеді.<ref name=":3" /> ==== TITAN ==== Palantir-дің TITAN (Tactical Intelligence Targeting Access Node) жүйесі — әскери далалық барлау операцияларына арналған ЖИ және талдау бағдарламалық жасақтамасымен жабдықталған жылжымалы командалық көлік. [[Федералдық сатып алу ережелері#Тәуелсіз зерттеу және әзірлеу (IRAD)|IRAD]] қаржыландыруы арқылы [[Anduril Industries]] және [[Northrop Grumman]] компанияларымен серіктестікте әзірленген TITAN тактикалық шешім қабылдауды қолдау үшін барлау және нысанаға алу деректерін біріктіреді. Компанияның мәлімдеуінше, TITAN клиенттердің алыс қашықтықтан дәл соққы беру мүмкіндігін арттыра алады.<ref>{{Cite web |title=TITAN |url=https://www.palantir.com/offerings/defense/titan/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007162006/https://www.palantir.com/offerings/defense/titan/ |url-status=live}}</ref> Palantir [[АҚШ әскері|АҚШ армиясына]] 10 TITAN бірлігін жеткізу жөніндегі келісімшартқа ие.<ref>{{Cite web |date=March 6, 2024 |title=Army Awards TITAN Ground Station Contract to Palantir Inc. |publisher=AFCEA International |url=https://www.afcea.org/signal-media/intelligence/army-awards-titan-ground-station-contract-palantir-inc |access-date=October 7, 2024}}</ref> ==== MetaConstellation ==== MetaConstellation — ЖИ модельдерін орналастыруды қолдайтын [[Жерсеріктік шоқжұлдыз|жерсеріктік желі]]. Пайдаланушылар белгілі бір орындар туралы ақпарат сұрай алады, содан кейін қызмет қажетті ресурстарды сол мақсатқа бағыттайды. MetaConstellation жүйесін [[АҚШ Солтүстік қолбасшылығы]] сияқты клиенттер пайдаланған.<ref>{{Cite web |title=Palantir's MetaConstellation software harnesses the power of satellite technology |url=https://www.palantir.com/offerings/metaconstellation/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007162007/https://www.palantir.com/offerings/metaconstellation/ |url-status=live}}</ref> ==== MOSAIC ==== ЖИ негізіндегі MOSAIC бағдарламалық платформасы 2015 жылға дейін әзірленіп, бастапқыда [[Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік]] (МАГАТЭ) тарапынан [[Бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспары|JCPOA]] талаптарының орындалуын қамтамасыз ету үшін пайдаланылды. Ол әлеуметтік желілердегі жазбалар мен жерсеріктік суреттерді, сондай-ақ Иран мен Таяу Шығыстағы бақылау камераларын қоса алғанда, бүкіл әлем бойынша 400 миллионнан астам цифрлық нысанды біріктіреді. Иран соғысы кезінде бұл қолданыс азаматтық бағдарламалық жасақтаманы белсенді қару құралына айналдырды және Ирандағы адамдарды нысана ретінде белгілеу үшін пайдаланылды.<ref>[https://www.reuters.com/technology/pentagon-adopt-palantir-ai-as-core-us-military-system-memo-says-2026-03-20/#:~:text=Summary,%E2%80%8Bdata%20and%20identifies%20targets. "Pentagon to adopt Palantir AI as core US military system"] reuters.com. Accessed Apr 13 2026</ref> ==== Skykit ==== Skykit — қолайсыз ортада барлау операцияларын қолдауға арналған тасымалды құралдар жиынтығы. Palantir жеке адамдар тасымалдауға арналған «Skykit Backpack» және қайықтармен тасымалдауға арналған «Skykit Maritime» нұсқаларын ұсынады. Жиынтыққа аккумулятор блоктары, компанияның бағдарламалық жасақтамасы орнатылған қорғалған ноутбук және [[компьютерлік көру]] қолданбаларын қолдайтын [[квадрокоптер]] кіреді. Skykit MetaConstellation жерсеріктік желісіне де қосыла алады.<ref>{{Cite web |title=Palantir Skykit brings intelligence and operations to the edge |url=https://www.palantir.com/offerings/skykit/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en}}</ref> 2023 жылы түрлі дереккөздер Украина әскері Skykit құрылғыларын ала бастағанын хабарлады.<ref>{{Cite web |date=February 16, 2023 |title=L'Ukraine, laboratoire des guerres du futur |url=https://www.lexpress.fr/monde/europe/lukraine-laboratoire-des-guerres-du-futur-MPC5S5KWWZE5POVFKW2NQZ6M24/ |access-date=October 7, 2024 |website=L'Express |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ukrainian Armed Force use Skykit Palantir |url=https://mil.in.ua/en/news/ukrainian-armed-force-use-skykit-palantir/ |access-date=October 7, 2024 |website=Militarnyi |language=en-US |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007161955/https://mil.in.ua/en/news/ukrainian-armed-force-use-skykit-palantir/ |url-status=live}}</ref> ==== Palantir Metropolis ==== Palantir Metropolis (бұрын Palantir Finance деген атпен белгілі) [[деректерді біріктіру]], [[ақпаратты басқару]] және сандық [[деректерді талдау|талдауға]] арналған бағдарламалық жасақтама болды.<ref>{{Cite news |date=January 7, 2019 |title=Palantir Stops Mocking Salespeople and Starts Hiring Them |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-07/palantir-is-said-to-hire-salespeople-it-once-mocked-as-ipo-nears |access-date=February 28, 2019 |newspaper=Bloomberg.com |archive-date=October 9, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201009195720/https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-01-07/palantir-is-said-to-hire-salespeople-it-once-mocked-as-ipo-nears |url-status=live}}</ref> Бағдарламалық жасақтама коммерциялық, меншікті және ашық дереккөздерден алынған деректерді біріктіріп, талдаушыларға үрдістерді, өзара байланыстарды, ауытқуларды және болжамдық заңдылықтарды анықтауға мүмкіндік берді.<ref name="Bloomberg180419Waldman">{{Cite news |last1=Waldman |first1=Peter |last2=Chapman |first2=Lizette |last3=Robertson |first3=Jordan |date=April 19, 2018 |title=Peter Thiel's data-mining company is using War on Terror tools to track American citizens. The scary thing? Palantir is desperate for new customers. |url=https://www.bloomberg.com/features/2018-palantir-peter-thiel/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133337/https://www.bloomberg.com/features/2018-palantir-peter-thiel/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=April 24, 2018 |publisher=Bloomberg}}</ref> 2009 жылы Palantir-дің 120 [[алдыңғы шепке орналастырылған инженер]]інің көмегімен JPMorgan қызметкері Питер Кавиккия III Metropolis жүйесін қызметкерлердің коммуникациясын бақылау үшін пайдаланды<ref name="Bloomberg180419Mak">{{Cite news |last=Mak |first=Aaron |date=April 19, 2018 |title=Report: Palantir Helped JPMorgan Spy on Employees |url=https://slate.com/technology/2018/04/jpmorgan-used-palantir-tools-monitor-employee-activity-bloomberg-report.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133337/https://slate.com/technology/2018/04/jpmorgan-used-palantir-tools-monitor-employee-activity-bloomberg-report.html |archive-date=October 28, 2020 |access-date=April 24, 2018 |publisher=Bloomberg}}</ref> және қызметкер ықтимал наразылық белгілерін көрсеткен кезде ішкі қауіптер жөніндегі топқа ескерту жіберіп отырды: кейін бұл топ қызметкерді мұқият тексеріп, тіпті жұмыс уақытынан тыс кезде банк қауіпсіздік қызметкерлерінің көмегімен аңдуы мүмкін еді.<ref name="Bloomberg180419Waldman" /><ref name="Bloomberg180419Mak" /> Metropolis тобы JPMorgan-ға тиесілі смартфондардағы электрондық хаттарды, жүктеу белсенділігін, браузер тарихын және GPS орналасу деректерін, сондай-ақ цифрлық түрде жазылған телефон сөйлесулерінің мәтіндік жазбаларын пайдаланып, бұл ақпаратты белгілі бір кілтсөздер, сөз тіркестері және мінез-құлық үлгілері бойынша іздеді, біріктірді, сұрыптады және талдады.<ref name="Bloomberg180419Waldman" /><ref name="Bloomberg180419Mak" /> 2013 жылы Кавиккия бұл ақпаратты [[First Data Corporation]] компаниясының бас атқарушы директоры болған [[Фрэнк Бизиньяно]]ға берген болуы мүмкін.<ref name="Bloomberg180419Waldman" /> Кейін Palantir Metropolis-тің орнын Palantir Foundry басты.<ref>{{Cite web |title=Data mining firm Palantir mocked idea of a sales staff; now it's hiring |url=https://enewspaper.latimes.com/infinity/article_share.aspx?guid=7631e2f4-d687-45ba-b8d9-0abd12b12e9d |access-date=April 14, 2024 |website=Los Angeles Times |archive-date=August 30, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240830210435/https://enewspaper.latimes.com/infinity/article_share.aspx?guid=7631e2f4-d687-45ba-b8d9-0abd12b12e9d |url-status=live}}</ref> ==== ELITE ==== ELITE (Enhanced Leads Identification and Targeting for Enforcement) — Palantir АҚШ-тың [[АҚШ Иммиграция және кедендік бақылау қызметі|Иммиграция және кедендік бақылау қызметі]] (ICE) үшін әзірлеген бағдарламалық құрал. Бағдарлама ықтимал депортация нысандары туралы ақпарат енгізілген цифрлық картаны ұсынады және агенттік нысанаға алған адамдардың орналасқан жерін анықтау үшін басқа дереккөздермен қатар АҚШ Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрлігінен (оның ішінде Medicaid деректерінен) ақпарат алады.<ref>{{Cite web |last=Cox |first=Joseph |date=January 15, 2026 |title='ELITE': The Palantir App ICE Uses to Find Neighborhoods to Raid |url=https://www.404media.co/elite-the-palantir-app-ice-uses-to-find-neighborhoods-to-raid/ |website=404 Media}}</ref><ref>{{Cite web |last=Richman |first=Josh |date=January 15, 2026 |title=Report: ICE Using Palantir Tool That Feeds On Medicaid Data |url=https://www.eff.org/deeplinks/2026/01/report-ice-using-palantir-tool-feeds-medicaid-data |publisher=Electronic Frontier Foundation}}</ref> == Клиенттері == === Корпоративтік пайдалану === {| class="wikitable floatright" |+ Қызмет бағыты бойынша сатылым (2024)<ref name=":1">{{Cite web |title=Palantir Technologies Inc.: Shareholders Board Members Managers and Company Profile {{!}} US69608A1088 |url=https://www.marketscreener.com/quote/stock/PALANTIR-TECHNOLOGIES-INC-113108869/company/ |access-date=March 7, 2024 |website=MarketScreener.com |archive-date=March 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240305032438/https://www.marketscreener.com/quote/stock/PALANTIR-TECHNOLOGIES-INC-113108869/company/ |url-status=live}}</ref> |- ! Қызмет бағыты ! Сатылым, млрд АҚШ доллары ! Үлесі |- | Мемлекеттік сектор | 2,4 | 53,7% |- | Коммерциялық сектор | 2,07 | 46,3% |} {| class="wikitable floatright" |+Аймақтар бойынша сатылым (2025)<ref name=":1" /> |- ! Аймақ ! Сатылым, млрд АҚШ доллары ! Үлесі |- |Ұлыбритания |0,427 |9,54% |- | АҚШ | 3,32 | 74,4% |- | Әлемнің қалған бөлігі | 0,728 | 16,27% |} Қорғаныс мердігері ретінде құрылған Palantir кейін жеке секторға да шықты. Қазіргі кезде бұл қызмет түрлері компания кірісінің едәуір бөлігін қамтамасыз етеді. 2024 жылдың екінші тоқсанында Palantir-дің АҚШ-тағы коммерциялық нарықтағы көрсеткіші өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 55%-ға өсті; компания шетелдік клиенттерге де қызмет көрсетеді. Қолдану салаларына телекоммуникация және инфрақұрылымды жоспарлау жатады.<ref>{{Cite web |title=Q2 2024 {{!}} Letter to Shareholders |url=https://www.palantir.com/q2-2024-letter/en/ |access-date=October 7, 2024 |publisher=Palantir |language=en |archive-date=October 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007161951/https://www.palantir.com/q2-2024-letter/en/ |url-status=live}}</ref> Palantir Metropolis хедж-қорлар, банктер және қаржылық қызмет көрсету компаниялары тарапынан пайдаланылды.<ref name="bare_url" /><ref name="npr">{{Cite news |title=A Tech Fix For Illegal Government Snooping? |publisher=NPR |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=106479613 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133306/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=106479613 |archive-date=October 28, 2020 |access-date=January 30, 2012}}</ref><ref name="bare_url_a">{{Cite web |last=Chiang |first=Oliver |date=April 30, 2010 |title=PayPal-Based Technology Helped Bust India's And The Dalai Lama's Cyberspies |url=https://www.forbes.com/sites/firewall/2010/04/30/paypal-based-technology-helped-bust-indias-and-the-dalai-lamas-cyberspies/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814002848/https://www.forbes.com/sites/firewall/2010/04/30/paypal-based-technology-helped-bust-indias-and-the-dalai-lamas-cyberspies/ |archive-date=August 14, 2017 |access-date=September 7, 2017 |magazine=Forbes}}</ref><ref>{{Cite web |title=A Human Driven Data-centric Approach to Accountability: Analyzing Data to Prevent Fraud, Waste and Abuse in Stimulus Spending: Gov 2.0 Expo 2010 - Co-produced by UBM TechWeb & O'Reilly Conferences, May 25 - 27, 2010, Washington, DC |url=http://www.gov2expo.com/gov2expo2010/public/schedule/detail/13996 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133339/https://www.oreilly.com/conferences/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=January 30, 2012 |publisher=Gov2expo.com}}</ref> Palantir Foundry клиенттерінің қатарында [[Merck KGaA]],<ref>{{Cite web |date=November 20, 2018 |title=Merck KGaA, Palantir's new joint venture looks to tear down cancer research data silos |url=https://www.mobihealthnews.com/content/merck-kgaa-palantirs-new-joint-venture-looks-tear-down-cancer-research-data-silos |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133339/https://www.mobihealthnews.com/content/merck-kgaa-palantirs-new-joint-venture-looks-tear-down-cancer-research-data-silos |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 27, 2019 |website=MobiHealthNews |language=en}}</ref> [[Airbus]]<ref>{{Cite web |date=October 23, 2018 |title=Airbus believes its AI can eliminate flight delays |url=https://venturebeat.com/2018/10/22/airbus-believes-its-ai-can-eliminate-flight-delays/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133340/https://venturebeat.com/2018/10/22/airbus-believes-its-ai-can-eliminate-flight-delays/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 27, 2019 |website=VentureBeat}}</ref> және [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] бар.<ref>{{Cite press release |last=Palantir |title=Palantir Foundry Enables Scuderia Ferrari Through Data |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/palantir-foundry-enables-scuderia-ferrari-through-data-873451908.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133340/https://www.prnewswire.com/news-releases/palantir-foundry-enables-scuderia-ferrari-through-data-873451908.html |archive-date=October 28, 2020 |website=PRNewsWire |access-date=February 27, 2019}}</ref> Palantir-дің серіктесі [[Information Warfare Monitor]] Palantir бағдарламалық жасақтамасын [[GhostNet]] және [[Shadow Network]] желілерін анықтау үшін пайдаланды.<ref name="bare_url_a" /><ref>{{Cite news |title=CNN.com Video |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/video/#/video/tech/2009/03/30/vause.china.cyber.espionage.cnn |url-status=live |access-date=June 26, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000816030234/http://www.cnn.com/video/#/video/tech/2009/03/30/vause.china.cyber.espionage.cnn |archive-date=August 16, 2000}}</ref><ref name="Markoff">{{Cite news |last=Markoff |first=John |date=March 29, 2009 |title=Vast Spy System Loots Computers in 103 Countries |url=https://www.nytimes.com/2009/03/29/technology/29spy.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401224950/http://www.nytimes.com/2009/03/29/technology/29spy.html |archive-date=April 1, 2009 |access-date=February 25, 2017 |work=The New York Times}}</ref> === NATO === [[NATO]] 2025 жылғы 25 наурызда Palantir Maven Smart System NATO жүйесін сатып алды.<ref>{{cite web |title=NATO acquires AI-enabled Warfighting System |url=https://shape.nato.int/news-releases/nato-acquires-aienabled-warfighting-system- |access-date=3 July 2026 |date=14 April 2025}}</ref> Жүйе 2026 жылғы 22 маусымда толық техникалық операциялық қабілетке жетті. NATO-ның 2026 жылғы 30 маусымда жариялаған алғашқы есебінде оның АҚШ-тың Meta Platforms және Францияның Mistral AI сияқты кез келген ЖИ жүйесімен үйлесімді екені және басқа жүйелерді де интеграциялау жоспарланғаны айтылды.<ref>{{cite web |title=NATO Maven Smart System Achieves Full Technical Operational Capability |url=https://shape.nato.int/news-releases/Maven-System-achieves-full-capability |website=shape.nato.int |language=en |date=30 June 2026}}</ref> NATO қолбасшылары ЕО-ға мүше елдердегі егемендікке қатысты пікірталасқа пікір білдірді. 2026 жылғы мамырда адмирал [[Пьер Вандье]], [[Одақтастардың трансформация жөніндегі қолбасшылығы|NATO-ның трансформация жөніндегі Жоғарғы одақтас қолбасшысы]], қазіргі кезде Palantir-ге бәсекелес жоқ екенін және Еуропа елдері балама жүйелерді қаласа, олар онжылдық ішінде емес, бірнеше ай немесе жыл ішінде өз тиімділігін дәлелдеуі керектігін айтты. Ол елдерге қысқа мерзімде өңделетін деректерді бақылауға, ал ұзақ мерзімде инфрақұрылымды (бұлттық жүйелер мен чиптер сияқты) дамытуға назар аударуға және бұл мәселелерді жекелеген жеткізушілерге тәуелділікпен араластырмауға кеңес берді; оның пікірінше, мұндай тәуелділікті жеткізушілерді өзара үйлесімді жүйелерге көшуге итермелеу арқылы шешуге болады.<ref>{{cite news| title=NATO commander: Europe has no alternative to Palantir's warfare tech for now |url=https://www.politico.eu/article/nato-commander-europe-no-palantir-alternative/ |work=POLITICO |date=20 May 2026}}</ref> [[Одақтастардың бірлескен қолдау және қамтамасыз ету қолбасшылығы]]ның қолбасшысы [[Кай Роршнайдер]] АҚШ-қа деген сенімсіздікті сынап, Palantir бағдарламалық жасақтамасының «орасан зор құндылығын» атап өтті. Ол мүше елдер ұлттық деңгейде әртүрлі жүйелерді пайдаланғысы келсе, мұндай жүйелер мен NATO қолбасшылықтарының бағдарламалары арасында өзара байланыс орнатылуы тиіс екенін айтты.<ref>{{cite news |title=Bundeswehr will mächtiges KI-Spionage-Tool aus USA nicht nutzen – doch NATO-Kommandeur schwärmt |url=https://www.merkur.de/politik/palantir-deutscher-nato-kommandeur-lobt-umstrittene-us-software-94309561.html |work=www.merkur.de |date=17 May 2026 |language=de}}</ref> === АҚШ === ==== АҚШ-тың азаматтық мекемелері ==== Palantir компаниясының бағдарламалық жасақтамасын [[Қалпына келтіру қаражатының есептілігі мен ашықтығы жөніндегі кеңес]] [[Американы қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заң]] аясындағы алаяқтық пен заңбұзушылықтарды анықтау және тергеу үшін пайдаланды. Атап айтқанда, Қалпына келтіру операциялары орталығы (ROC) экономиканы ынталандыруға бөлінген қаражатты алушы ұйымдарды мұқият тексеру мақсатында Palantir көмегімен транзакциялық деректерді ашық дереккөздердегі және жеке деректер жинақтарындағы мәліметтермен біріктірді.<ref name="bare_url_b" /> 2019 жылғы жағдай бойынша компанияның басқа клиенттерінің қатарында [[Polaris Project]],<ref>{{Cite web |last=Knox |first=Karin |date=January 24, 2014 |title=How Many Years A Slave? |url=https://www.palantir.com/2014/01/how-many-years-a-slave/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125053/https://www.palantir.com/2014/01/how-many-years-a-slave/ |archive-date=March 4, 2016}}</ref> [[Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтары]], [[Жоғалған және қанауға ұшыраған балалардың ұлттық орталығы]] (NCMEC),<ref name="tebtecnchrun" /> [[АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институттары]],<ref>{{Cite web |date=September 24, 2018 |title=With $7M contract, NIH taps big data analysis platform Palantir to streamline health research |url=https://www.mobihealthnews.com/content/7m-contract-nih-taps-big-data-analysis-platform-palantir-streamline-health-research |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133340/https://www.mobihealthnews.com/content/7m-contract-nih-taps-big-data-analysis-platform-palantir-streamline-health-research |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 28, 2019 |website=MobiHealthNews |language=en}}</ref> [[Team Rubicon]]<ref>{{Cite news |title=Can Data-Crunching Palantir Find Missing Children and Catch Traffickers? |url=http://fortune.com/2016/03/14/how-palantir-uses-big-data-to-find-missing-kids/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133342/https://fortune.com/2016/03/14/how-palantir-uses-big-data-to-find-missing-kids/ |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 28, 2019 |website=Fortune}}</ref> және БҰҰ-ның [[Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы]] болды.<ref>{{Cite web |date=February 5, 2019 |title=Palantir and WFP partner to help transform global humanitarian delivery |publisher=World Food Programme |url=https://www1.wfp.org/news/palantir-and-wfp-partner-help-transform-global-humanitarian-delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133344/https://www.wfp.org/news/palantir-and-wfp-partner-help-transform-global-humanitarian-delivery |archive-date=October 28, 2020 |access-date=February 28, 2019}}</ref> NCMEC балаларды ұрлау және оларға зорлық-зомбылық көрсету істерін ашу үшін Palantir бағдарламалық жасақтамасын пайдаланады. Орталықтың бас директоры Эрни Алленнің айтуынша, Palantir «істерді тергеу, қылмыс жасағандарды анықтау және балаларды құтқару үшін қажетті байланыстар мен заңдылықтарды талдау мүмкіндігін» береді.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Newton |title=Counterterrorism and Cybersecurity: Total Information Awareness |date=1 August 2024 |publisher=Springer Nature |isbn=978-3-031-63126-9 |page=197 |url=https://books.google.com/books?id=A1oXEQAAQBAJ&pg=PT197 |language=en}}</ref> 2020 жылғы қазанда Palantir АҚШ федералдық үкіметіне бүкіл ел бойынша [[Коронавирустық инфекция Covid-19|COVID-19]] вакциналарының өндірілуін, таратылуын және егілуін қадағалайтын жүйе құруға көмектесе бастады.<ref>{{Cite news |last=Winkler |first=Peter Loftus and Rolfe |date=October 22, 2020 |title=Palantir to Help U.S. Track Covid-19 Vaccines |language=en-US |work=[[The Wall Street Journal]] |url=https://www.wsj.com/articles/palantir-to-help-u-s-track-covid-19-vaccines-11603367276 |url-status=live |access-date=October 23, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028133343/https://trc.taboola.com/advance-pennlivecom/log/3/visible?tvi2=2512&route=LA%3ALA%3AV&lti=deflated |archive-date=October 28, 2020 |issn=0099-9660}}</ref> 2023 жылғы қарашадан 2026 жылғы наурызға дейін [[NYC Health + Hospitals]] ұйымы кірістерді жинау көлемін арттыру мақсатында Palantir компаниясымен келісімшарт бойынша жұмыс істеді.<ref>{{Cite web |last=Biddle |first=Sam |date=2026-02-15 |title=Palantir Gets Millions of Dollars From New York City's Public Hospitals |url=https://theintercept.com/2026/02/15/palantir-contract-new-york-city-health-hospitals/ |access-date=2026-04-21 |website=The Intercept |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Mansoor |first=Sanya |date=2026-03-26 |title=New York City hospitals drop Palantir as controversial AI firm expands in UK |url=https://www.theguardian.com/technology/2026/mar/26/new-york-hospitals-palantir-ai |access-date=2026-04-21 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> 2026 жылғы мамырда [[АҚШ-тың ауыл шаруашылығы министрлігі|АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі]] қызметкерлердің [[кеңседегі жұмысқа қайта оралу]] саясатын сақтауын қадағалау үшін Palantir компаниясымен 3,9 миллион АҚШ долларына келісімшарт жасасты.<ref>{{Cite web |last=Curry Wimbish |first=Whitney |date=2026-05-18 |title=Palantir Gets an Initial $3.9 Million to Spy on Federal Workers |url=https://prospect.org/2026/05/18/palantir-federal-workers-surveillance-usda-social-security-veterans-affairs/ |access-date=2026-05-25 |website=The American Prospect |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:2003 жылы Калифорнияда құрылғандар]] [[Санат:2003 жылы құрылған АҚШ компаниялары]] [[Санат:Деректерді талдау компаниялары]] [[Санат:Үлкен деректер компаниялары]] [[Санат:Бизнеске арналған бағдарламалық жасақтама компаниялары]] [[Санат:Майамидегі компаниялар]] [[Санат:Нью-Йорк қор биржасында бұрын листингте болған компаниялар]] [[Санат:Газа соғысына қатысқан компаниялар]] [[Санат:NASDAQ-та листинг акциясы бар компаниялар]] [[Санат:Қылмыстық тергеу]] [[Санат:Деректер брокерлері]] [[Санат:АҚШ қорғаныс компаниялары]] [[Санат:Акцияларды тікелей орналастыру]] [[Санат:Алгоритм арқылы басқару]] [[Санат:Байланыстарды талдау]] [[Санат:Жаппай бақылау индустриясы]] [[Санат:Питер Тиль]] [[Санат:Трамптың екінші әкімшілігіне қатысты даулар]] [[Санат:Флоридадағы бағдарламалық жасақтама компаниялары]] [[Санат:2003 жылы құрылған бағдарламалық жасақтама компаниялары]] [[Санат:АҚШ бағдарламалық жасақтама компаниялары]] [[Санат:АҚШ-тағы демократиялық кері кету]] 4myqemgp21j8s9igpybhlx99biwjyk7 Қатысушы:Ғылымбек/зертхана 2 788354 3688440 3677381 2026-10-29T14:55:08Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Адам]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688440 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[адам]] 99zupbgsh8oyl9uz083c129h31mr9t8 Аркель саудагердің үйі 0 788633 3688681 3682770 2026-10-30T06:55:56Z Дауткулова Ақмарал 158647 сурет қою 3688681 wikitext text/x-wiki '''Аркель саудагердің үйі''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Петропавл қаласы]]нда орналасқан. Қазақстан Конституция көшесi, 48 мекен-жайында орналасқан. Үй саудагер Туве Лейбович Аркельге тиесiлi едi. Жоғарғы қабатты «Орталық» қонақ үй иелендi, төменгi қабатта дайын көйлектер дүкенi орналасты. Дәлелденбеген мәлiметтер бойынша, 1920 жылы 21 қарашада бұл ғимаратта Мәскеу және Петроград жұмысшыларының ашаршылыққа ұшырағандарға көмек сұрап М.И.Калинин сөз сөйлеген. ХХ ғ. 60 жылдары ғимарат өлкетану мұражайын ұйымдастыру үшiн берiлген, үстiңгi қабаты тұтастай және бiрiншi қабатының бiр бөлмесiн экспозициялық зал үшiн бөлiп берген. ХХ ғасырдың 80 жылдары ескерткiш алдағы уақытта тарихи-өлкетану мұражай экспозициялық алаң ғимарат кешенiне енгiзiлдi. 2005 жылы қайта құрылыс, қайта жаңғырту жұмыстары аяқталған. Қазiргi уақытта Аркель үйi көршiлес ғимараттар кешенiмен, облыс тарихы экспозициясы алаңының бiр бөлiгi мен әкiмшiлiк бөлменiң бiр бөлiгiн және басты мұражай қоймасы болып табылады. [[Сурет:Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі.jpg|thumb|right|250px|Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі]] Жоғалған элементтер жоқ, ғимараттың iшкi бөлмесi аз-маз қайта құруға ұшырады. Ғимарат Г тәрiздi пiшiндi, екi қабатты. Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 710 мм күйген кiрпiштен қаланған. Iргетасы кiрпiштен қаланған. Жабу құрылысы және шатыры-ағаш. Шатыр темiр дабынмен қапталған. Ғимарат қасбетi кiрпiштен қаланған сәндiк элементтермен безендiрiлген. Бiрiншi қабат бойынша «жақ тәрiздi» пiшiндi қалау терезе ойықтарын аяқтайды. Екiншi қабатындағы терезе ойықтары сәулеттiк этементтермен безендiрiлген. Ғимараттың басты қасбетiнде орналасқан нәзiк тормен қапталған екi жайма балкон бар. Жалпы ауданы — 793,94 шаршы метр. Ғимараттың сәулеттiк бейнесi 19 ғ. соңы — 20 ғ. басына — «эклектика» ағымына тән. Ғимарат көпестiк шет аймақты қаланың тарихи жоспарының үлгiсi 19-20 ғғ. басында шет аймақты көпес қаласының жоспарлы кiрпiштi құрылысқа сауда және қызметтiк сипаттамасы және қаланың сәулет мұрасы болып табылады. Ғимарат Петропавл қаласындағы экскурсиялық объект ретiнде қызығушылық танытады.<ref>{{citeweb|url=https://www.gov.kz/org/sko-madeniet/press/article/details/36616?lang=kk|title=Аркель саудагердiң үйi|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kupecheskiy-petropavlovsk_a3052062|title=Купеческий Петропавловск |author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> 19 ғасырдың аяғында мұражай орналасқан бөлмелер ағылшын саудагері Аркельдің үйі және көпес Стреловтың дүкені болды. 1891 жылы қазіргі Конституция мен Парк көшелерінің қиылысында-сол кезде Конституция көшесі Вознесенский даңғылы болды-саудагер Таубе Лейбович Аркельдің екі қабатты үйі пайда болды. Ғимараттың жоғарғы қабатын "Центральная" қонақ үйі, төменгі қабатын – дайын көйлек дүкені алып жатты. Көпес Стреловтың үйі туралы мәдениет, тілдерді дамыту және мұрағат управления басқармасының сайтында "ғимарат — бұл ХІХ-ХХ ғасырдың басына тән провинциялық көпестер қаласының тарихи орналасуының үлгісі, ол қонақ үй мен сауда мақсатындағы кірпіштен салынған ғимараттардың жоспарлы кешенді құрылысында көрініс тапқан және қаланың сәулеттік мұрасы болып табылады"делінген. Салынған жылы 1891 жыл.<ref>{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kakie-tayny-hranit-zdanie-muzeya-sko_a3858629|title=СҚО мұражай ғимараты қандай құпияларды сақтайды|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Петропавл]] gcwd9ezq1ogsqjyyzfjquvs9rv4e55n 3688683 3688681 2026-10-30T07:04:51Z Дауткулова Ақмарал 158647 сурет қою 3688683 wikitext text/x-wiki '''Аркель саудагердің үйі''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Петропавл қаласы]]нда орналасқан. Қазақстан Конституция көшесi, 48 мекен-жайында орналасқан. Үй саудагер Туве Лейбович Аркельге тиесiлi едi. Жоғарғы қабатты «Орталық» қонақ үй иелендi, төменгi қабатта дайын көйлектер дүкенi орналасты. Дәлелденбеген мәлiметтер бойынша, 1920 жылы 21 қарашада бұл ғимаратта Мәскеу және Петроград жұмысшыларының ашаршылыққа ұшырағандарға көмек сұрап М.И.Калинин сөз сөйлеген. ХХ ғ. 60 жылдары ғимарат өлкетану мұражайын ұйымдастыру үшiн берiлген, үстiңгi қабаты тұтастай және бiрiншi қабатының бiр бөлмесiн экспозициялық зал үшiн бөлiп берген. ХХ ғасырдың 80 жылдары ескерткiш алдағы уақытта тарихи-өлкетану мұражай экспозициялық алаң ғимарат кешенiне енгiзiлдi. 2005 жылы қайта құрылыс, қайта жаңғырту жұмыстары аяқталған. Қазiргi уақытта Аркель үйi көршiлес ғимараттар кешенiмен, облыс тарихы экспозициясы алаңының бiр бөлiгi мен әкiмшiлiк бөлменiң бiр бөлiгiн және басты мұражай қоймасы болып табылады. [[Сурет:Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі.jpg|thumb|right|250px|Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі]] Жоғалған элементтер жоқ, ғимараттың iшкi бөлмесi аз-маз қайта құруға ұшырады. Ғимарат Г тәрiздi пiшiндi, екi қабатты. Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 710 мм күйген кiрпiштен қаланған. Iргетасы кiрпiштен қаланған. Жабу құрылысы және шатыры-ағаш. Шатыр темiр дабынмен қапталған. Ғимарат қасбетi кiрпiштен қаланған сәндiк элементтермен безендiрiлген. Бiрiншi қабат бойынша «жақ тәрiздi» пiшiндi қалау терезе ойықтарын аяқтайды. Екiншi қабатындағы терезе ойықтары сәулеттiк этементтермен безендiрiлген. Ғимараттың басты қасбетiнде орналасқан нәзiк тормен қапталған екi жайма балкон бар. Жалпы ауданы — 793,94 шаршы метр. Ғимараттың сәулеттiк бейнесi 19 ғ. соңы — 20 ғ. басына — «эклектика» ағымына тән. Ғимарат көпестiк шет аймақты қаланың тарихи жоспарының үлгiсi 19-20 ғғ. басында шет аймақты көпес қаласының жоспарлы кiрпiштi құрылысқа сауда және қызметтiк сипаттамасы және қаланың сәулет мұрасы болып табылады. Ғимарат Петропавл қаласындағы экскурсиялық объект ретiнде қызығушылық танытады.<ref>{{citeweb|url=https://www.gov.kz/org/sko-madeniet/press/article/details/36616?lang=kk|title=Аркель саудагердiң үйi|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kupecheskiy-petropavlovsk_a3052062|title=Купеческий Петропавловск |author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> 19 ғасырдың аяғында мұражай орналасқан бөлмелер ағылшын саудагері Аркельдің үйі және көпес Стреловтың дүкені болды. 1891 жылы қазіргі Конституция мен Парк көшелерінің қиылысында-сол кезде Конституция көшесі Вознесенский даңғылы болды-саудагер Таубе Лейбович Аркельдің екі қабатты үйі пайда болды. Ғимараттың жоғарғы қабатын "Центральная" қонақ үйі, төменгі қабатын – дайын көйлек дүкені алып жатты. Көпес Стреловтың үйі туралы мәдениет, тілдерді дамыту және мұрағат управления басқармасының сайтында "ғимарат — бұл ХІХ-ХХ ғасырдың басына тән провинциялық көпестер қаласының тарихи орналасуының үлгісі, ол қонақ үй мен сауда мақсатындағы кірпіштен салынған ғимараттардың жоспарлы кешенді құрылысында көрініс тапқан және қаланың сәулеттік мұрасы болып табылады"делінген. Салынған жылы 1891 жыл.<ref>{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kakie-tayny-hranit-zdanie-muzeya-sko_a3858629|title=СҚО мұражай ғимараты қандай құпияларды сақтайды|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> <gallery> Аркель үйі.jpg|Аркель үйі Аркель саудагердің үйі.jpg|Аркель саудагердің үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Петропавл]] 72l58l64l8awtsqp5py637frha9f1ro 3688684 3688683 2026-10-30T07:05:42Z Дауткулова Ақмарал 158647 3688684 wikitext text/x-wiki '''Аркель саудагердің үйі''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Петропавл қаласы]]нда орналасқан. Қазақстан Конституция көшесi, 48 мекен-жайында орналасқан. Үй саудагер Туве Лейбович Аркельге тиесiлi едi. Жоғарғы қабатты «Орталық» қонақ үй иелендi, төменгi қабатта дайын көйлектер дүкенi орналасты. Дәлелденбеген мәлiметтер бойынша, 1920 жылы 21 қарашада бұл ғимаратта Мәскеу және Петроград жұмысшыларының ашаршылыққа ұшырағандарға көмек сұрап М.И.Калинин сөз сөйлеген. ХХ ғ. 60 жылдары ғимарат өлкетану мұражайын ұйымдастыру үшiн берiлген, үстiңгi қабаты тұтастай және бiрiншi қабатының бiр бөлмесiн экспозициялық зал үшiн бөлiп берген. ХХ ғасырдың 80 жылдары ескерткiш алдағы уақытта тарихи-өлкетану мұражай экспозициялық алаң ғимарат кешенiне енгiзiлдi. 2005 жылы қайта құрылыс, қайта жаңғырту жұмыстары аяқталған. Қазiргi уақытта Аркель үйi көршiлес ғимараттар кешенiмен, облыс тарихы экспозициясы алаңының бiр бөлiгi мен әкiмшiлiк бөлменiң бiр бөлiгiн және басты мұражай қоймасы болып табылады. [[Сурет:Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі.jpg|thumb|right|250px|Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі]] Жоғалған элементтер жоқ, ғимараттың iшкi бөлмесi аз-маз қайта құруға ұшырады. Ғимарат Г тәрiздi пiшiндi, екi қабатты. Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 710 мм күйген кiрпiштен қаланған. Iргетасы кiрпiштен қаланған. Жабу құрылысы және шатыры-ағаш. Шатыр темiр дабынмен қапталған. Ғимарат қасбетi кiрпiштен қаланған сәндiк элементтермен безендiрiлген. Бiрiншi қабат бойынша «жақ тәрiздi» пiшiндi қалау терезе ойықтарын аяқтайды. Екiншi қабатындағы терезе ойықтары сәулеттiк этементтермен безендiрiлген. Ғимараттың басты қасбетiнде орналасқан нәзiк тормен қапталған екi жайма балкон бар. Жалпы ауданы — 793,94 шаршы метр. Ғимараттың сәулеттiк бейнесi 19 ғ. соңы — 20 ғ. басына — «эклектика» ағымына тән. Ғимарат көпестiк шет аймақты қаланың тарихи жоспарының үлгiсi 19-20 ғғ. басында шет аймақты көпес қаласының жоспарлы кiрпiштi құрылысқа сауда және қызметтiк сипаттамасы және қаланың сәулет мұрасы болып табылады. Ғимарат Петропавл қаласындағы экскурсиялық объект ретiнде қызығушылық танытады.<ref>{{citeweb|url=https://www.gov.kz/org/sko-madeniet/press/article/details/36616?lang=kk|title=Аркель саудагердiң үйi|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kupecheskiy-petropavlovsk_a3052062|title=Купеческий Петропавловск |author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> 19 ғасырдың аяғында мұражай орналасқан бөлмелер ағылшын саудагері Аркельдің үйі және көпес Стреловтың дүкені болды. 1891 жылы қазіргі Конституция мен Парк көшелерінің қиылысында-сол кезде Конституция көшесі Вознесенский даңғылы болды-саудагер Таубе Лейбович Аркельдің екі қабатты үйі пайда болды. Ғимараттың жоғарғы қабатын "Центральная" қонақ үйі, төменгі қабатын – дайын көйлек дүкені алып жатты. Көпес Стреловтың үйі туралы мәдениет, тілдерді дамыту және мұрағат управления басқармасының сайтында "ғимарат — бұл ХІХ-ХХ ғасырдың басына тән провинциялық көпестер қаласының тарихи орналасуының үлгісі, ол қонақ үй мен сауда мақсатындағы кірпіштен салынған ғимараттардың жоспарлы кешенді құрылысында көрініс тапқан және қаланың сәулеттік мұрасы болып табылады"делінген. Салынған жылы 1891 жыл.<ref>{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kakie-tayny-hranit-zdanie-muzeya-sko_a3858629|title=СҚО мұражай ғимараты қандай құпияларды сақтайды|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery> Аркель үйі.jpg|Аркель үйі Аркель саудагердің үйі.jpg|Аркель саудагердің үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Петропавл]] 6ng93hio2gwphct9d6igu2nxmnmwhkn 3688685 3688684 2026-10-30T07:13:24Z Дауткулова Ақмарал 158647 /* Галерея */ 3688685 wikitext text/x-wiki '''Аркель саудагердің үйі''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Петропавл қаласы]]нда орналасқан. Қазақстан Конституция көшесi, 48 мекен-жайында орналасқан. Үй саудагер Туве Лейбович Аркельге тиесiлi едi. Жоғарғы қабатты «Орталық» қонақ үй иелендi, төменгi қабатта дайын көйлектер дүкенi орналасты. Дәлелденбеген мәлiметтер бойынша, 1920 жылы 21 қарашада бұл ғимаратта Мәскеу және Петроград жұмысшыларының ашаршылыққа ұшырағандарға көмек сұрап М.И.Калинин сөз сөйлеген. ХХ ғ. 60 жылдары ғимарат өлкетану мұражайын ұйымдастыру үшiн берiлген, үстiңгi қабаты тұтастай және бiрiншi қабатының бiр бөлмесiн экспозициялық зал үшiн бөлiп берген. ХХ ғасырдың 80 жылдары ескерткiш алдағы уақытта тарихи-өлкетану мұражай экспозициялық алаң ғимарат кешенiне енгiзiлдi. 2005 жылы қайта құрылыс, қайта жаңғырту жұмыстары аяқталған. Қазiргi уақытта Аркель үйi көршiлес ғимараттар кешенiмен, облыс тарихы экспозициясы алаңының бiр бөлiгi мен әкiмшiлiк бөлменiң бiр бөлiгiн және басты мұражай қоймасы болып табылады. [[Сурет:Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі.jpg|thumb|right|250px|Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі]] Жоғалған элементтер жоқ, ғимараттың iшкi бөлмесi аз-маз қайта құруға ұшырады. Ғимарат Г тәрiздi пiшiндi, екi қабатты. Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 710 мм күйген кiрпiштен қаланған. Iргетасы кiрпiштен қаланған. Жабу құрылысы және шатыры-ағаш. Шатыр темiр дабынмен қапталған. Ғимарат қасбетi кiрпiштен қаланған сәндiк элементтермен безендiрiлген. Бiрiншi қабат бойынша «жақ тәрiздi» пiшiндi қалау терезе ойықтарын аяқтайды. Екiншi қабатындағы терезе ойықтары сәулеттiк этементтермен безендiрiлген. Ғимараттың басты қасбетiнде орналасқан нәзiк тормен қапталған екi жайма балкон бар. Жалпы ауданы — 793,94 шаршы метр. Ғимараттың сәулеттiк бейнесi 19 ғ. соңы — 20 ғ. басына — «эклектика» ағымына тән. Ғимарат көпестiк шет аймақты қаланың тарихи жоспарының үлгiсi 19-20 ғғ. басында шет аймақты көпес қаласының жоспарлы кiрпiштi құрылысқа сауда және қызметтiк сипаттамасы және қаланың сәулет мұрасы болып табылады. Ғимарат Петропавл қаласындағы экскурсиялық объект ретiнде қызығушылық танытады.<ref>{{citeweb|url=https://www.gov.kz/org/sko-madeniet/press/article/details/36616?lang=kk|title=Аркель саудагердiң үйi|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kupecheskiy-petropavlovsk_a3052062|title=Купеческий Петропавловск |author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> 19 ғасырдың аяғында мұражай орналасқан бөлмелер ағылшын саудагері Аркельдің үйі және көпес Стреловтың дүкені болды. 1891 жылы қазіргі Конституция мен Парк көшелерінің қиылысында-сол кезде Конституция көшесі Вознесенский даңғылы болды-саудагер Таубе Лейбович Аркельдің екі қабатты үйі пайда болды. Ғимараттың жоғарғы қабатын "Центральная" қонақ үйі, төменгі қабатын – дайын көйлек дүкені алып жатты. Көпес Стреловтың үйі туралы мәдениет, тілдерді дамыту және мұрағат управления басқармасының сайтында "ғимарат — бұл ХІХ-ХХ ғасырдың басына тән провинциялық көпестер қаласының тарихи орналасуының үлгісі, ол қонақ үй мен сауда мақсатындағы кірпіштен салынған ғимараттардың жоспарлы кешенді құрылысында көрініс тапқан және қаланың сәулеттік мұрасы болып табылады"делінген. Салынған жылы 1891 жыл.<ref>{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kakie-tayny-hranit-zdanie-muzeya-sko_a3858629|title=СҚО мұражай ғимараты қандай құпияларды сақтайды|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Аркель үйі.jpg|Аркель үйі Аркель саудагердің үйі.jpg|Аркель саудагердің үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Петропавл]] 53hm62zchsdazu4nnvuqni62cy0d1ym 3688686 3688685 2026-10-30T07:18:11Z Дауткулова Ақмарал 158647 3688686 wikitext text/x-wiki '''Аркель саудагердің үйі''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Петропавл]] қаласында орналасқан. Қазақстан Конституция көшесi, 48 мекен-жайында орналасқан. Үй саудагер Туве Лейбович Аркельге тиесiлi едi. Жоғарғы қабатты «Орталық» қонақ үй иелендi, төменгi қабатта дайын көйлектер дүкенi орналасты. Дәлелденбеген мәлiметтер бойынша, 1920 жылы 21 қарашада бұл ғимаратта Мәскеу және Петроград жұмысшыларының ашаршылыққа ұшырағандарға көмек сұрап М.И.Калинин сөз сөйлеген. ХХ ғ. 60 жылдары ғимарат өлкетану мұражайын ұйымдастыру үшiн берiлген, үстiңгi қабаты тұтастай және бiрiншi қабатының бiр бөлмесiн экспозициялық зал үшiн бөлiп берген. ХХ ғасырдың 80 жылдары ескерткiш алдағы уақытта тарихи-өлкетану мұражай экспозициялық алаң ғимарат кешенiне енгiзiлдi. 2005 жылы қайта құрылыс, қайта жаңғырту жұмыстары аяқталған. Қазiргi уақытта Аркель үйi көршiлес ғимараттар кешенiмен, облыс тарихы экспозициясы алаңының бiр бөлiгi мен әкiмшiлiк бөлменiң бiр бөлiгiн және басты мұражай қоймасы болып табылады. [[Сурет:Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі.jpg|thumb|right|250px|Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі]] Жоғалған элементтер жоқ, ғимараттың iшкi бөлмесi аз-маз қайта құруға ұшырады. Ғимарат Г тәрiздi пiшiндi, екi қабатты. Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 710 мм күйген кiрпiштен қаланған. Iргетасы кiрпiштен қаланған. Жабу құрылысы және шатыры-ағаш. Шатыр темiр дабынмен қапталған. Ғимарат қасбетi кiрпiштен қаланған сәндiк элементтермен безендiрiлген. Бiрiншi қабат бойынша «жақ тәрiздi» пiшiндi қалау терезе ойықтарын аяқтайды. Екiншi қабатындағы терезе ойықтары сәулеттiк этементтермен безендiрiлген. Ғимараттың басты қасбетiнде орналасқан нәзiк тормен қапталған екi жайма балкон бар. Жалпы ауданы — 793,94 шаршы метр. Ғимараттың сәулеттiк бейнесi 19 ғ. соңы — 20 ғ. басына — «эклектика» ағымына тән. Ғимарат көпестiк шет аймақты қаланың тарихи жоспарының үлгiсi 19-20 ғғ. басында шет аймақты көпес қаласының жоспарлы кiрпiштi құрылысқа сауда және қызметтiк сипаттамасы және қаланың сәулет мұрасы болып табылады. Ғимарат Петропавл қаласындағы экскурсиялық объект ретiнде қызығушылық танытады.<ref>{{citeweb|url=https://www.gov.kz/org/sko-madeniet/press/article/details/36616?lang=kk|title=Аркель саудагердiң үйi|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kupecheskiy-petropavlovsk_a3052062|title=Купеческий Петропавловск |author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> 19 ғасырдың аяғында мұражай орналасқан бөлмелер ағылшын саудагері Аркельдің үйі және көпес Стреловтың дүкені болды. 1891 жылы қазіргі Конституция мен Парк көшелерінің қиылысында-сол кезде Конституция көшесі Вознесенский даңғылы болды-саудагер Таубе Лейбович Аркельдің екі қабатты үйі пайда болды. Ғимараттың жоғарғы қабатын "Центральная" қонақ үйі, төменгі қабатын – дайын көйлек дүкені алып жатты. Көпес Стреловтың үйі туралы мәдениет, тілдерді дамыту және мұрағат управления басқармасының сайтында "ғимарат — бұл ХІХ-ХХ ғасырдың басына тән провинциялық көпестер қаласының тарихи орналасуының үлгісі, ол қонақ үй мен сауда мақсатындағы кірпіштен салынған ғимараттардың жоспарлы кешенді құрылысында көрініс тапқан және қаланың сәулеттік мұрасы болып табылады"делінген. Салынған жылы 1891 жыл.<ref>{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kakie-tayny-hranit-zdanie-muzeya-sko_a3858629|title=СҚО мұражай ғимараты қандай құпияларды сақтайды|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Аркель үйі.jpg|Аркель үйі Аркель саудагердің үйі.jpg|Аркель саудагердің үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Петропавл]] sx6ov16pe46nu6g8a29nk0405fd33ix 3688714 3688686 2026-10-30T09:10:34Z PushkinVko 184261 «[[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы|Солтүстік Қазақстан облысы]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3688714 wikitext text/x-wiki '''Аркель саудагердің үйі''' — [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Петропавл]] қаласында орналасқан. Қазақстан Конституция көшесi, 48 мекен-жайында орналасқан. Үй саудагер Туве Лейбович Аркельге тиесiлi едi. Жоғарғы қабатты «Орталық» қонақ үй иелендi, төменгi қабатта дайын көйлектер дүкенi орналасты. Дәлелденбеген мәлiметтер бойынша, 1920 жылы 21 қарашада бұл ғимаратта Мәскеу және Петроград жұмысшыларының ашаршылыққа ұшырағандарға көмек сұрап М.И.Калинин сөз сөйлеген. ХХ ғ. 60 жылдары ғимарат өлкетану мұражайын ұйымдастыру үшiн берiлген, үстiңгi қабаты тұтастай және бiрiншi қабатының бiр бөлмесiн экспозициялық зал үшiн бөлiп берген. ХХ ғасырдың 80 жылдары ескерткiш алдағы уақытта тарихи-өлкетану мұражай экспозициялық алаң ғимарат кешенiне енгiзiлдi. 2005 жылы қайта құрылыс, қайта жаңғырту жұмыстары аяқталған. Қазiргi уақытта Аркель үйi көршiлес ғимараттар кешенiмен, облыс тарихы экспозициясы алаңының бiр бөлiгi мен әкiмшiлiк бөлменiң бiр бөлiгiн және басты мұражай қоймасы болып табылады. [[Сурет:Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі.jpg|thumb|right|250px|Петропавл қаласындағы Аркель саудагердің үйі]] Жоғалған элементтер жоқ, ғимараттың iшкi бөлмесi аз-маз қайта құруға ұшырады. Ғимарат Г тәрiздi пiшiндi, екi қабатты. Сыртқы қабырғасының қалыңдығы 710 мм күйген кiрпiштен қаланған. Iргетасы кiрпiштен қаланған. Жабу құрылысы және шатыры-ағаш. Шатыр темiр дабынмен қапталған. Ғимарат қасбетi кiрпiштен қаланған сәндiк элементтермен безендiрiлген. Бiрiншi қабат бойынша «жақ тәрiздi» пiшiндi қалау терезе ойықтарын аяқтайды. Екiншi қабатындағы терезе ойықтары сәулеттiк этементтермен безендiрiлген. Ғимараттың басты қасбетiнде орналасқан нәзiк тормен қапталған екi жайма балкон бар. Жалпы ауданы — 793,94 шаршы метр. Ғимараттың сәулеттiк бейнесi 19 ғ. соңы — 20 ғ. басына — «эклектика» ағымына тән. Ғимарат көпестiк шет аймақты қаланың тарихи жоспарының үлгiсi 19-20 ғғ. басында шет аймақты көпес қаласының жоспарлы кiрпiштi құрылысқа сауда және қызметтiк сипаттамасы және қаланың сәулет мұрасы болып табылады. Ғимарат Петропавл қаласындағы экскурсиялық объект ретiнде қызығушылық танытады.<ref>{{citeweb|url=https://www.gov.kz/org/sko-madeniet/press/article/details/36616?lang=kk|title=Аркель саудагердiң үйi|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kupecheskiy-petropavlovsk_a3052062|title=Купеческий Петропавловск |author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> 19 ғасырдың аяғында мұражай орналасқан бөлмелер ағылшын саудагері Аркельдің үйі және көпес Стреловтың дүкені болды. 1891 жылы қазіргі Конституция мен Парк көшелерінің қиылысында-сол кезде Конституция көшесі Вознесенский даңғылы болды-саудагер Таубе Лейбович Аркельдің екі қабатты үйі пайда болды. Ғимараттың жоғарғы қабатын "Центральная" қонақ үйі, төменгі қабатын – дайын көйлек дүкені алып жатты. Көпес Стреловтың үйі туралы мәдениет, тілдерді дамыту және мұрағат управления басқармасының сайтында "ғимарат — бұл ХІХ-ХХ ғасырдың басына тән провинциялық көпестер қаласының тарихи орналасуының үлгісі, ол қонақ үй мен сауда мақсатындағы кірпіштен салынған ғимараттардың жоспарлы кешенді құрылысында көрініс тапқан және қаланың сәулеттік мұрасы болып табылады"делінген. Салынған жылы 1891 жыл.<ref>{{citeweb|url=https://www.inform.kz/ru/kakie-tayny-hranit-zdanie-muzeya-sko_a3858629|title=СҚО мұражай ғимараты қандай құпияларды сақтайды|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Галерея == <gallery mode="packed" heights="150"> Аркель үйі.jpg|Аркель үйі Аркель саудагердің үйі.jpg|Аркель саудагердің үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Петропавл]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы]] suxqs8wr24otmul7pi9el69n6pg6ib3 Бояулы тасбақа 0 789000 3688720 3685314 2026-10-30T09:23:19Z Бопан 187769 /* Жіктелуі */ 3688720 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бояулы тасбақа'''<ref>Ананьева Н. Б., Боркин Л. Я., Даревский И. С., Орлов Н. Л. Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общ. ред. акад. В. Е. Соколова. — М.: Рус. яз., 1988. — С. 145.</ref> немесе '''әшекейлі тасбақа''' (лат. ''Chrysemys picta'') — америкалық тұщы су тасбақалары тұқымдасына жататын '''''Chrysemys''''' туысының жалғыз өкілі. Ол [[Солтүстік Америка]]дағы ең кең таралған тасбақа түрі болып саналады. Бояулы тасбақалар [[Канада]]ның оңтүстігінен [[Луизиана]]ға және [[Мексика]]ның солтүстігіне дейінгі аралықтағы тұщы су айдындарын мекендейді. Олардың таралу аймағы шығысында [[Атлант мұхиты]]нан батысында [[Тынық мұхиты]]на дейін созылады. Бояулы тасбақалар ұзақ өмір сүреді, қолда өсірілген жағдайда 40 жылға дейін тіршілік ете алады. [[Сурет:Painted turtle.jpg|нобай|Бояулы тасбақа]] Ересек ұрғашы тасбақаның дене ұзындығы 10–25 см болады, ал аталықтары аналықтарына қарағанда кішірек келеді. Сауытының үстіңгі бөлігі тегіс, сопақ пішінді және жотасыз болады. Тері түсі зәйтүн түстен қара түске дейін өзгереді, ал аяқ-қолдарында қызыл, қызғылт сары немесе сары жолақтар кездеседі. Соңғы [[мұз дәуірі]]ндегі географиялық оқшаулану нәтижесінде бұл түрдің төрт түр тармағы қалыптасқан. Тасбақаның сауытының құрылысы мен түсіне қарап, оның қай түр тармағына жататынын анықтауға болады. ''Chrysemys picta picta'' түр тармағында сауыттың үстіңгі бөлігіндегі тақташалар бір-біріне параллель орналасады. ''Chrysemys picta marginata'' түр тармағының сауыт асты бөлігінде сұр дақ болады. Chrysemys picta dorsalis түр тармағының сауыт үстімен тұтас қызыл жолақ өтеді. Ал Chrysemys picta bellii түр тармағының сауыт асты бөлігінде қызыл түсті өрнек кездеседі. Бояулы тасбақалар су өсімдіктерімен және ұсақ жануарлармен қоректенеді. Олардың қорегіне жәндіктер, шаянтәрізділер мен балықтар жатады. Тасбақалардың жұмыртқалары мен жаңадан шыққан балапандары [[кеміргіш]]терге, [[ит]]терге және [[жылан]]дарға жем болады. Ересек тасбақалар қатты сауытының арқасында жыртқыштардың көпшілігінен қорғана алады. Алайда оларға [[аллигатор]]лар мен [[жанат]]тар қауіп төндіруі мүмкін. Суыққанды жануарлар болғандықтан, бояулы тасбақалардың белсенділігі қоршаған ортаның температурасына тәуелді. Олар негізінен күндіз белсенді болады. Қыста, әдетте, су айдындарының түбіндегі лайға көміліп, қысқы ұйқыға кетеді. Аталықтары 2–9 жас аралығында, ал аналықтары 6–16 жас аралығында жыныстық жетілуге жетеді. Олар көктем мен күзде жұптасады. Көктемнің соңы мен жаздың басында аналықтары жерді қазып, ұя жасап, оған жұмыртқа салады. Табиғи ортада бұл тасбақалардың өмір сүру ұзақтығы 55 жылдан асуы мүмкін. Кейбір үндіс тайпаларының ертегілерінде бояулы тасбақа айлакер кейіпкердің рөлін атқарған. 1990 жылдардың басында ол [[АҚШ]]-та үй жағдайында ұсталатын [[тасбақа]]лардың ішінде танымалдығы бойынша екінші орында болған. Алайда кейінгі жылдары оларды аулауға қатысты шектеулер күшейтілді. Тіршілік ету ортасының жойылуы және автожолдарда көлік астына түсіп қырылуы бояулы тасбақалардың популяциясының азаюына әсер етті. Соған қарамастан, олардың адам мекендейтін аумақтарда да тіршілік ете алу қабілеті [[Солтүстік Америка]]дағы ең кең таралған тасбақа түрлерінің бірі болып қалуына мүмкіндік берді. Тек АҚШ-тың [[Орегон]] штатында және Канаданың [[Британдық Колумбия]] провинциясында олардың популяциясына қауіп төніп отыр. АҚШ-тың төрт штаты бояулы тасбақаны өздерінің ресми жорғалаушы жануары ретінде таныған. == Атауының этимологиясы == Бояулы тасбақаның ''Chrysemys'' туыстық атауы көне грек тіліндегі χρυσός — «алтын» және ἑμύς — «эмида» (батпақ тасбақасының бір түрі) сөздерінен шыққан. Латын тіліндегі ''picta'' түрлік атауы «боялған», «әдемі», «әсем», «өрнектелген», «теңбілді» деген мағыналарды білдіреді.<ref>''Taxonomy chapter for turtle, eastern painted'' (030060). BOVA Booklet. Virginia Fish and Wildlife Information Service (2010). </ref> Түр тармақтарының атаулары да өзіндік мағынаға ие: ''marginata'' латын тілінен аударғанда «жиектелген» дегенді білдіреді және сауыттың үстіңгі бөлігінің сыртқы, шеткі жағындағы қызыл дақтарды меңзейді. ''Dorsalis'' атауы латынның ''dorsum'' — «арқа» сөзінен шыққан. Бұл атау сауыттың үстіңгі бөлігінің ортасымен өтетін айқын жолаққа қатысты қойылған. Ал ''bellii'' атауы зоолог Томас Белл''Көлбеу мәтін''дің құрметіне берілген. Ол [[Чарльз Дарвин]]нің ғылыми еңбектерінің бірлескен авторы болған. == Таксономиясы және эволюциясы == Неміс табиғат зерттеушісі '''Иоганн Готлоб Шнайдер''' Бояулы тасбақа (C. picta) — америкалық тұщы су тасбақалары тұқымдасына жататын Chrysemys туысының жалғыз түрі. Бұл тұқымдас екі тұқымдас тармағын қамтиды. Chrysemys батыс тармаққа жататын Deirochelyinae тұқымдас тармағының құрамына кіреді. Бояулы тасбақаның төрт түр тармағы бар: шығыс (C. p. picta), орталық (C. p. marginata), оңтүстік (C. p. dorsalis) және батыс (C. p. bellii). == Жүктелуі == [[Сурет:Gray John Edward 1800-1875.png|нобай|Джон Эдуард Грей]] 1783 жылы Шнайдер бұл тасбақаны ''Testudo picta'' деген атаумен сипаттаған. Ал 1855 жылы Грей оған Chrysemys picta деген атау берген. Сол кезеңге қарай төрт түр тармағының барлығы анықталған болатын: шығыс түр тармағын 1783 жылы Шнайдер, [[Сурет:Schneider Johann Gottlob 1750-1822.png|нобай|Иоганн Готлоб Шнайдер]] батыс түр тармағын 1831 жылы Грей, ал орталық және оңтүстік түр тармақтарын 1857 жылы Агассис сипаттаған. [[Сурет:Louis Agassiz.jpg|нобай|Жан Луи Родольф Агассис]] 1930 жылдарға дейін бояулы тасбақаның кейбір түр тармақтары Chrysemys туысына жататын дербес түрлер ретінде жіктеліп келді. Мысалы, батыс және орталық түр тармақтарының таралу аймақтары түйісетін шекаралық өңірде кездесетін бояулы тасбақалар treleasei деп аталатын жеке түр ретінде қарастырылды. 1931 жылы герпетолог әрі арахнолог Ш. Ч. Бишоп пен табиғат зерттеушісі Ф. Шмидт қазіргі жіктеудің негізін қалады. Олар бояулы тасбақаны бір түрге жатқызып, оның төрт түр тармағын ажыратуды ұсынды. Тасбақалардың бүкіл таралу аймағынан жиналған үлгілерді салыстырмалы өлшеу нәтижелеріне сүйене отырып, зерттеушілер оларды түр тармақтарына бөлді және treleasei атауын жіктеуден алып тастады. 1958 жылдан бастап бояулы тасбақаның түр тармақтары соңғы мұз дәуірі кезінде, шамамен 100 000–11 000 жыл бұрын, географиялық оқшаулану жағдайында эволюциялық даму жолынан өтті деген теория кеңінен тарала бастады. Сол кезеңде бояулы тасбақалар үш оқшауланған популяцияға бөлінген: шығыс популяциясы [[Атлант мұхиты]] жағалауының оңтүстік-шығыс бөлігінде, оңтүстік популяциясы Миссисипи өзенінің оңтүстік бөлігіндегі аумақта, ал батыс популяциясы қазіргі [[АҚШ]]-тың оңтүстік-батыс өңірінде мекендеген. Бұл популяциялар жаңа түрлердің қалыптасуына жеткілікті ұзақ уақыт бойы оқшауланып қалған жоқ. Мұздықтар шамамен 11 000 жыл бұрын шегінгеннен кейін үш популяция да солтүстікке қарай тарала бастады. Батыс және оңтүстік түр тармақтары Миссури аумағында қайта түйісіп, нәтижесінде жаңа будан — орталық түр тармағы пайда болды. Кейін ол Огайо және Теннесси өзендерінің алаптары арқылы шығыс пен солтүстікке қарай таралды. Ұзақ уақыт бойы герпетологтар ''Chrysemys'', ''Pseudemy''s және ''Trachemys'' туыстарын біріктіру мәселесін талқылады. 1952 жылдан бастап кейбір зерттеушілер сыртқы ұқсастықтарына байланысты ''Chrysemys'' пен ''Pseudemy''s туыстарын бір туысқа біріктіруді ұсынды. 1964 жылы [[Сэмюэл Макдауэлл]] тасбақалардың бас сүйегі мен аяқ-қолдарының өлшемдеріне сүйене отырып, осы үш туыстың барлығын бір туысқа біріктіру жөнінде ұсыныс жасады. Алайда 1967 жылы жүргізілген қосымша өлшеулер мұндай біріктірудің негізді екенін растамады. Сол жылы палеонтолог әрі герпетолог [[Алан Холман]] бұл үш туысқа жататын тасбақалардың табиғи ортада жиі қатар кездесетініне және көбею ерекшеліктерінің ұқсастығына қарамастан, өзара будандаспайтынын атап өтті. 1980 жылдары жүргізілген биохимиялық және паразитоло''гиялық зерттеулер де ''Chrysemys'', ''Pseudemys'' және'' Trachemys үш бөлек туыс екенін көрсетті. Шамамен 5 миллион жыл бұрынғы сауыттың жоғарғы және төменгі бөліктерінің қазба қалдықтары. Теннесси штатындағы карст шұңқырынан табылған. 2003 жылы '''Дэвид Старки''' мен оның әріптестері бояулы тасбақаның жіктелуіне қатысты жаңа нұсқаны ұсынды. Митохондриялық ДНҚ зерттеулерінің нәтижелеріне сүйене отырып, олар мұз дәуірі кезіндегі эволюциялық даму туралы болжамды жоққа шығарды. Зерттеушілер оңтүстік бояулы тасбақаларды дербес C. dorsalis түрі ретінде қарастыруды, ал қалған түр тармақтарын жеке-жеке ажыратпауды ұсынды. Алайда бұл тұжырым кеңінен қолдау таппады. Бұған бояулы тасбақаның барлық түр тармақтары өздерінің таралу аймақтарының шекаралас өңірлерінде өзара будандаса алатынының бұған дейін дәлелденуі себеп болды. Соған қарамастан, 2010 жылғы жағдай бойынша Халықаралық табиғатты қорғау одағы оңтүстік бояулы тасбақаның ''C. dorsalis'' және ''C. p. dorsalis'' деген екі атауын да жарамды ғылыми атаулар ретінде мойындады. == ДНҚ == Бояулы тасбақаның кариотипінде 50 хромосома бар. Бұл көрсеткіш [[Deirochelyinae]] тұқымдас тармағына жататын басқа өкілдердің хромосома санымен сәйкес келеді. Эволюциялық тұрғыдан алшақ америкалық тұщы су тасбақаларында хромосома саны 26-дан 66-ға дейін жетеді. Бұл тасбақалардың әртүрлі популяцияларындағы кариотип өзгерістері әлі де аз зерттелген. Дегенмен, 1967 жылы [[Жаңа Англия]]ның аралдарында мекендейтін тасбақалардың ақуыздарындағы аминқышқылдарының тізбегін зерттеу нәтижелері олардың материктік популяция өкілдерінен ерекшеленетінін көрсетті. Бояулы тасбақаның түр тармақтарының хромосомалық ДНҚ-сын салыстырмалы талдау Старки ұсынған таксономиялық жіктеуге қатысты пікірталастар барысында қарастырылды. Алайда 2009 жылғы жағдай бойынша зерттеу нәтижелері жарияланбаған болатын. Бояулы тасбақа геномының толық құрылымын анықтау 2011 жылы аяқталды. Бұл тасбақа геномын секвенирлеу жұмыстары жүргізілген алғашқы жорғалаушылардың бірі ретінде таңдалды. == Қазба қалдықтары == Бояулы тасбақалардың қазба қалдықтары салыстырмалы түрде жиі кездеседі. Соған қарамастан, олардың эволюциялық тарихы әлі толық анықталмаған. Атап айтқанда, олардың соңғы ортақ арғы тегі кім болғаны және одан туыстас топтардың қалай таралып, қалыптасқаны жөніндегі мәселелер әлі де зерттеуді қажет етеді. Бояулы тасбақалардың жасы шамамен 15 миллион жыл болатын ең көне қазба үлгілері Небраска штатынан табылған. Жасы 15–58 миллион жыл аралығындағы тасбақалардың қазба қалдықтары Небраска мен [[Канзас штаттары]]ның аумағында кездеседі. Бұл өңірлерден табылған қалдықтар ежелгі тасбақалардың біртіндеп таралғанын көрсетеді. Ал жасы 300 мың жылдан аз қазба үлгілері [[АҚШ]] аумағының басым бөлігінде және Канаданың оңтүстігінде кездеседі. == Сипаттамасы == Бояулы тасбақа. Тұмсығындағы өзіне тән сары жолақтар мен аяқтарындағы жүзу жарғақтары көрінеді. Бояулы тасбақаның сауыты сопақ пішінді, тегіс, ұзындығы 7–25 см болады. Сауыттың төменгі бөлігі жалпақ келеді. Сауыттың үстіңгі бөлігі — карапакс — зәйтүн түстен қара түске дейін өзгереді. Мұндай реңк тасбақаның қоршаған ортаға сіңісіп, көзге түспеуіне мүмкіндік береді. Сауыттың төменгі бөлігі — пластрон — сары немесе қызыл түсті болады, кейде оның ортасында қара дақтар кездеседі. Тері түсі де карапакстың түсіне ұқсас, зәйтүн түстен қара түске дейін өзгереді. Мойнында, аяқ-қолдарында және құйрығында қызыл және сары жолақтар болады. Түрдің атауы да осы ерекше түсіне байланысты берілген. Көптеген тұщы су тасбақалары сияқты, бояулы тасбақаның да аяқтарындағы саусақтарының арасында жүзуге көмектесетін жарғақтар бар. Бояулы тасбақаның бас пішіні де өзіне тән ерекшеліктерімен сипатталады. Тұмсығының бойында тек сары жолақтар болады. Әр көзінің артында ірі сары дақ пен жолақ орналасқан. Иегінде жақтың ұшында түйісетін екі жалпақ жолақ бар. Тасбақаның жоғарғы жағы төңкерілген «V» әрпіне ұқсайды, ал оның екі жағында төмен қарай бағытталған тіс тәрізді шығыңқы бөліктер болады. Жас тасбақалардың басы, көзі мен құйрығы дене өлшеміне шаққанда ересек дараларға қарағанда кішірек, ал сауыты дөңгелектеу келеді. Ересек аналық тасбақалар, әдетте, аталықтарынан ірі болады: аналықтарының дене ұзындығы 10–25 см, ал аталықтарынікі 7–15 см аралығында. Аналықтардың карапаксы аталықтарға қарағанда дөңгелектеу келеді. Аналықтардың ірі дене бітімі жұмыртқа салуға қолайлы жағдай жасайды деген болжам бар. Аталықтардың алдыңғы аяқтарындағы тырнақтары ұзынырақ, ал құйрығы ұзын әрі жуан болады. Аталықтардың аналь тесігі (клоакасы) аналықтарға қарағанда құйрықтың ұшына қарай орналасады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} eqbjmgdjxh7jhczq5xrg4q1cvnk8qgt Талқылау:Досжан Құрақов 1 789351 3688435 3687780 2026-10-29T14:46:44Z Ерден Карсыбеков 3744 Ерден Карсыбеков [[Талқылау:Досжан Құрақұлы]] бетін [[Талқылау:Досжан Құрақов]] бетіне жылжытты 3687780 wikitext text/x-wiki == Тақырыбы: Мақала атауын «Досжан Кураков (Құрақтың Досжаны)» деп өзгерту (жылжыту) туралы өтініш == Досжан Құрақұлы мақаласының атауын «Досжан Кураков (Құрақтың Досжаны)» деп өзгертуді сұраймын. Өйткені ол Құрақтың ұлы емес, немересі (Құрақтан тараған Наурызбай, одан Досжан). Паспорттағы ресми аты-жөні мен тарихи деректерге сай осылай өзгертуіңізді өтінемін. [[Арнайы:Үлесі/~2026-57487-14|~2026-57487-14]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-57487-14|talk]]) 17:51, 2026 ж. қазанның 28 (+05) ef88ol6zv792tnsfnxdrhg0l4meg0q2 Очирту-Цецен хан 0 789355 3688420 3688154 2026-10-29T14:00:01Z Unknown Alash 96268 3688420 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Очирт Сэцэн хан | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = хошоуыт тайшысы | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = белгісіз | Басқаруын аяқтады = 1657 | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1657 | Басқаруын аяқтады_2 = 1676 | Ізашары_2 = Гуши хан | Ізбасары_2 = [[Қалдан-Бошоқты хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = белгісіз | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1676 немесе 1680 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Байбағас | Анасы = | Жұбайы = Уде-Агас, Доржи-Рабдан | Балалары = ұлдары: Эрдени, Галдама қызы:Эренцен | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Очирту-Цецен хан''', кейде '''Цецен хан''' ([[моңғол тілі|моңғ.]] ''Очирт Сэцэн хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Учюрта-хан, Очюрта-хан'', туған жылы белгісіз - 1676 немесе 1680 жыл) - [[хошуттар|хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]], 1657 - 1676 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. Байбағастың үлкен ұлы, [[Абылай тайшы|Абылай тайшының]] туған ағасы, Гуши ханның немере інісі. == Өмірбаяны == [[File:Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит.jpg|thumb|Бостахан-кит, Абылай-кит және Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханалары|thumb|left|XVIII ғасырда жарық көрген картадағы Очирту-Цецен-хан-кит ғибадатханасының орны (''Otschurtochankyt'')]] Әкесінің өлімінен кейін алашан хошоуыттарының билеушісі болды. 1640 жылы «Дала заңдарын» әзірлеуге белсен қатысқан. 1657 жылы ол V Далай-ламадан «Цэцэн хан» атағын алып, бастапқыда ойраттар арасында бас хан ретінде танылды. 1676 жылы Қалдан-Бошоқтының тұтқынына түсіп, Биджийн-Гол өзенінде қайтыс болған. Оның әйелі Доржи-Рабдан Аюканы паналауға мәжбүр болды. == Әдібиет == *''Митиров А. Г.'' Ойраты-калмыки: века и поколения. — Элиста: Калм. кн. изд-во, 1998. — 384 с. [[Санат:Қалмақ хандығы]] [[Санат:Жоңғар хандығы]] g6ne6zq8ndks8zutc21eaeefz5z5wtw Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер 0 789389 3688390 3688222 2026-10-29T12:44:35Z Мағыпар 100137 /* Атырау облысының көпірлері */ толықтыру 3688390 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Көпір жаяу жүру үшін және толық салмағы 12 тоннаға дейінгі арнайы автомобильдердің бір-бірден жүруіне арналған. Өзеннің сол жақ алқабы жеті аралық эстакадамен жабылған, оң жағалауында – екі аралық эстакада, өзен арнасының үстінен – аспалы үш аралық құрылым. Бұл Қазақстандағы жалғыз ванталы жаяу жүргіншілер көпірі. Кешен заманауи материалдар мен технологияларды пайдалана отырып, монолитті темір бетоннан салынды. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Атырау облысының көпірлері == Махамбет ауданындағы көпір — [[Жайық]] өзенінің [[Махамбет ауданы]] аумағында орналасқан, Еуропа мен Азияның жалғап тұрған көпір. Оның ұзындығы 860 метр, ені 13 метр, құрылысы 2014-2017 жылдар аралығында жүргізілген. Ол Атырау-Ақтөбе-Астрахань тас жолын жалғап, облыстың транзиттік әлеуетін арттыруға көмектесетін маңызды нысан. Ол арқылы тек Ресейден келетін жүктер ғана емес, Еуропаға және кері бағытта басқа елдердің тауарлары да өтеді. Көпір сонымен қатар өзеннің екі жағында орналасқан, жалпы саны 40 мыңға жуық адам тұратын он ауылдық округтің тұрғындарын байланыстырады. Құрманғазы ауданындағы көпір. Қиғаш өзені арқылы өтетін көпір — Ресейдің Астрахан облысы мен Қазақстанның Атырау облысын байланыстырады. Қиғаш өзенінің үстімен, Красный Яр ауылының маңында орналасқан. Көпір өткелінің жалпы ұзындығы 4 644 метрді құрайды, оның ішінде көпірдің өзі 371 метрге тең. Жобаның құны шамамен 362 миллион рубльді құрады, ал қаржыландыруды ресейлік және қазақстандық тараптар тең үлестермен жүзеге асырды. Көпірдің салынуы ауыр жүк көліктерімен тасымалданатын жүк көлемін үш есе арттыруға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://www.rzd-partner.ru/other/news/312157/?ysclid=mvt9hbqgjx851864503|title=Построен мост через реку Кигач|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Индер ауданындағы көпір — [[Индербор]] кентіне кіре берістегі Жайық өзенінің Еуропа мен Азия бөлігін байланыстырып тұрған ұзындығы 634, ені 13 метрді құрайтын көпір. 2010 жылы пайдалануға берілген. Қызылқоға ауданындағы көпір — ұзындығы 54 метрді құрайды. Аудан орталығы мен Жангелдин, Жасқайрат, Көздіғара, Тасшағыл, Жамбыл, Қарабау ауылдық округтері және көршілес Индер ауданы арасындағы көлік қатынасын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://maqat-tynysy.kz/zhanalyqtar/qogam/kyzylkogada-zhaa-kpir-pajdalanuga-berildi.html|title=Қызылқоғада жаңа көпір пайдалануға берілді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Құлсары көпірі — Құлсары қаласында «Достық» шағынауданындағы автомобиль көпірі. Жалпы ұзындығы – 238 метр, көпір үстінің ұзындығы – 33 метр, ені – 17,1 метр. Құрылыс жұмыстарын бас мердіргер ретінде «SK Kazalem» ЖШС жүзеге асырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] 27vi5f34aq0ye8of9bhetri9ik2qnhj 3688392 3688390 2026-10-29T12:46:05Z Мағыпар 100137 /* Атырау облысының көпірлері */ нақтылау 3688392 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Көпір жаяу жүру үшін және толық салмағы 12 тоннаға дейінгі арнайы автомобильдердің бір-бірден жүруіне арналған. Өзеннің сол жақ алқабы жеті аралық эстакадамен жабылған, оң жағалауында – екі аралық эстакада, өзен арнасының үстінен – аспалы үш аралық құрылым. Бұл Қазақстандағы жалғыз ванталы жаяу жүргіншілер көпірі. Кешен заманауи материалдар мен технологияларды пайдалана отырып, монолитті темір бетоннан салынды. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Атырау облысының көпірлері == ''Махамбет ауданындағы көпір'' — [[Жайық]] өзенінің [[Махамбет ауданы]] аумағында орналасқан, Еуропа мен Азияның жалғап тұрған көпір. Оның ұзындығы 860 метр, ені 13 метр, құрылысы 2014-2017 жылдар аралығында жүргізілген. Ол Атырау-Ақтөбе-Астрахань тас жолын жалғап, облыстың транзиттік әлеуетін арттыруға көмектесетін маңызды нысан. Ол арқылы тек Ресейден келетін жүктер ғана емес, Еуропаға және кері бағытта басқа елдердің тауарлары да өтеді. Көпір сонымен қатар өзеннің екі жағында орналасқан, жалпы саны 40 мыңға жуық адам тұратын он ауылдық округтің тұрғындарын байланыстырады. ''Құрманғазы ауданындағы көпір.'' Қиғаш өзені арқылы өтетін көпір — Ресейдің Астрахан облысы мен Қазақстанның Атырау облысын байланыстырады. Қиғаш өзенінің үстімен, Красный Яр ауылының маңында орналасқан. Көпір өткелінің жалпы ұзындығы 4 644 метрді құрайды, оның ішінде көпірдің өзі 371 метрге тең. Жобаның құны шамамен 362 миллион рубльді құрады, ал қаржыландыруды ресейлік және қазақстандық тараптар тең үлестермен жүзеге асырды. Көпірдің салынуы ауыр жүк көліктерімен тасымалданатын жүк көлемін үш есе арттыруға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://www.rzd-partner.ru/other/news/312157/?ysclid=mvt9hbqgjx851864503|title=Построен мост через реку Кигач|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> ''Индер ауданындағы көпір'' — [[Индербор]] кентіне кіре берістегі Жайық өзенінің Еуропа мен Азия бөлігін байланыстырып тұрған ұзындығы 634, ені 13 метрді құрайтын көпір. 2010 жылы пайдалануға берілген. ''Қызылқоға ауданындағы көпір'' — ұзындығы 54 метрді құрайды. Аудан орталығы мен Жангелдин, Жасқайрат, Көздіғара, Тасшағыл, Жамбыл, Қарабау ауылдық округтері және көршілес Индер ауданы арасындағы көлік қатынасын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://maqat-tynysy.kz/zhanalyqtar/qogam/kyzylkogada-zhaa-kpir-pajdalanuga-berildi.html|title=Қызылқоғада жаңа көпір пайдалануға берілді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> ''Құлсары көпірі'' — Құлсары қаласында «Достық» шағынауданындағы автомобиль көпірі. Жалпы ұзындығы – 238 метр, көпір үстінің ұзындығы – 33 метр, ені – 17,1 метр. Құрылыс жұмыстарын бас мердіргер ретінде «SK Kazalem» ЖШС жүзеге асырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] fig3xdr09q2hxjevizoaa7cmccrc45f 3688401 3688392 2026-10-29T13:00:59Z Мағыпар 100137 /* Атырау қаласының көпірлері */ сурет қою 3688401 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> [[Сурет:Урал река.jpg|нобай|оңға|200px|Орталық көпір]] [[Сурет:Атырау көпірлері.jpg|нобай|оңға|200px|Мұнайшылар қалашығы мен Авангард ықшам ауданын жалғайтын автомобиль және жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер]] Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Көпір жаяу жүру үшін және толық салмағы 12 тоннаға дейінгі арнайы автомобильдердің бір-бірден жүруіне арналған. Өзеннің сол жақ алқабы жеті аралық эстакадамен жабылған, оң жағалауында – екі аралық эстакада, өзен арнасының үстінен – аспалы үш аралық құрылым. Бұл Қазақстандағы жалғыз ванталы жаяу жүргіншілер көпірі. Кешен заманауи материалдар мен технологияларды пайдалана отырып, монолитті темір бетоннан салынды. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Атырау облысының көпірлері == ''Махамбет ауданындағы көпір'' — [[Жайық]] өзенінің [[Махамбет ауданы]] аумағында орналасқан, Еуропа мен Азияның жалғап тұрған көпір. Оның ұзындығы 860 метр, ені 13 метр, құрылысы 2014-2017 жылдар аралығында жүргізілген. Ол Атырау-Ақтөбе-Астрахань тас жолын жалғап, облыстың транзиттік әлеуетін арттыруға көмектесетін маңызды нысан. Ол арқылы тек Ресейден келетін жүктер ғана емес, Еуропаға және кері бағытта басқа елдердің тауарлары да өтеді. Көпір сонымен қатар өзеннің екі жағында орналасқан, жалпы саны 40 мыңға жуық адам тұратын он ауылдық округтің тұрғындарын байланыстырады. ''Құрманғазы ауданындағы көпір.'' Қиғаш өзені арқылы өтетін көпір — Ресейдің Астрахан облысы мен Қазақстанның Атырау облысын байланыстырады. Қиғаш өзенінің үстімен, Красный Яр ауылының маңында орналасқан. Көпір өткелінің жалпы ұзындығы 4 644 метрді құрайды, оның ішінде көпірдің өзі 371 метрге тең. Жобаның құны шамамен 362 миллион рубльді құрады, ал қаржыландыруды ресейлік және қазақстандық тараптар тең үлестермен жүзеге асырды. Көпірдің салынуы ауыр жүк көліктерімен тасымалданатын жүк көлемін үш есе арттыруға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://www.rzd-partner.ru/other/news/312157/?ysclid=mvt9hbqgjx851864503|title=Построен мост через реку Кигач|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> ''Индер ауданындағы көпір'' — [[Индербор]] кентіне кіре берістегі Жайық өзенінің Еуропа мен Азия бөлігін байланыстырып тұрған ұзындығы 634, ені 13 метрді құрайтын көпір. 2010 жылы пайдалануға берілген. ''Қызылқоға ауданындағы көпір'' — ұзындығы 54 метрді құрайды. Аудан орталығы мен Жангелдин, Жасқайрат, Көздіғара, Тасшағыл, Жамбыл, Қарабау ауылдық округтері және көршілес Индер ауданы арасындағы көлік қатынасын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://maqat-tynysy.kz/zhanalyqtar/qogam/kyzylkogada-zhaa-kpir-pajdalanuga-berildi.html|title=Қызылқоғада жаңа көпір пайдалануға берілді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> ''Құлсары көпірі'' — Құлсары қаласында «Достық» шағынауданындағы автомобиль көпірі. Жалпы ұзындығы – 238 метр, көпір үстінің ұзындығы – 33 метр, ені – 17,1 метр. Құрылыс жұмыстарын бас мердіргер ретінде «SK Kazalem» ЖШС жүзеге асырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] d408jd3xov2zw2abpvou6a7eqp1hrdf 3688424 3688401 2026-10-29T14:19:33Z Мағыпар 100137 /* Гурьев көпірлері */ 3688424 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпір болды. Көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> [[Сурет:Урал река.jpg|нобай|оңға|200px|Орталық көпір]] [[Сурет:Атырау көпірлері.jpg|нобай|оңға|200px|Мұнайшылар қалашығы мен Авангард ықшам ауданын жалғайтын автомобиль және жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер]] Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Көпір жаяу жүру үшін және толық салмағы 12 тоннаға дейінгі арнайы автомобильдердің бір-бірден жүруіне арналған. Өзеннің сол жақ алқабы жеті аралық эстакадамен жабылған, оң жағалауында – екі аралық эстакада, өзен арнасының үстінен – аспалы үш аралық құрылым. Бұл Қазақстандағы жалғыз ванталы жаяу жүргіншілер көпірі. Кешен заманауи материалдар мен технологияларды пайдалана отырып, монолитті темір бетоннан салынды. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Атырау облысының көпірлері == ''Махамбет ауданындағы көпір'' — [[Жайық]] өзенінің [[Махамбет ауданы]] аумағында орналасқан, Еуропа мен Азияның жалғап тұрған көпір. Оның ұзындығы 860 метр, ені 13 метр, құрылысы 2014-2017 жылдар аралығында жүргізілген. Ол Атырау-Ақтөбе-Астрахань тас жолын жалғап, облыстың транзиттік әлеуетін арттыруға көмектесетін маңызды нысан. Ол арқылы тек Ресейден келетін жүктер ғана емес, Еуропаға және кері бағытта басқа елдердің тауарлары да өтеді. Көпір сонымен қатар өзеннің екі жағында орналасқан, жалпы саны 40 мыңға жуық адам тұратын он ауылдық округтің тұрғындарын байланыстырады. ''Құрманғазы ауданындағы көпір.'' Қиғаш өзені арқылы өтетін көпір — Ресейдің Астрахан облысы мен Қазақстанның Атырау облысын байланыстырады. Қиғаш өзенінің үстімен, Красный Яр ауылының маңында орналасқан. Көпір өткелінің жалпы ұзындығы 4 644 метрді құрайды, оның ішінде көпірдің өзі 371 метрге тең. Жобаның құны шамамен 362 миллион рубльді құрады, ал қаржыландыруды ресейлік және қазақстандық тараптар тең үлестермен жүзеге асырды. Көпірдің салынуы ауыр жүк көліктерімен тасымалданатын жүк көлемін үш есе арттыруға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://www.rzd-partner.ru/other/news/312157/?ysclid=mvt9hbqgjx851864503|title=Построен мост через реку Кигач|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> ''Индер ауданындағы көпір'' — [[Индербор]] кентіне кіре берістегі Жайық өзенінің Еуропа мен Азия бөлігін байланыстырып тұрған ұзындығы 634, ені 13 метрді құрайтын көпір. 2010 жылы пайдалануға берілген. ''Қызылқоға ауданындағы көпір'' — ұзындығы 54 метрді құрайды. Аудан орталығы мен Жангелдин, Жасқайрат, Көздіғара, Тасшағыл, Жамбыл, Қарабау ауылдық округтері және көршілес Индер ауданы арасындағы көлік қатынасын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://maqat-tynysy.kz/zhanalyqtar/qogam/kyzylkogada-zhaa-kpir-pajdalanuga-berildi.html|title=Қызылқоғада жаңа көпір пайдалануға берілді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> ''Құлсары көпірі'' — Құлсары қаласында «Достық» шағынауданындағы автомобиль көпірі. Жалпы ұзындығы – 238 метр, көпір үстінің ұзындығы – 33 метр, ені – 17,1 метр. Құрылыс жұмыстарын бас мердіргер ретінде «SK Kazalem» ЖШС жүзеге асырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] iq1zzxjtoadsd97z1hmy5xi4ojts77x 3688427 3688424 2026-10-29T14:28:55Z Мағыпар 100137 /* Атырау облысының көпірлері */ сурет қою 3688427 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпір болды. Көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> [[Сурет:Урал река.jpg|нобай|оңға|200px|Орталық көпір]] [[Сурет:Атырау көпірлері.jpg|нобай|оңға|200px|Мұнайшылар қалашығы мен Авангард ықшам ауданын жалғайтын автомобиль және жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер]] Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Көпір жаяу жүру үшін және толық салмағы 12 тоннаға дейінгі арнайы автомобильдердің бір-бірден жүруіне арналған. Өзеннің сол жақ алқабы жеті аралық эстакадамен жабылған, оң жағалауында – екі аралық эстакада, өзен арнасының үстінен – аспалы үш аралық құрылым. Бұл Қазақстандағы жалғыз ванталы жаяу жүргіншілер көпірі. Кешен заманауи материалдар мен технологияларды пайдалана отырып, монолитті темір бетоннан салынды. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Атырау облысының көпірлері == ''Махамбет ауданындағы көпір'' — [[Жайық]] өзенінің [[Махамбет ауданы]] аумағында орналасқан, Еуропа мен Азияның жалғап тұрған көпір. Оның ұзындығы 860 метр, ені 13 метр, құрылысы 2014-2017 жылдар аралығында жүргізілген. Ол Атырау-Ақтөбе-Астрахань тас жолын жалғап, облыстың транзиттік әлеуетін арттыруға көмектесетін маңызды нысан. Ол арқылы тек Ресейден келетін жүктер ғана емес, Еуропаға және кері бағытта басқа елдердің тауарлары да өтеді. Көпір сонымен қатар өзеннің екі жағында орналасқан, жалпы саны 40 мыңға жуық адам тұратын он ауылдық округтің тұрғындарын байланыстырады. [[Сурет:Индер кенті тұсындағы Жайық өзені.jpg |thumb|right|250px| Жайық өзені үстінен салынған Индер кентіндегі көпір]] ''Құрманғазы ауданындағы көпір.'' Қиғаш өзені арқылы өтетін көпір — Ресейдің Астрахан облысы мен Қазақстанның Атырау облысын байланыстырады. Қиғаш өзенінің үстімен, Красный Яр ауылының маңында орналасқан. Көпір өткелінің жалпы ұзындығы 4 644 метрді құрайды, оның ішінде көпірдің өзі 371 метрге тең. Жобаның құны шамамен 362 миллион рубльді құрады, ал қаржыландыруды ресейлік және қазақстандық тараптар тең үлестермен жүзеге асырды. Көпірдің салынуы ауыр жүк көліктерімен тасымалданатын жүк көлемін үш есе арттыруға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://www.rzd-partner.ru/other/news/312157/?ysclid=mvt9hbqgjx851864503|title=Построен мост через реку Кигач|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> ''Индер ауданындағы көпір'' — [[Индербор]] кентіне кіре берістегі Жайық өзенінің Еуропа мен Азия бөлігін байланыстырып тұрған ұзындығы 634, ені 13 метрді құрайтын көпір. 2010 жылы пайдалануға берілген. ''Қызылқоға ауданындағы көпір'' — ұзындығы 54 метрді құрайды. Аудан орталығы мен Жангелдин, Жасқайрат, Көздіғара, Тасшағыл, Жамбыл, Қарабау ауылдық округтері және көршілес Индер ауданы арасындағы көлік қатынасын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://maqat-tynysy.kz/zhanalyqtar/qogam/kyzylkogada-zhaa-kpir-pajdalanuga-berildi.html|title=Қызылқоғада жаңа көпір пайдалануға берілді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> ''Құлсары көпірі'' — Құлсары қаласында «Достық» шағынауданындағы автомобиль көпірі. Жалпы ұзындығы – 238 метр, көпір үстінің ұзындығы – 33 метр, ені – 17,1 метр. Құрылыс жұмыстарын бас мердіргер ретінде «SK Kazalem» ЖШС жүзеге асырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] ltxdh8bcu7grqdyfnynpihv00mm0rrw 3688429 3688427 2026-10-29T14:30:16Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Көпірлер|Көпірлер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3688429 wikitext text/x-wiki '''Атырау аймағындағы өткелдер мен көпірлер''' — Аймақтағы [[Жайық]], [[Сағыз (өзен)|Сағыз]], [[Ойыл (өзен)|Ойыл]], [[Жем (өзен)|Жем]] және ондаған кішігірім өзендерінен, жүздеген керуендер, мыңдаған адамдар мен көлік жануарлары, жүктер бұрынғы кезде де тоқтаусыз өткен. Ұлы Жібек жолының ондаған тармақтары өлкені шырмап өтті. Олармен үздіксіз керуендер, саудагерлер, саяхатшылар, ағылып жатты. Бірақ, жолдармен жүрудің өз қиыншылығы болды, керуен мен қара жолдар өте нашар, сапасыз болды. Жолдар қыста қарға көміліп, көктем мен күзде ми батпақ, жазда шаң, топырақ болып жол азабын тартқызады. Әсіресе өзендер мен жыралардан өту көп қиындық туғызады. Сондықтан сонау ерте кезден, көпір мен өткелдер салуға және оны жөндеуге үлкен күш, шығын жұмсалды. Бүгінде Атырау облысы аумағындағы республикалық маңызға ие жолдарда 57 көпір бар. == Аймақтағы өткелдер туралы аңыздар мен деректер == Жайық өзенінде көпірлер мен өткелдер болған. Жазба деректерден көңіл аударарлык дерек, 922 жылы Аббасидтер халифы Жафар ал-Муктадир биллахтың елшісі [[Ибн Фадлан]] Бағдаттан Атил (Еділ) бойындағы бұлғар еліне жіберілгенде Джайх (Жайық) өзенінен өткен. «Бұл біз көрген ең үлкен өзен, оның ағысы тым қатты. Шындығында, мен жүктердің қалай ауғанын және өткелде кісілердің суға ағып кеткенін өз көзіммен көрдім. Жалпы, біз өткелден өтерде көптеген адамдарымыздан, түйелер мен жылқыларымыздан айырылдық. Біз Жайықтан төтенше қиындықпен өттік» - деп жазады. Сарайшық «қалқымалы» көпірі туралы мәлімет берген араб көпесі әрі жиһангезі [[Ибн Баттута]] еді. 1333-1334 жылғы «Саяхатнамасында» былай деп жазды: «Сарайдан шығып, он күннен кейін біз Сарайджук деген қалаға жеттік, джук - кіші деген мағына береді. Ол, Ұлысу деп аталатын үлкен әрі ағынды өзеннің жағасында орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан жасалған көпір бар…»<br /> Сонымен бірге Жайықтың жоғарғы арнасы Индер мекеніндегі Таскөпір, Сағыз өзеніндегі Тас кешу және Жем, Еділ көпірлері туралы деректер жыр-дастандар мен аңыздарда кездеседі. Аңыз бойынша [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан Қайғы]] бабамыз Жайық өзенінің (Индер тұсы) Тас кешу өткелінен өтерде «Суы татыған бал екен, жағасы сірескен тал екен» - деп, Жерұйықты іздеу сапарын бастаған екен. Жайық өзенің Индер мекені тұсындағы «Тас кешу» көпірін 1328-1337 сырлы Иван Калита салдырған деген аныз бар. Томарөткел бөгеті — Жайық тасығанда бөгеу үшін томардан жасалған, өткел болған. [[Сырым Датұлы]] Ойыл өзенінен 1736 жылы жасағын өткізу үшін бөгет жасайды. Бұл өткел «Сырым бөгеті» деп аталады. Сағыз өзеніне салынған Таскешу көпірі сақталмаған, өзеннен өту үшін күйдірілген кірпіштен салынған, қирандылары 1970 жылға дейін сақталған. Қазіргі уақытта оның жұрнағы да қалмаған, қыш кірпіштерін мазарлар салуға бұзып алған. А.И.Левшин де Сағыздың Таскешу көпірі туралы: <blockquote style="border: 1px solid grey; padding: 0.5em 0.8em;">«Узун Там, на левом строке реки Сагиза, через которую всей же месте был построен каменный мост или плотника. Оставшиеся от нее плиты тестного камня еще видны. Говорят, что она была по повелению одного из сновей Чингисхана" </blockquote> деген. Жем, Еділ, Жайық өзендеріне де тас көпірлер салынғаны туралы Мұрат ақын «Үш қиянда» айтады, бірақ олардың орны әлі белгісіз.<ref>{{кітап|авторы=Марат Сейтжанұлы Касенов |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Таскешу|шынайы атауы =|сілтеме=|уикитека= |жауапты= |басылым=Х.Досмұхамедов атындағы АМУ баспасы |орны=Атырау |баспасы= |жыл=2019 |томы= |беттері=11-17|барлық беті=105 |сериясы= |isbn=978-601-262-333-8|тиражы= }}</ref> == Гурьев көпірлері == ХХ ғасырдың басына дейін Гурьевте Жайық сияқты үлкен су артериясы болғанымен бірде-бір көпір болған жоқ. Революцияға дейін қала ғимараттарының басым көпшілігі Самар бетінде орналасқан, сондықтан да әскери-стратегиялық пайымға сүйене отырып, тіпті қарапайым инженерлік құрылысты салу қажеттілігі туындамады. Алғаш рет жағалауда ағаш қадалармен қағылып, негізгі бөлігі балық аулайтын қайықтарда жиналып тұратын көпір болды. Көпірдің бұл түрі — плашкотты көпір немесе қалқыма көпір деп аталды. Пашкоттар якорьмен немесе жағадан арнайы кермемен бекітіліп, олардың үстіне тақтайша төселіп, оның бойымен қозғалыс жүретін. Бұл Гурьевтегі алғашқы көпір 1949 жылға дейін болған. 1948 жылы Мәскеу Гурьевте жаңа көпір салуға қаржы бөлді, сол жылдың күзінде Гурьевке понтондар мен құрылысқа қажетті бөлшектері тиелген 54 вагон келді. Көпір «Қазақстанмұнай» бірлестігі, Петровский атындағы зауыт, балық консерві комбинаты, «Казнефтестрой» және «Казэнергонефть» тресттері, құрылыс-монтаж конторалары, облыстық жол бөлімі, Жайық-Каспий тресінің жөндеу базасы және басқа да бірқатар кәсіпорындар мен ұйымдар ұжымдарының күшімен тұрғызылды. == Атырау қаласының көпірлері == Орталық көпір — қаланың қақ ортасында, [[Жайық|Жайық өзені]] арқылы өтетін қаладағы алғашқы темірбетон көпір. 1965 жылы 28 тамызда «Гипрокоммундортранс» институтының жобасы бойынша салынған. Көпірдің ұзындығы 259 метр, биіктігі 10 метр. «Орталық» көпір Сәтбаев даңғылы мен Абай көшесін байланыстырады. Бұл көпірдің символикалық рөлі бар: Жайық өзені бойынша осы ауданда Қазақстан аумағының еуропалық және азиялық бөлімдері арасындағы шекарасы жатқандықтан, көпір Еуропаны Азиямен біріктіреді деп саналады.<ref>{{citeweb|url=https://bonita.kz/kk/ortaly-avtomobil-k-piri-atyrau/|title=Орталық автомобиль көпірі, Атырау|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> [[Сурет:Урал река.jpg|нобай|оңға|200px|Орталық көпір]] [[Сурет:Атырау көпірлері.jpg|нобай|оңға|200px|Мұнайшылар қалашығы мен Авангард ықшам ауданын жалғайтын автомобиль және жаяу жүргіншілерге арналған көпірлер]] Қаланың солтүстік бөлігінде 1985 жылы Ғаббас Берғалиев көшесінің бойымен айналма көпір пайдалануға берілді. Ұзындығы 200, ені 17 метр, ол А-27 Ақтөбе - Астрахан тас жолында қала арқылы өтетін транзиттік автомобиль жолына айналды. 2001 жылы «Тәуелсіздікке 10 жыл» аспалы «жаяу жүргіншілерге арналған» көпір салынды. Ұзындығы 551 метрлік көпір Гиннестің рекордтар кітабына әлемдегі ең ұзын жаяу жүргіншілер көпірі ретінде енгізілген.<ref>{{citeweb|url=https://weproject.media/kz/articles/detail/atyrauda-baru-a-bolatyn-zherler-ginnes-rekordtar-kitabyna-engen-k-pir-zen-zha-alauy-50-zhyldar-stili/?ysclid=mvt3st2vu3806349882|title=Азиядан Еуропаға жеткізетін жаяу жүргіншілер көпірі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> Көпір жаяу жүру үшін және толық салмағы 12 тоннаға дейінгі арнайы автомобильдердің бір-бірден жүруіне арналған. Өзеннің сол жақ алқабы жеті аралық эстакадамен жабылған, оң жағалауында – екі аралық эстакада, өзен арнасының үстінен – аспалы үш аралық құрылым. Бұл Қазақстандағы жалғыз ванталы жаяу жүргіншілер көпірі. Кешен заманауи материалдар мен технологияларды пайдалана отырып, монолитті темір бетоннан салынды. 2008 жылы қаланың оңтүстік бөлігінде [[Балықшы (Атырау қалалық әкімдігі)|Балықшы]] және [[Жұмыскер (Атырау облысы)|Жұмыскер]] шағын аудандарын байланыстыратын «Балықшы» көпірі салынды. Ұзындығы 484,4 м, ені 23,9 м. 2008 ж. Балықшы-Перетаска көпірі пайдалануға берілді. Ұзындығы 63,7 м, ені 14 м. Ол Балықшы шағын ауданы мен Мирный және [[Құрсай (Атырау облысы)|Құрсай]] шағын аудандарын жалғастырушы рөлін атқарады. 2009 жылы Сұлтан Бейбарыс даңғылын жалғастыратын көпір ашылды. Өткізу қабілеті тәулігіне 5-7 мың автомобильді құрайтын төрт жолақты көпір, ұзындығы 800 м кіреберіс жолдармен, ұзындығы 380,7 м және ені 22 м, жүріс бөлігінің ені 16 м. Екі жағынан жаяу жүргінші жолы 2,5 метр құрайды. Сұлтан Бейбарыс даңғылы бойындағы көпір теміржол вокзалын (сол жағалау) және оң жағалаудағы «Атырау» халықаралық әуежайын байланыстырады. 2009 қаланың [[Мұнайшылар қалашығы]] мен Авангард ықшам ауданын (Әуезов даңғылынан Ғұмаров көшесіне) жалғайтын «Мұнайшы» көпірі пайдалануға берілді. 4 жолақты көпірден тәулігіне 5-7 мың автомобиль өтеді. Көпірдің жалпы ұзындығы 693 метр, ұзындығы 483 метр және ені 17 метр. Жүріс бөлігінің ені 14 метр, екі жағында ені 1 метр 2 жаяу жүргіншілер жолы бар. 2010 жылы Мечников пен Баймұханов көшелерін жалғайтын көпір салынды. Ұзындығы 770, ені 23,5 метр. Ол қаламыздың 370 жылдығына орай ашылды.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6cnh0nQg_ug|title=Атырау қаласындағы көпірлер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-11-13|lang=}}</ref> == Атырау облысының көпірлері == ''Махамбет ауданындағы көпір'' — [[Жайық]] өзенінің [[Махамбет ауданы]] аумағында орналасқан, Еуропа мен Азияның жалғап тұрған көпір. Оның ұзындығы 860 метр, ені 13 метр, құрылысы 2014-2017 жылдар аралығында жүргізілген. Ол Атырау-Ақтөбе-Астрахань тас жолын жалғап, облыстың транзиттік әлеуетін арттыруға көмектесетін маңызды нысан. Ол арқылы тек Ресейден келетін жүктер ғана емес, Еуропаға және кері бағытта басқа елдердің тауарлары да өтеді. Көпір сонымен қатар өзеннің екі жағында орналасқан, жалпы саны 40 мыңға жуық адам тұратын он ауылдық округтің тұрғындарын байланыстырады. [[Сурет:Индер кенті тұсындағы Жайық өзені.jpg |thumb|right|250px| Жайық өзені үстінен салынған Индер кентіндегі көпір]] ''Құрманғазы ауданындағы көпір.'' Қиғаш өзені арқылы өтетін көпір — Ресейдің Астрахан облысы мен Қазақстанның Атырау облысын байланыстырады. Қиғаш өзенінің үстімен, Красный Яр ауылының маңында орналасқан. Көпір өткелінің жалпы ұзындығы 4 644 метрді құрайды, оның ішінде көпірдің өзі 371 метрге тең. Жобаның құны шамамен 362 миллион рубльді құрады, ал қаржыландыруды ресейлік және қазақстандық тараптар тең үлестермен жүзеге асырды. Көпірдің салынуы ауыр жүк көліктерімен тасымалданатын жүк көлемін үш есе арттыруға мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://www.rzd-partner.ru/other/news/312157/?ysclid=mvt9hbqgjx851864503|title=Построен мост через реку Кигач|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> ''Индер ауданындағы көпір'' — [[Индербор]] кентіне кіре берістегі Жайық өзенінің Еуропа мен Азия бөлігін байланыстырып тұрған ұзындығы 634, ені 13 метрді құрайтын көпір. 2010 жылы пайдалануға берілген. ''Қызылқоға ауданындағы көпір'' — ұзындығы 54 метрді құрайды. Аудан орталығы мен Жангелдин, Жасқайрат, Көздіғара, Тасшағыл, Жамбыл, Қарабау ауылдық округтері және көршілес Индер ауданы арасындағы көлік қатынасын қалпына келтіруге мүмкіндік береді.<ref>{{citeweb|url=https://maqat-tynysy.kz/zhanalyqtar/qogam/kyzylkogada-zhaa-kpir-pajdalanuga-berildi.html|title=Қызылқоғада жаңа көпір пайдалануға берілді|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> ''Құлсары көпірі'' — Құлсары қаласында «Достық» шағынауданындағы автомобиль көпірі. Жалпы ұзындығы – 238 метр, көпір үстінің ұзындығы – 33 метр, ені – 17,1 метр. Құрылыс жұмыстарын бас мердіргер ретінде «SK Kazalem» ЖШС жүзеге асырды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан көпірлері]] [[Санат:Атырау облысы тарихы]] [[Санат:Көпірлер]] qjo68xa9m8ch8taniln2uvs923lc9we Алтай әуежайы (Қазақстан) 0 789395 3688670 3688305 2026-10-30T06:43:07Z MuratbekErkebulan 162992 3688670 wikitext text/x-wiki {{Infobox Airport | name = <center>Алтай әуежайы</center><center>Зырян әуежайы</center> | image = | image-width = 427 | IATA = | ICAO = <center>{{Location map|Қазақстан|width=340|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=Алтай|position=right |lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N |lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E }}<small>Әуежайдың [[Қазақстан]] картасында орналасуы</small></center> <center>{{Location map|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=340|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=Алтай|position=right |lat_deg=49|lat_min=47|lat_sec=52|lat_dir=N |lon_deg=84|lon_min=13|lon_sec=22|lat_dir=E }}<small>Әуежайдың [[Шығыс Қазақстан облысы]] картасында орналасуы</small></center> | type = Мемлекеттік, тастанды | owner = [[Қазақстан Республикасы Көлік министрлігі]] | operator = Әзірше жоқ, бірақ [[КСРО]]-ның уақытында [[Аэрофлот]] болды | city-served = [[Алтай (қала)|Алтай]], [[Қазақстан]] | elevation-f = 1 371 | elevation-m = 418 | coordinates = {{Coord|49|47|52|N|84|13|22|E|type:airport|display=inline,title}} | r1-number = | r1-length-m = 1 453 | r1-length-f = 4 769 | r1-surface = Бетон | metric-elev = yes | metric-rwy = yes }} '''Алтай әуежайы''' (немесе Зырян әуежайы) — [[Қазақстан Республикасы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]ндағы әуежай. Әуежай жолағының іргетасы архивтік негіздерде [[1986 жыл]]ы ашылғаны жазылған.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> == Тарихы == 1934 жылы [[Өскемен]] қаласы мен [[Семей]], [[Алтай (қала)|Зырян]] және басқа да елді мекендер арасында тұрақты авиациялық байланыс (негізінен пошта тасымалы ретінде) ресми түрде жолға қойылды. Әуежайлардың алғашы ретінде [[Өскемен әуежайы]] [[1936 жыл]]ы ашылды.<ref>[http://aviaengeneer.ru/istoriya-aviatcii-ust-kamenogorska Қазақстан қалаларындағы авиация тарихы]</ref> Ал Зырян әуежайы халыққа алғаш рет [[1986 жыл]]ы ашылды. Әуежай [[Алтай (қала)|Зырян]] қаласының маңайында Зубовка кентінің жанында өзен бойында ашылды. Әуежай терминалының қабырғасы ақ кірпішпен қаланды. [[1986 жыл]]ы әуежайға [[Яковлев Як-40]] атты жолаушылар ұшағы [[Өскемен]]нен [[Алтай (қала)|Зырянға]] қонды. Кейін әуежай Антонов Ан-28, Илюшин Ил-14 ұшақтарын қабылдады.. Әуежай маңында 1980-жылдардың ортасында Илюшин Ил-14 ке ескерткіш қойылған, бірақ ол ескерткіш қазіргі уақытта бұзылып қалған екен.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> Әуежай [[КСРО]] ыдырағаннан кейін көп ұзамай жұмысын тоқтатты.<ref name="ALTAI auejaiy shygyz kazakystan">{{cite web |url = https://avro-live.livejournal.com/107344.html |title = Зырян авиациясының фото тарихы (Қазақ КСР, 70-80 жылдар) |website = avro-live-livejournal.com |access-date = 19.7.2015}}</ref> == Қызмет көрсететін ұшақұтар == [[КСРО]]-дағы жағдай бойынша Алтай әуежайы Антонов Ан-28 ұшағын, Илюшин Ил-14 ұшағын, Яковлев Як-40 ұшақтарын қабылдай алды. Ұшу қону жолағы бетон мен салынған. Ұзындығы 1453 метр. Соңғы рет [[2015 жыл]]ы Мил Ми-2 тікұшағы осы әуежайда байқалған. == Қазіргі жағдайы == Әуежай қазір бос қаңырап қалған. Жергілікті тұрғындарың айтуынша әуежай ұзақ уақыт қаңырап қалған, және ол кеңестік заманда қолданылғаны айтылады. Әуежай орналасқан аумақтың жалпы көлемі – 24,5031 гектар. Аудан әкімдігі бұл нысанды болашақта туризм саласын дамытуға немесе экономикалық тұрғыдан тиімді басқа бағыттарға пайдалануға болатынын атап өтті. Ресми ақпаратқа сәйкес, әуе қатынасын қалпына келтіру өңірдегі көлік қолжетімділігін арттырып, туристік ағынның өсуіне ықпал етуі мүмкін. Сонымен қатар қонақүй, қоғамдық тамақтану, көлік қызметтері секілді шағын және орта бизнестің дамуына мүмкіндік береді деген мәлімдеме бар. Аудан әкімінің орынбасары Татьяна Мыслимованың сөзінше, Алтайда әуежайдан басқа да қараусыз қалған нысандар бар. Бірақ олар Мемлекеттік мүлік заңнамасына сәйкес мемлекеттік емес заңды және және жеке тұлғаларға басқаруға беріліпті. Мәлім болғандай, былтыр ауданға 62808 турист келген. Бұл [[2024 жыл]]мен салыстырғанда 2,9 пайызға жоғары. Сауалхат жауабына зер салсақ, туризм саласында бірқатар жоба жүзеге асырылып жатыр. Мәселен, Бұқтырма су қоймасы жағалауындағы инфрақұрылымды дамыту, Жаңа Бұқтырма кентін абаттандыру, демалыс орындарын көбейту бағытында жұмыстар жүргізілуде. Сондай-ақ Орел тауы маңында тау-шаңғы кешенін дамыту, жаңа демалыс орындарын ашу, туристерге арналған нысандар салу жобалары қолға алынған.<ref>[https://buqara.kz/today/10514-altaj-audanynday-arausyz-alan-uezhaj-ajta-zhandana-ma.html Алтай ауданындағы қараусыз қалған әуежай қайта жандана ма?]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы әуежайлары]] {{Қазақстан әуежайлары}} 7jk5kosqtkjahqkqgbw514yqgnprc83 Әлемде талай қызық бар 0 789431 3688704 3688369 2026-10-30T08:44:28Z Ерден Карсыбеков 3744 «[[Әлем]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688704 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Әлем]] b2uvnfkdbj0xobvemu7anzy7lw4bv2c Джеймс Брукс 0 789433 3688376 3688372 2026-10-29T12:03:53Z Marksscheider 183882 3688376 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джеймс Л. Брукс |шынайы есімі = {{lang-en|James L. Brooks}} |сурет = Jameslbrooks.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = Брукс 2007 жылы |туған кездегі есімі = Джеймс Лоренс Брукс |туған күні = 09.05.1940 |туған жері = {{туғанжері|Бруклин|Бруклинде}}, [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}<br />{{кинопродюсер|АҚШ}}<br />{{сценарийші|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1984 — үш рет)<br />«[[Алтын глобус]]» (1984)<br />«[[Эмми]]» (1971, 1975, 1976, 1977 — екі рет, 1978, 1979, 1980, 1981, 1989, 1990 — екі рет, 1991, 1995, 1997, 1998, 2000, 2001, 2003, 2006, 2008, 2019)<br />[[Америка режиссерлер гильдиясының сыйлығы]] (1983)<br />[[Америка сценарийшілер гильдиясының сыйлығы]] (1983, 1998 — екі рет, 2006, 2018)<br />[[Америка продюсерлер гильдиясының сыйлығы]] (2017) |imdb_id = 0000985 |сайты = |ортаққор = James L. Brooks }} '''Джеймс Лоренс Брукс''' ({{lang-en|James Lawrence Brooks}}; [[9 мамыр]] [[1940 жыл|1940]] ж. туылған) — америкалық [[кинорежиссер]], [[сценарийші]] және [[продюсер]], [[Gracie Films]] компаниясының негізін қалаушы. «[[222-бөлме]]», «[[Мэри Тайлер Мур шоуы]]», «[[Рода (телесериал)|Рода]]», «[[Лу Грант]]» және «[[Такси (телесериал)|Такси]]» телесериалдарының авторы. Кейіпкерлері өзі продюсерлік еткен «[[Трейси Ульман шоуы]]» бағдарламасында алғаш рет пайда болған «[[Симпсондар]]» мультсериалының әзірлеушілерінің бірі. «[[Мейірімділік тілі]]», «[[Телевизиялық жаңалықтар]]» және «[[Бұдан артық болмайды]]» фильмдерінің авторы әрі қоюшысы. Үш мәрте «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]», «[[Алтын глобус]]» және 21 рет «[[Эмми]]» сыйлығының иегері.<ref>{{Cite web|url=https://www.emmys.com/awards/nominations/award-search?search_api_views_fulltext=James+L.+Brooks|title=James L. Brooks {{!}} Awards Search|lang=en|website=Television Academy|access-date=2024-07-06|archive-date=2024-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240706120517/https://www.emmys.com/awards/nominations/award-search?search_api_views_fulltext=James+L.+Brooks|url-status=live}}</ref> == Өмірбаяны == Джеймс Лоренс Брукс [[Бруклин]]де ([[Нью-Йорк]]) еврей отбасында дүниеге келіп, [[Норт-Берген (Нью-Джерси)|Норт-Бергенде]] ([[Нью-Джерси]]) өскен.<ref>{{cite web|url=http://www.museum.tv/archives/etv/B/htmlB/brooksjames/brooksjames.htm|title=Brooks, James L.|author=Horace Newcomb|access-date=2009-07-12|publisher=The [[Museum of Broadcast Communications]]|archive-date=2013-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20130919180831/http://www.museum.tv/archives/etv/B/htmlB/brooksjames/brooksjames.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite interview|last=Brooks|first=James L.|interviewer=Karen Herman|title=James L. Brooks – Archive of American Television Interview|url=http://www.emmytvlegends.org/interviews/people/james-l-brooks|access-date=2009-07-18|work=[[Archive of American Television]]|date=2003|archive-date=2009-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090923181449/http://www.emmytvlegends.org/interviews/people/james-l-brooks|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1994/01/30/movies/film-bringing-you-a-musical-with-no-music.html|title=Film; Bringing You a Musical ... With No Music|work=[[The New York Times]]|date=1994-01-30|access-date=2009-07-12|first=Jamie|last=Diamond|archive-date=2013-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512194107/http://www.nytimes.com/1994/01/30/movies/film-bringing-you-a-musical-with-no-music.html|url-status=live}}</ref> Телевизиялық мансабын [[CBS]] арнасынан бастады, мұнда [[1964 жыл|1964]]–[[1966 жыл|1966]] жылдары сценарийші болып жұмыс істеді. Содан кейін [[American Broadcasting Company|ABC]] телеарнасына ауысып, «222-бөлме» телесериалымен айналысты. Осыдан кейін ол назарға ілігіп, кейінгі жылдары оның қатысуымен [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та «Мэри Тайлер Мур шоуы» (бағдарлама үлкен коммерциялық табысқа жетті), «Рода», «Такси» және тағы басқа да көптеген әйгілі телешоулар дүниеге келді. [[1978 жыл|1978]] жылы Брукс үлкен киноға келді, оның алғашқы жұмысы «[[Қайта бастау (фильм, 1979)|Қайта бастау]]» фильміндегі сценарийші және қосалқы продюсер қызметі болды. [[1984 жыл|1984]] жылы «Gracie Films» жеке телекомпаниясының негізін қалады, оның басшылығымен «[[Джерри Магуайер]]», «[[Үлкен (фильм, 1988)|Үлкен]]», «[[Бұдан артық болмайды]]» сияқты танымал фильмдерге продюсерлік етті. Ең ауқымды әрі әйгілі жобаларының бірі — бүкіл әлемге үлкен танымалдыққа ие болған «[[Симпсондар]]» мультсериалы. Ең үлкен режиссерлік жетістігі — 1984 жылы 5 «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын алған «[[Мейірімділік тілі]]» фильмі. Ол кинематография тарихында бұл марапатты дебюттік фильмі үшін алған алты режиссердің бірі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} {{Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:АҚШ телережиссерлері]] [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (продюсерлер)]] [[Санат:Эмми сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Спутник сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка режиссерлер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка сценарийшілер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка продюсерлер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] ps0yoj5eclxuoak6dcg6qkpx46lpsfy Джеймс Л. Брукс 0 789434 3688373 2026-10-29T11:59:49Z Marksscheider 183882 «[[Джеймс Брукс]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688373 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Джеймс Брукс]] py42vy45uog1xszu7ofh7yot62k2pkr Пандо клонды тоғайы 0 789435 3688374 2026-10-29T12:01:27Z Akmaral090 186657 Пандо клонды тоғайы туралы ғылыми дереккөздерге негізделген жаңа мақала: орналасуы, клондық құрылысы, генетикалық зерттелуі және қалпына келтіру мәселелері сипатталды. 3688374 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->'''Пандо клонды тоғайы''' (ағылш. ''Pando'') — [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Юта]] штатындағы Фишлейк ұлттық орманында орналасқан ''Populus tremuloides'' көктерегінің ірі клоны. Сырттай жеке ағаштардан тұратын тоғай болып көрінгенімен, оның көптеген діңі тамырлық өскіндер арқылы қалыптасқан бір генетикалық дараға жатады. 2008 жылғы генетикалық зерттеу клонның шамамен 43,6 гектар аумақты қамтитынын растады.<ref name="genetics">DeWoody, J.; Rowe, C. A.; Hipkins, V. D.; Mock, K. E. [https://scholarsarchive.byu.edu/wnan/vol68/iss4/8/ “Pando” lives: molecular genetic evidence of a giant aspen clone in central Utah] // ''Western North American Naturalist''. — 2008. — 68-том, 4-нөмір. — 493–497-беттер. DOI: 10.3398/1527-0904-68.4.493. Ағылшын тілінде.</ref> Ғылыми еңбектерде Пандо шамамен 47 мың діңнен тұратын клон ретінде сипатталады. Оның зерттелуі өсімдіктердің клондық өсуін, ұзақ өмір сүруін және орманның табиғи жаңаруын түсінумен байланысты. Тоғайдағы жас өскіндердің жетілуіне шөпқоректі жануарлардың әсері арнайы зерттелген.<ref name="rogers2018">Rogers, P. C.; McAvoy, D. J. [https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0203619 Mule deer impede Pando’s recovery: Implications for aspen resilience from a single-genotype forest] // ''PLOS ONE''. — 2018. — 13-том, 10-нөмір. — e0203619. DOI: 10.1371/journal.pone.0203619. Ағылшын тілінде.</ref> {| class="wikitable" |+ Негізгі мәліметтер ! Көрсеткіш !! Мәлімет |- | Ел || Америка Құрама Штаттары |- | Штат || Юта |- | Орналасқан аумағы || Фишлейк ұлттық орманы, Фиш көлі маңы |- | Өсімдік түрі || ''Populus tremuloides'' |- | Биологиялық сипаты || Клондық жолмен өскен генетикалық дара |- | 2008 жылғы зерттеудегі аумағы || Шамамен 43,6 га |- | Ғылыми еңбектердегі дің санының бағасы || Шамамен 47 000 |- | Атауының мағынасы || Латын тілінен «Мен тараламын» |} <ref name="genetics" /><ref name="rogers2018" /> == Орналасуы == Пандо Юта штатының орталық-оңтүстік бөлігіндегі Фишлейк ұлттық орманында, Фиш көлінің оңтүстік жағалауына жақын орналасқан. Аумақ таулы ландшафттың бір бөлігі болып табылады. Көл маңындағы тоғай әсіресе күзгі жапырақ түсінің өзгеруімен ерекшеленеді.<ref name="location">Boren, Ray. [https://epod.usra.edu/blog/2019/10/pando-utahs-cloned-aspen-giant.html Pando: Utah’s Cloned-aspen Giant]. Earth Science Picture of the Day, Universities Space Research Association. — 2019-10-17. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> == Анықталуы және атауы == 1970-жылдары зерттеушілер Джерри Кемперман мен Бертон Барнс Фиш көлі маңындағы көктеректерді зерттеген. Олар жапырақ пішіні, түсі және маусымдық өзгерістерінің ұқсастығына сүйеніп, үлкен аумақты алып жатқан ағаштар тобының бір клон болуы мүмкін екенін сипаттаған. Кейін биолог Майкл Грант бұл клонға ''Pando'' атауын берген. Латын тіліндегі атау «Мен тараламын» деген мағынаны білдіреді және өсімдіктің тамырлық өскіндер арқылы кеңеюін бейнелейді.<ref name="brief2021">Rogers, P. C.; Gale, J. A.; McAvoy, D. [https://agnr.usu.edu/western-aspen-alliance/files/briefs/brief-4-pando.pdf Pando’s Lessons: Restoration of a Giant Aspen Clone]. Western Aspen Alliance, Utah State University. — WAA Brief №4-v2. — Мамыр, 2021. — 2 бет. Ағылшын тілінде.</ref> Алғашқы қорытындылар ағаштардың сыртқы белгілері мен аэрофотосуреттерге негізделген еді. Тоғайдың бір генетикалық дараға жататынын кейін молекулалық әдістермен тексеру қажет болды.<ref name="genetics" /> == Биологиялық құрылысы == === Клондық көбею === ''Populus tremuloides'' тамырлық өскіндер арқылы вегетативті жолмен көбейе алады. Тамырдан пайда болған жаңа діңдер бастапқы өсімдіктің генетикалық жалғасы болып табылады. Мұндай діңдерді ғылыми әдебиетте ''раметалар'', ал олар жататын тұтас генетикалық дараны ''генет'' деп атайды. Клондық өсудің нәтижесінде бір өсімдік көптеген діңнен тұратын кең тоғай қалыптастыра алады. Жеке діңдердің өлуі бүкіл генетикалық дараның бірден жойылғанын білдірмейді: тамырлардан жаңа өскіндер пайда болуы мүмкін.<ref name="silvics">[https://research.fs.usda.gov/silvics/quaking-aspen Quaking Aspen] // ''Silvics of North America''. USDA Forest Service. Ағылшын тілінде. Қаралған күні: 2026-10-29.</ref> === Діңдердің алмасуы === Пандоның сақталуы ескі діңдердің тіршілігіне ғана емес, олардың орнын басатын жас өскіндердің жетілуіне де байланысты. Жас өскіндер пайда болып, бірақ кейін жойылып отырса, тоғайдың сыртқы жамылғысы біртіндеп сирейді. Зерттеушілер өскіннің алғаш пайда болуын және оның жас ағаш сатысына жетуін екі бөлек көрсеткіш ретінде қарастырады. Ұзақ мерзімді тұрақтылықты бағалауда кейінгі сатыға өту ерекше маңызды.<ref name="rogers2022">Rogers, P. C. [https://doi.org/10.1111/csp2.12804 Pando’s pulse: Vital signs signal need for course correction at world-renowned aspen forest] // ''Conservation Science and Practice''. — 2022. — 4-том, 10-нөмір. — e12804. Ағылшын тілінде.</ref> == Генетикалық зерттелуі == 2008 жылы жарияланған жұмыста зерттеушілер болжамды клон аумағы мен оның шетіндегі 209 діңнен үлгі жинаған. Үлгілер 50 метрлік тор бойынша орналастырылып, жеті микросателлиттік локус арқылы салыстырылған. Талдау бұрын сыртқы белгілермен ажыратылған аумақта бір басым генетикалық дараның бар екенін растады. Сонымен бірге Пандоға іргелес аумақта қосымша 40 генотип анықталған. Бұл көршілес көктеректердің барлығын бір клонға жатқызуға болмайтынын көрсетті.<ref name="genetics" /> == Аумағы және жасы == Пандоның аумағы зерттеулерде шамамен 43 гектар деп беріледі; 2008 жылғы кеңістіктік генетикалық талдауда 43,6 гектар көрсетілген. Дің саны да нақты өзгермейтін сан емес, ғылыми еңбектердегі бағалау ретінде қарастырылады.<ref name="genetics" /><ref name="rogers2018" /> Клонның жасы мен оның жеке діңдерінің жасы бірдей емес. Ескі діңдер жойылып, олардың орнына жаңалары өскендіктен, бір діңнің жылдық сақиналары бүкіл клонның қашан пайда болғанын тікелей көрсетпейді. 2021 жылғы университеттік шолуда жетілген жеке діңдердің жасы шамамен 110–130 жыл деп берілген. Сол еңбекте клонның толық жасын сенімді анықтау қиындығы атап көрсетілген. Сондықтан Пандоның жасын дәл бекітілген жалғыз санмен көрсетуге негіз жеткіліксіз.<ref name="brief2021" /> == Жаңаруына әсер ететін факторлар == 2018 жылғы зерттеуде Пандоның күйін бағалау үшін тұрақты бақылау учаскелері мен тарихи аэрофотосуреттер пайдаланылды. Ғалымдар тірі және қураған діңдерді, жас өскіндерді, орман жамылғысын және жануарлардың қоректену белгілерін есепке алды. Нәтижелер жас өскіндердің сақталуына ''Odocoileus hemionus'' түріне жататын бұғылардың әсері күшті екенін көрсетті. Жануарлар өскіндерді жеп, олардың жетілген ағаштар қатарына қосылуын шектеген. Аэрофотосуреттер тоғайдың бірнеше онжылдық ішіндегі өзгерістерін салыстыруға мүмкіндік берді. Осы деректер арқылы зерттеушілер Пандоның жаңару мәселесін жеке маусымның жағдайымен ғана түсіндіруге болмайтынын көрсетті.<ref name="rogers2018" /> == Қалпына келтіру зерттеулері == === 2017 жылғы тәжірибе === 2017 жылы жарияланған жұмыста тоғайдың бір бөлігін қоршау және әртүрлі қалпына келтіру шараларын қолдану нәтижелері қарастырылды. Зерттеуде 27 бақылау учаскесі пайдаланылды. Қоршалған және қоршалмаған аумақтар салыстырылып, қосымша шаралар ретінде бұталарды алу, жекелеген діңдерді кесу және тәжірибелік өртеу қолданылған учаскелер зерттелді. Қоршау ішіндегі жас өскіндердің өсуі жақсарған, ал қорғалмаған бөліктерде осындай оң өзгеріс байқалмаған. Авторлар жас өскіндерді жануарлар жете алмайтын биіктікке дейін қорғау қажеттігін атап көрсетті. Өскіннің пайда болуы қалпына келудің басталғанын білдіргенімен, оның кейінгі тіршілігін қамтамасыз ету де маңызды.<ref name="restoration2017">Rogers, P. C.; Gale, J. A. [https://doi.org/10.1002/ecs2.1661 Restoration of the iconic Pando aspen clone: emerging evidence of recovery] // ''Ecosphere''. — 2017. — 8-том, 1-нөмір. — e01661. Ағылшын тілінде.</ref> === 2022 жылғы қайта бағалау === 2022 жылғы зерттеуде бұрынғы бақылау желісіндегі 64 учаске қайта өлшеніп, 19 көрсеткіш салыстырылды. Нәтижелер тоғай бөліктерінің қорғалу режиміне қарай әртүрлі экологиялық бағытта өзгергенін көрсетті. Қоршаулар жас өскіндерді қорғауға көмектескенімен, олардың өзі тұтас экожүйені басқарудың барлық мәселесін шешпеген. Зерттеу авторы тұрақты бақылауға сүйенетін икемді басқаруды және шөпқоректі жануарлардың әсерін кеңірек аумақта реттеуді ұсынды.<ref name="rogers2022" /> == Ғылыми маңызы == Пандо клондық өсу мен жеке өсімдік ұғымын зерттеуге мүмкіндік береді. Оның көптеген діңнен тұратын құрылысы бір генетикалық дараның кең аумаққа таралып, әр бөлігінде әртүрлі жастағы өскіндер қалыптастыра алатынын көрсетеді.<ref name="genetics" /> Тоғайдағы қалпына келтіру тәжірибелері көктерек ормандарының тұрақтылығын түсінуге де қолданылады. Жас өскіндердің жануарлардан қорғалуы, олардың жетілуі және орман жамылғысының өзгеруі басқа көктерек қауымдастықтары үшін де зерттелетін мәселелерге жатады.<ref name="restoration2017" /> == Қорғау тәсілдері == Пандоны сақтау жөніндегі зерттеулерде қоршау орнату, жас өскіндердің өсуін бақылау және жануарлардың қоректену қысымын бағалау қарастырылады. Шаралардың нәтижесі тек өскін саны арқылы емес, олардың кейінгі жас ағаш сатысына жетуі арқылы да бағалануы қажет. 2022 жылғы жұмыста ұсынылған тәсілдер тоғайға қатысты шешімдерді бақылау нәтижелеріне қарай түзетуді көздейді. Мұндай басқаруда ағаштардың жаңаруы, жануарлар қозғалысы және аумақты пайдалану ерекшеліктері бірге ескеріледі.<ref name="rogers2022" /> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://agnr.usu.edu/western-aspen-alliance/files/briefs/brief-4-pando.pdf Юта штаты университетінің Пандоны қалпына келтіру туралы шолуы] (ағылшын тілінде). * [https://scholarsarchive.byu.edu/wnan/vol68/iss4/8/ 2008 жылғы генетикалық зерттеу] (ағылшын тілінде). * [https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0203619 2018 жылғы жаңару жағдайы туралы зерттеу] (ағылшын тілінде). [[Санат:Юта]] fetegcm53pnwvo76500welcawzvjy76 Тони Ричардсон 0 789437 3688383 2026-10-29T12:34:28Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Тони Ричардсон |шынайы есімі = {{lang-en|Tony Richardson}} |сурет = Tony Richardson 1966.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Сесил Антонио Ричардсон |туған күні = 05.06.1928 |туған жері = {{туғанжері|Шипл... 3688383 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Тони Ричардсон |шынайы есімі = {{lang-en|Tony Richardson}} |сурет = Tony Richardson 1966.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Сесил Антонио Ричардсон |туған күні = 05.06.1928 |туған жері = {{туғанжері|Шипли|Шиплиде}}, [[Йоркшир]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = 14.11.1991 |қайтыс болған жері = [[Лос-Анджелес]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|Ұлыбритания}}<br />{{сценарийші|Ұлыбритания}}<br />{{кинопродюсер|Ұлыбритания}} |азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |белсенді жылдары = 1952—1991 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = [[BAFTA]] (1962)<br />«[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1964) |imdb_id = 0072049 |сайты = |ортаққор = Tony Richardson }} '''Сесил Антонио «Тони» Ричардсон''' ({{lang-en|Cecil Antonio «Tony» Richardson}}; [[5 маусым]] [[1928 жыл|1928]], [[Шипли]], [[Йоркшир]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] — [[14 қараша]] [[1991 жыл|1991]], [[Лос-Анджелес]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — британдық [[кинорежиссёр]], [[Сценарийші]] және [[кинопродюсер]]. «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының лауреаты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] s818hzkma3yc129pn0mzy8piq6xbtxs 3688391 3688383 2026-10-29T12:44:36Z Marksscheider 183882 3688391 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Тони Ричардсон |шынайы есімі = {{lang-en|Tony Richardson}} |сурет = Tony Richardson 1966.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Сесил Антонио Ричардсон |туған күні = 05.06.1928 |туған жері = {{туғанжері|Шипли|Шиплиде}}, [[Йоркшир]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = 14.11.1991 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|Ұлыбритания}}<br />{{сценарийші|Ұлыбритания}}<br />{{кинопродюсер|Ұлыбритания}} |азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |белсенді жылдары = 1952—1991 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = [[BAFTA]] (1962)<br />«[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1964) |imdb_id = 0072049 |сайты = |ортаққор = Tony Richardson }} '''Сесил Антонио «Тони» Ричардсон''' ({{lang-en|Cecil Antonio «Tony» Richardson}}; [[5 маусым]] [[1928 жыл|1928]], [[Шипли]], [[Йоркшир]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] — [[14 қараша]] [[1991 жыл|1991]], [[Лос-Анджелес]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — британдық [[кинорежиссёр]], [[Сценарийші]] және [[кинопродюсер]]. «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының лауреаты. == Өмірбаяны == Тони Ричардсон 1928 жылғы 5 маусымында [[Шипли (Йоркшир)|Шипли]] қаласында, [[Йоркшир]] графлығында дүниеге келген. [[Оксфорд университеті]]н бітірген. Мансабын телепродюсер және театр режиссері ретінде бастады. 1950 жылдардың екінші жартысында «[[Еркін кино|Еркін кино]]» қозғалысының негізін қалаушылардың бірі болды. 1958 жылы драматург [[Джон Осборн|Джон Осборнмен]] бірге Woodfall Film Productions кинокомпаниясын құрды. Сол жылы Осборнның басты рөлді [[Ричард Бартон|Ричард Бартон]] ойнаған «[[Ашумен кейінге қара (пьеса)|Ашумен кейінге қара]]» пьесасының экранизациясы жарық көрді. 1964 жылы [[Генри Филдинг|Генри Филдингтің]] романы желісімен түсірілген «Том Джонс» фильмі үшін «Оскар» сыйлығын иеленді. Туынды төрт бірдей «Оскар» жүлдесін жеңіп алды (үздік фильм, үздік режиссура, үздік сценарий, үздік музыка). Осыдан кейін режиссер АҚШ-қа жұмысқа шақырылды. Оның американдық кезеңдегі танымал фильмдерінің бірі — [[Джон Ирвинг|Джон Ирвингтің]] «[[Нью-Хэмпшир қонақүйі (фильм)|Нью-Хэмпшир қонақүйі]]» шығармасының экранизациясы. Іске аспай қалған танымал киножобаларының қатарында сценарийін [[Эдвард Олби|Эдвард Олби]] жазған, басты рөлде [[Рудольф Нуреев|Рудольф Нуреев]] ойнауы тиіс (''[[Сергей Дягилев|Дягилев]]'' — [[Пол Скофилд]], ''[[Ромола Пульская|Ромола]]'' — [[Клод Жад]]) [[Вацлав Нижинский|Вацлав Нижинский]] туралы фильм бар. Режиссер бұл туындыны [[1970 жыл|1970]] жылы түсіруді жоспарлаған еді, алайда продюсер [[Гарри Зальцман|Гарри Зальцман]] (Джеймс Бонд туралы алғашқы он фильмнің сәтті авторы) дайындық жұмыстары кезінде жобаны тоқтатып тастады.<ref>''[[Абрахам Вейлер|Weiler A. H.]]'' [https://www.nytimes.com/1970/03/29/archives/whos-afraid-of-vaslav-nijinsky.html Who's Afraid of Vaslav Nijinsky?] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1970/03/29/archives/whos-afraid-of-vaslav-nijinsky.html |date=20190819041710 }} // [[Нью-Йорк Таймс|NYT]]. — 1970. — 29 March. — P. 91.</ref>{{sfn|The long-distance runner|1993}}. 1962–1967 жылдары актриса [[Ванесса Редгрейв]]пен некеде болды. Бұл некеден туған екі қызы — [[Наташа Ричардсон]] мен [[Джоэли Ричардсон]] актриса атанды. 1966 жылы кеңес тыңшысы [[Джордж Блейк|Джордж Блейктің]] Ұлыбританиядан қашып кетуін қаржыландырған.<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/10116541/John-Quine.html |title=John Quine — Telegraph<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-06-13 |archive-date=2013-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613202125/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/10116541/John-Quine.html |url-status=live }}</ref> Ричардсон [[бисексуал]] болған, бірақ [[АИТВ]] жұқтырғанға дейін бұл туралы көпшілік алдында ашық айтпаған. Ол 1991 жылы ЖИТС-тен туындаған асқынулардан қайтыс болды.<ref>{{Cite news|title=Vanessa Redgrave on why she was ready to die: ‘Trying to live was getting too tiring’|author=Hattenstone, Simon|url=https://www.theguardian.com/stage/2016/jun/13/vanessa-redgrave-interview-simon-hattenstone|work=[[The Guardian]]|date=2016-06-13|language=en|access-date=2019-03-05|archive-date=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111559/https://www.theguardian.com/stage/2016/jun/13/vanessa-redgrave-interview-simon-hattenstone}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] 9asfo5anxzp3ch5tgr1zlcsa1r0b8dn 3688394 3688391 2026-10-29T12:47:59Z Marksscheider 183882 /* Өмірбаяны */ 3688394 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Тони Ричардсон |шынайы есімі = {{lang-en|Tony Richardson}} |сурет = Tony Richardson 1966.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Сесил Антонио Ричардсон |туған күні = 05.06.1928 |туған жері = {{туғанжері|Шипли|Шиплиде}}, [[Йоркшир]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = 14.11.1991 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|Ұлыбритания}}<br />{{сценарийші|Ұлыбритания}}<br />{{кинопродюсер|Ұлыбритания}} |азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |белсенді жылдары = 1952—1991 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = [[BAFTA]] (1962)<br />«[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1964) |imdb_id = 0072049 |сайты = |ортаққор = Tony Richardson }} '''Сесил Антонио «Тони» Ричардсон''' ({{lang-en|Cecil Antonio «Tony» Richardson}}; [[5 маусым]] [[1928 жыл|1928]], [[Шипли]], [[Йоркшир]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] — [[14 қараша]] [[1991 жыл|1991]], [[Лос-Анджелес]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — британдық [[кинорежиссёр]], [[Сценарийші]] және [[кинопродюсер]]. «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының лауреаты. == Өмірбаяны == Тони Ричардсон 1928 жылғы 5 маусымында [[Шипли (Йоркшир)|Шипли]] қаласында, [[Йоркшир]] графлығында дүниеге келген. [[Оксфорд университеті]]н бітірген. Мансабын телепродюсер және театр режиссері ретінде бастады. 1950 жылдардың екінші жартысында «[[Еркін кино]]» қозғалысының негізін қалаушылардың бірі болды. 1958 жылы драматург [[Джон Осборн]]мен бірге Woodfall Film Productions кинокомпаниясын құрды. Сол жылы Осборнның басты рөлді [[Ричард Бартон]] ойнаған «[[Ашумен кейінге қара (пьеса)|Ашумен кейінге қара]]» пьесасының экранизациясы жарық көрді. 1964 жылы [[Генри Филдинг]]тің романы желісімен түсірілген «[[Том Джонс (фильм)|Том Джонс]]» фильмі үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын иеленді. Туынды төрт бірдей «Оскар» жүлдесін жеңіп алды (үздік фильм, үздік режиссура, үздік сценарий, үздік музыка). Осыдан кейін режиссер АҚШ-қа жұмысқа шақырылды. Оның америкалық кезеңдегі танымал фильмдерінің бірі — [[Джон Ирвинг|Джон Ирвингтің]] «[[Нью-Хэмпшир қонақүйі (фильм)|Нью-Хэмпшир қонақүйі]]» шығармасының экранизациясы. Іске аспай қалған танымал киножобаларының қатарында сценарийін [[Эдвард Олби|Эдвард Олби]] жазған, басты рөлде [[Рудольф Нуреев]] ойнауы тиіс (''[[Сергей Дягилев|Дягилев]]'' — [[Пол Скофилд]], ''[[Ромола Пульская|Ромола]]'' — [[Клод Жад]]) [[Вацлав Нижинский]] туралы фильм бар. Режиссер бұл туындыны [[1970 жыл|1970]] жылы түсіруді жоспарлаған еді, алайда продюсер [[Гарри Зальцман|Гарри Зальцман]] (Джеймс Бонд туралы алғашқы он фильмнің сәтті авторы) дайындық жұмыстары кезінде жобаны тоқтатып тастады.<ref>''[[Абрахам Вейлер|Weiler A. H.]]'' [https://www.nytimes.com/1970/03/29/archives/whos-afraid-of-vaslav-nijinsky.html Who's Afraid of Vaslav Nijinsky?] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1970/03/29/archives/whos-afraid-of-vaslav-nijinsky.html |date=20190819041710 }} // [[Нью-Йорк Таймс|NYT]]. — 1970. — 29 March. — P. 91.</ref>{{sfn|The long-distance runner|1993}}. 1962–1967 жылдары актриса [[Ванесса Редгрейв]]пен некеде болды. Бұл некеден туған екі қызы — [[Наташа Ричардсон]] мен [[Джоэли Ричардсон]] актриса атанды. 1966 жылы кеңес тыңшысы [[Джордж Блейк]]тің Ұлыбританиядан қашып кетуін қаржыландырған.<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/10116541/John-Quine.html |title=John Quine — Telegraph<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-06-13 |archive-date=2013-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613202125/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/10116541/John-Quine.html |url-status=live }}</ref> Ричардсон [[бисексуал]] болған, бірақ [[АИТВ]] жұқтырғанға дейін бұл туралы көпшілік алдында ашық айтпаған. Ол 1991 жылы ЖИТС-тен туындаған асқынулардан қайтыс болды.<ref>{{Cite news|title=Vanessa Redgrave on why she was ready to die: ‘Trying to live was getting too tiring’|author=Hattenstone, Simon|url=https://www.theguardian.com/stage/2016/jun/13/vanessa-redgrave-interview-simon-hattenstone|work=[[The Guardian]]|date=2016-06-13|language=en|access-date=2019-03-05|archive-date=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111559/https://www.theguardian.com/stage/2016/jun/13/vanessa-redgrave-interview-simon-hattenstone}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] 0wwrx45ykhhr98nktn8v9dtgdl6448a 3688775 3688394 2026-10-30T10:48:53Z Marksscheider 183882 3688775 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Тони Ричардсон |шынайы есімі = {{lang-en|Tony Richardson}} |сурет = Tony Richardson 1966.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Сесил Антонио Ричардсон |туған күні = 05.06.1928 |туған жері = {{туғанжері|Шипли|Шиплиде}}, [[Йоркшир]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = 14.11.1991 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|Ұлыбритания}}<br />{{сценарийші|Ұлыбритания}}<br />{{кинопродюсер|Ұлыбритания}} |азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |белсенді жылдары = 1952—1991 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = [[BAFTA]] (1962)<br />«[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1964) |imdb_id = 0072049 |сайты = |ортаққор = Tony Richardson }} '''Сесил Антонио «Тони» Ричардсон''' ({{lang-en|Cecil Antonio «Tony» Richardson}}; [[5 маусым]] [[1928 жыл|1928]], [[Шипли]], [[Йоркшир]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] — [[14 қараша]] [[1991 жыл|1991]], [[Лос-Анджелес]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — британдық [[кинорежиссёр]], [[сценарийші]] және [[кинопродюсер]]. «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының лауреаты. == Өмірбаяны == Тони Ричардсон 1928 жылғы 5 маусымында [[Шипли (Йоркшир)|Шипли]] қаласында, [[Йоркшир]] графлығында дүниеге келген. [[Оксфорд университеті]]н бітірген. Мансабын телепродюсер және театр режиссері ретінде бастады. 1950 жылдардың екінші жартысында «[[Еркін кино]]» қозғалысының негізін қалаушылардың бірі болды. 1958 жылы драматург [[Джон Осборн]]мен бірге Woodfall Film Productions кинокомпаниясын құрды. Сол жылы Осборнның басты рөлді [[Ричард Бартон]] ойнаған «[[Ашумен кейінге қара (пьеса)|Ашумен кейінге қара]]» пьесасының экранизациясы жарық көрді. 1964 жылы [[Генри Филдинг]]тің романы желісімен түсірілген «[[Том Джонс (фильм)|Том Джонс]]» фильмі үшін «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын иеленді. Туынды төрт бірдей «Оскар» жүлдесін жеңіп алды (үздік фильм, үздік режиссура, үздік сценарий, үздік музыка). Осыдан кейін режиссер АҚШ-қа жұмысқа шақырылды. Оның америкалық кезеңдегі танымал фильмдерінің бірі — [[Джон Ирвинг|Джон Ирвингтің]] «[[Нью-Хэмпшир қонақүйі (фильм)|Нью-Хэмпшир қонақүйі]]» шығармасының экранизациясы. Іске аспай қалған танымал киножобаларының қатарында сценарийін [[Эдвард Олби|Эдвард Олби]] жазған, басты рөлде [[Рудольф Нуреев]] ойнауы тиіс (''[[Сергей Дягилев|Дягилев]]'' — [[Пол Скофилд]], ''[[Ромола Пульская|Ромола]]'' — [[Клод Жад]]) [[Вацлав Нижинский]] туралы фильм бар. Режиссер бұл туындыны [[1970 жыл|1970]] жылы түсіруді жоспарлаған еді, алайда продюсер [[Гарри Зальцман|Гарри Зальцман]] (Джеймс Бонд туралы алғашқы он фильмнің сәтті авторы) дайындық жұмыстары кезінде жобаны тоқтатып тастады.<ref>''[[Абрахам Вейлер|Weiler A. H.]]'' [https://www.nytimes.com/1970/03/29/archives/whos-afraid-of-vaslav-nijinsky.html Who's Afraid of Vaslav Nijinsky?] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/1970/03/29/archives/whos-afraid-of-vaslav-nijinsky.html |date=20190819041710 }} // [[Нью-Йорк Таймс|NYT]]. — 1970. — 29 March. — P. 91.</ref>{{sfn|The long-distance runner|1993}}. 1962–1967 жылдары актриса [[Ванесса Редгрейв]]пен некеде болды. Бұл некеден туған екі қызы — [[Наташа Ричардсон]] мен [[Джоэли Ричардсон]] актриса атанды. 1966 жылы кеңес тыңшысы [[Джордж Блейк]]тің Ұлыбританиядан қашып кетуін қаржыландырған.<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/10116541/John-Quine.html |title=John Quine — Telegraph<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-06-13 |archive-date=2013-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613202125/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/10116541/John-Quine.html |url-status=live }}</ref> Ричардсон [[бисексуал]] болған, бірақ [[АИТВ]] жұқтырғанға дейін бұл туралы көпшілік алдында ашық айтпаған. Ол 1991 жылы ЖИТС-тен туындаған асқынулардан қайтыс болды.<ref>{{Cite news|title=Vanessa Redgrave on why she was ready to die: ‘Trying to live was getting too tiring’|author=Hattenstone, Simon|url=https://www.theguardian.com/stage/2016/jun/13/vanessa-redgrave-interview-simon-hattenstone|work=[[The Guardian]]|date=2016-06-13|language=en|access-date=2019-03-05|archive-date=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111559/https://www.theguardian.com/stage/2016/jun/13/vanessa-redgrave-interview-simon-hattenstone}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] cgzma75jlxlqmkv779hwn2we12ou37h Джон Эвилдсен 0 789438 3688399 2026-10-29T12:55:39Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Джон Эвилдсен |шынайы есімі = {{lang-en|John Guilbert Avildsen}} |сурет = John G. Avildsen (1986).png |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Джон Гилберт Эвилдсен |туған күні = 21.12.1935 |туған жері = {{туғанжері|Ок... 3688399 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джон Эвилдсен |шынайы есімі = {{lang-en|John Guilbert Avildsen}} |сурет = John G. Avildsen (1986).png |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Джон Гилберт Эвилдсен |туған күні = 21.12.1935 |туған жері = {{туғанжері|Ок-Парк|Ок-Паркте}}, [[Иллинойс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 16.06.2017 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}<br />{{актер|АҚШ}}<br />[[кинооператор]] |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1969—2017 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1977) |imdb_id = 0000279 |сайты = |ортаққор = John G. Avildsen }} '''Джон Гилберт Эвилдсен''' ({{lang-en|John Guilbert Avildsen}}, сонымен қатар '''Джон Г. Эвилдсен''' немесе '''Джон Джи Эвилдсен''' ретінде де белгілі ({{lang-en|John G. Avildsen}}; [[21 желтоқсан]] [[1935 жыл|1935]] — [[16 маусым]] [[2017 жыл|2017]]<ref>{{Cite web |url=http://variety.com/2017/film/news/john-g-avildsen-dead-dies-rocky-karate-kid-1202469349/ |title=Variety.com. John G. Avildsen, Director of ‘Rocky,’ ‘Karate Kid’ Films, Dies at 81 |lang=en |access-date=2017-06-17 |archive-date=2017-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170617060644/http://variety.com/2017/film/news/john-g-avildsen-dead-dies-rocky-karate-kid-1202469349/ |url-status=live }}</ref>) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] [[кинорежиссер]], көбінесе «[[Рокки]]» және «[[Рокки 5]]» фильмдері арқылы танымал. Осы сериядағы бірінші фильм үшін Эвилдсен [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|үздік режиссер]] ретінде «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын алды. Сондай-ақ Эвилдсен «[[Парень-каратист (фильм, 1984)|Картеші жігіт]]» фильмінің үш бөлімін түсірді. Оның «[[Тигрді құтқарыңыз]]» фильміндегі рөлі үшін актер [[Джек Леммон]] «Оскар» сыйлығын иеленді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] osmhz1rp97o68fo3sbg2igd162u2l8k 3688402 3688399 2026-10-29T13:02:28Z Marksscheider 183882 3688402 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джон Эвилдсен |шынайы есімі = {{lang-en|John Guilbert Avildsen}} |сурет = John G. Avildsen (1986).png |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Джон Гилберт Эвилдсен |туған күні = 21.12.1935 |туған жері = {{туғанжері|Ок-Парк (Иллинойс)|Ок-Паркте (Иллинойс)}}, [[Иллинойс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 16.06.2017 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}<br />{{актер|АҚШ}}<br />[[кинооператор]] |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1969—2017 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1977) |imdb_id = 0000279 |сайты = |ортаққор = John G. Avildsen }} '''Джон Гилберт Эвилдсен''' ({{lang-en|John Guilbert Avildsen}}, сонымен қатар '''Джон Г. Эвилдсен''' немесе '''Джон Джи Эвилдсен''' ретінде де белгілі ({{lang-en|John G. Avildsen}}; [[21 желтоқсан]] [[1935 жыл|1935]] — [[16 маусым]] [[2017 жыл|2017]]<ref>{{Cite web |url=http://variety.com/2017/film/news/john-g-avildsen-dead-dies-rocky-karate-kid-1202469349/ |title=Variety.com. John G. Avildsen, Director of ‘Rocky,’ ‘Karate Kid’ Films, Dies at 81 |lang=en |access-date=2017-06-17 |archive-date=2017-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170617060644/http://variety.com/2017/film/news/john-g-avildsen-dead-dies-rocky-karate-kid-1202469349/ |url-status=live }}</ref>) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] [[кинорежиссер]], көбінесе «[[Рокки]]» және «[[Рокки 5]]» фильмдері арқылы танымал. Осы сериядағы бірінші фильм үшін Эвилдсен [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|үздік режиссер]] ретінде «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын алды. Сондай-ақ Эвилдсен «[[Парень-каратист (фильм, 1984)|Картеші жігіт]]» фильмінің үш бөлімін түсірді. Оның «[[Тигрді құтқарыңыз]]» фильміндегі рөлі үшін актер [[Джек Леммон]] «Оскар» сыйлығын иеленді. == Өмірбаяны == Эвилдсен [[Иллинойс]] штатындағы [[Ок-Парк (Иллинойс)|Ок-Парк]] қаласында Айви (туған тегі Гильбер) мен Кларенс Джон Эвилдсеннің отбасында дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=http://www.filmreference.com/film/48/John-G-Avildsen.html |title=John G. Avildsen Biography (1935-) |publisher=Filmreference.com |date=1935-12-21 |access-date=2012-10-18 |archive-date=2011-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101030927/http://www.filmreference.com/film/48/John-G-Avildsen.html |url-status=live }}</ref> Лейквиллдегі (Коннектикут) жеке меншік Хотчкисс мектебінде және [[Нью-Йорк университеті]]нде оқыған. Кинодағы мансабын [[Артур Пенн]] мен [[Отто Премингер]]дің фильмдерінде режиссер көмекшісі болудан бастады. Джон Эвилдсен алғашқы жетістігіне [[Питер Бойл|Питер Бойлдың]] ойыны сынақшылар тарапынан жоғары бағаланған және шағын қазандық жинаған [[Джо (фильм, 1970)|«Джо»]] аз бюджетті триллері арқылы қол жеткізді. Одан кейін сыншылардың жоғары бағасына ие болған тағы бір туынды жарық көрді. 1973 жылғы [[Драмалық фильм|драма]] «[[Тигрді құтқарыңыз]]» үш [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] сыйлығына ұсынылып, [[Джек Леммон]] «Үздік ер адам рөлі» үшін жүлдені иеленді. «Джо» мен «Тигрді құтқарыңыз» фильмдері сәтсіздікке ұшыраған жандар туралы еді, бірақ кейін Эвилдсен жеңімпаздар туралы фильмдер түсіре бастады. Эвилдсен ең үлкен жетістігіне «[[Рокки (фильм)|Рокки]]» (1976) фильмі арқылы қол жеткізіп, «Оскардың» он номинациясын алды және оның үшеуінде, соның ішінде үздік фильм мен үздік режиссура үшін жеңіске жетті. Кейінірек ол [[Рокки Бальбоа|Рокки туралы]] серияның соңғысы болады деп жоспарланған «[[Рокки 5|Рокки V]]» (1990) картинасын түсірді. Оның басқа фильмдерінің қатарында «[[Көке, құтқар!]]» (1971), «[[Мазасыз көршілер]]» (1981) және «Картеші жігіт» сериясының 3 фильмі бар. Эвилдсен «[[Серпико]]» (1973) және «[[Сенбі кешінің қызбасы]]» (1977) фильмдерін түсіруі тиіс еді, бірақ продюсерлер [[Мартин Брегман]] және Роберт Стигвудпен туындаған келіспеушіліктерге байланысты жұмыстан босатылды. Эвилдсеннің екі ұлы бар: тәуелсіз [[Sumerian Records]] дыбыс жазу лейблінің негізін қалаған Эш (1981 жылдың 5 қарашасында туған)<ref>{{cite web |url=http://noisecreep.com/sumerian-records-ash-avildsen/ |title=Sumerian Records Founder Ash Avildsen on Success, ‘Sumeriancore’ and His Famous Father (exclusive) |author=Mike Gitter |date=2012-09-25 |work=[[Noisecreep]] |access-date=2017-01-12 |lang=en |description= |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630090829/http://noisecreep.com/sumerian-records-ash-avildsen/ |archive-date=2017-06-30 |url-status=live }}</ref> және «[[Картеші жігіт 3]]» пен «[[Рокки 5|Рокки V]]» фильмдерінде түскен Джонатан. Эвилдсеннің өмірі, мансабы және фильмдері туралы ''John G. Avildsen: King of the Underdogs'' (2017) атты деректі фильм өндірілуде. Таспаның режиссері әрі продюсери — Дерек Уэйн Джонсон. Оған [[Сильвестр Сталлоне]], [[Ральф Мачио]], [[Мартин Скорсезе]], Джерри Вайнтрауб, [[Бёрт Рейнольдс]] және Эвилдсенмен жұмыс істеген басқа да танымал Голливуд қайраткерлерінің сұхбаттары кіруі тиіс. Бұл деректі фильм Ларри Пауэлл мен Том Гаррет жазған The Films of John G. Avildsen: Rocky, The Karate Kid, and Other Underdogs жаңа кітабына толықтыру болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] cqmoot4zjwegv3382yeezuoqqjqbd3g 3688404 3688402 2026-10-29T13:06:35Z Marksscheider 183882 /* Өмірбаяны */ 3688404 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джон Эвилдсен |шынайы есімі = {{lang-en|John Guilbert Avildsen}} |сурет = John G. Avildsen (1986).png |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Джон Гилберт Эвилдсен |туған күні = 21.12.1935 |туған жері = {{туғанжері|Ок-Парк (Иллинойс)|Ок-Паркте (Иллинойс)}}, [[Иллинойс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 16.06.2017 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}<br />{{актер|АҚШ}}<br />[[кинооператор]] |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1969—2017 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1977) |imdb_id = 0000279 |сайты = |ортаққор = John G. Avildsen }} '''Джон Гилберт Эвилдсен''' ({{lang-en|John Guilbert Avildsen}}, сонымен қатар '''Джон Г. Эвилдсен''' немесе '''Джон Джи Эвилдсен''' ретінде де белгілі ({{lang-en|John G. Avildsen}}; [[21 желтоқсан]] [[1935 жыл|1935]] — [[16 маусым]] [[2017 жыл|2017]]<ref>{{Cite web |url=http://variety.com/2017/film/news/john-g-avildsen-dead-dies-rocky-karate-kid-1202469349/ |title=Variety.com. John G. Avildsen, Director of ‘Rocky,’ ‘Karate Kid’ Films, Dies at 81 |lang=en |access-date=2017-06-17 |archive-date=2017-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170617060644/http://variety.com/2017/film/news/john-g-avildsen-dead-dies-rocky-karate-kid-1202469349/ |url-status=live }}</ref>) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] [[кинорежиссер]], көбінесе «[[Рокки]]» және «[[Рокки 5]]» фильмдері арқылы танымал. Осы сериядағы бірінші фильм үшін Эвилдсен [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|үздік режиссер]] ретінде «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын алды. Сондай-ақ Эвилдсен «[[Парень-каратист (фильм, 1984)|Картеші жігіт]]» фильмінің үш бөлімін түсірді. Оның «[[Тигрді құтқарыңыз]]» фильміндегі рөлі үшін актер [[Джек Леммон]] «Оскар» сыйлығын иеленді. == Өмірбаяны == Эвилдсен [[Иллинойс]] штатындағы [[Ок-Парк (Иллинойс)|Ок-Парк]] қаласында Айви (туған тегі Гильбер) мен Кларенс Джон Эвилдсеннің отбасында дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=http://www.filmreference.com/film/48/John-G-Avildsen.html |title=John G. Avildsen Biography (1935-) |publisher=Filmreference.com |date=1935-12-21 |access-date=2012-10-18 |archive-date=2011-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101030927/http://www.filmreference.com/film/48/John-G-Avildsen.html |url-status=live }}</ref> Лейквиллдегі (Коннектикут) жеке меншік Хотчкисс мектебінде және [[Нью-Йорк университеті]]нде оқыған. Кинодағы мансабын [[Артур Пенн]] мен [[Отто Премингер]]дің фильмдерінде режиссер көмекшісі болудан бастады. Джон Эвилдсен алғашқы жетістігіне [[Питер Бойл|Питер Бойлдың]] ойыны сынақшылар тарапынан жоғары бағаланған және шағын қазандық жинаған [[Джо (фильм, 1970)|«Джо»]] аз бюджетті триллері арқылы қол жеткізді. Одан кейін сыншылардың жоғары бағасына ие болған тағы бір туынды жарық көрді. 1973 жылғы [[Драмалық фильм|драма]] «[[Тигрді құтқарыңыз]]» үш [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] сыйлығына ұсынылып, [[Джек Леммон]] «Үздік ер адам рөлі» үшін жүлдені иеленді. «Джо» мен «Тигрді құтқарыңыз» фильмдері сәтсіздікке ұшыраған жандар туралы еді, бірақ кейін Эвилдсен жеңімпаздар туралы фильмдер түсіре бастады. Эвилдсен ең үлкен жетістігіне «[[Рокки (фильм)|Рокки]]» (1976) фильмі арқылы қол жеткізіп, «Оскардың» он номинациясын алды және оның үшеуінде, соның ішінде үздік фильм мен үздік режиссура үшін жеңіске жетті. Кейінірек ол [[Рокки Бальбоа|Рокки туралы]] серияның соңғысы болады деп жоспарланған «[[Рокки 5|Рокки V]]» (1990) картинасын түсірді. Оның басқа фильмдерінің қатарында «[[Көке, құтқар!]]» (1971), «[[Мазасыз көршілер]]» (1981) және «Картеші жігіт» сериясының 3 фильмі бар. Эвилдсен «[[Серпико]]» (1973) және «[[Сенбі кешінің қызбасы]]» (1977) фильмдерін түсіруі тиіс еді, бірақ продюсерлер [[Мартин Брегман]] және Роберт Стигвудпен туындаған келіспеушіліктерге байланысты жұмыстан босатылды. Эвилдсеннің екі ұлы бар: тәуелсіз [[Sumerian Records]] дыбыс жазу лейблінің негізін қалаған Эш (1981 жылдың 5 қарашасында туған)<ref>{{cite web |url=http://noisecreep.com/sumerian-records-ash-avildsen/ |title=Sumerian Records Founder Ash Avildsen on Success, ‘Sumeriancore’ and His Famous Father (exclusive) |author=Mike Gitter |date=2012-09-25 |work=[[Noisecreep]] |access-date=2017-01-12 |lang=en |description= |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630090829/http://noisecreep.com/sumerian-records-ash-avildsen/ |archive-date=2017-06-30 |url-status=live }}</ref> және «[[Картеші жігіт 3]]» пен «[[Рокки 5|Рокки V]]» фильмдерінде түскен Джонатан. Эвилдсеннің өмірі, мансабы және фильмдері туралы ''John G. Avildsen: King of the Underdogs'' (2017) атты деректі фильм өндірілуде. Таспаның режиссері әрі продюсери — Дерек Уэйн Джонсон. Оған [[Сильвестр Сталлоне]], [[Ральф Мачио]], [[Мартин Скорсезе]], Джерри Вайнтрауб, [[Бёрт Рейнольдс]] және Эвилдсенмен жұмыс істеген басқа да танымал Голливуд қайраткерлерінің сұхбаттары кіруі тиіс. Бұл деректі фильм Ларри Пауэлл мен Том Гаррет жазған The Films of John G. Avildsen: Rocky, The Karate Kid, and Other Underdogs жаңа кітабына толықтыру болып табылады. 2017 жылғы 16 маусымда Лос-Анджелес қаласында 81 жасында қайтыс болды..<ref>{{cite news |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2017/06/17/533333494/john-avildsen-oscar-winning-director-of-rocky-and-karate-kid-dies-at-81 |title=John Avildsen, Oscar-Winning Director Of 'Rocky' And 'Karate Kid,' Dies At 81 |newspaper=[[NPR]] |date=2017-06-17 |access-date=2018-06-23 |last1=Dwyer |first1=Colin |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624010501/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2017/06/17/533333494/john-avildsen-oscar-winning-director-of-rocky-and-karate-kid-dies-at-81 |url-status=live }}</ref><ref name="Fleishman latimes">{{cite news |last=Fleishman |first=Jeffrey |date=2017-06-16 |title='Rocky' director John G. Avildsen dies at 81 |lang=en |url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-me-john-avildsen-obituary-20170616-story.html |work=[[Los Angeles Times]] |access-date=2017-06-16 |archive-date=2018-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004064121/http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-me-john-avildsen-obituary-20170616-story.html |url-status=live }}</ref> Ұлы Энтони Эвилдсеннің хабарлауынша,<ref>{{cite news |last=Salam |first=Maya |date=2017-06-16 |title=John Avildsen, Director of 'Rocky' and 'The Karate Kid,' Dies at 81 |url=https://www.nytimes.com/2017/06/16/movies/john-avildsen-dead-director-rocky-karate-kid.html |work=The New York Times |access-date=2017-06-16 |url-status=live }}</ref> өлімнің себебі Эвилдсен-үлкен соңғы жылдары күрескен [[ұйқы безінің қатерлі ісігі]] болды.<ref>{{Cite web |url=http://www.kp.ru/online/news/2779012/ |title=В возрасте 81 года умер режиссёр «Рокки» Джон Эвилдсен |lang=ru |access-date=2017-06-17 |archive-date=2017-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170617052901/http://www.kp.ru/online/news/2779012/ |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] t8qmu1swa032gvl6vzry50a9yurusvu 3688406 3688404 2026-10-29T13:07:40Z Marksscheider 183882 3688406 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джон Эвилдсен |шынайы есімі = {{lang-en|John Guilbert Avildsen}} |сурет = John G. Avildsen (1986).png |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Джон Гилберт Эвилдсен |туған күні = 21.12.1935 |туған жері = {{туғанжері|Ок-Парк (Иллинойс)|Ок-Паркте (Иллинойс)}}, [[Иллинойс]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 16.06.2017 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}<br />{{актер|АҚШ}}<br />[[кинооператор]] |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1969—2017 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1977) |imdb_id = 0000279 |сайты = |ортаққор = John G. Avildsen }} '''Джон Гилберт Эвилдсен''' ({{lang-en|John Guilbert Avildsen}}, сонымен қатар '''Джон Г. Эвилдсен''' немесе '''Джон Джи Эвилдсен''' ретінде де белгілі ({{lang-en|John G. Avildsen}}; [[21 желтоқсан]] [[1935 жыл|1935]] — [[16 маусым]] [[2017 жыл|2017]]<ref>{{Cite web |url=http://variety.com/2017/film/news/john-g-avildsen-dead-dies-rocky-karate-kid-1202469349/ |title=Variety.com. John G. Avildsen, Director of ‘Rocky,’ ‘Karate Kid’ Films, Dies at 81 |lang=en |access-date=2017-06-17 |archive-date=2017-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170617060644/http://variety.com/2017/film/news/john-g-avildsen-dead-dies-rocky-karate-kid-1202469349/ |url-status=live }}</ref>) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] [[кинорежиссер]], көбінесе «[[Рокки]]» және «[[Рокки 5]]» фильмдері арқылы танымал. Осы сериядағы бірінші фильм үшін Эвилдсен [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|үздік режиссер]] ретінде «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын алды. Сондай-ақ Эвилдсен «[[Картеші жігіт (фильм, 1984)|Картеші жігіт]]» фильмінің үш бөлімін түсірді. Оның «[[Тигрді құтқарыңыз]]» фильміндегі рөлі үшін актер [[Джек Леммон]] «Оскар» сыйлығын иеленді. == Өмірбаяны == Эвилдсен [[Иллинойс]] штатындағы [[Ок-Парк (Иллинойс)|Ок-Парк]] қаласында Айви (туған тегі Гильбер) мен Кларенс Джон Эвилдсеннің отбасында дүниеге келген.<ref>{{cite web |url=http://www.filmreference.com/film/48/John-G-Avildsen.html |title=John G. Avildsen Biography (1935-) |publisher=Filmreference.com |date=1935-12-21 |access-date=2012-10-18 |archive-date=2011-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101030927/http://www.filmreference.com/film/48/John-G-Avildsen.html |url-status=live }}</ref> Лейквиллдегі (Коннектикут) жеке меншік Хотчкисс мектебінде және [[Нью-Йорк университеті]]нде оқыған. Кинодағы мансабын [[Артур Пенн]] мен [[Отто Премингер]]дің фильмдерінде режиссер көмекшісі болудан бастады. Джон Эвилдсен алғашқы жетістігіне [[Питер Бойл|Питер Бойлдың]] ойыны сынақшылар тарапынан жоғары бағаланған және шағын қазандық жинаған [[Джо (фильм, 1970)|«Джо»]] аз бюджетті триллері арқылы қол жеткізді. Одан кейін сыншылардың жоғары бағасына ие болған тағы бір туынды жарық көрді. 1973 жылғы [[Драмалық фильм|драма]] «[[Тигрді құтқарыңыз]]» үш [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] сыйлығына ұсынылып, [[Джек Леммон]] «Үздік ер адам рөлі» үшін жүлдені иеленді. «Джо» мен «Тигрді құтқарыңыз» фильмдері сәтсіздікке ұшыраған жандар туралы еді, бірақ кейін Эвилдсен жеңімпаздар туралы фильмдер түсіре бастады. Эвилдсен ең үлкен жетістігіне «[[Рокки (фильм)|Рокки]]» (1976) фильмі арқылы қол жеткізіп, «Оскардың» он номинациясын алды және оның үшеуінде, соның ішінде үздік фильм мен үздік режиссура үшін жеңіске жетті. Кейінірек ол [[Рокки Бальбоа|Рокки туралы]] серияның соңғысы болады деп жоспарланған «[[Рокки 5|Рокки V]]» (1990) картинасын түсірді. Оның басқа фильмдерінің қатарында «[[Көке, құтқар!]]» (1971), «[[Мазасыз көршілер]]» (1981) және «Картеші жігіт» сериясының 3 фильмі бар. Эвилдсен «[[Серпико]]» (1973) және «[[Сенбі кешінің қызбасы]]» (1977) фильмдерін түсіруі тиіс еді, бірақ продюсерлер [[Мартин Брегман]] және Роберт Стигвудпен туындаған келіспеушіліктерге байланысты жұмыстан босатылды. Эвилдсеннің екі ұлы бар: тәуелсіз [[Sumerian Records]] дыбыс жазу лейблінің негізін қалаған Эш (1981 жылдың 5 қарашасында туған)<ref>{{cite web |url=http://noisecreep.com/sumerian-records-ash-avildsen/ |title=Sumerian Records Founder Ash Avildsen on Success, ‘Sumeriancore’ and His Famous Father (exclusive) |author=Mike Gitter |date=2012-09-25 |work=[[Noisecreep]] |access-date=2017-01-12 |lang=en |description= |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630090829/http://noisecreep.com/sumerian-records-ash-avildsen/ |archive-date=2017-06-30 |url-status=live }}</ref> және «[[Картеші жігіт 3]]» пен «[[Рокки 5|Рокки V]]» фильмдерінде түскен Джонатан. Эвилдсеннің өмірі, мансабы және фильмдері туралы ''John G. Avildsen: King of the Underdogs'' (2017) атты деректі фильм өндірілуде. Таспаның режиссері әрі продюсери — Дерек Уэйн Джонсон. Оған [[Сильвестр Сталлоне]], [[Ральф Мачио]], [[Мартин Скорсезе]], Джерри Вайнтрауб, [[Бёрт Рейнольдс]] және Эвилдсенмен жұмыс істеген басқа да танымал Голливуд қайраткерлерінің сұхбаттары кіруі тиіс. Бұл деректі фильм Ларри Пауэлл мен Том Гаррет жазған The Films of John G. Avildsen: Rocky, The Karate Kid, and Other Underdogs жаңа кітабына толықтыру болып табылады. 2017 жылғы 16 маусымда Лос-Анджелес қаласында 81 жасында қайтыс болды..<ref>{{cite news |url=https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2017/06/17/533333494/john-avildsen-oscar-winning-director-of-rocky-and-karate-kid-dies-at-81 |title=John Avildsen, Oscar-Winning Director Of 'Rocky' And 'Karate Kid,' Dies At 81 |newspaper=[[NPR]] |date=2017-06-17 |access-date=2018-06-23 |last1=Dwyer |first1=Colin |archive-date=2018-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180624010501/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2017/06/17/533333494/john-avildsen-oscar-winning-director-of-rocky-and-karate-kid-dies-at-81 |url-status=live }}</ref><ref name="Fleishman latimes">{{cite news |last=Fleishman |first=Jeffrey |date=2017-06-16 |title='Rocky' director John G. Avildsen dies at 81 |lang=en |url=http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-me-john-avildsen-obituary-20170616-story.html |work=[[Los Angeles Times]] |access-date=2017-06-16 |archive-date=2018-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181004064121/http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-me-john-avildsen-obituary-20170616-story.html |url-status=live }}</ref> Ұлы Энтони Эвилдсеннің хабарлауынша,<ref>{{cite news |last=Salam |first=Maya |date=2017-06-16 |title=John Avildsen, Director of 'Rocky' and 'The Karate Kid,' Dies at 81 |url=https://www.nytimes.com/2017/06/16/movies/john-avildsen-dead-director-rocky-karate-kid.html |work=The New York Times |access-date=2017-06-16 |url-status=live }}</ref> өлімнің себебі Эвилдсен-үлкен соңғы жылдары күрескен [[ұйқы безінің қатерлі ісігі]] болды.<ref>{{Cite web |url=http://www.kp.ru/online/news/2779012/ |title=В возрасте 81 года умер режиссёр «Рокки» Джон Эвилдсен |lang=ru |access-date=2017-06-17 |archive-date=2017-06-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170617052901/http://www.kp.ru/online/news/2779012/ |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] g1kjn8q5v7jnbvfp5xyfv7f19j1ky46 Джон Г. Эвилдсен 0 789439 3688408 2026-10-29T13:08:49Z Marksscheider 183882 «[[Джон Эвилдсен]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688408 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Джон Эвилдсен]] q5uzifpk0oso6z0jzcyry1flsn9m6ff Гуши хан 0 789440 3688422 2026-10-29T14:13:56Z Unknown Alash 96268 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Туру-Байху | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = |... 3688422 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Туру-Байху | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1638 | Басқаруын аяқтады_2 = 1654 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1582 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1654 жылдың 14 қаңтары | Қайтыс болған жері = [[Лхаса]] | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Хан-Нойон Хонгор | Анасы = Ахай-хатун | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Гуши хан''' (шын есімі ''Туру-Байху'', [[моңғол тілі|моңғ.]] ''Гүүш хан'', 1582 - 1654 жылдың 14 қаңтары) - [[Хошоуыт хандығы|Кукунор (Хошоуыт) хандығының]] негізін қалаушы, 1638 - 1654 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == == Әдебиет == '' *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — Т. 1. — 848 с. *''Китинов Б. У., Люлина А. Г.'' Подготовка ойратов к Кукунорскому походу 1636—1637 гг. // ОРИЕНТАЛИСТИКА : Журнал. — 2022. — Т. 5, № 5. — С. 1062—1076. *''Бобров Л. А., Худяков Ю. С.'' Монгольские влияния на военное дело тибетцев в позднем Средневековье и начале Нового времени (XIII-XVIII века) // Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология : Журнал. — 2006. — С. 188—234. *''Китинов Б. У.'' Буддийский фактор в законодательстве ойратов // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Всеобщая история. — М.: Институт востоковедения РАН, отдел истории Востока, 2020. — С. 169—184. *''Уcпeнский В. Л.'' O государстве Гуши-хана // Тибетология в Санкт-Петербурге. Сборник статей. : Журнал. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2014. — С. 52—59. *''Кычанов Е. И., Мельниченко Б. Н.'' История Тибета с древнейших времён до наших дней. — М.: Вост. лит., 2005. — 351 с. *''Уланов М. С., Бадмаев В. Н.'', Андреева А. А. Монгольский военно-политический фактор в истории буддизма в Тибете // Былые годы. 2023. № 2. kd0ymlp38hjjx4kb66xu8d1casqlvmh 3688423 3688422 2026-10-29T14:15:10Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3688423 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Туру-Байху | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1638 | Басқаруын аяқтады_2 = 1654 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1582 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1654 жылдың 14 қаңтары | Қайтыс болған жері = [[Лхаса]] | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Хан-Нойон Хонгор | Анасы = Ахай-хатун | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Гуши хан''' (шын есімі ''Туру-Байху'', [[моңғол тілі|моңғ.]] ''Гүүш хан'', 1582 - 1654 жылдың 14 қаңтары) - [[Хошоуыт хандығы|Кукунор (Хошоуыт) хандығының]] негізін қалаушы, 1638 - 1654 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == == Естелік == == Әдебиет == '' *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — Т. 1. — 848 с. *''Китинов Б. У., Люлина А. Г.'' Подготовка ойратов к Кукунорскому походу 1636—1637 гг. // ОРИЕНТАЛИСТИКА : Журнал. — 2022. — Т. 5, № 5. — С. 1062—1076. *''Бобров Л. А., Худяков Ю. С.'' Монгольские влияния на военное дело тибетцев в позднем Средневековье и начале Нового времени (XIII-XVIII века) // Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология : Журнал. — 2006. — С. 188—234. *''Китинов Б. У.'' Буддийский фактор в законодательстве ойратов // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Всеобщая история. — М.: Институт востоковедения РАН, отдел истории Востока, 2020. — С. 169—184. *''Уcпeнский В. Л.'' O государстве Гуши-хана // Тибетология в Санкт-Петербурге. Сборник статей. : Журнал. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2014. — С. 52—59. *''Кычанов Е. И., Мельниченко Б. Н.'' История Тибета с древнейших времён до наших дней. — М.: Вост. лит., 2005. — 351 с. *''Уланов М. С., Бадмаев В. Н.'', Андреева А. А. Монгольский военно-политический фактор в истории буддизма в Тибете // Былые годы. 2023. № 2. cmc623ggaw451mgmxsr7q6ijec8pj3b 3688463 3688423 2026-10-29T16:14:06Z Unknown Alash 96268 /* Естелік */ 3688463 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Туру-Байху | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1638 | Басқаруын аяқтады_2 = 1654 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1582 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1654 жылдың 14 қаңтары | Қайтыс болған жері = [[Лхаса]] | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Хан-Нойон Хонгор | Анасы = Ахай-хатун | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Гуши хан''' (шын есімі ''Туру-Байху'', [[моңғол тілі|моңғ.]] ''Гүүш хан'', 1582 - 1654 жылдың 14 қаңтары) - [[Хошоуыт хандығы|Кукунор (Хошоуыт) хандығының]] негізін қалаушы, 1638 - 1654 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == == Естелік == * [[Қытай|Қытайдың]] Цинхай провинциясындағы Дэлинха қаласында Гуши ханға ескерткіш орнатылған. == Әдебиет == '' *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — Т. 1. — 848 с. *''Китинов Б. У., Люлина А. Г.'' Подготовка ойратов к Кукунорскому походу 1636—1637 гг. // ОРИЕНТАЛИСТИКА : Журнал. — 2022. — Т. 5, № 5. — С. 1062—1076. *''Бобров Л. А., Худяков Ю. С.'' Монгольские влияния на военное дело тибетцев в позднем Средневековье и начале Нового времени (XIII-XVIII века) // Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология : Журнал. — 2006. — С. 188—234. *''Китинов Б. У.'' Буддийский фактор в законодательстве ойратов // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Всеобщая история. — М.: Институт востоковедения РАН, отдел истории Востока, 2020. — С. 169—184. *''Уcпeнский В. Л.'' O государстве Гуши-хана // Тибетология в Санкт-Петербурге. Сборник статей. : Журнал. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2014. — С. 52—59. *''Кычанов Е. И., Мельниченко Б. Н.'' История Тибета с древнейших времён до наших дней. — М.: Вост. лит., 2005. — 351 с. *''Уланов М. С., Бадмаев В. Н.'', Андреева А. А. Монгольский военно-политический фактор в истории буддизма в Тибете // Былые годы. 2023. № 2. 0w9r45o9k1xp1pam2uxbdofsp14ewim 3688466 3688463 2026-10-29T16:15:12Z Unknown Alash 96268 3688466 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Туру-Байху | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1638 | Басқаруын аяқтады_2 = 1654 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1582 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1654 жылдың 14 қаңтары | Қайтыс болған жері = [[Лхаса]] | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Хан-Нойон Хонгор | Анасы = Ахай-хатун | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Гуши хан''' (шын есімі ''Туру-Байху'', [[тодо бичиг]] ᠭᠦᠦᠱᠢ ᠬᠠᠭᠠᠨ, [[моңғол тілі|моңғ.]] ''Гүүш хан'', 1582 - 1654 жылдың 14 қаңтары) - [[Хошоуыт хандығы|Кукунор (Хошоуыт) хандығының]] негізін қалаушы, 1638 - 1654 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. == Өмірбаяны == == Естелік == * [[Қытай|Қытайдың]] Цинхай провинциясындағы Дэлинха қаласында Гуши ханға ескерткіш орнатылған. == Әдебиет == '' *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — Т. 1. — 848 с. *''Китинов Б. У., Люлина А. Г.'' Подготовка ойратов к Кукунорскому походу 1636—1637 гг. // ОРИЕНТАЛИСТИКА : Журнал. — 2022. — Т. 5, № 5. — С. 1062—1076. *''Бобров Л. А., Худяков Ю. С.'' Монгольские влияния на военное дело тибетцев в позднем Средневековье и начале Нового времени (XIII-XVIII века) // Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология : Журнал. — 2006. — С. 188—234. *''Китинов Б. У.'' Буддийский фактор в законодательстве ойратов // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Всеобщая история. — М.: Институт востоковедения РАН, отдел истории Востока, 2020. — С. 169—184. *''Уcпeнский В. Л.'' O государстве Гуши-хана // Тибетология в Санкт-Петербурге. Сборник статей. : Журнал. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2014. — С. 52—59. *''Кычанов Е. И., Мельниченко Б. Н.'' История Тибета с древнейших времён до наших дней. — М.: Вост. лит., 2005. — 351 с. *''Уланов М. С., Бадмаев В. Н.'', Андреева А. А. Монгольский военно-политический фактор в истории буддизма в Тибете // Былые годы. 2023. № 2. jbunlpt5p8jt3o4hnd0qth125sd3a7e 3688467 3688466 2026-10-29T16:16:38Z Unknown Alash 96268 3688467 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Туру-Байху | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1638 | Басқаруын аяқтады_2 = 1654 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1582 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1654 жылдың 14 қаңтары | Қайтыс болған жері = [[Лхаса]] | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Хан-Нойон Хонгор | Анасы = Ахай-хатун | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Гуши хан''' (шын есімі ''Туру-Байху'', [[тодо бичиг]] ᠭᠦᠦᠱᠢ ᠬᠠᠭᠠᠨ, [[моңғол тілі|моңғ.]] ''Гүүш хан'', 1582 - 1654 жылдың 14 қаңтары) - [[Хошоуыт хандығы|Кукунор (Хошоуыт) хандығының]] негізін қалаушы, 1638 - 1654 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. Хошоуыт тайшысы Хан-Нойон Хонгордың үшінші ұлы. == Өмірбаяны == == Естелік == * [[Қытай|Қытайдың]] Цинхай провинциясындағы Дэлинха қаласында Гуши ханға ескерткіш орнатылған. == Әдебиет == '' *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — Т. 1. — 848 с. *''Китинов Б. У., Люлина А. Г.'' Подготовка ойратов к Кукунорскому походу 1636—1637 гг. // ОРИЕНТАЛИСТИКА : Журнал. — 2022. — Т. 5, № 5. — С. 1062—1076. *''Бобров Л. А., Худяков Ю. С.'' Монгольские влияния на военное дело тибетцев в позднем Средневековье и начале Нового времени (XIII-XVIII века) // Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология : Журнал. — 2006. — С. 188—234. *''Китинов Б. У.'' Буддийский фактор в законодательстве ойратов // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Всеобщая история. — М.: Институт востоковедения РАН, отдел истории Востока, 2020. — С. 169—184. *''Уcпeнский В. Л.'' O государстве Гуши-хана // Тибетология в Санкт-Петербурге. Сборник статей. : Журнал. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2014. — С. 52—59. *''Кычанов Е. И., Мельниченко Б. Н.'' История Тибета с древнейших времён до наших дней. — М.: Вост. лит., 2005. — 351 с. *''Уланов М. С., Бадмаев В. Н.'', Андреева А. А. Монгольский военно-политический фактор в истории буддизма в Тибете // Былые годы. 2023. № 2. apwysd4gqdg1hj5col4mcdp58tyay6h 3688468 3688467 2026-10-29T16:17:29Z Unknown Alash 96268 3688468 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Туру-Байху | Суреті = Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb| | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1638 | Басқаруын аяқтады_2 = 1654 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1582 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1654 жылдың 14 қаңтары | Қайтыс болған жері = [[Лхаса]] | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Хан-Нойон Хонгор | Анасы = Ахай-хатун | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Гуши хан''' (шын есімі ''Туру-Байху'', [[тодо бичиг]] ᠭᠦᠦᠱᠢ ᠬᠠᠭᠠᠨ, [[моңғол тілі|моңғ.]] ''Гүүш хан'', 1582 - 1654 жылдың 14 қаңтары) - [[Хошоуыт хандығы|Кукунор (Хошоуыт) хандығының]] негізін қалаушы, 1638 - 1654 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. Хошоуыт тайшысы Хан-Нойон Хонгордың үшінші ұлы. == Өмірбаяны == == Естелік == * [[Қытай|Қытайдың]] Цинхай провинциясындағы Дэлинха қаласында Гуши ханға ескерткіш орнатылған. == Әдебиет == '' *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — Т. 1. — 848 с. *''Китинов Б. У., Люлина А. Г.'' Подготовка ойратов к Кукунорскому походу 1636—1637 гг. // ОРИЕНТАЛИСТИКА : Журнал. — 2022. — Т. 5, № 5. — С. 1062—1076. *''Бобров Л. А., Худяков Ю. С.'' Монгольские влияния на военное дело тибетцев в позднем Средневековье и начале Нового времени (XIII-XVIII века) // Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология : Журнал. — 2006. — С. 188—234. *''Китинов Б. У.'' Буддийский фактор в законодательстве ойратов // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Всеобщая история. — М.: Институт востоковедения РАН, отдел истории Востока, 2020. — С. 169—184. *''Уcпeнский В. Л.'' O государстве Гуши-хана // Тибетология в Санкт-Петербурге. Сборник статей. : Журнал. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2014. — С. 52—59. *''Кычанов Е. И., Мельниченко Б. Н.'' История Тибета с древнейших времён до наших дней. — М.: Вост. лит., 2005. — 351 с. *''Уланов М. С., Бадмаев В. Н.'', Андреева А. А. Монгольский военно-политический фактор в истории буддизма в Тибете // Былые годы. 2023. № 2. rok13pyp4pf1zr6n29zp32n442mfaho 3688469 3688468 2026-10-29T16:18:41Z Unknown Alash 96268 3688469 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Туру-Байху | Суреті = Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb| | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1638 | Басқаруын аяқтады_2 = 1654 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1582 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1654 жылдың 14 қаңтары | Қайтыс болған жері = [[Лхаса]] | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Хан-Нойон Хонгор | Анасы = Ахай-хатун | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Гуши хан''' (шын есімі ''Туру-Байху'', [[тодо бичиг]] ᠭᠦᠦᠱᠢ ᠬᠠᠭᠠᠨ, [[моңғол тілі|моңғ.]] ''Гүүш хан'', тиб. གུ་ཤྲཱི་བསྟན་འཛིན, 1582 - 1654 жылдың 14 қаңтары) - [[Хошоуыт хандығы|Кукунор (Хошоуыт) хандығының]] негізін қалаушы, 1638 - 1654 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. Хошоуыт тайшысы Хан-Нойон Хонгордың үшінші ұлы. == Өмірбаяны == == Естелік == * [[Қытай|Қытайдың]] Цинхай провинциясындағы Дэлинха қаласында Гуши ханға ескерткіш орнатылған. == Әдебиет == '' *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — Т. 1. — 848 с. *''Китинов Б. У., Люлина А. Г.'' Подготовка ойратов к Кукунорскому походу 1636—1637 гг. // ОРИЕНТАЛИСТИКА : Журнал. — 2022. — Т. 5, № 5. — С. 1062—1076. *''Бобров Л. А., Худяков Ю. С.'' Монгольские влияния на военное дело тибетцев в позднем Средневековье и начале Нового времени (XIII-XVIII века) // Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология : Журнал. — 2006. — С. 188—234. *''Китинов Б. У.'' Буддийский фактор в законодательстве ойратов // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Всеобщая история. — М.: Институт востоковедения РАН, отдел истории Востока, 2020. — С. 169—184. *''Уcпeнский В. Л.'' O государстве Гуши-хана // Тибетология в Санкт-Петербурге. Сборник статей. : Журнал. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2014. — С. 52—59. *''Кычанов Е. И., Мельниченко Б. Н.'' История Тибета с древнейших времён до наших дней. — М.: Вост. лит., 2005. — 351 с. *''Уланов М. С., Бадмаев В. Н.'', Андреева А. А. Монгольский военно-политический фактор в истории буддизма в Тибете // Былые годы. 2023. № 2. jepa0c55212ibta8wscbdv1y8l9ngr7 3688472 3688469 2026-10-29T16:20:20Z Unknown Alash 96268 3688472 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Туру-Байху | Суреті = Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb| | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1638 | Басқаруын аяқтады_2 = 1654 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1582 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1654 жылдың 14 қаңтары | Қайтыс болған жері = [[Лхаса]] | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Хан-Нойон Хонгор | Анасы = Ахай-хатун | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Гуши хан''' (шын есімі ''Туру-Байху'', [[тодо бичиг]] ᠭᠦᠦᠱᠢ ᠬᠠᠭᠠᠨ, [[моңғол тілі|моңғ.]] ''Гүүш хан'', тиб. གུ་ཤྲཱི་བསྟན་འཛིན, 1582 - 1654 жылдың 14 қаңтары) - [[Хошоуыт хандығы|Кукунор (Хошоуыт) хандығының]] негізін қалаушы, 1638 - 1654 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. [[Хошоуыттар|Хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]] Хан-Нойон Хонгордың үшінші ұлы. == Өмірбаяны == == Естелік == * [[Қытай|Қытайдың]] Цинхай провинциясындағы Дэлинха қаласында Гуши ханға ескерткіш орнатылған. == Әдебиет == '' *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — Т. 1. — 848 с. *''Китинов Б. У., Люлина А. Г.'' Подготовка ойратов к Кукунорскому походу 1636—1637 гг. // ОРИЕНТАЛИСТИКА : Журнал. — 2022. — Т. 5, № 5. — С. 1062—1076. *''Бобров Л. А., Худяков Ю. С.'' Монгольские влияния на военное дело тибетцев в позднем Средневековье и начале Нового времени (XIII-XVIII века) // Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология : Журнал. — 2006. — С. 188—234. *''Китинов Б. У.'' Буддийский фактор в законодательстве ойратов // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Всеобщая история. — М.: Институт востоковедения РАН, отдел истории Востока, 2020. — С. 169—184. *''Уcпeнский В. Л.'' O государстве Гуши-хана // Тибетология в Санкт-Петербурге. Сборник статей. : Журнал. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2014. — С. 52—59. *''Кычанов Е. И., Мельниченко Б. Н.'' История Тибета с древнейших времён до наших дней. — М.: Вост. лит., 2005. — 351 с. *''Уланов М. С., Бадмаев В. Н.'', Андреева А. А. Монгольский военно-политический фактор в истории буддизма в Тибете // Былые годы. 2023. № 2. nt6n1ulw6loljve93grhvar1q1ov3oj 3688473 3688472 2026-10-29T16:24:07Z Unknown Alash 96268 /* Өмірбаяны */ 3688473 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = Туру-Байху | Суреті = Jokhang,Gushi Khan Fresco.Color.jpg|thumb| | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = Байбағас | Ізбасары = | Титулы_2 = ойрат ханы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = 1638 | Басқаруын аяқтады_2 = 1654 | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = [[Очирту-Цецен хан]] | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 1582 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1654 жылдың 14 қаңтары | Қайтыс болған жері = [[Лхаса]] | Жерленді = | Діні =[[буддизм|тибеттік буддизм]] | Әкесі = Хан-Нойон Хонгор | Анасы = Ахай-хатун | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = |Түсініктемелер= }} '''Гуши хан''' (шын есімі ''Туру-Байху'', [[тодо бичиг]] ᠭᠦᠦᠱᠢ ᠬᠠᠭᠠᠨ, [[моңғол тілі|моңғ.]] ''Гүүш хан'', тиб. གུ་ཤྲཱི་བསྟན་འཛིན, 1582 - 1654 жылдың 14 қаңтары) - [[Хошоуыт хандығы|Кукунор (Хошоуыт) хандығының]] негізін қалаушы, 1638 - 1654 жылдары [[ойраттар|ойраттардың]] бас [[хан|ханы]]. [[Хошоуыттар|Хошоуыт]] [[тайшы|тайшысы]] Хан-Нойон Хонгордың үшінші ұлы. == Өмірбаяны == [[File:Depa Sonam Rapten and Gushri Khan attending a teaching most probably given by the Fifth Dalai Lama.jpg|thumb|left|Сонам Раптен мен Гуши хан]] == Естелік == * [[Қытай|Қытайдың]] Цинхай провинциясындағы Дэлинха қаласында Гуши ханға ескерткіш орнатылған. == Әдебиет == '' *История Калмыкии с древнейших времён до наших дней: в 3 т. — Элиста: ГУ «Издательский дом «Герел», 2009. — Т. 1. — 848 с. *''Китинов Б. У., Люлина А. Г.'' Подготовка ойратов к Кукунорскому походу 1636—1637 гг. // ОРИЕНТАЛИСТИКА : Журнал. — 2022. — Т. 5, № 5. — С. 1062—1076. *''Бобров Л. А., Худяков Ю. С.'' Монгольские влияния на военное дело тибетцев в позднем Средневековье и начале Нового времени (XIII-XVIII века) // Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология : Журнал. — 2006. — С. 188—234. *''Китинов Б. У.'' Буддийский фактор в законодательстве ойратов // Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Всеобщая история. — М.: Институт востоковедения РАН, отдел истории Востока, 2020. — С. 169—184. *''Уcпeнский В. Л.'' O государстве Гуши-хана // Тибетология в Санкт-Петербурге. Сборник статей. : Журнал. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2014. — С. 52—59. *''Кычанов Е. И., Мельниченко Б. Н.'' История Тибета с древнейших времён до наших дней. — М.: Вост. лит., 2005. — 351 с. *''Уланов М. С., Бадмаев В. Н.'', Андреева А. А. Монгольский военно-политический фактор в истории буддизма в Тибете // Былые годы. 2023. № 2. aoo0o8zcuj3sq8wqn2y1qfd1qth0oee Қатысушы талқылауы:Gulikopzhasar 3 789441 3688428 2026-10-29T14:29:28Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688428 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Gulikopzhasar}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 19:29, 2026 ж. қазанның 29 (+05) iumip1rorqxcg98xo5waka41z0mlwm4 Қатысушы талқылауы:Айгүл Үсен 3 789442 3688430 2026-10-29T14:35:00Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688430 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Айгүл Үсен}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 19:35, 2026 ж. қазанның 29 (+05) rupr607fpau7ruvcw6ois6v7isn2tjq Досжан Құрақұлы 0 789443 3688434 2026-10-29T14:46:44Z Ерден Карсыбеков 3744 Ерден Карсыбеков [[Досжан Құрақұлы]] бетін [[Досжан Құрақов]] бетіне жылжытты 3688434 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Досжан Құрақов]] rfzoligv92i7nfui844a37fl26v879m Талқылау:Досжан Құрақұлы 1 789444 3688436 2026-10-29T14:46:44Z Ерден Карсыбеков 3744 Ерден Карсыбеков [[Талқылау:Досжан Құрақұлы]] бетін [[Талқылау:Досжан Құрақов]] бетіне жылжытты 3688436 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Талқылау:Досжан Құрақов]] 7r4lxm7ggwx1nh3jynb7tryoq123w1f Қатысушы талқылауы:Mohabbat987554 3 789445 3688445 2026-10-29T15:03:09Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688445 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Mohabbat987554}} -- <font color="#009900">[[Қатысушы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-family:Georgia;"><i>Мұхамеджан А.А.</i></span>]]</font> [[Қатысушы талқылауы:Мұхамеджан Амангелді|<span style="font-size:90%"><font color="#0000FF">(талқылауы)</font></span>]] 20:03, 2026 ж. қазанның 29 (+05) ptohzyt423zuobnxc3m05mvwvj0zped Әлімжан Убайдаұлы Ақаев 0 789446 3688454 2026-10-29T15:48:04Z Uzsport 121361 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Әлімжан Убайдаұлы Ақаев | Суреті = | Атауы = Әлімжан Убайдаұлы Ақаев | Титулы = Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті|Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің бас хатшыс... 3688454 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Әлімжан Убайдаұлы Ақаев | Суреті = | Атауы = Әлімжан Убайдаұлы Ақаев | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті|Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің бас хатшысы]] | Ту = ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҰЛТТЫҚ ОЛИМПИАДАЛЫҚ КОМИТЕТІ ЛОГОТИПІ.jpg | Басқара бастады = 27 қыркүйек 2024 | Президент = [[Геннадий Геннадьевич Головкин|Геннадий Головкин]] | Титулы_2 = Азия интеллектуалдық спорт түрлері қауымдастығының (AMSA) Орталық Азия бойынша вице-президенті | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 25 ақпан 2025 | Титулы_3 = Қазақстан бокс федерациясының вице-президенті | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Титулы_4 = Қазақстан триатлон федерациясының вице-президенті | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Туған жылы = 1985 | Туған жері = [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Азаматтығы = {{KAZ}} | Білімі = {{Unbulleted list | Халықаралық Қара теңіз университеті | Дрейк университеті | Солтүстік Айова университеті | Ресей СІМ Дипломатиялық академиясы }} | Мамандығы = спорт менеджері | Ортаққор = }} '''Әлімжан Убайдаұлы Ақаев''' (1985 жылы туған) — қазақстандық спорт менеджері, [[Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті|Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің]] бас хатшысы. Азия интеллектуалдық спорт түрлері қауымдастығының (AMSA) Орталық Азия бойынша вице-президенті, Қазақстан бокс федерациясы мен Қазақстан триатлон федерациясының вице-президенті.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/32927-generalnyy-sekretar-nok-kazakhstana-alimzhan-akaev-izbran-vitse-prezidentom-amsa |title=Генеральный секретарь НОК Казахстана Алимжан Акаев избран вице-президентом AMSA |website=Olympic.kz |date=2025-02-26 |language=ru}}</ref> == Өмірбаяны == Әлімжан Ақаев 1985 жылы Қазақ КСР аумағында дүниеге келген. Қазақ, орыс, ағылшын және түрік тілдерін меңгерген.<ref>{{Cite web |url=https://prg.kz/Document/?doc_id=33649798 |title=Акаев Алимжан Убайдаулы (персональная справка) |website=Параграф |language=ru}}</ref> Кәсіби қызметі халықаралық спорттық байланыстарды дамыту және спорт ұйымдарын басқару салаларымен байланысты. == Білімі == Грузияның Тбилиси қаласындағы Халықаралық Қара теңіз университетінде компьютерлік технологиялар мамандығы бойынша білім алған. АҚШ-тағы Солтүстік Айова университетінде іскерлік басқару магистрі (MBA), ал Дрейк университетінде мемлекеттік басқару магистрі (MPA) дәрежесін алған. Мәскеудегі Ресей Сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясында сыртқы саяси қызмет саласындағы мемлекеттік басқару бағдарламасы бойынша білім алған.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/en/page/generalnyy-sekretar-nok-rk |title=Secretary General — Alimzhan Akayev |website=National Olympic Committee of Kazakhstan |language=en}}</ref> == Еңбек жолы == Әлімжан Ақаев еңбек жолын оқытушылық қызметтен бастаған. Кейін Қазақстан бокс федерациясында және спорттық жекпе-жек пен күш қолданылатын спорт түрлері конфедерациясында халықаралық қатынастар жөніндегі үйлестіруші болып жұмыс істеді. 2015–2022 жылдары Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің халықаралық қатынастар департаментін басқарды. Халықаралық спорт ұйымдарымен байланыс орнату және халықаралық іс-шараларға қатысу мәселелерімен айналысты.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/page/generalnyy-sekretar-nok-rk |title=Бас хатшы — Ақаев Әлімжан Убайдаұлы |website=Olympic.kz |language=kk}}</ref> 2024 жылғы ақпаннан бастап Қазақстан ҰОК президентінің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі қызметін атқарды. 2024 жылғы 27 қыркүйекте Астанада өткен Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің кезектен тыс Бас ассамблеясында ұйымның бас хатшысы болып сайланды. Оның кандидатурасын ҰОК президенті Геннадий Головкин ұсынды. Ассамблея мүшелері бұл ұсынысты бірауыздан қолдады.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/31946-sostoyalas-generalnaya-assambleya-natsionalnogo-olimpiyskogo-komiteta-kazakhstana |title=Состоялась Генеральная ассамблея Национального Олимпийского комитета Казахстана |website=Olympic.kz |date=2024-09-27 |language=ru}}</ref> 2024 жылғы қарашада Азия Олимпиадалық кеңесінің Халықаралық қатынастар комитетінің құрамына енді. Комитет мүшелерінің өкілеттік мерзімі 2028 жылға дейін белгіленді.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/32218-nok-kazakhstana-voshel-v-sostav-komitetov-olimpiyskogo-soveta-azii |title=НОК Казахстана вошел в состав комитетов Олимпийского совета Азии |website=Olympic.kz |date=2024-11-13 |language=ru}}</ref> 2025 жылғы сәуірде Ислам ынтымақтастығы спорт қауымдастығының Ислам ынтымақтастығы ойындары жөніндегі комиссиясының мүшесі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/33356-generalnyy-sekretar-nok-kazakhstana-voshel-v-sostav-komissii-po-igram-islamskoy-solidarnosti |title=Генеральный секретарь НОК Казахстана вошел в состав Комиссии по Играм исламской солидарности |website=Olympic.kz |date=2025-04-30 |language=ru}}</ref> Қазақстан бокс федерациясының вице-президенті ретінде халықаралық спорттық ұйымдармен байланыс мәселелерімен айналысады. 2026 жылғы мамырда Астанада өткен федерация конференциясында Қазақстанның World Boxing және Asian Boxing ұйымдарындағы өкілдігі туралы баяндама жасады.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/36392-v-astane-sostoyalas-konferentsiya-kazakhstanskoy-federatsii-boksa |title=В Астане состоялась конференция Казахстанской федерации бокса |website=Olympic.kz |date=2026-05-21 |language=ru}}</ref> Қазақстан триатлон федерациясының вице-президенті қызметін де атқарады. 2025 жылғы тамызда Астанада World Triathlon және Asia Triathlon өкілдерімен өткен кездесуге қатысты. Жиында Қазақстандағы триатлонды дамыту және халықаралық ынтымақтастықты кеңейту мәселелері талқыланды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/34158-v-astane-obsudili-sotrudnichestvo-v-sfere-razvitiya-triatlona |title=В Астане обсудили сотрудничество в сфере развития триатлона |website=Olympic.kz |date=2025-08-13 |language=ru}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте Халықаралық Олимпиада комитеті мақұлдаған MEMOS (Executive Master in Sport Organisations Management) спорт ұйымдарын басқару жөніндегі халықаралық білім беру бағдарламасына қабылданды. Бағдарламаның алғашқы модулі Швейцарияның Лозанна қаласында басталды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/34266-generalnyy-sekretar-nok-kazakhstana-voshel-v-chislo-uchastnikov-prestizhnoy-obuchayushchey-programmy-memos |title=Генеральный секретарь НОК Казахстана вошёл в число участников обучающей программы MEMOS |website=Olympic.kz |date=2025-09-01 |language=ru}}</ref> 2026 жылғы сәуірде Ұлан-Батыр қаласында Қазақстан мен Моңғолия ұлттық олимпиадалық комитеттері басшыларының жұмыс кездесуіне қатысты. Кездесуде екі ел арасындағы спорттық ынтымақтастықты кеңейту мәселелері талқыланды.<ref>{{Cite web |url=https://24.kz/ru/news/sport/762076-nok-kazakhstana-i-mongolii-obsudili-rasshirenie-sotrudnichestva-v-sporte |title=НОК Казахстана и Монголии обсудили расширение сотрудничества в спорте |website=24KZ |date=2026-04-06 |language=ru}}</ref> == Спорттық мансабы == Әлімжан Ақаев триатлонмен айналысады. IRONMAN сериясындағы бірнеше халықаралық жарыста мәреге жеткен. 2019 жылғы 14 шілдеде Астанада өткен IRONMAN 70.3 Astana жарысында 6 сағат 44 минут 26 секунд нәтижемен мәреге жетті. Жарыс хаттамасында 406-нөмірмен тіркелген.<ref>{{Cite web |url=https://results.zone/astana-2019/results?page=9 |title=Ironman Astana 70.3 2019 — Results |website=Results.zone |language=en}}</ref> 2021 жылы Дубайда өткен IRONMAN 70.3 Dubai жарысын 6 сағат 3 минут 19 секундта аяқтады. Жалпы есепте 815-орын алды.<ref>{{Cite web |url=https://www.endurance-data.com/en/results/504-ironman-703-dubai/male/14/ |title=Ironman 70.3 Dubai 2021 — Men's Results |website=Endurance Data |language=en}}</ref> Сол жылы Түркияда ұйымдастырылған IRONMAN 70.3 Turkey жарысына қатысты. 6 сағат 43 минут 11 секунд нәтижемен мәреге жетіп, жалпы есепте 1459-орын алды.<ref>{{Cite web |url=https://www.endurance-data.com/en/results/612-ironman-703-turkey/male/24/ |title=Ironman 70.3 Turkey 2021 — Men's Results |website=Endurance Data |language=en}}</ref> 2022 жылы Польшаның Варшава қаласында өткен IRONMAN 70.3 Warsaw жарысын 5 сағат 46 минут 14 секундта аяқтады. Жалпы есепте 538-орын, M35 жас санатында 110-орын алды.<ref>{{Cite web |url=https://www.endurance-data.com/en/result/668/268-alimzhan-akayev/ |title=Alimzhan Akayev — Ironman 70.3 Warsaw 2022 |website=Endurance Data |language=en}}</ref> == Марапаттары == * «Дене шынықтыру және спортты дамытуға сіңірген еңбегі үшін» медалі (2025). 28 тамызда Қазақстан ҰОК қызметкерлерін марапаттау рәсімінде табысталды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/34248-sotrudniki-nok-kazakhstana-otmecheny-nagradami-za-vklad-v-razvitie-sporta |title=Сотрудники НОК Казахстана отмечены наградами за вклад в развитие спорта |website=Olympic.kz |date=2025-08-28 |language=ru}}</ref> * Моңғолия Ұлттық олимпиадалық комитетінің 70 жылдығына арналған мерейтойлық медаль (2026). Ұлан-Батырда Қазақстан мен Моңғолия ұлттық олимпиадалық комитеттерінің басшылары арасындағы кездесуде табысталды.<ref>{{Cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-04-06/gennadij-golovkin-monggholiyanyng-zhoghary-marapatymen-marapattaldy/ |title=Головкин Моңғолияның жоғары марапатымен марапатталды |website=Kursiv Media |date=2026-04-06 |language=kk}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://olympic.kz/kk/page/generalnyy-sekretar-nok-rk Әлімжан Ақаев — Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің ресми сайты] * [https://olympic.kz/en/page/generalnyy-sekretar-nok-rk Alimzhan Akayev — NOC Kazakhstan] [[Санат:1985 жылы туғандар]] jjlhy6ev8vs0mu53q7p5ytquvk44676 3688462 3688454 2026-10-29T16:10:52Z Uzsport 121361 3688462 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Әлімжан Убайдаұлы Ақаев | Суреті = Alimzhan Akaev.jpg | Атауы = Әлімжан Убайдаұлы Ақаев | Титулы = [[Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті|Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің бас хатшысы]] | Ту = ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҰЛТТЫҚ ОЛИМПИАДАЛЫҚ КОМИТЕТІ ЛОГОТИПІ.jpg | Басқара бастады = 27 қыркүйек 2024 | Президент = [[Геннадий Геннадьевич Головкин|Геннадий Головкин]] | Титулы_2 = Азия интеллектуалдық спорт түрлері қауымдастығының (AMSA) Орталық Азия бойынша вице-президенті | Ту_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 25 ақпан 2025 | Титулы_3 = Қазақстан бокс федерациясының вице-президенті | Ту_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Титулы_4 = Қазақстан триатлон федерациясының вице-президенті | Ту_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Туған жылы = 1985 | Туған жері = [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] | Азаматтығы = {{KAZ}} | Білімі = {{Unbulleted list | Халықаралық Қара теңіз университеті | Дрейк университеті | Солтүстік Айова университеті | Ресей СІМ Дипломатиялық академиясы }} | Мамандығы = спорт менеджері | Ортаққор = }} '''Әлімжан Убайдаұлы Ақаев''' (1985 жылы туған) — қазақстандық спорт менеджері, [[Қазақстан Республикасы Ұлттық Олимпиадалық комитеті|Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің]] бас хатшысы. Азия интеллектуалдық спорт түрлері қауымдастығының (AMSA) Орталық Азия бойынша вице-президенті, Қазақстан бокс федерациясы мен Қазақстан триатлон федерациясының вице-президенті.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/32927-generalnyy-sekretar-nok-kazakhstana-alimzhan-akaev-izbran-vitse-prezidentom-amsa |title=Генеральный секретарь НОК Казахстана Алимжан Акаев избран вице-президентом AMSA |website=Olympic.kz |date=2025-02-26 |language=ru}}</ref> == Өмірбаяны == Әлімжан Ақаев 1985 жылы Қазақ КСР аумағында дүниеге келген. Қазақ, орыс, ағылшын және түрік тілдерін меңгерген.<ref>{{Cite web |url=https://prg.kz/Document/?doc_id=33649798 |title=Акаев Алимжан Убайдаулы (персональная справка) |website=Параграф |language=ru}}</ref> Кәсіби қызметі халықаралық спорттық байланыстарды дамыту және спорт ұйымдарын басқару салаларымен байланысты. == Білімі == Грузияның Тбилиси қаласындағы Халықаралық Қара теңіз университетінде компьютерлік технологиялар мамандығы бойынша білім алған. АҚШ-тағы Солтүстік Айова университетінде іскерлік басқару магистрі (MBA), ал Дрейк университетінде мемлекеттік басқару магистрі (MPA) дәрежесін алған. Мәскеудегі Ресей Сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясында сыртқы саяси қызмет саласындағы мемлекеттік басқару бағдарламасы бойынша білім алған.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/en/page/generalnyy-sekretar-nok-rk |title=Secretary General — Alimzhan Akayev |website=National Olympic Committee of Kazakhstan |language=en}}</ref> == Еңбек жолы == Әлімжан Ақаев еңбек жолын оқытушылық қызметтен бастаған. Кейін Қазақстан бокс федерациясында және спорттық жекпе-жек пен күш қолданылатын спорт түрлері конфедерациясында халықаралық қатынастар жөніндегі үйлестіруші болып жұмыс істеді. 2015–2022 жылдары Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің халықаралық қатынастар департаментін басқарды. Халықаралық спорт ұйымдарымен байланыс орнату және халықаралық іс-шараларға қатысу мәселелерімен айналысты.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/kk/page/generalnyy-sekretar-nok-rk |title=Бас хатшы — Ақаев Әлімжан Убайдаұлы |website=Olympic.kz |language=kk}}</ref> 2024 жылғы ақпаннан бастап Қазақстан ҰОК президентінің халықаралық мәселелер жөніндегі кеңесшісі қызметін атқарды. 2024 жылғы 27 қыркүйекте Астанада өткен Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің кезектен тыс Бас ассамблеясында ұйымның бас хатшысы болып сайланды. Оның кандидатурасын ҰОК президенті Геннадий Головкин ұсынды. Ассамблея мүшелері бұл ұсынысты бірауыздан қолдады.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/31946-sostoyalas-generalnaya-assambleya-natsionalnogo-olimpiyskogo-komiteta-kazakhstana |title=Состоялась Генеральная ассамблея Национального Олимпийского комитета Казахстана |website=Olympic.kz |date=2024-09-27 |language=ru}}</ref> 2024 жылғы қарашада Азия Олимпиадалық кеңесінің Халықаралық қатынастар комитетінің құрамына енді. Комитет мүшелерінің өкілеттік мерзімі 2028 жылға дейін белгіленді.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/32218-nok-kazakhstana-voshel-v-sostav-komitetov-olimpiyskogo-soveta-azii |title=НОК Казахстана вошел в состав комитетов Олимпийского совета Азии |website=Olympic.kz |date=2024-11-13 |language=ru}}</ref> 2025 жылғы сәуірде Ислам ынтымақтастығы спорт қауымдастығының Ислам ынтымақтастығы ойындары жөніндегі комиссиясының мүшесі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/33356-generalnyy-sekretar-nok-kazakhstana-voshel-v-sostav-komissii-po-igram-islamskoy-solidarnosti |title=Генеральный секретарь НОК Казахстана вошел в состав Комиссии по Играм исламской солидарности |website=Olympic.kz |date=2025-04-30 |language=ru}}</ref> Қазақстан бокс федерациясының вице-президенті ретінде халықаралық спорттық ұйымдармен байланыс мәселелерімен айналысады. 2026 жылғы мамырда Астанада өткен федерация конференциясында Қазақстанның World Boxing және Asian Boxing ұйымдарындағы өкілдігі туралы баяндама жасады.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/36392-v-astane-sostoyalas-konferentsiya-kazakhstanskoy-federatsii-boksa |title=В Астане состоялась конференция Казахстанской федерации бокса |website=Olympic.kz |date=2026-05-21 |language=ru}}</ref> Қазақстан триатлон федерациясының вице-президенті қызметін де атқарады. 2025 жылғы тамызда Астанада World Triathlon және Asia Triathlon өкілдерімен өткен кездесуге қатысты. Жиында Қазақстандағы триатлонды дамыту және халықаралық ынтымақтастықты кеңейту мәселелері талқыланды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/34158-v-astane-obsudili-sotrudnichestvo-v-sfere-razvitiya-triatlona |title=В Астане обсудили сотрудничество в сфере развития триатлона |website=Olympic.kz |date=2025-08-13 |language=ru}}</ref> 2025 жылғы қыркүйекте Халықаралық Олимпиада комитеті мақұлдаған MEMOS (Executive Master in Sport Organisations Management) спорт ұйымдарын басқару жөніндегі халықаралық білім беру бағдарламасына қабылданды. Бағдарламаның алғашқы модулі Швейцарияның Лозанна қаласында басталды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/34266-generalnyy-sekretar-nok-kazakhstana-voshel-v-chislo-uchastnikov-prestizhnoy-obuchayushchey-programmy-memos |title=Генеральный секретарь НОК Казахстана вошёл в число участников обучающей программы MEMOS |website=Olympic.kz |date=2025-09-01 |language=ru}}</ref> 2026 жылғы сәуірде Ұлан-Батыр қаласында Қазақстан мен Моңғолия ұлттық олимпиадалық комитеттері басшыларының жұмыс кездесуіне қатысты. Кездесуде екі ел арасындағы спорттық ынтымақтастықты кеңейту мәселелері талқыланды.<ref>{{Cite web |url=https://24.kz/ru/news/sport/762076-nok-kazakhstana-i-mongolii-obsudili-rasshirenie-sotrudnichestva-v-sporte |title=НОК Казахстана и Монголии обсудили расширение сотрудничества в спорте |website=24KZ |date=2026-04-06 |language=ru}}</ref> == Спорттық мансабы == Әлімжан Ақаев триатлонмен айналысады. IRONMAN сериясындағы бірнеше халықаралық жарыста мәреге жеткен. 2019 жылғы 14 шілдеде Астанада өткен IRONMAN 70.3 Astana жарысында 6 сағат 44 минут 26 секунд нәтижемен мәреге жетті. Жарыс хаттамасында 406-нөмірмен тіркелген.<ref>{{Cite web |url=https://results.zone/astana-2019/results?page=9 |title=Ironman Astana 70.3 2019 — Results |website=Results.zone |language=en}}</ref> 2021 жылы Дубайда өткен IRONMAN 70.3 Dubai жарысын 6 сағат 3 минут 19 секундта аяқтады. Жалпы есепте 815-орын алды.<ref>{{Cite web |url=https://www.endurance-data.com/en/results/504-ironman-703-dubai/male/14/ |title=Ironman 70.3 Dubai 2021 — Men's Results |website=Endurance Data |language=en}}</ref> Сол жылы Түркияда ұйымдастырылған IRONMAN 70.3 Turkey жарысына қатысты. 6 сағат 43 минут 11 секунд нәтижемен мәреге жетіп, жалпы есепте 1459-орын алды.<ref>{{Cite web |url=https://www.endurance-data.com/en/results/612-ironman-703-turkey/male/24/ |title=Ironman 70.3 Turkey 2021 — Men's Results |website=Endurance Data |language=en}}</ref> 2022 жылы Польшаның Варшава қаласында өткен IRONMAN 70.3 Warsaw жарысын 5 сағат 46 минут 14 секундта аяқтады. Жалпы есепте 538-орын, M35 жас санатында 110-орын алды.<ref>{{Cite web |url=https://www.endurance-data.com/en/result/668/268-alimzhan-akayev/ |title=Alimzhan Akayev — Ironman 70.3 Warsaw 2022 |website=Endurance Data |language=en}}</ref> == Марапаттары == * «Дене шынықтыру және спортты дамытуға сіңірген еңбегі үшін» медалі (2025). 28 тамызда Қазақстан ҰОК қызметкерлерін марапаттау рәсімінде табысталды.<ref>{{Cite web |url=https://olympic.kz/ru/article/34248-sotrudniki-nok-kazakhstana-otmecheny-nagradami-za-vklad-v-razvitie-sporta |title=Сотрудники НОК Казахстана отмечены наградами за вклад в развитие спорта |website=Olympic.kz |date=2025-08-28 |language=ru}}</ref> * Моңғолия Ұлттық олимпиадалық комитетінің 70 жылдығына арналған мерейтойлық медаль (2026). Ұлан-Батырда Қазақстан мен Моңғолия ұлттық олимпиадалық комитеттерінің басшылары арасындағы кездесуде табысталды.<ref>{{Cite web |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-04-06/gennadij-golovkin-monggholiyanyng-zhoghary-marapatymen-marapattaldy/ |title=Головкин Моңғолияның жоғары марапатымен марапатталды |website=Kursiv Media |date=2026-04-06 |language=kk}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://olympic.kz/kk/page/generalnyy-sekretar-nok-rk Әлімжан Ақаев — Қазақстан Ұлттық олимпиадалық комитетінің ресми сайты] * [https://olympic.kz/en/page/generalnyy-sekretar-nok-rk Alimzhan Akayev — NOC Kazakhstan] [[Санат:1985 жылы туғандар]] 33jfil5xqb1k5kzount9aotnvthxha5 Хошуттар 0 789450 3688471 2026-10-29T16:19:35Z Unknown Alash 96268 Unknown Alash [[Хошуттар]] бетін [[Хошоуыттар]] бетіне жылжытты 3688471 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Хошоуыттар]] lk6lfy00jv6i7z1nbun3vs4iwngqxf4 Жежмаряй 0 789451 3688474 2026-10-29T16:35:17Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] 3688474 wikitext text/x-wiki '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] cndz94r1m21w3or4iem99v2np1epnqw 3688475 3688474 2026-10-29T16:35:50Z Мағыпар 100137 үлгі 3688475 wikitext text/x-wiki '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] efs7w0ws0298w4mwo70mjz1t6v0cgvp 3688477 3688475 2026-10-29T16:39:46Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688477 wikitext text/x-wiki '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] irzupj105flxxiwzxq0qrhh662v5s1t 3688478 3688477 2026-10-29T16:41:02Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688478 wikitext text/x-wiki '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 6z34482rcdruct3s4vhtjqpeipe2flv 3688479 3688478 2026-10-29T16:42:19Z Мағыпар 100137 дереккөз 3688479 wikitext text/x-wiki '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 8mqapiasj7nzpkfz12yr63obtfcs22j 3688480 3688479 2026-10-29T16:42:57Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688480 wikitext text/x-wiki '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 5rwiwsqb2qb21crcm73r60q9e00mjot 3688481 3688480 2026-10-29T16:45:12Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688481 wikitext text/x-wiki '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] bst9lhxh83wl269bkfi7wtxqa1yrb2n 3688485 3688481 2026-10-29T17:09:19Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688485 wikitext text/x-wiki '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] rx5tpgne9namehnkfdpxk08dq7s0s2e 3688486 3688485 2026-10-29T17:11:09Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3688486 wikitext text/x-wiki '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 7ay6k0r2pkwyez9yhbsjh0ftbtpuz4i 3688487 3688486 2026-10-29T17:12:38Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3688487 wikitext text/x-wiki '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] kwt6lz1ho9o3mimgwl2a1b1ncodvzfz 3688488 3688487 2026-10-29T17:14:38Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3688488 wikitext text/x-wiki '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] r3a30vi9ow7hg4e9zwgzkcetm0y929q 3688489 3688488 2026-10-29T17:16:15Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3688489 wikitext text/x-wiki '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 5k34asl1tmp3i9l7kbwua3e4ox219xs 3688490 3688489 2026-10-29T17:17:33Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3688490 wikitext text/x-wiki '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 0yo0pqta9qhjt5tmvck4nuobfi3as8w 3688585 3688490 2026-10-30T05:45:39Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688585 wikitext text/x-wiki '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] ff8x24nkq0shsvk1k9qmbwao71cztdo 3688586 3688585 2026-10-30T05:47:25Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3688586 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] d6ygx9c43r67uti1rwid49a3jl7vh2z 3688587 3688586 2026-10-30T05:47:53Z Мағыпар 100137 үлгі 3688587 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] hlg19hnnw0oyavxng0w12d8nn018dt7 3688589 3688587 2026-10-30T05:48:40Z Мағыпар 100137 сурет қою 3688589 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = Ziezmariai.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] jw8iptekx9zqn63tqdfanpyjlkp4fq7 3688590 3688589 2026-10-30T05:49:16Z Мағыпар 100137 үлгі 3688590 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = Ziezmariai.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Žiežmarių vėliava.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] kh0b7pmgq3dgjwgn2b7zzfnh7oodumy 3688591 3688590 2026-10-30T05:50:23Z Мағыпар 100137 сурет қою 3688591 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = Ziezmariai.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Žiežmarių herbas.svg |ту = Žiežmarių vėliava.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 2l2funwep5maqrlza8ehiqh86ldetce 3688592 3688591 2026-10-30T05:51:25Z Мағыпар 100137 үлгі 3688592 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = Ziezmariai.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Žiežmarių herbas.svg |ту = Žiežmarių vėliava.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =48 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =26 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] d5hgvbqqx5v797dvb1i20bjai5dr066 3688595 3688592 2026-10-30T05:51:57Z Мағыпар 100137 үлгі 3688595 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = Ziezmariai.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Žiežmarių herbas.svg |ту = Žiežmarių vėliava.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =48 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =26 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас округі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 35yv5hn9z38bql6p6wcnu3szdu9apot 3688596 3688595 2026-10-30T05:53:20Z Мағыпар 100137 үлгі 3688596 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = Ziezmariai.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Žiežmarių herbas.svg |ту = Žiežmarių vėliava.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =48 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =26 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 47ke42nw4zjtcwtxs5cd0eb0awqg7ic 3688599 3688596 2026-10-30T05:54:28Z Мағыпар 100137 үлгі 3688599 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = Ziezmariai.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Žiežmarių herbas.svg |ту = Žiežmarių vėliava.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =48 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =26 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žiežmariai |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 36v1y8h621hp1f2i4u6u7zbewpqtfit 3688602 3688599 2026-10-30T05:55:50Z Мағыпар 100137 үлгі 3688602 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = Ziezmariai.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Žiežmarių herbas.svg |ту = Žiežmarių vėliava.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =48 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =26 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LT-56017 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žiežmariai |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 19ezmnmf85d7wfi536eepbv536eduo7 3688603 3688602 2026-10-30T05:56:23Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688603 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = Ziezmariai.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Žiežmarių herbas.svg |ту = Žiežmarių vėliava.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =48 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =26 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3 698 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LT-56017 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žiežmariai |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 3sw2g6gnnkn6c1gcvfkxle7u417ehkx 3688607 3688603 2026-10-30T05:57:53Z Мағыпар 100137 үлгі 3688607 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = Ziezmariai.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Žiežmarių herbas.svg |ту = Žiežmarių vėliava.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =48 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =26 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1348 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3 698 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LT-56017 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žiežmariai |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] qvdhf1wvyrlk36qn9gyicx8cl4gqp7i 3688610 3688607 2026-10-30T05:58:57Z Мағыпар 100137 үлгі 3688610 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = Ziezmariai.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Žiežmarių herbas.svg |ту = Žiežmarių vėliava.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =48 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =26 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1348 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = 3,82 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 75 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3 698 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LT-56017 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žiežmariai |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 1ys3knfii1mxlngl20pxhw797laqlgo 3688614 3688610 2026-10-30T06:01:08Z Мағыпар 100137 сурет қою 3688614 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = Ziezmariai.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Žiežmarių herbas.svg |ту = Žiežmarių vėliava.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =48 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =26 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1348 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = 3,82 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 75 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3 698 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LT-56017 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žiežmariai |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Ziezmariai statue of freedom.jpg|Азаттық мүсіні </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] ltaiipegarlb8m13hhefy2ug4iz9kui 3688622 3688614 2026-10-30T06:04:02Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3688622 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = Ziezmariai.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Žiežmarių herbas.svg |ту = Žiežmarių vėliava.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =48 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =26 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1348 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = 3,82 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 75 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3 698 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LT-56017 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žiežmariai |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Ziezmariai statue of freedom.jpg|Азаттық мүсіні Biblioteka, Žiežmariai.JPG|Кітапхана </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] i000unyys9hfncfmo58p8bf7dd0v6w1 3688624 3688622 2026-10-30T06:05:06Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3688624 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = Ziezmariai.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Žiežmarių herbas.svg |ту = Žiežmarių vėliava.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =48 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =26 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1348 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = 3,82 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 75 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3 698 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LT-56017 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žiežmariai |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Ziezmariai statue of freedom.jpg|Азаттық мүсіні Biblioteka, Žiežmariai.JPG|Кітапхана Ziezmairu kulturos namai.jpeg|Мәдениет үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 4bnb4dxqv0oiw1hydqor3t4okuji1sj 3688643 3688624 2026-10-30T06:06:21Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3688643 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Жежмаряй |шынайы атауы = {{lang-lt|Žiežmariai}} |сурет = Ziezmariai.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Žiežmarių herbas.svg |ту = Žiežmarių vėliava.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =54 |lat_min =48 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =26 |lon_sec =20 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = 1348 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = 1995 |жер аумағы = 3,82 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 75 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3 698 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = |пошта индексі = LT-56017 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Žiežmariai |сайты = |сайт тілі = }} '''Жежмаряй''' ({{lang-lt|Žiežmariai}}) — [[Литва]]ның [[Каунас уезі]]ндегі қала. Жежмаряй старствосының әкімшілік орталығы. 2026 жылы Жежмаряй қаласының халқы 3 698 адамды құрады. Жежмаряй — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша елде 61-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-between-ziezmariai-11170.html|title=Население Жежмаряй|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == [[Кайшядорис]] қаласынан оңтүстікке қарай 6 км қашықтықта, Вильнюс–Каунас тас жолының оңтүстігінде орналасқан. Стрева өзені қаланың оңтүстік бөлігі арқылы ағып өтіп, Жежмаряй көпірінің маңында Ескі қалаға жақындайды. == Тарихы == Жежмаряй туралы алғашқы деректер Литваға қарсы крест жорықтарымен байланысты. 1348 жылы Стрева өзені бойында Литва Ұлы князінің әскері мен Тевтон орденінің рыцарьлары арасында тарихи шайқас орын алды. XIV ғасырда Жежмаряй бірнеше үй шаруашылығынан тұратын елді мекен еді. XVI ғасырға қарай бұл мекен жергілікті ауданның орталығына айналды. Мұнда ауыл шаруашылығымен қатар, сауда мен түрлі қолөнер түрлері де өркендеді. Елді мекен тарихындағы тағы бір маңызды кезең — оған Магдебург құқығының берілуі болды. 1841 жылы граф Бенедикт Тышкевич Жежмаряй иелігінің жаңа иесі атанды. Оның тапсырысы бойынша, сол кезеңдегі көрнекті итальян сәулетшісі Чезарис Лауринас Аничини 1857 жылы жаңа кешен ғимаратының жобасын жасап шығарды. Екі жылдан кейін сол жерде сәнді зәулім үй бой көтеріп, оның айналасында тоғандары мен каналдары бар саябақ орнады. Кешен иелігі елді мекенмен тығыз байланысты болды, бұл оның белсенді дамуына және инфрақұрылымының жақсаруына мүмкіндік берді. Оның экономикалық өрлеуі XIX ғасырда басталды. Сол кезде ғимараттардың көбі ағаштан салынып, шатырлары сабанмен жабылған еді. 1930 жылдары зауыт, кітапхана, приход кеңесі және ағаш өңдеу кәсіпорнына арналған ғимараттар салынды. Кейінірек банк, кинотеатр, диірмен, автобекет және сүт өңдеу зауыты ашылды. 1958 жылы Жежмаряйға қала мәртебесі берілді.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16593-Zhezhmarjaj.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-29|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Қалада гимназия, мектеп-балабақша, пошта бөлімшесі, орман шаруашылығы мекемесі, кітапхана және Кайшядорис өнер мектебінің филиалы орналасқан. Қалашықтың шығыс шетінде католик зираттары, сондай-ақ көне еврей зираттары бар. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Ziezmariai statue of freedom.jpg|Азаттық мүсіні Biblioteka, Žiežmariai.JPG|Кітапхана Ziezmairu kulturos namai.jpeg|Мәдениет үйі Žiežmariai, prie seniūnijos.JPG|Қала көшесі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] rsf2o9xb4rf5l7slateqlpv9w2o1i8b You Should See Me in a Crown 0 789452 3688493 2026-10-29T17:40:47Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Сингл |Атауы = You Should See Me in a Crown |Тыс = Billie_Eilish_–_You_Should_See_Me_in_a_Crown.png |Орындаушы = [[Билли Айлиш]] |Альбом = [[When We All Fall Asleep, Where Do We Go?]] |Шығарылған = 18 шілде 2018 |Формат = 7-дюймдік винил, сандық тарату, стриминг |Жазылған = ақпан 2018 |Жанры = [[Электропоп]] |Б... 3688493 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = You Should See Me in a Crown |Тыс = Billie_Eilish_–_You_Should_See_Me_in_a_Crown.png |Орындаушы = [[Билли Айлиш]] |Альбом = [[When We All Fall Asleep, Where Do We Go?]] |Шығарылған = 18 шілде 2018 |Формат = 7-дюймдік винил, сандық тарату, стриминг |Жазылған = ақпан 2018 |Жанры = [[Электропоп]] |Б жағы = [[Bitches Broken Hearts]] |Композиторы = |Өлең авторы = Билли Айлиш, Финнеас О’Коннелл, Бенуа Луис Барду |Ұзақтығы = 3:00 |Лейблі = Darkroom, Interscope |Продюсері = [[Финнеас О’Коннелл]] |Чарттар = |Шолулар = |Алдыңғы = Lovely |Алд_жыл = 2018 |Жыл = 2018 |Келесі = When the Party's Over |Кел_жыл = 2018 |Басқа = }} '''«You Should See Me in a Crown»''' — [[Билли Айлиш]]тің 2019 жылы шыққан бірінші студиялық альбомындағы алғашқы [[сингл]]. Ән атауы [[Би-Би-Си]] арнасы шығарған ''[[Шерлок (телесериал)|Шерлок]]'' сериалының 2-сезонында Мориарти айтқан фразадан алынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/events/evfwhn/live/crwbj5|title=Sherlock dialogue inspired new Billie Eilish song|website=BBC Music Events|access-date=2026-10-29}}</ref> Әнге [[бейнеклип]]ті 2019 жылдың наурызында заманауи өнердің өкілі [[Такаши Мураками]] шығарды. Оның алдында, 2018 жылдың тамызында Айлиш осы әнге вертикальды бейнеклипті шығарған. == Чарттар == {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col" style="text-align:center"|Чарт аты және елі !scope="col" style="text-align:center"|Пик |- |АҚШ ([[Billboard Hot 100]]) |41 |- |АҚШ (Billboard Rock & Alternative Airplay) |13 |- |Аустралия ([[ARIA Charts]]) |16 |- |Германия (GfK) |79 |- |Грекия ([[IFPI]]) |17 |- |Жаңа Зеландия ([[Recorded Music NZ]]) |3 |- |Ирландия ([[IRMA]]) |68 |- |Исландия ([[Tónlistinn]]) |31 |- |Испания ([[PROMUSICAE]]) |85 |- |Италия ([[FIMI]]) |92 |- |Канада (Hot 100) |27 |- |Латвия (LaIPA) |8 |- |Литва (AGATA) |11 |- |Мажарстан (Stream Top 40) |21 |- |Нидерланды (Single Top 100) |59 |- |Словакия ([[IFPI]]) |14 |- |Ұлыбритания ([[Official Charts]]) |60 |- |Чехия ([[IFPI]]) |21 |- |Швеция ([[Sverigetopplistan]]) |43 |- |Эстония ([[Eesti Tipp-40]]) |10 |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{YouTube|Ah0Ys50CqO8|Vertical Video}} * {{YouTube|coLerbRvgsQ|Official Video By Takashi Murakami}} {{Билли Айлиш}} [[Санат:Билли Айлиш әндері]] [[Санат:Darkroom Records синглдері]] [[Санат:Interscope Records синглдері]] i0rrz5gl5iqh6fge5tiunobyuki5624 Жұмысқұмар 0 789453 3688495 2026-10-29T17:47:32Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Rugger... 3688495 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ohzqcmp5v728h8wej15af4u0zge3mr9 3688496 3688495 2026-10-29T17:48:45Z 1nter pares 146705 3688496 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[стресс (медицина)|стресс]]тің, [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[обсессивті-компульсивті бұзылыс]]тың кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 5cbdg41v05n5x30f5fdbzuoq9h5za1o 3688497 3688496 2026-10-29T17:48:53Z 1nter pares 146705 3688497 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[стресс (медицина)|стресс]]тің, [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[обсессивті-компульсивті бұзылыс]]тың кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} hnijd3hojoawpucgemghchryfl4wj27 3688498 3688497 2026-10-29T17:49:35Z 1nter pares 146705 3688498 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[стресс (медицина)|стресс]]тің, [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[обсессивті-компульсивті бұзылыс]]тың кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ті елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} g8xio0buojvcukjxcpdz7ptbope8879 3688499 3688498 2026-10-29T17:50:09Z 1nter pares 146705 /* */ 3688499 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[обсессивті-компульсивті бұзылыс]]тың кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ті елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} i1z3ccccf89jc81pgyjni2qgpvvr9v3 3688501 3688499 2026-10-29T17:51:44Z 1nter pares 146705 /* */ 3688501 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[Обсессивтілік|обсессивті-компульсивті бұзылыстың]] кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдік]]ті елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 4t4su25p3iyuvi313f7fq9ctsvly90h 3688502 3688501 2026-10-29T17:52:11Z 1nter pares 146705 /* */ 3688502 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[Обсессивтілік|обсессивті-компульсивті бұзылыстың]] кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті]] елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rx1vh39p4ct4xao4qearw8f841tkwql 3688504 3688502 2026-10-29T17:55:04Z 1nter pares 146705 3688504 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[Обсессивтілік|обсессивті-компульсивті бұзылыстың]] кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті]] елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Этимологиясы == Ағылшын тіліндегі '''workaholic''' сөзі ''[[жалдамалы еңбек|work]]'' («жұмыс») және ''[[маскүнем|alcoholic]]'' («маскүнем») сөздерінің бөліктерін біріктіру арқылы жасалған [[контаминация|кіріккен сөз]]. ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' мәліметінше, бұл сөздің ең алғашқы белгілі қолданысы Канадада 1947 жылғы 5 сәуірде ''[[Toronto Daily Star]]'' газетінің 6-бетінде жарияланған. Онда [[Анонимді маскүнемдер]] ұйымының атауына әзілмен меңзейтін мынадай сөйлем келтірілген: {{Blockquote|Егер жұмыс істеуге деген жеңе алмайтын құмарлыққа шалдықсаңыз, «Синонимді жұмысқұмарларға» (Workaholics Synonymous) хабарласыңыз. Сонда жұмысқұмарлығынан арылған адам сізге қайтадан алаңсыз еріншектікке оралуға көмектеседі.<ref>"workaholic, n. and adj." in ''Oxford English Dictionary'' Third Edition (September 2014)</ref>}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 0kcqsejscjk7apiixyihrhl01ahqs9n 3688505 3688504 2026-10-29T17:55:55Z 1nter pares 146705 /* Этимологиясы */ 3688505 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[Обсессивтілік|обсессивті-компульсивті бұзылыстың]] кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті]] елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Этимологиясы == Ағылшын тіліндегі '''workaholic''' сөзі ''[[жалдамалы еңбек|work]]'' («жұмыс») және ''[[Маскүнемдік|alcoholic]]'' («маскүнем») сөздерінің бөліктерін біріктіру арқылы жасалған [[контаминация|кіріккен сөз]]. ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' мәліметінше, бұл сөздің ең алғашқы белгілі қолданысы Канадада 1947 жылғы 5 сәуірде ''[[Toronto Daily Star]]'' газетінің 6-бетінде жарияланған. Онда [[Анонимді маскүнемдер]] ұйымының атауына әзілмен меңзейтін мынадай сөйлем келтірілген: <blockquote> Егер жұмыс істеуге деген жеңе алмайтын құмарлыққа шалдықсаңыз, «Синонимді жұмысқұмарларға» хабарласыңыз. Сонда жұмысқұмарлығынан арылған адам сізге қайтадан алаңсыз еріншектікке оралуға көмектеседі.<ref>"workaholic, n. and adj." in ''Oxford English Dictionary'' Third Edition (September 2014)</ref> </blockquote> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} spf854763jqqsl6dqbjo0bebxsdn4w4 3688506 3688505 2026-10-29T17:56:16Z 1nter pares 146705 3688506 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[Обсессивтілік|обсессивті-компульсивті бұзылыстың]] кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті]] елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Этимологиясы == Ағылшын тіліндегі '''workaholic''' сөзі ''[[Жалдамалы еңбек|work]]'' және ''[[Маскүнемдік|alcoholic]]'' сөздерінің бөліктерін біріктіру арқылы жасалған [[контаминация|кіріккен сөз]]. ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' мәліметінше, бұл сөздің ең алғашқы белгілі қолданысы Канадада 1947 жылғы 5 сәуірде ''[[Toronto Daily Star]]'' газетінің 6-бетінде жарияланған. Онда [[Анонимді маскүнемдер]] ұйымының атауына әзілмен меңзейтін мынадай сөйлем келтірілген: <blockquote> Егер жұмыс істеуге деген жеңе алмайтын құмарлыққа шалдықсаңыз, «Синонимді жұмысқұмарларға» хабарласыңыз. Сонда жұмысқұмарлығынан арылған адам сізге қайтадан алаңсыз еріншектікке оралуға көмектеседі.<ref>"workaholic, n. and adj." in ''Oxford English Dictionary'' Third Edition (September 2014)</ref> </blockquote> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 22n6uz13bn3wsx6udwtncqw7u1ap92z 3688507 3688506 2026-10-29T17:59:51Z 1nter pares 146705 /* Этимологиясы */ 3688507 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[Обсессивтілік|обсессивті-компульсивті бұзылыстың]] кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті]] елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Этимологиясы == Ағылшын тіліндегі '''workaholic''' сөзі ''[[Жалдамалы еңбек|work]]'' және ''[[Маскүнемдік|alcoholic]]'' сөздерінің бөліктерін біріктіру арқылы жасалған [[контаминация|кіріккен сөз]]. ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' мәліметінше, бұл сөздің ең алғашқы белгілі қолданысы Канадада 1947 жылғы 5 сәуірде ''[[Toronto Daily Star]]'' газетінің 6-бетінде жарияланған. Онда [[Анонимді маскүнемдер]] ұйымының атауына әзілмен меңзейтін мынадай сөйлем келтірілген: <blockquote> Егер жұмыс істеуге деген жеңе алмайтын құмарлыққа шалдықсаңыз, «Синонимді жұмысқұмарларға» хабарласыңыз. Сонда жұмысқұмарлығынан арылған адам сізге қайтадан алаңсыз еріншектікке оралуға көмектеседі.<ref>"workaholic, n. and adj." in ''Oxford English Dictionary'' Third Edition (September 2014)</ref> </blockquote> == Егжей-тегжейлі мәлімет == ''Жұмысқұмар'' термині мінез-құлықтың әртүрлі үлгілерін білдіреді және олардың әрқайсысы әртүрлі бағаланады. Мысалы, кейбір адамдар жұмысқұмарлық ұғымын өз кәсібіне деген адалдығын жағымды тұрғыдан сипаттау үшін қолданады. Бұл жердегі «жұмыс» әдетте ақы төленетін еңбек қызметімен байланысты болғанымен, спорт, музыка, өнер және ғылым сияқты салалардағы дербес іс-әрекеттерді де білдіруі мүмкін. Алайда бұл термин көбіне жағымсыз мінез-құлық үлгісін сипаттау үшін қолданылады. Ол әдетте жұмысқа шамадан тыс көп уақыт жұмсаумен, тынымсыз еңбек етуге деген ішкі мәжбүрлі ұмтылыспен, сондай-ақ отбасы мен басқа да әлеуметтік қарым-қатынастарға жеткілікті көңіл бөлмеумен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Quinones |first1=Cristina |last2=Griffiths |first2=Mark D. |date=October 2015 |title=Addiction to Work: A Critical Review of the Workaholism Construct and Recommendations for Assessment |url=https://journals.healio.com/doi/10.3928/02793695-20150923-04 |journal=Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services |language=en |volume=53 |issue=10 |pages=48–59 |doi=10.3928/02793695-20150923-04 |pmid=26489104 |issn=0279-3695}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} rqs2h0ccu6lvk5fp7x5eaax9c76qixe 3688509 3688507 2026-10-29T18:01:30Z 1nter pares 146705 /* Егжей-тегжейлі мәлімет */ 3688509 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[Обсессивтілік|обсессивті-компульсивті бұзылыстың]] кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті]] елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Этимологиясы == Ағылшын тіліндегі '''workaholic''' сөзі ''[[Жалдамалы еңбек|work]]'' және ''[[Маскүнемдік|alcoholic]]'' сөздерінің бөліктерін біріктіру арқылы жасалған [[контаминация|кіріккен сөз]]. ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' мәліметінше, бұл сөздің ең алғашқы белгілі қолданысы Канадада 1947 жылғы 5 сәуірде ''[[Toronto Daily Star]]'' газетінің 6-бетінде жарияланған. Онда [[Анонимді маскүнемдер]] ұйымының атауына әзілмен меңзейтін мынадай сөйлем келтірілген: <blockquote> Егер жұмыс істеуге деген жеңе алмайтын құмарлыққа шалдықсаңыз, «Синонимді жұмысқұмарларға» хабарласыңыз. Сонда жұмысқұмарлығынан арылған адам сізге қайтадан алаңсыз еріншектікке оралуға көмектеседі.<ref>"workaholic, n. and adj." in ''Oxford English Dictionary'' Third Edition (September 2014)</ref> </blockquote> == Егжей-тегжейлі мәлімет == ''Жұмысқұмар'' термині мінез-құлықтың әртүрлі үлгілерін білдіреді және олардың әрқайсысы әртүрлі бағаланады. Мысалы, кейбір адамдар жұмысқұмарлық ұғымын өз кәсібіне деген адалдығын жағымды тұрғыдан сипаттау үшін қолданады. Бұл жердегі «жұмыс» әдетте ақы төленетін еңбек қызметімен байланысты болғанымен, спорт, музыка, өнер және ғылым сияқты салалардағы дербес іс-әрекеттерді де білдіруі мүмкін. Алайда бұл термин көбіне жағымсыз мінез-құлық үлгісін сипаттау үшін қолданылады. Ол әдетте жұмысқа шамадан тыс көп уақыт жұмсаумен, тынымсыз еңбек етуге деген ішкі мәжбүрлі ұмтылыспен, сондай-ақ отбасы мен басқа да әлеуметтік қарым-қатынастарға жеткілікті көңіл бөлмеумен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Quinones |first1=Cristina |last2=Griffiths |first2=Mark D. |date=October 2015 |title=Addiction to Work: A Critical Review of the Workaholism Construct and Recommendations for Assessment |url=https://journals.healio.com/doi/10.3928/02793695-20150923-04 |journal=Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services |language=en |volume=53 |issue=10 |pages=48–59 |doi=10.3928/02793695-20150923-04 |pmid=26489104 |issn=0279-3695}}</ref> Зерттеушілер көптеген жағдайда адамның жеке қарым-қатынастары мен физикалық денсаулығына зиян келсе де, оның жұмысқа байланысты тынымсыз әрекетін жалғастыра беретінін анықтаған. Мұның ықтимал себептері ретінде мазасыздық, өзін-өзі төмен бағалау және жақын қарым-қатынас орнатудағы қиындықтар қарастырылады. Сонымен қатар жұмысқұмарлар көбіне жұмыс міндеттерін басқа адамдарға тапсыруға қиналады және [[нейротизм]], [[перфекционизм (психология)|перфекционизм]] мен [[ұқыптылық]] сияқты тұлғалық қасиеттерді бағалау кезінде жоғары көрсеткіштерге ие болады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} heb3c5btbko0ur50mjyfoar12nmkapo 3688510 3688509 2026-10-29T18:05:00Z 1nter pares 146705 /* Егжей-тегжейлі мәлімет */ 3688510 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[Обсессивтілік|обсессивті-компульсивті бұзылыстың]] кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті]] елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Этимологиясы == Ағылшын тіліндегі '''workaholic''' сөзі ''[[Жалдамалы еңбек|work]]'' және ''[[Маскүнемдік|alcoholic]]'' сөздерінің бөліктерін біріктіру арқылы жасалған [[контаминация|кіріккен сөз]]. ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' мәліметінше, бұл сөздің ең алғашқы белгілі қолданысы Канадада 1947 жылғы 5 сәуірде ''[[Toronto Daily Star]]'' газетінің 6-бетінде жарияланған. Онда [[Анонимді маскүнемдер]] ұйымының атауына әзілмен меңзейтін мынадай сөйлем келтірілген: <blockquote> Егер жұмыс істеуге деген жеңе алмайтын құмарлыққа шалдықсаңыз, «Синонимді жұмысқұмарларға» хабарласыңыз. Сонда жұмысқұмарлығынан арылған адам сізге қайтадан алаңсыз еріншектікке оралуға көмектеседі.<ref>"workaholic, n. and adj." in ''Oxford English Dictionary'' Third Edition (September 2014)</ref> </blockquote> == Егжей-тегжейлі мәлімет == ''Жұмысқұмар'' термині мінез-құлықтың әртүрлі үлгілерін білдіреді және олардың әрқайсысы әртүрлі бағаланады. Мысалы, кейбір адамдар жұмысқұмарлық ұғымын өз кәсібіне деген адалдығын жағымды тұрғыдан сипаттау үшін қолданады. Бұл жердегі «жұмыс» әдетте ақы төленетін еңбек қызметімен байланысты болғанымен, спорт, музыка, өнер және ғылым сияқты салалардағы дербес іс-әрекеттерді де білдіруі мүмкін. Алайда бұл термин көбіне жағымсыз мінез-құлық үлгісін сипаттау үшін қолданылады. Ол әдетте жұмысқа шамадан тыс көп уақыт жұмсаумен, тынымсыз еңбек етуге деген ішкі мәжбүрлі ұмтылыспен, сондай-ақ отбасы мен басқа да әлеуметтік қарым-қатынастарға жеткілікті көңіл бөлмеумен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Quinones |first1=Cristina |last2=Griffiths |first2=Mark D. |date=October 2015 |title=Addiction to Work: A Critical Review of the Workaholism Construct and Recommendations for Assessment |url=https://journals.healio.com/doi/10.3928/02793695-20150923-04 |journal=Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services |language=en |volume=53 |issue=10 |pages=48–59 |doi=10.3928/02793695-20150923-04 |pmid=26489104 |issn=0279-3695}}</ref> Зерттеушілер көптеген жағдайда адамның жеке қарым-қатынастары мен физикалық денсаулығына зиян келсе де, оның жұмысқа байланысты тынымсыз әрекетін жалғастыра беретінін анықтаған. Мұның ықтимал себептері ретінде мазасыздық, өзін-өзі төмен бағалау және жақын қарым-қатынас орнатудағы қиындықтар қарастырылады. Сонымен қатар жұмысқұмарлар көбіне жұмыс міндеттерін басқа адамдарға тапсыруға қиналады және [[нейротизм]], [[перфекционизм (психология)|перфекционизм]] мен [[ұқыптылық]] сияқты тұлғалық қасиеттерді бағалау кезінде жоғары көрсеткіштерге ие болады. Клиникалық психолог [[Брайан Э. Робинсон]] жұмысқұмарларды екі өлшем бойынша жіктейді: жұмысқа кірісу және жұмысты аяқтау. Ол [[прокрастинация]]ны, яғни істі кейінге қалдыруды, жұмысқа кірісу және оны аяқтау көрсеткіштері төмен «жұмыстан ләззат алатын жұмысқұмарларға», сондай-ақ жұмысқа кірісу көрсеткіші жоғары, бірақ оны аяқтау көрсеткіші төмен «зейін тапшылығы бар жұмысқұмарларға» тән мінез-құлық ретінде қарастырады. Ал «булимиялық жұмысқұмарлар» мен «тынымсыз жұмысқұмарлар» жұмысты аяқтау көрсеткіштерінің жоғарылығымен ерекшеленеді.<ref name="ROBINSON2001">{{cite book |last=Robinson |first=Bryan E. |title=Chained to the Desk: A Guidebook for Workaholics, Their Partners and Children, and the Clinicians Who Treat Them |year=2001 |publisher=New York University Press |isbn=0-8147-7480-6 |location=New York |page=[https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62 62] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8y6qvdxxphr7bvasfho1zxsc1uvumk3 3688511 3688510 2026-10-29T18:09:53Z 1nter pares 146705 /* Егжей-тегжейлі мәлімет */ 3688511 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[Обсессивтілік|обсессивті-компульсивті бұзылыстың]] кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті]] елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Этимологиясы == Ағылшын тіліндегі '''workaholic''' сөзі ''[[Жалдамалы еңбек|work]]'' және ''[[Маскүнемдік|alcoholic]]'' сөздерінің бөліктерін біріктіру арқылы жасалған [[контаминация|кіріккен сөз]]. ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' мәліметінше, бұл сөздің ең алғашқы белгілі қолданысы Канадада 1947 жылғы 5 сәуірде ''[[Toronto Daily Star]]'' газетінің 6-бетінде жарияланған. Онда [[Анонимді маскүнемдер]] ұйымының атауына әзілмен меңзейтін мынадай сөйлем келтірілген: <blockquote> Егер жұмыс істеуге деген жеңе алмайтын құмарлыққа шалдықсаңыз, «Синонимді жұмысқұмарларға» хабарласыңыз. Сонда жұмысқұмарлығынан арылған адам сізге қайтадан алаңсыз еріншектікке оралуға көмектеседі.<ref>"workaholic, n. and adj." in ''Oxford English Dictionary'' Third Edition (September 2014)</ref> </blockquote> == Егжей-тегжейлі мәлімет == ''Жұмысқұмар'' термині мінез-құлықтың әртүрлі үлгілерін білдіреді және олардың әрқайсысы әртүрлі бағаланады. Мысалы, кейбір адамдар жұмысқұмарлық ұғымын өз кәсібіне деген адалдығын жағымды тұрғыдан сипаттау үшін қолданады. Бұл жердегі «жұмыс» әдетте ақы төленетін еңбек қызметімен байланысты болғанымен, спорт, музыка, өнер және ғылым сияқты салалардағы дербес іс-әрекеттерді де білдіруі мүмкін. Алайда бұл термин көбіне жағымсыз мінез-құлық үлгісін сипаттау үшін қолданылады. Ол әдетте жұмысқа шамадан тыс көп уақыт жұмсаумен, тынымсыз еңбек етуге деген ішкі мәжбүрлі ұмтылыспен, сондай-ақ отбасы мен басқа да әлеуметтік қарым-қатынастарға жеткілікті көңіл бөлмеумен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Quinones |first1=Cristina |last2=Griffiths |first2=Mark D. |date=October 2015 |title=Addiction to Work: A Critical Review of the Workaholism Construct and Recommendations for Assessment |url=https://journals.healio.com/doi/10.3928/02793695-20150923-04 |journal=Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services |language=en |volume=53 |issue=10 |pages=48–59 |doi=10.3928/02793695-20150923-04 |pmid=26489104 |issn=0279-3695}}</ref> Зерттеушілер көптеген жағдайда адамның жеке қарым-қатынастары мен физикалық денсаулығына зиян келсе де, оның жұмысқа байланысты тынымсыз әрекетін жалғастыра беретінін анықтаған. Мұның ықтимал себептері ретінде мазасыздық, өзін-өзі төмен бағалау және жақын қарым-қатынас орнатудағы қиындықтар қарастырылады. Сонымен қатар жұмысқұмарлар көбіне жұмыс міндеттерін басқа адамдарға тапсыруға қиналады және [[нейротизм]], [[перфекционизм (психология)|перфекционизм]] мен [[ұқыптылық]] сияқты тұлғалық қасиеттерді бағалау кезінде жоғары көрсеткіштерге ие болады. Клиникалық психолог [[Брайан Э. Робинсон]] жұмысқұмарларды екі өлшем бойынша жіктейді: жұмысқа кірісу және жұмысты аяқтау. Ол [[прокрастинация]]ны, яғни істі кейінге қалдыруды, жұмысқа кірісу және оны аяқтау көрсеткіштері төмен «жұмыстан ләззат алатын жұмысқұмарларға», сондай-ақ жұмысқа кірісу көрсеткіші жоғары, бірақ оны аяқтау көрсеткіші төмен «зейін тапшылығы бар жұмысқұмарларға» тән мінез-құлық ретінде қарастырады. Ал «булимиялық жұмысқұмарлар» мен «тынымсыз жұмысқұмарлар» жұмысты аяқтау көрсеткіштерінің жоғарылығымен ерекшеленеді.<ref name="ROBINSON2001">{{cite book |last=Robinson |first=Bryan E. |title=Chained to the Desk: A Guidebook for Workaholics, Their Partners and Children, and the Clinicians Who Treat Them |year=2001 |publisher=New York University Press |isbn=0-8147-7480-6 |location=New York |page=[https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62 62] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62}}</ref> Жапонияда жұмысқұмарлық көбіне жұмыс орнында болатын мезгілсіз өлімге әкелуі мүмкін күрделі әлеуметтік мәселе саналады. Бұл құбылыс ''[[кароси]]'' деп аталады. 2000 жылы [[Жапония премьер-министрі]] [[Кэйдзо Обути]]дің өліміне әкелген [[инсульт]]тің себебін көпшілік шамадан тыс жұмыс істеумен байланыстырды.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/701458.stm |title=Japan's workaholic culture |author=Daniel Griffiths |date=April 4, 2000 |publisher=BBC News Online |access-date=October 12, 2007}}</ref> Алайда шамадан тыс жұмыс істеуден болатын өлім тек Жапонияға тән құбылыс емес. 2013 жылы Лондонда [[Bank of America]] банкінің тағылымдамадан өтуші қызметкері 72 сағат бойы үзіліссіз жұмыс істегеннен кейін қайтыс болды.<ref>{{cite web|title=Bank of America To Improve Working Conditions After Intern Death|website=[[HuffPost]] |date=10 January 2014 |url=http://www.huffingtonpost.com/2014/01/10/intern-death-bank-of-america_n_4576654.html|access-date=August 4, 2015}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 3ad5xld7i7hnqb6nowf5qv7amvysxx4 3688512 3688511 2026-10-29T18:12:01Z 1nter pares 146705 /* Егжей-тегжейлі мәлімет */ 3688512 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[Обсессивтілік|обсессивті-компульсивті бұзылыстың]] кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті]] елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Этимологиясы == Ағылшын тіліндегі '''workaholic''' сөзі ''[[Жалдамалы еңбек|work]]'' және ''[[Маскүнемдік|alcoholic]]'' сөздерінің бөліктерін біріктіру арқылы жасалған [[контаминация|кіріккен сөз]]. ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' мәліметінше, бұл сөздің ең алғашқы белгілі қолданысы Канадада 1947 жылғы 5 сәуірде ''[[Toronto Daily Star]]'' газетінің 6-бетінде жарияланған. Онда [[Анонимді маскүнемдер]] ұйымының атауына әзілмен меңзейтін мынадай сөйлем келтірілген: <blockquote> Егер жұмыс істеуге деген жеңе алмайтын құмарлыққа шалдықсаңыз, «Синонимді жұмысқұмарларға» хабарласыңыз. Сонда жұмысқұмарлығынан арылған адам сізге қайтадан алаңсыз еріншектікке оралуға көмектеседі.<ref>"workaholic, n. and adj." in ''Oxford English Dictionary'' Third Edition (September 2014)</ref> </blockquote> == Егжей-тегжейлі мәлімет == ''Жұмысқұмар'' термині мінез-құлықтың әртүрлі үлгілерін білдіреді және олардың әрқайсысы әртүрлі бағаланады. Мысалы, кейбір адамдар жұмысқұмарлық ұғымын өз кәсібіне деген адалдығын жағымды тұрғыдан сипаттау үшін қолданады. Бұл жердегі «жұмыс» әдетте ақы төленетін еңбек қызметімен байланысты болғанымен, спорт, музыка, өнер және ғылым сияқты салалардағы дербес іс-әрекеттерді де білдіруі мүмкін. Алайда бұл термин көбіне жағымсыз мінез-құлық үлгісін сипаттау үшін қолданылады. Ол әдетте жұмысқа шамадан тыс көп уақыт жұмсаумен, тынымсыз еңбек етуге деген ішкі мәжбүрлі ұмтылыспен, сондай-ақ отбасы мен басқа да әлеуметтік қарым-қатынастарға жеткілікті көңіл бөлмеумен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Quinones |first1=Cristina |last2=Griffiths |first2=Mark D. |date=October 2015 |title=Addiction to Work: A Critical Review of the Workaholism Construct and Recommendations for Assessment |url=https://journals.healio.com/doi/10.3928/02793695-20150923-04 |journal=Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services |language=en |volume=53 |issue=10 |pages=48–59 |doi=10.3928/02793695-20150923-04 |pmid=26489104 |issn=0279-3695}}</ref> Зерттеушілер көптеген жағдайда адамның жеке қарым-қатынастары мен физикалық денсаулығына зиян келсе де, оның жұмысқа байланысты тынымсыз әрекетін жалғастыра беретінін анықтаған. Мұның ықтимал себептері ретінде мазасыздық, өзін-өзі төмен бағалау және жақын қарым-қатынас орнатудағы қиындықтар қарастырылады. Сонымен қатар жұмысқұмарлар көбіне жұмыс міндеттерін басқа адамдарға тапсыруға қиналады және [[нейротизм]], [[перфекционизм (психология)|перфекционизм]] мен [[ұқыптылық]] сияқты тұлғалық қасиеттерді бағалау кезінде жоғары көрсеткіштерге ие болады. Клиникалық психолог [[Брайан Э. Робинсон]] жұмысқұмарларды екі өлшем бойынша жіктейді: жұмысқа кірісу және жұмысты аяқтау. Ол [[прокрастинация]]ны, яғни істі кейінге қалдыруды, жұмысқа кірісу және оны аяқтау көрсеткіштері төмен «жұмыстан ләззат алатын жұмысқұмарларға», сондай-ақ жұмысқа кірісу көрсеткіші жоғары, бірақ оны аяқтау көрсеткіші төмен «зейін тапшылығы бар жұмысқұмарларға» тән мінез-құлық ретінде қарастырады. Ал «булимиялық жұмысқұмарлар» мен «тынымсыз жұмысқұмарлар» жұмысты аяқтау көрсеткіштерінің жоғарылығымен ерекшеленеді.<ref name="ROBINSON2001">{{cite book |last=Robinson |first=Bryan E. |title=Chained to the Desk: A Guidebook for Workaholics, Their Partners and Children, and the Clinicians Who Treat Them |year=2001 |publisher=New York University Press |isbn=0-8147-7480-6 |location=New York |page=[https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62 62] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62}}</ref> Жапонияда жұмысқұмарлық көбіне жұмыс орнында болатын мезгілсіз өлімге әкелуі мүмкін күрделі әлеуметтік мәселе саналады. Бұл құбылыс ''[[кароси]]'' деп аталады. 2000 жылы [[Жапония премьер-министрі]] [[Кэйдзо Обути]]дің өліміне әкелген [[инсульт]]тің себебін көпшілік шамадан тыс жұмыс істеумен байланыстырды.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/701458.stm |title=Japan's workaholic culture |author=Daniel Griffiths |date=April 4, 2000 |publisher=BBC News Online |access-date=October 12, 2007}}</ref> Алайда шамадан тыс жұмыс істеуден болатын өлім тек Жапонияға тән құбылыс емес. 2013 жылы Лондонда [[Bank of America]] банкінің тағылымдамадан өтуші қызметкері 72 сағат бойы үзіліссіз жұмыс істегеннен кейін қайтыс болды.<ref>{{cite web|title=Bank of America To Improve Working Conditions After Intern Death|website=[[HuffPost]] |date=10 January 2014 |url=http://www.huffingtonpost.com/2014/01/10/intern-death-bank-of-america_n_4576654.html|access-date=August 4, 2015}}</ref> Жұмысқұмарлардың еңбек тиімділігі басқа қызметкерлерге қарағанда төмен болуы мүмкін. Өйткені олар ұжым құрамында жұмыс істеуде, міндеттерді бөліп беруде немесе әріптестеріне сеніп тапсыруда қиындықтарға тап болады. Сондай-ақ бір мезгілде шамадан тыс көп жұмысты өз мойнына алуы ұйымдастыру мәселелерін туындатуы мүмкін.<ref name="fastcompany.com">{{cite web|url=http://www.fastcompany.com/blog/ray-williams/leadership-edge/hidden-costs-workaholism |title=The Hidden Costs of Workaholism |publisher=Fast Company |date=July 9, 2009 |access-date=July 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607063904/http://www.fastcompany.com/blog/ray-williams/leadership-edge/hidden-costs-workaholism |archive-date=June 7, 2011}}</ref> Бұған қоса, жұмысқұмарлар жиі [[ұйқының жетіспеушілігі]]нен зардап шегеді, бұл ми қызметі мен танымдық қабілеттердің нашарлауына әкеледі.<ref>{{cite web|url=http://www.fi.edu/learn/brain/sleep.html |title=The Human Brain - Sleep and Stress |publisher=Fi.edu |date=September 27, 2007 |access-date=July 28, 2010 | archive-date=January 7, 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107202300/http://www.fi.edu/learn/brain/sleep.html}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} k6vv2mame90ujabo6qjrzb8yhfxemw5 3688513 3688512 2026-10-29T18:13:06Z 1nter pares 146705 /* Егжей-тегжейлі мәлімет */ 3688513 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[Обсессивтілік|обсессивті-компульсивті бұзылыстың]] кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті]] елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Этимологиясы == Ағылшын тіліндегі '''workaholic''' сөзі ''[[Жалдамалы еңбек|work]]'' және ''[[Маскүнемдік|alcoholic]]'' сөздерінің бөліктерін біріктіру арқылы жасалған [[контаминация|кіріккен сөз]]. ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' мәліметінше, бұл сөздің ең алғашқы белгілі қолданысы Канадада 1947 жылғы 5 сәуірде ''[[Toronto Daily Star]]'' газетінің 6-бетінде жарияланған. Онда [[Анонимді маскүнемдер]] ұйымының атауына әзілмен меңзейтін мынадай сөйлем келтірілген: <blockquote> Егер жұмыс істеуге деген жеңе алмайтын құмарлыққа шалдықсаңыз, «Синонимді жұмысқұмарларға» хабарласыңыз. Сонда жұмысқұмарлығынан арылған адам сізге қайтадан алаңсыз еріншектікке оралуға көмектеседі.<ref>"workaholic, n. and adj." in ''Oxford English Dictionary'' Third Edition (September 2014)</ref> </blockquote> == Егжей-тегжейлі мәлімет == ''Жұмысқұмар'' термині мінез-құлықтың әртүрлі үлгілерін білдіреді және олардың әрқайсысы әртүрлі бағаланады. Мысалы, кейбір адамдар жұмысқұмарлық ұғымын өз кәсібіне деген адалдығын жағымды тұрғыдан сипаттау үшін қолданады. Бұл жердегі «жұмыс» әдетте ақы төленетін еңбек қызметімен байланысты болғанымен, спорт, музыка, өнер және ғылым сияқты салалардағы дербес іс-әрекеттерді де білдіруі мүмкін. Алайда бұл термин көбіне жағымсыз мінез-құлық үлгісін сипаттау үшін қолданылады. Ол әдетте жұмысқа шамадан тыс көп уақыт жұмсаумен, тынымсыз еңбек етуге деген ішкі мәжбүрлі ұмтылыспен, сондай-ақ отбасы мен басқа да әлеуметтік қарым-қатынастарға жеткілікті көңіл бөлмеумен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Quinones |first1=Cristina |last2=Griffiths |first2=Mark D. |date=October 2015 |title=Addiction to Work: A Critical Review of the Workaholism Construct and Recommendations for Assessment |url=https://journals.healio.com/doi/10.3928/02793695-20150923-04 |journal=Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services |language=en |volume=53 |issue=10 |pages=48–59 |doi=10.3928/02793695-20150923-04 |pmid=26489104 |issn=0279-3695}}</ref> Зерттеушілер көптеген жағдайда адамның жеке қарым-қатынастары мен физикалық денсаулығына зиян келсе де, оның жұмысқа байланысты тынымсыз әрекетін жалғастыра беретінін анықтаған. Мұның ықтимал себептері ретінде мазасыздық, өзін-өзі төмен бағалау және жақын қарым-қатынас орнатудағы қиындықтар қарастырылады. Сонымен қатар жұмысқұмарлар көбіне жұмыс міндеттерін басқа адамдарға тапсыруға қиналады және [[нейротизм]], [[перфекционизм (психология)|перфекционизм]] мен [[ұқыптылық]] сияқты тұлғалық қасиеттерді бағалау кезінде жоғары көрсеткіштерге ие болады. Клиникалық психолог [[Брайан Э. Робинсон]] жұмысқұмарларды екі өлшем бойынша жіктейді: жұмысқа кірісу және жұмысты аяқтау. Ол [[прокрастинация]]ны, яғни істі кейінге қалдыруды, жұмысқа кірісу және оны аяқтау көрсеткіштері төмен «жұмыстан ләззат алатын жұмысқұмарларға», сондай-ақ жұмысқа кірісу көрсеткіші жоғары, бірақ оны аяқтау көрсеткіші төмен «зейін тапшылығы бар жұмысқұмарларға» тән мінез-құлық ретінде қарастырады. Ал «булимиялық жұмысқұмарлар» мен «тынымсыз жұмысқұмарлар» жұмысты аяқтау көрсеткіштерінің жоғарылығымен ерекшеленеді.<ref name="ROBINSON2001">{{cite book |last=Robinson |first=Bryan E. |title=Chained to the Desk: A Guidebook for Workaholics, Their Partners and Children, and the Clinicians Who Treat Them |year=2001 |publisher=New York University Press |isbn=0-8147-7480-6 |location=New York |page=[https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62 62] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62}}</ref> Жапонияда жұмысқұмарлық көбіне жұмыс орнында болатын мезгілсіз өлімге әкелуі мүмкін күрделі әлеуметтік мәселе саналады. Бұл құбылыс ''[[кароси]]'' деп аталады. 2000 жылы [[Жапония премьер-министрі]] [[Кэйдзо Обути]]дің өліміне әкелген [[инсульт]]тің себебін көпшілік шамадан тыс жұмыс істеумен байланыстырды.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/701458.stm |title=Japan's workaholic culture |author=Daniel Griffiths |date=April 4, 2000 |publisher=BBC News Online |access-date=October 12, 2007}}</ref> Алайда шамадан тыс жұмыс істеуден болатын өлім тек Жапонияға тән құбылыс емес. 2013 жылы Лондонда [[Bank of America]] банкінің тағылымдамадан өтуші қызметкері 72 сағат бойы үзіліссіз жұмыс істегеннен кейін қайтыс болды.<ref>{{cite web|title=Bank of America To Improve Working Conditions After Intern Death|website=[[HuffPost]] |date=10 January 2014 |url=http://www.huffingtonpost.com/2014/01/10/intern-death-bank-of-america_n_4576654.html|access-date=August 4, 2015}}</ref> Жұмысқұмарлардың еңбек тиімділігі басқа қызметкерлерге қарағанда төмен болуы мүмкін. Өйткені олар ұжым құрамында жұмыс істеуде, міндеттерді бөліп беруде немесе әріптестеріне сеніп тапсыруда қиындықтарға тап болады. Сондай-ақ бір мезгілде шамадан тыс көп жұмысты өз мойнына алуы ұйымдастыру мәселелерін туындатуы мүмкін.<ref name="fastcompany.com">{{cite web|url=http://www.fastcompany.com/blog/ray-williams/leadership-edge/hidden-costs-workaholism |title=The Hidden Costs of Workaholism |publisher=Fast Company |date=July 9, 2009 |access-date=July 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607063904/http://www.fastcompany.com/blog/ray-williams/leadership-edge/hidden-costs-workaholism |archive-date=June 7, 2011}}</ref> Бұған қоса, жұмысқұмарлар жиі [[ұйқының жетіспеушілігі]]нен зардап шегеді, бұл ми қызметі мен танымдық қабілеттердің нашарлауына әкеледі.<ref>{{cite web|url=http://www.fi.edu/learn/brain/sleep.html |title=The Human Brain - Sleep and Stress |publisher=Fi.edu |date=September 27, 2007 |access-date=July 28, 2010 | archive-date=January 7, 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107202300/http://www.fi.edu/learn/brain/sleep.html}}</ref> Жұмысқұмарлықтан туындайтын іскерлік тәуекел компаниялар мен адам ресурстарын басқару саласында жеткілікті бағаланбайды. Мұндай тәуекел кәсіпорын қызметіне қауіп төндіретін факторға айналуы мүмкін.<ref name="MEISSNER2018">{{cite book |last=Meissner |first=Ulrike Emma |title=Business Risk Workaholism, Management challenges and action guidelines for professional practice |year=2018 |publisher=Berlin Peter Lang |isbn=978-3-631-76634-7 |location=Berlin}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 2i3ov09gu18gguvwzr1b5rmenl7plv0 3688514 3688513 2026-10-29T18:13:53Z 1nter pares 146705 3688514 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[Обсессивтілік|обсессивті-компульсивті бұзылыстың]] кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті]] елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Этимологиясы == Ағылшын тіліндегі '''workaholic''' сөзі ''[[Жалдамалы еңбек|work]]'' және ''[[Маскүнемдік|alcoholic]]'' сөздерінің бөліктерін біріктіру арқылы жасалған [[контаминация|кіріккен сөз]]. ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' мәліметінше, бұл сөздің ең алғашқы белгілі қолданысы Канадада 1947 жылғы 5 сәуірде ''[[Toronto Daily Star]]'' газетінің 6-бетінде жарияланған. Онда [[Анонимді маскүнемдер]] ұйымының атауына әзілмен меңзейтін мынадай сөйлем келтірілген: <blockquote> Егер жұмыс істеуге деген жеңе алмайтын құмарлыққа шалдықсаңыз, «Синонимді жұмысқұмарларға» хабарласыңыз. Сонда жұмысқұмарлығынан арылған адам сізге қайтадан алаңсыз еріншектікке оралуға көмектеседі.<ref>"workaholic, n. and adj." in ''Oxford English Dictionary'' Third Edition (September 2014)</ref> </blockquote> == Егжей-тегжейлі мәлімет == ''Жұмысқұмар'' термині мінез-құлықтың әртүрлі үлгілерін білдіреді және олардың әрқайсысы әртүрлі бағаланады. Мысалы, кейбір адамдар жұмысқұмарлық ұғымын өз кәсібіне деген адалдығын жағымды тұрғыдан сипаттау үшін қолданады. Бұл жердегі «жұмыс» әдетте ақы төленетін еңбек қызметімен байланысты болғанымен, спорт, музыка, өнер және ғылым сияқты салалардағы дербес іс-әрекеттерді де білдіруі мүмкін. Алайда бұл термин көбіне жағымсыз мінез-құлық үлгісін сипаттау үшін қолданылады. Ол әдетте жұмысқа шамадан тыс көп уақыт жұмсаумен, тынымсыз еңбек етуге деген ішкі мәжбүрлі ұмтылыспен, сондай-ақ отбасы мен басқа да әлеуметтік қарым-қатынастарға жеткілікті көңіл бөлмеумен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Quinones |first1=Cristina |last2=Griffiths |first2=Mark D. |date=October 2015 |title=Addiction to Work: A Critical Review of the Workaholism Construct and Recommendations for Assessment |url=https://journals.healio.com/doi/10.3928/02793695-20150923-04 |journal=Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services |language=en |volume=53 |issue=10 |pages=48–59 |doi=10.3928/02793695-20150923-04 |pmid=26489104 |issn=0279-3695}}</ref> Зерттеушілер көптеген жағдайда адамның жеке қарым-қатынастары мен физикалық денсаулығына зиян келсе де, оның жұмысқа байланысты тынымсыз әрекетін жалғастыра беретінін анықтаған. Мұның ықтимал себептері ретінде мазасыздық, өзін-өзі төмен бағалау және жақын қарым-қатынас орнатудағы қиындықтар қарастырылады. Сонымен қатар жұмысқұмарлар көбіне жұмыс міндеттерін басқа адамдарға тапсыруға қиналады және [[нейротизм]], [[перфекционизм (психология)|перфекционизм]] мен [[ұқыптылық]] сияқты тұлғалық қасиеттерді бағалау кезінде жоғары көрсеткіштерге ие болады. Клиникалық психолог [[Брайан Э. Робинсон]] жұмысқұмарларды екі өлшем бойынша жіктейді: жұмысқа кірісу және жұмысты аяқтау. Ол [[прокрастинация]]ны, яғни істі кейінге қалдыруды, жұмысқа кірісу және оны аяқтау көрсеткіштері төмен «жұмыстан ләззат алатын жұмысқұмарларға», сондай-ақ жұмысқа кірісу көрсеткіші жоғары, бірақ оны аяқтау көрсеткіші төмен «зейін тапшылығы бар жұмысқұмарларға» тән мінез-құлық ретінде қарастырады. Ал «булимиялық жұмысқұмарлар» мен «тынымсыз жұмысқұмарлар» жұмысты аяқтау көрсеткіштерінің жоғарылығымен ерекшеленеді.<ref name="ROBINSON2001">{{cite book |last=Robinson |first=Bryan E. |title=Chained to the Desk: A Guidebook for Workaholics, Their Partners and Children, and the Clinicians Who Treat Them |year=2001 |publisher=New York University Press |isbn=0-8147-7480-6 |location=New York |page=[https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62 62] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62}}</ref> Жапонияда жұмысқұмарлық көбіне жұмыс орнында болатын мезгілсіз өлімге әкелуі мүмкін күрделі әлеуметтік мәселе саналады. Бұл құбылыс ''[[кароси]]'' деп аталады. 2000 жылы [[Жапония премьер-министрі]] [[Кэйдзо Обути]]дің өліміне әкелген [[инсульт]]тің себебін көпшілік шамадан тыс жұмыс істеумен байланыстырды.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/701458.stm |title=Japan's workaholic culture |author=Daniel Griffiths |date=April 4, 2000 |publisher=BBC News Online |access-date=October 12, 2007}}</ref> Алайда шамадан тыс жұмыс істеуден болатын өлім тек Жапонияға тән құбылыс емес. 2013 жылы Лондонда [[Bank of America]] банкінің тағылымдамадан өтуші қызметкері 72 сағат бойы үзіліссіз жұмыс істегеннен кейін қайтыс болды.<ref>{{cite web|title=Bank of America To Improve Working Conditions After Intern Death|website=[[HuffPost]] |date=10 January 2014 |url=http://www.huffingtonpost.com/2014/01/10/intern-death-bank-of-america_n_4576654.html|access-date=August 4, 2015}}</ref> Жұмысқұмарлардың еңбек тиімділігі басқа қызметкерлерге қарағанда төмен болуы мүмкін. Өйткені олар ұжым құрамында жұмыс істеуде, міндеттерді бөліп беруде немесе әріптестеріне сеніп тапсыруда қиындықтарға тап болады. Сондай-ақ бір мезгілде шамадан тыс көп жұмысты өз мойнына алуы ұйымдастыру мәселелерін туындатуы мүмкін.<ref name="fastcompany.com">{{cite web|url=http://www.fastcompany.com/blog/ray-williams/leadership-edge/hidden-costs-workaholism |title=The Hidden Costs of Workaholism |publisher=Fast Company |date=July 9, 2009 |access-date=July 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607063904/http://www.fastcompany.com/blog/ray-williams/leadership-edge/hidden-costs-workaholism |archive-date=June 7, 2011}}</ref> Бұған қоса, жұмысқұмарлар жиі [[ұйқының жетіспеушілігі]]нен зардап шегеді, бұл ми қызметі мен танымдық қабілеттердің нашарлауына әкеледі.<ref>{{cite web|url=http://www.fi.edu/learn/brain/sleep.html |title=The Human Brain - Sleep and Stress |publisher=Fi.edu |date=September 27, 2007 |access-date=July 28, 2010 | archive-date=January 7, 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107202300/http://www.fi.edu/learn/brain/sleep.html}}</ref> Жұмысқұмарлықтан туындайтын іскерлік тәуекел компаниялар мен адам ресурстарын басқару саласында жеткілікті бағаланбайды. Мұндай тәуекел кәсіпорын қызметіне қауіп төндіретін факторға айналуы мүмкін.<ref name="MEISSNER2018">{{cite book |last=Meissner |first=Ulrike Emma |title=Business Risk Workaholism, Management challenges and action guidelines for professional practice |year=2018 |publisher=Berlin Peter Lang |isbn=978-3-631-76634-7 |location=Berlin}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Дауншифтинг]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 777vbbku0n0d4skhh44fgctj02u6z5o 3688516 3688514 2026-10-29T18:14:49Z 1nter pares 146705 3688516 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[Обсессивтілік|обсессивті-компульсивті бұзылыстың]] кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті]] елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Этимологиясы == Ағылшын тіліндегі '''workaholic''' сөзі ''[[Жалдамалы еңбек|work]]'' және ''[[Маскүнемдік|alcoholic]]'' сөздерінің бөліктерін біріктіру арқылы жасалған [[контаминация|кіріккен сөз]]. ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' мәліметінше, бұл сөздің ең алғашқы белгілі қолданысы Канадада 1947 жылғы 5 сәуірде ''[[Toronto Daily Star]]'' газетінің 6-бетінде жарияланған. Онда [[Анонимді маскүнемдер]] ұйымының атауына әзілмен меңзейтін мынадай сөйлем келтірілген: <blockquote> Егер жұмыс істеуге деген жеңе алмайтын құмарлыққа шалдықсаңыз, «Синонимді жұмысқұмарларға» хабарласыңыз. Сонда жұмысқұмарлығынан арылған адам сізге қайтадан алаңсыз еріншектікке оралуға көмектеседі.<ref>"workaholic, n. and adj." in ''Oxford English Dictionary'' Third Edition (September 2014)</ref> </blockquote> == Егжей-тегжейлі мәлімет == ''Жұмысқұмар'' термині мінез-құлықтың әртүрлі үлгілерін білдіреді және олардың әрқайсысы әртүрлі бағаланады. Мысалы, кейбір адамдар жұмысқұмарлық ұғымын өз кәсібіне деген адалдығын жағымды тұрғыдан сипаттау үшін қолданады. Бұл жердегі «жұмыс» әдетте ақы төленетін еңбек қызметімен байланысты болғанымен, спорт, музыка, өнер және ғылым сияқты салалардағы дербес іс-әрекеттерді де білдіруі мүмкін. Алайда бұл термин көбіне жағымсыз мінез-құлық үлгісін сипаттау үшін қолданылады. Ол әдетте жұмысқа шамадан тыс көп уақыт жұмсаумен, тынымсыз еңбек етуге деген ішкі мәжбүрлі ұмтылыспен, сондай-ақ отбасы мен басқа да әлеуметтік қарым-қатынастарға жеткілікті көңіл бөлмеумен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Quinones |first1=Cristina |last2=Griffiths |first2=Mark D. |date=October 2015 |title=Addiction to Work: A Critical Review of the Workaholism Construct and Recommendations for Assessment |url=https://journals.healio.com/doi/10.3928/02793695-20150923-04 |journal=Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services |language=en |volume=53 |issue=10 |pages=48–59 |doi=10.3928/02793695-20150923-04 |pmid=26489104 |issn=0279-3695}}</ref> Зерттеушілер көптеген жағдайда адамның жеке қарым-қатынастары мен физикалық денсаулығына зиян келсе де, оның жұмысқа байланысты тынымсыз әрекетін жалғастыра беретінін анықтаған. Мұның ықтимал себептері ретінде мазасыздық, өзін-өзі төмен бағалау және жақын қарым-қатынас орнатудағы қиындықтар қарастырылады. Сонымен қатар жұмысқұмарлар көбіне жұмыс міндеттерін басқа адамдарға тапсыруға қиналады және [[нейротизм]], [[перфекционизм (психология)|перфекционизм]] мен [[ұқыптылық]] сияқты тұлғалық қасиеттерді бағалау кезінде жоғары көрсеткіштерге ие болады. Клиникалық психолог [[Брайан Э. Робинсон]] жұмысқұмарларды екі өлшем бойынша жіктейді: жұмысқа кірісу және жұмысты аяқтау. Ол [[прокрастинация]]ны, яғни істі кейінге қалдыруды, жұмысқа кірісу және оны аяқтау көрсеткіштері төмен «жұмыстан ләззат алатын жұмысқұмарларға», сондай-ақ жұмысқа кірісу көрсеткіші жоғары, бірақ оны аяқтау көрсеткіші төмен «зейін тапшылығы бар жұмысқұмарларға» тән мінез-құлық ретінде қарастырады. Ал «булимиялық жұмысқұмарлар» мен «тынымсыз жұмысқұмарлар» жұмысты аяқтау көрсеткіштерінің жоғарылығымен ерекшеленеді.<ref name="ROBINSON2001">{{cite book |last=Robinson |first=Bryan E. |title=Chained to the Desk: A Guidebook for Workaholics, Their Partners and Children, and the Clinicians Who Treat Them |year=2001 |publisher=New York University Press |isbn=0-8147-7480-6 |location=New York |page=[https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62 62] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62}}</ref> Жапонияда жұмысқұмарлық көбіне жұмыс орнында болатын мезгілсіз өлімге әкелуі мүмкін күрделі әлеуметтік мәселе саналады. Бұл құбылыс ''[[кароси]]'' деп аталады. 2000 жылы [[Жапония премьер-министрі]] [[Кэйдзо Обути]]дің өліміне әкелген [[инсульт]]тің себебін көпшілік шамадан тыс жұмыс істеумен байланыстырды.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/701458.stm |title=Japan's workaholic culture |author=Daniel Griffiths |date=April 4, 2000 |publisher=BBC News Online |access-date=October 12, 2007}}</ref> Алайда шамадан тыс жұмыс істеуден болатын өлім тек Жапонияға тән құбылыс емес. 2013 жылы Лондонда [[Bank of America]] банкінің тағылымдамадан өтуші қызметкері 72 сағат бойы үзіліссіз жұмыс істегеннен кейін қайтыс болды.<ref>{{cite web|title=Bank of America To Improve Working Conditions After Intern Death|website=[[HuffPost]] |date=10 January 2014 |url=http://www.huffingtonpost.com/2014/01/10/intern-death-bank-of-america_n_4576654.html|access-date=August 4, 2015}}</ref> Жұмысқұмарлардың еңбек тиімділігі басқа қызметкерлерге қарағанда төмен болуы мүмкін. Өйткені олар ұжым құрамында жұмыс істеуде, міндеттерді бөліп беруде немесе әріптестеріне сеніп тапсыруда қиындықтарға тап болады. Сондай-ақ бір мезгілде шамадан тыс көп жұмысты өз мойнына алуы ұйымдастыру мәселелерін туындатуы мүмкін.<ref name="fastcompany.com">{{cite web|url=http://www.fastcompany.com/blog/ray-williams/leadership-edge/hidden-costs-workaholism |title=The Hidden Costs of Workaholism |publisher=Fast Company |date=July 9, 2009 |access-date=July 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607063904/http://www.fastcompany.com/blog/ray-williams/leadership-edge/hidden-costs-workaholism |archive-date=June 7, 2011}}</ref> Бұған қоса, жұмысқұмарлар жиі [[ұйқының жетіспеушілігі]]нен зардап шегеді, бұл ми қызметі мен танымдық қабілеттердің нашарлауына әкеледі.<ref>{{cite web|url=http://www.fi.edu/learn/brain/sleep.html |title=The Human Brain - Sleep and Stress |publisher=Fi.edu |date=September 27, 2007 |access-date=July 28, 2010 | archive-date=January 7, 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107202300/http://www.fi.edu/learn/brain/sleep.html}}</ref> Жұмысқұмарлықтан туындайтын іскерлік тәуекел компаниялар мен адам ресурстарын басқару саласында жеткілікті бағаланбайды. Мұндай тәуекел кәсіпорын қызметіне қауіп төндіретін факторға айналуы мүмкін.<ref name="MEISSNER2018">{{cite book |last=Meissner |first=Ulrike Emma |title=Business Risk Workaholism, Management challenges and action guidelines for professional practice |year=2018 |publisher=Berlin Peter Lang |isbn=978-3-631-76634-7 |location=Berlin}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Дауншифтинг]] * [[Эмоционалды күйіну синдромы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ouj2haw12fe88wbwmod1l0hgy3sc4nm 3688517 3688516 2026-10-29T18:18:32Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3688517 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[Обсессивтілік|обсессивті-компульсивті бұзылыстың]] кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті]] елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Этимологиясы == Ағылшын тіліндегі '''workaholic''' сөзі ''[[Жалдамалы еңбек|work]]'' және ''[[Маскүнемдік|alcoholic]]'' сөздерінің бөліктерін біріктіру арқылы жасалған [[контаминация|кіріккен сөз]]. ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' мәліметінше, бұл сөздің ең алғашқы белгілі қолданысы Канадада 1947 жылғы 5 сәуірде ''[[Toronto Daily Star]]'' газетінің 6-бетінде жарияланған. Онда [[Анонимді маскүнемдер]] ұйымының атауына әзілмен меңзейтін мынадай сөйлем келтірілген: <blockquote> Егер жұмыс істеуге деген жеңе алмайтын құмарлыққа шалдықсаңыз, «Синонимді жұмысқұмарларға» хабарласыңыз. Сонда жұмысқұмарлығынан арылған адам сізге қайтадан алаңсыз еріншектікке оралуға көмектеседі.<ref>"workaholic, n. and adj." in ''Oxford English Dictionary'' Third Edition (September 2014)</ref> </blockquote> == Егжей-тегжейлі мәлімет == ''Жұмысқұмар'' термині мінез-құлықтың әртүрлі үлгілерін білдіреді және олардың әрқайсысы әртүрлі бағаланады. Мысалы, кейбір адамдар жұмысқұмарлық ұғымын өз кәсібіне деген адалдығын жағымды тұрғыдан сипаттау үшін қолданады. Бұл жердегі «жұмыс» әдетте ақы төленетін еңбек қызметімен байланысты болғанымен, спорт, музыка, өнер және ғылым сияқты салалардағы дербес іс-әрекеттерді де білдіруі мүмкін. Алайда бұл термин көбіне жағымсыз мінез-құлық үлгісін сипаттау үшін қолданылады. Ол әдетте жұмысқа шамадан тыс көп уақыт жұмсаумен, тынымсыз еңбек етуге деген ішкі мәжбүрлі ұмтылыспен, сондай-ақ отбасы мен басқа да әлеуметтік қарым-қатынастарға жеткілікті көңіл бөлмеумен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Quinones |first1=Cristina |last2=Griffiths |first2=Mark D. |date=October 2015 |title=Addiction to Work: A Critical Review of the Workaholism Construct and Recommendations for Assessment |url=https://journals.healio.com/doi/10.3928/02793695-20150923-04 |journal=Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services |language=en |volume=53 |issue=10 |pages=48–59 |doi=10.3928/02793695-20150923-04 |pmid=26489104 |issn=0279-3695}}</ref> Зерттеушілер көптеген жағдайда адамның жеке қарым-қатынастары мен физикалық денсаулығына зиян келсе де, оның жұмысқа байланысты тынымсыз әрекетін жалғастыра беретінін анықтаған. Мұның ықтимал себептері ретінде мазасыздық, өзін-өзі төмен бағалау және жақын қарым-қатынас орнатудағы қиындықтар қарастырылады. Сонымен қатар жұмысқұмарлар көбіне жұмыс міндеттерін басқа адамдарға тапсыруға қиналады және [[нейротизм]], [[перфекционизм (психология)|перфекционизм]] мен [[ұқыптылық]] сияқты тұлғалық қасиеттерді бағалау кезінде жоғары көрсеткіштерге ие болады. Клиникалық психолог [[Брайан Э. Робинсон]] жұмысқұмарларды екі өлшем бойынша жіктейді: жұмысқа кірісу және жұмысты аяқтау. Ол [[прокрастинация]]ны, яғни істі кейінге қалдыруды, жұмысқа кірісу және оны аяқтау көрсеткіштері төмен «жұмыстан ләззат алатын жұмысқұмарларға», сондай-ақ жұмысқа кірісу көрсеткіші жоғары, бірақ оны аяқтау көрсеткіші төмен «зейін тапшылығы бар жұмысқұмарларға» тән мінез-құлық ретінде қарастырады. Ал «булимиялық жұмысқұмарлар» мен «тынымсыз жұмысқұмарлар» жұмысты аяқтау көрсеткіштерінің жоғарылығымен ерекшеленеді.<ref name="ROBINSON2001">{{cite book |last=Robinson |first=Bryan E. |title=Chained to the Desk: A Guidebook for Workaholics, Their Partners and Children, and the Clinicians Who Treat Them |year=2001 |publisher=New York University Press |isbn=0-8147-7480-6 |location=New York |page=[https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62 62] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62}}</ref> Жапонияда жұмысқұмарлық көбіне жұмыс орнында болатын мезгілсіз өлімге әкелуі мүмкін күрделі әлеуметтік мәселе саналады. Бұл құбылыс ''[[кароси]]'' деп аталады. 2000 жылы [[Жапония премьер-министрі]] [[Кэйдзо Обути]]дің өліміне әкелген [[инсульт]]тің себебін көпшілік шамадан тыс жұмыс істеумен байланыстырды.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/701458.stm |title=Japan's workaholic culture |author=Daniel Griffiths |date=April 4, 2000 |publisher=BBC News Online |access-date=October 12, 2007}}</ref> Алайда шамадан тыс жұмыс істеуден болатын өлім тек Жапонияға тән құбылыс емес. 2013 жылы Лондонда [[Bank of America]] банкінің тағылымдамадан өтуші қызметкері 72 сағат бойы үзіліссіз жұмыс істегеннен кейін қайтыс болды.<ref>{{cite web|title=Bank of America To Improve Working Conditions After Intern Death|website=[[HuffPost]] |date=10 January 2014 |url=http://www.huffingtonpost.com/2014/01/10/intern-death-bank-of-america_n_4576654.html|access-date=August 4, 2015}}</ref> Жұмысқұмарлардың еңбек тиімділігі басқа қызметкерлерге қарағанда төмен болуы мүмкін. Өйткені олар ұжым құрамында жұмыс істеуде, міндеттерді бөліп беруде немесе әріптестеріне сеніп тапсыруда қиындықтарға тап болады. Сондай-ақ бір мезгілде шамадан тыс көп жұмысты өз мойнына алуы ұйымдастыру мәселелерін туындатуы мүмкін.<ref name="fastcompany.com">{{cite web|url=http://www.fastcompany.com/blog/ray-williams/leadership-edge/hidden-costs-workaholism |title=The Hidden Costs of Workaholism |publisher=Fast Company |date=July 9, 2009 |access-date=July 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607063904/http://www.fastcompany.com/blog/ray-williams/leadership-edge/hidden-costs-workaholism |archive-date=June 7, 2011}}</ref> Бұған қоса, жұмысқұмарлар жиі [[ұйқының жетіспеушілігі]]нен зардап шегеді, бұл ми қызметі мен танымдық қабілеттердің нашарлауына әкеледі.<ref>{{cite web|url=http://www.fi.edu/learn/brain/sleep.html |title=The Human Brain - Sleep and Stress |publisher=Fi.edu |date=September 27, 2007 |access-date=July 28, 2010 | archive-date=January 7, 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107202300/http://www.fi.edu/learn/brain/sleep.html}}</ref> Жұмысқұмарлықтан туындайтын іскерлік тәуекел компаниялар мен адам ресурстарын басқару саласында жеткілікті бағаланбайды. Мұндай тәуекел кәсіпорын қызметіне қауіп төндіретін факторға айналуы мүмкін.<ref name="MEISSNER2018">{{cite book |last=Meissner |first=Ulrike Emma |title=Business Risk Workaholism, Management challenges and action guidelines for professional practice |year=2018 |publisher=Berlin Peter Lang |isbn=978-3-631-76634-7 |location=Berlin}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Дауншифтинг]] * [[Эмоционалды күйіну синдромы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.eco.utexas.edu/faculty/Hamermesh/Workaholism.pdf Жұмысқұмарлық экономикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060920013447/http://www.eco.utexas.edu/faculty/Hamermesh/Workaholism.pdf |date=2006-09-20}} crs6utz5gshw7qusnog6hdpy0b5ov6q 3688518 3688517 2026-10-29T18:19:23Z 1nter pares 146705 3688518 wikitext text/x-wiki '''Жұмысқұмар''' — жұмыс істеуге қатысты [[компульсивті мінез-құлық]] танытатын адам. Жұмысқұмар адам өзінің жеке қарым-қатынастарына немесе денсаулығына зиян келуі сияқты жағымсыз салдарға қарамастан, жұмысқа жұмсайтын уақытын шектей алмайды.<ref>{{Cite web |last=Ruggeri |first=Christine |date=2022-11-28 |title=Research Shows Hustle Culture Does More Harm Than Good |url=https://leaders.com/articles/company-culture/hustle-culture/ |access-date=2023-10-23 |website=Leaders.com |language=en-us}}</ref> Бұл жағдайдың медицинада жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы жоқ. Дегенмен [[Күйзеліс|стресстің]], [[импульсті бақылаудың бұзылуы]]ның, [[обсессивті-компульсивті тұлғалық бұзылыс]]тың және [[Обсессивтілік|обсессивті-компульсивті бұзылыстың]] кейбір түрлері еңбек қызметімен байланысты болуы мүмкін. '''Эргомания''' «жұмысқа шамадан тыс берілу, әсіресе психикалық аурудың белгісі ретінде көрінетін жағдай» деп анықталады.<ref name="Merriam-Webster Medical Dictionary 2021">{{cite web | title=Medical Definition of ERGOMANIA | website=Merriam-Webster Medical Dictionary | date=February 5, 2021 | url=https://www.merriam-webster.com/medical/ergomania | access-date=February 5, 2021}}</ref><ref name="Van HoudenhoveNeerinckx1999">{{cite journal|last1=Van Houdenhove|first1=Boudewijn|last2=Neerinckx|first2=Eddy|title=Is "Ergomania" a Predisposing Factor to Chronic Pain and Fatigue?|journal=Psychosomatics|volume=40|issue=6|year=1999|pages=529–530|issn=0033-3182|doi=10.1016/S0033-3182(99)71197-7|pmid=10581987|doi-access=free}}</ref> [[Тынымсыз еңбек мәдениеті]] құбылысы [[Жұмыс пен өмір үйлесімі|жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті]] елемеу арқылы жұмысқұмарлықты күшейтуі мүмкін.<ref name="nyt">{{cite news |last=Griffith |first=Erin |date=January 26, 2019 |title=Why Are Young People Pretending to Love Work?|url=https://www.nytimes.com/2019/01/26/business/against-hustle-culture-rise-and-grind-tgim.html |newspaper=[[The New York Times]] |access-date=July 14, 2019}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |last=Da Costa |first=Celinne |date=April 28, 2019 |title=Stop Idolizing Hustle Culture And Do This Instead |url=https://www.forbes.com/sites/celinnedacosta/2019/04/28/stop-idolizing-hustle-culture-and-do-this-instead/ |newspaper=[[Forbes]] |access-date=July 14, 2019}}</ref> == Этимологиясы == Ағылшын тіліндегі '''workaholic''' сөзі ''[[Жалдамалы еңбек|work]]'' және ''[[Маскүнемдік|alcoholic]]'' сөздерінің бөліктерін біріктіру арқылы жасалған [[контаминация|кіріккен сөз]]. ''[[Оксфорд ағылшын тілі сөздігі]]'' мәліметінше, бұл сөздің ең алғашқы белгілі қолданысы Канадада 1947 жылғы 5 сәуірде ''[[Toronto Daily Star]]'' газетінің 6-бетінде жарияланған. Онда [[Анонимді маскүнемдер]] ұйымының атауына әзілмен меңзейтін мынадай сөйлем келтірілген: <blockquote> Егер жұмыс істеуге деген жеңе алмайтын құмарлыққа шалдықсаңыз, «Синонимді жұмысқұмарларға» хабарласыңыз. Сонда жұмысқұмарлығынан арылған адам сізге қайтадан алаңсыз еріншектікке оралуға көмектеседі.<ref>"workaholic, n. and adj." in ''Oxford English Dictionary'' Third Edition (September 2014)</ref> </blockquote> == Егжей-тегжейлі мәлімет == ''Жұмысқұмар'' термині мінез-құлықтың әртүрлі үлгілерін білдіреді және олардың әрқайсысы әртүрлі бағаланады. Мысалы, кейбір адамдар жұмысқұмарлық ұғымын өз кәсібіне деген адалдығын жағымды тұрғыдан сипаттау үшін қолданады. Бұл жердегі «жұмыс» әдетте ақы төленетін еңбек қызметімен байланысты болғанымен, спорт, музыка, өнер және ғылым сияқты салалардағы дербес іс-әрекеттерді де білдіруі мүмкін. Алайда бұл термин көбіне жағымсыз мінез-құлық үлгісін сипаттау үшін қолданылады. Ол әдетте жұмысқа шамадан тыс көп уақыт жұмсаумен, тынымсыз еңбек етуге деген ішкі мәжбүрлі ұмтылыспен, сондай-ақ отбасы мен басқа да әлеуметтік қарым-қатынастарға жеткілікті көңіл бөлмеумен сипатталады.<ref>{{Cite journal |last1=Quinones |first1=Cristina |last2=Griffiths |first2=Mark D. |date=October 2015 |title=Addiction to Work: A Critical Review of the Workaholism Construct and Recommendations for Assessment |url=https://journals.healio.com/doi/10.3928/02793695-20150923-04 |journal=Journal of Psychosocial Nursing and Mental Health Services |language=en |volume=53 |issue=10 |pages=48–59 |doi=10.3928/02793695-20150923-04 |pmid=26489104 |issn=0279-3695}}</ref> Зерттеушілер көптеген жағдайда адамның жеке қарым-қатынастары мен физикалық денсаулығына зиян келсе де, оның жұмысқа байланысты тынымсыз әрекетін жалғастыра беретінін анықтаған. Мұның ықтимал себептері ретінде мазасыздық, өзін-өзі төмен бағалау және жақын қарым-қатынас орнатудағы қиындықтар қарастырылады. Сонымен қатар жұмысқұмарлар көбіне жұмыс міндеттерін басқа адамдарға тапсыруға қиналады және [[нейротизм]], [[перфекционизм (психология)|перфекционизм]] мен [[ұқыптылық]] сияқты тұлғалық қасиеттерді бағалау кезінде жоғары көрсеткіштерге ие болады. Клиникалық психолог [[Брайан Э. Робинсон]] жұмысқұмарларды екі өлшем бойынша жіктейді: жұмысқа кірісу және жұмысты аяқтау. Ол [[прокрастинация]]ны, яғни істі кейінге қалдыруды, жұмысқа кірісу және оны аяқтау көрсеткіштері төмен «жұмыстан ләззат алатын жұмысқұмарларға», сондай-ақ жұмысқа кірісу көрсеткіші жоғары, бірақ оны аяқтау көрсеткіші төмен «зейін тапшылығы бар жұмысқұмарларға» тән мінез-құлық ретінде қарастырады. Ал «булимиялық жұмысқұмарлар» мен «тынымсыз жұмысқұмарлар» жұмысты аяқтау көрсеткіштерінің жоғарылығымен ерекшеленеді.<ref name="ROBINSON2001">{{cite book |last=Robinson |first=Bryan E. |title=Chained to the Desk: A Guidebook for Workaholics, Their Partners and Children, and the Clinicians Who Treat Them |year=2001 |publisher=New York University Press |isbn=0-8147-7480-6 |location=New York |page=[https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62 62] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/chainedtodeskgui00robi/page/62}}</ref> Жапонияда жұмысқұмарлық көбіне жұмыс орнында болатын мезгілсіз өлімге әкелуі мүмкін күрделі әлеуметтік мәселе саналады. Бұл құбылыс ''[[кароси]]'' деп аталады. 2000 жылы [[Жапония премьер-министрі]] [[Кэйдзо Обути]]дің өліміне әкелген [[инсульт]]тің себебін көпшілік шамадан тыс жұмыс істеумен байланыстырды.<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/701458.stm |title=Japan's workaholic culture |author=Daniel Griffiths |date=April 4, 2000 |publisher=BBC News Online |access-date=October 12, 2007}}</ref> Алайда шамадан тыс жұмыс істеуден болатын өлім тек Жапонияға тән құбылыс емес. 2013 жылы Лондонда [[Bank of America]] банкінің тағылымдамадан өтуші қызметкері 72 сағат бойы үзіліссіз жұмыс істегеннен кейін қайтыс болды.<ref>{{cite web|title=Bank of America To Improve Working Conditions After Intern Death|website=[[HuffPost]] |date=10 January 2014 |url=http://www.huffingtonpost.com/2014/01/10/intern-death-bank-of-america_n_4576654.html|access-date=August 4, 2015}}</ref> Жұмысқұмарлардың еңбек тиімділігі басқа қызметкерлерге қарағанда төмен болуы мүмкін. Өйткені олар ұжым құрамында жұмыс істеуде, міндеттерді бөліп беруде немесе әріптестеріне сеніп тапсыруда қиындықтарға тап болады. Сондай-ақ бір мезгілде шамадан тыс көп жұмысты өз мойнына алуы ұйымдастыру мәселелерін туындатуы мүмкін.<ref name="fastcompany.com">{{cite web|url=http://www.fastcompany.com/blog/ray-williams/leadership-edge/hidden-costs-workaholism |title=The Hidden Costs of Workaholism |publisher=Fast Company |date=July 9, 2009 |access-date=July 28, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607063904/http://www.fastcompany.com/blog/ray-williams/leadership-edge/hidden-costs-workaholism |archive-date=June 7, 2011}}</ref> Бұған қоса, жұмысқұмарлар жиі [[ұйқының жетіспеушілігі]]нен зардап шегеді, бұл ми қызметі мен танымдық қабілеттердің нашарлауына әкеледі.<ref>{{cite web|url=http://www.fi.edu/learn/brain/sleep.html |title=The Human Brain - Sleep and Stress |publisher=Fi.edu |date=September 27, 2007 |access-date=July 28, 2010 | archive-date=January 7, 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130107202300/http://www.fi.edu/learn/brain/sleep.html}}</ref> Жұмысқұмарлықтан туындайтын іскерлік тәуекел компаниялар мен адам ресурстарын басқару саласында жеткілікті бағаланбайды. Мұндай тәуекел кәсіпорын қызметіне қауіп төндіретін факторға айналуы мүмкін.<ref name="MEISSNER2018">{{cite book |last=Meissner |first=Ulrike Emma |title=Business Risk Workaholism, Management challenges and action guidelines for professional practice |year=2018 |publisher=Berlin Peter Lang |isbn=978-3-631-76634-7 |location=Berlin}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Дауншифтинг]] * [[Эмоционалды күйіну синдромы]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.eco.utexas.edu/faculty/Hamermesh/Workaholism.pdf Жұмысқұмарлық экономикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060920013447/http://www.eco.utexas.edu/faculty/Hamermesh/Workaholism.pdf |date=2006-09-20}} [[Санат:Обсессивті-компульсивті бұзылыс]] [[Санат:Стереотиптер]] [[Санат:Жұмыс уақыты]] nrplqfotfw2v20yyni3p4gzbw12268d Үлгі:Potd/2026-10-30 10 789454 3688508 2026-10-29T18:00:57Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-10-30|POTD 2026-10-30]]: filename only 3688508 wikitext text/x-wiki CH.ZG.Walchwil Walchwilerberg Heumoosegg 2016-10-30 OrigX-R gp.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> srk0xstkhtvvsvz5u340k2ogksztyfz Санат:Стереотиптер 14 789455 3688519 2026-10-29T18:22:46Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Надандық]] [[Санат:Таңбалау теориясы]] [[Санат:Бұқаралық мәдениет]] [[Санат:Алдын ала қалыптасқан теріс пікірлер]] [[Санат:Кемсітушілік]] [[Санат:Үгіт-насихат]] [[Санат:Әлеуметтік психология]] [[Санат:Түрлері бойынша троптар]] 3688519 wikitext text/x-wiki [[Санат:Надандық]] [[Санат:Таңбалау теориясы]] [[Санат:Бұқаралық мәдениет]] [[Санат:Алдын ала қалыптасқан теріс пікірлер]] [[Санат:Кемсітушілік]] [[Санат:Үгіт-насихат]] [[Санат:Әлеуметтік психология]] [[Санат:Түрлері бойынша троптар]] tfxbcpeunal5ogqybxiuldt7pa5ohjg 3688521 3688519 2026-10-29T18:24:14Z 1nter pares 146705 /* */ 3688521 wikitext text/x-wiki [[Санат:Надандық]] [[Санат:Таңбалау теориясы]] [[Санат:Бұқаралық мәдениет]] [[Санат:Алдын ала қалыптасқан теріс пікірлер]] [[Санат:Дискриминация]] [[Санат:Үгіт-насихат]] [[Санат:Әлеуметтік психология]] [[Санат:Түрлері бойынша троптар]] 81s8yrny85b2ukh5cotjc5mh5l2xmjw 3688522 3688521 2026-10-29T18:25:47Z 1nter pares 146705 /* */ 3688522 wikitext text/x-wiki [[Санат:Надандық]] [[Санат:Таңбалау теориясы]] [[Санат:Бұқаралық мәдениет]] [[Санат:Әлеуметтік соқыр нанымдар]] [[Санат:Дискриминация]] [[Санат:Үгіт-насихат]] [[Санат:Әлеуметтік психология]] [[Санат:Түрлері бойынша троптар]] a98drm9xd4pw6qadwqyqyk8fhjz09xv Санат:Таңбалау теориясы 14 789456 3688523 2026-10-29T18:27:44Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Символикалық интеракционизм]] 3688523 wikitext text/x-wiki [[Санат:Символикалық интеракционизм]] azctpkhoku3rdh0ijwa4mad2izoh3fh Санат:Символикалық интеракционизм 14 789457 3688524 2026-10-29T18:29:03Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Әлеуметтанулық теориялар]] [[Санат:Тұлғааралық қарым-қатынас]] [[Санат:Семиотика]] [[Санат:Прагматизм]] [[Санат:Әлеуметтік конструкционизм]] 3688524 wikitext text/x-wiki [[Санат:Әлеуметтанулық теориялар]] [[Санат:Тұлғааралық қарым-қатынас]] [[Санат:Семиотика]] [[Санат:Прагматизм]] [[Санат:Әлеуметтік конструкционизм]] 7a3m38mx8pig88h18u1g5kc0id28a13 Жұмысқұмарлық 0 789458 3688525 2026-10-29T18:31:52Z 1nter pares 146705 «[[Жұмысқұмар]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688525 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Жұмысқұмар]] azbx5bx49tbchabtu1yijx53czzktkh Жұмысқа тәуелділік 0 789459 3688526 2026-10-29T18:32:39Z 1nter pares 146705 «[[Жұмысқұмар]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688526 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Жұмысқұмар]] azbx5bx49tbchabtu1yijx53czzktkh Прокрастинация 0 789460 3688534 2026-10-29T19:27:44Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: '''Прокрастинация''' — жағымсыз салдары болуы мүмкін екенін біле тұра, белгілі бір істі негізсіз кейінге қалдырумен сипатталатын [[қашқақтауға негізделген копинг]] түріндегі мінез-құлық. Бұл құбылыс адамның ішкі [[стресс (биология)|күйзелісінен]] туындап, күнде... 3688534 wikitext text/x-wiki '''Прокрастинация''' — жағымсыз салдары болуы мүмкін екенін біле тұра, белгілі бір істі негізсіз кейінге қалдырумен сипатталатын [[қашқақтауға негізделген копинг]] түріндегі мінез-құлық. Бұл құбылыс адамның ішкі [[стресс (биология)|күйзелісінен]] туындап, күнделікті үй шаруаларын орындауды, сондай-ақ белгіленген кездесуге бару, жұмыс есебін немесе оқу тапсырмасын тапсыру, серіктесімен күйзеліс тудыратын мәселені талқылау сияқты міндеттерді кейінге қалдыруына әкелуі мүмкін. Прокрастинация адамның [[өнімділік|өнімділігіне]] кедергі келтіретіндіктен, көбіне жағымсыз қасиет ретінде қабылданады. Ол [[депрессия (көңіл күй)|көңіл күйдің түсуімен]], [[өзін-өзі бағалау]] деңгейінің төмендігімен, кінәлілік және өзін жеткіліксіз сезіну сияқты сезімдермен байланысты.<ref>{{cite journal |url= https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |title= Procrastination, Self-Esteem, Academic Performance, and Well-Being: A Moderated Mediation Model |author1= Duru, Erdinç |author2= Balkis, Murat |date= June 2017 |orig-date= 31 May 2017 |via= ed.gov |journal= International Journal of Educational Psychology |volume= 6 |issue= 2 |pages= 97–119 |doi= 10.17583/ijep.2017.2584 |doi-access= free |access-date= 16 May 2018 |archive-date= 2 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190402072054/https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |url-status= live }}</ref> Алайда прокрастинация бейімсіз [[перфекционизм (психология)|перфекционизмнің]] бір көрінісі немесе тәуекелге не жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін, сондай-ақ жаңа ақпараттың түсуін күтуді қажет ететін белгілі бір талаптарға жауап берудің кеңірек тәсілінің құрамдас бөлігі ретінде де қарастырылуы мүмкін.<ref>{{Cite book|title=Against the Gods: The remarkable story of risk|url=https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe|url-access=limited|last=Bernstein|first=Peter|year=1996|pages=[https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe/page/n37 15]|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-12104-6}}</ref> Мысалы, әрекетті кейінге қалдыру адамның [[суицид|суицидтік]] ниетін жүзеге асыруына жол бермеуі мүмкін.<ref>{{Cite journal |last=Baston |first=René |date=2025-08-18 |title=To delay or not to delay: procrastination and suicide prevention |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=38 |issue=6 |pages=2842–2864 |doi=10.1080/09515089.2024.2360129 |issn=0951-5089|doi-access=free }}</ref> 2tg7jmv53elmd2dgpl5zw62cxw1yvb0 3688535 3688534 2026-10-29T19:28:04Z 1nter pares 146705 3688535 wikitext text/x-wiki '''Прокрастинация''' — жағымсыз салдары болуы мүмкін екенін біле тұра, белгілі бір істі негізсіз кейінге қалдырумен сипатталатын [[қашқақтауға негізделген копинг]] түріндегі мінез-құлық. Бұл құбылыс адамның ішкі [[стресс (биология)|күйзелісінен]] туындап, күнделікті үй шаруаларын орындауды, сондай-ақ белгіленген кездесуге бару, жұмыс есебін немесе оқу тапсырмасын тапсыру, серіктесімен күйзеліс тудыратын мәселені талқылау сияқты міндеттерді кейінге қалдыруына әкелуі мүмкін. Прокрастинация адамның [[өнімділік|өнімділігіне]] кедергі келтіретіндіктен, көбіне жағымсыз қасиет ретінде қабылданады. Ол [[депрессия (көңіл күй)|көңіл күйдің түсуімен]], [[өзін-өзі бағалау]] деңгейінің төмендігімен, кінәлілік және өзін жеткіліксіз сезіну сияқты сезімдермен байланысты.<ref>{{cite journal |url= https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |title= Procrastination, Self-Esteem, Academic Performance, and Well-Being: A Moderated Mediation Model |author1= Duru, Erdinç |author2= Balkis, Murat |date= June 2017 |orig-date= 31 May 2017 |via= ed.gov |journal= International Journal of Educational Psychology |volume= 6 |issue= 2 |pages= 97–119 |doi= 10.17583/ijep.2017.2584 |doi-access= free |access-date= 16 May 2018 |archive-date= 2 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190402072054/https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |url-status= live }}</ref> Алайда прокрастинация бейімсіз [[перфекционизм (психология)|перфекционизмнің]] бір көрінісі немесе тәуекелге не жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін, сондай-ақ жаңа ақпараттың түсуін күтуді қажет ететін белгілі бір талаптарға жауап берудің кеңірек тәсілінің құрамдас бөлігі ретінде де қарастырылуы мүмкін.<ref>{{Cite book|title=Against the Gods: The remarkable story of risk|url=https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe|url-access=limited|last=Bernstein|first=Peter|year=1996|pages=[https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe/page/n37 15]|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-12104-6}}</ref> Мысалы, әрекетті кейінге қалдыру адамның [[суицид|суицидтік]] ниетін жүзеге асыруына жол бермеуі мүмкін.<ref>{{Cite journal |last=Baston |first=René |date=2025-08-18 |title=To delay or not to delay: procrastination and suicide prevention |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=38 |issue=6 |pages=2842–2864 |doi=10.1080/09515089.2024.2360129 |issn=0951-5089|doi-access=free }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8ydhx6ux43gmztphvvnv109bfk5414b 3688536 3688535 2026-10-29T19:28:23Z 1nter pares 146705 /* */ 3688536 wikitext text/x-wiki '''Прокрастинация''' — жағымсыз салдары болуы мүмкін екенін біле тұра, белгілі бір істі негізсіз кейінге қалдырумен сипатталатын [[қашқақтауға негізделген копинг]] түріндегі мінез-құлық. Бұл құбылыс адамның ішкі [[күйзеліс]]інен туындап, күнделікті үй шаруаларын орындауды, сондай-ақ белгіленген кездесуге бару, жұмыс есебін немесе оқу тапсырмасын тапсыру, серіктесімен күйзеліс тудыратын мәселені талқылау сияқты міндеттерді кейінге қалдыруына әкелуі мүмкін. Прокрастинация адамның [[өнімділік|өнімділігіне]] кедергі келтіретіндіктен, көбіне жағымсыз қасиет ретінде қабылданады. Ол [[депрессия (көңіл күй)|көңіл күйдің түсуімен]], [[өзін-өзі бағалау]] деңгейінің төмендігімен, кінәлілік және өзін жеткіліксіз сезіну сияқты сезімдермен байланысты.<ref>{{cite journal |url= https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |title= Procrastination, Self-Esteem, Academic Performance, and Well-Being: A Moderated Mediation Model |author1= Duru, Erdinç |author2= Balkis, Murat |date= June 2017 |orig-date= 31 May 2017 |via= ed.gov |journal= International Journal of Educational Psychology |volume= 6 |issue= 2 |pages= 97–119 |doi= 10.17583/ijep.2017.2584 |doi-access= free |access-date= 16 May 2018 |archive-date= 2 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190402072054/https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |url-status= live }}</ref> Алайда прокрастинация бейімсіз [[перфекционизм (психология)|перфекционизмнің]] бір көрінісі немесе тәуекелге не жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін, сондай-ақ жаңа ақпараттың түсуін күтуді қажет ететін белгілі бір талаптарға жауап берудің кеңірек тәсілінің құрамдас бөлігі ретінде де қарастырылуы мүмкін.<ref>{{Cite book|title=Against the Gods: The remarkable story of risk|url=https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe|url-access=limited|last=Bernstein|first=Peter|year=1996|pages=[https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe/page/n37 15]|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-12104-6}}</ref> Мысалы, әрекетті кейінге қалдыру адамның [[суицид|суицидтік]] ниетін жүзеге асыруына жол бермеуі мүмкін.<ref>{{Cite journal |last=Baston |first=René |date=2025-08-18 |title=To delay or not to delay: procrastination and suicide prevention |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=38 |issue=6 |pages=2842–2864 |doi=10.1080/09515089.2024.2360129 |issn=0951-5089|doi-access=free }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} orrhlm8s2xjrglmvk05p3c2mxfjjb0n 3688537 3688536 2026-10-29T19:29:17Z 1nter pares 146705 /* */ 3688537 wikitext text/x-wiki '''Прокрастинация''' — жағымсыз салдары болуы мүмкін екенін біле тұра, белгілі бір істі негізсіз кейінге қалдырумен сипатталатын [[қашқақтауға негізделген копинг]] түріндегі мінез-құлық. Бұл құбылыс адамның ішкі [[күйзеліс]]інен туындап, күнделікті үй шаруаларын орындауды, сондай-ақ белгіленген кездесуге бару, жұмыс есебін немесе оқу тапсырмасын тапсыру, серіктесімен күйзеліс тудыратын мәселені талқылау сияқты міндеттерді кейінге қалдыруына әкелуі мүмкін. Прокрастинация адамның [[өнімділік|өнімділігіне]] кедергі келтіретіндіктен, көбіне жағымсыз қасиет ретінде қабылданады. Ол [[Депрессия (психология)|көңіл күйдің түсуімен]], [[өзін-өзі бағалау]] деңгейінің төмендігімен, кінәлілік және өзін жеткіліксіз сезіну сияқты сезімдермен байланысты.<ref>{{cite journal |url= https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |title= Procrastination, Self-Esteem, Academic Performance, and Well-Being: A Moderated Mediation Model |author1= Duru, Erdinç |author2= Balkis, Murat |date= June 2017 |orig-date= 31 May 2017 |via= ed.gov |journal= International Journal of Educational Psychology |volume= 6 |issue= 2 |pages= 97–119 |doi= 10.17583/ijep.2017.2584 |doi-access= free |access-date= 16 May 2018 |archive-date= 2 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190402072054/https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |url-status= live }}</ref> Алайда прокрастинация бейімсіз [[перфекционизм (психология)|перфекционизмнің]] бір көрінісі немесе тәуекелге не жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін, сондай-ақ жаңа ақпараттың түсуін күтуді қажет ететін белгілі бір талаптарға жауап берудің кеңірек тәсілінің құрамдас бөлігі ретінде де қарастырылуы мүмкін.<ref>{{Cite book|title=Against the Gods: The remarkable story of risk|url=https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe|url-access=limited|last=Bernstein|first=Peter|year=1996|pages=[https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe/page/n37 15]|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-12104-6}}</ref> Мысалы, әрекетті кейінге қалдыру адамның [[суицид|суицидтік]] ниетін жүзеге асыруына жол бермеуі мүмкін.<ref>{{Cite journal |last=Baston |first=René |date=2025-08-18 |title=To delay or not to delay: procrastination and suicide prevention |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=38 |issue=6 |pages=2842–2864 |doi=10.1080/09515089.2024.2360129 |issn=0951-5089|doi-access=free }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} arb6li35f8hk04oy9mu5rs99kepjh0k 3688539 3688537 2026-10-29T19:30:22Z 1nter pares 146705 /* */ 3688539 wikitext text/x-wiki '''Прокрастинация''' — жағымсыз салдары болуы мүмкін екенін біле тұра, белгілі бір істі негізсіз кейінге қалдырумен сипатталатын [[қашқақтауға негізделген копинг]] түріндегі мінез-құлық. Бұл құбылыс адамның ішкі [[күйзеліс]]інен туындап, күнделікті үй шаруаларын орындауды, сондай-ақ белгіленген кездесуге бару, жұмыс есебін немесе оқу тапсырмасын тапсыру, серіктесімен күйзеліс тудыратын мәселені талқылау сияқты міндеттерді кейінге қалдыруына әкелуі мүмкін. Прокрастинация адамның [[өнімділік|өнімділігіне]] кедергі келтіретіндіктен, көбіне жағымсыз қасиет ретінде қабылданады. Ол [[Депрессия (психология)|көңіл күйдің түсуімен]], [[өзін-өзі бағалау]] деңгейінің төмендігімен, кінәлілік және өзін жеткіліксіз сезіну сияқты сезімдермен байланысты.<ref>{{cite journal |url= https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |title= Procrastination, Self-Esteem, Academic Performance, and Well-Being: A Moderated Mediation Model |author1= Duru, Erdinç |author2= Balkis, Murat |date= June 2017 |orig-date= 31 May 2017 |via= ed.gov |journal= International Journal of Educational Psychology |volume= 6 |issue= 2 |pages= 97–119 |doi= 10.17583/ijep.2017.2584 |doi-access= free |access-date= 16 May 2018 |archive-date= 2 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190402072054/https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |url-status= live }}</ref> Алайда прокрастинация бейімсіз [[перфекционизм (психология)|перфекционизмнің]] бір көрінісі немесе тәуекелге не жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін, сондай-ақ жаңа ақпараттың түсуін күтуді қажет ететін белгілі бір талаптарға жауап берудің кеңірек тәсілінің құрамдас бөлігі ретінде де қарастырылуы мүмкін.<ref>{{Cite book|title=Against the Gods: The remarkable story of risk|url=https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe|url-access=limited|last=Bernstein|first=Peter|year=1996|pages=[https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe/page/n37 15]|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-12104-6}}</ref> Мысалы, әрекетті кейінге қалдыру адамның [[Өзін-өзі өлтіру|суицидтік]] ниетін жүзеге асыруына жол бермеуі мүмкін.<ref>{{Cite journal |last=Baston |first=René |date=2025-08-18 |title=To delay or not to delay: procrastination and suicide prevention |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=38 |issue=6 |pages=2842–2864 |doi=10.1080/09515089.2024.2360129 |issn=0951-5089|doi-access=free }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ofbqy2h0wyut8tx08cueixk8f5022bc 3688540 3688539 2026-10-29T19:31:45Z 1nter pares 146705 3688540 wikitext text/x-wiki '''Прокрастинация''' — жағымсыз салдары болуы мүмкін екенін біле тұра, белгілі бір істі негізсіз кейінге қалдырумен сипатталатын [[қашқақтауға негізделген копинг]] түріндегі мінез-құлық. Бұл құбылыс адамның ішкі [[күйзеліс]]інен туындап, күнделікті үй шаруаларын орындауды, сондай-ақ белгіленген кездесуге бару, жұмыс есебін немесе оқу тапсырмасын тапсыру, серіктесімен күйзеліс тудыратын мәселені талқылау сияқты міндеттерді кейінге қалдыруына әкелуі мүмкін. Прокрастинация адамның [[өнімділік|өнімділігіне]] кедергі келтіретіндіктен, көбіне жағымсыз қасиет ретінде қабылданады. Ол [[Депрессия (психология)|көңіл күйдің түсуімен]], [[өзін-өзі бағалау]] деңгейінің төмендігімен, кінәлілік және өзін жеткіліксіз сезіну сияқты сезімдермен байланысты.<ref>{{cite journal |url= https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |title= Procrastination, Self-Esteem, Academic Performance, and Well-Being: A Moderated Mediation Model |author1= Duru, Erdinç |author2= Balkis, Murat |date= June 2017 |orig-date= 31 May 2017 |via= ed.gov |journal= International Journal of Educational Psychology |volume= 6 |issue= 2 |pages= 97–119 |doi= 10.17583/ijep.2017.2584 |doi-access= free |access-date= 16 May 2018 |archive-date= 2 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190402072054/https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |url-status= live }}</ref> Алайда прокрастинация бейімсіз [[перфекционизм (психология)|перфекционизмнің]] бір көрінісі немесе тәуекелге не жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін, сондай-ақ жаңа ақпараттың түсуін күтуді қажет ететін белгілі бір талаптарға жауап берудің кеңірек тәсілінің құрамдас бөлігі ретінде де қарастырылуы мүмкін.<ref>{{Cite book|title=Against the Gods: The remarkable story of risk|url=https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe|url-access=limited|last=Bernstein|first=Peter|year=1996|pages=[https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe/page/n37 15]|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-12104-6}}</ref> Мысалы, әрекетті кейінге қалдыру адамның [[Өзін-өзі өлтіру|суицидтік]] ниетін жүзеге асыруына жол бермеуі мүмкін.<ref>{{Cite journal |last=Baston |first=René |date=2025-08-18 |title=To delay or not to delay: procrastination and suicide prevention |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=38 |issue=6 |pages=2842–2864 |doi=10.1080/09515089.2024.2360129 |issn=0951-5089|doi-access=free }}</ref> == Этимологиясы == «Прокрастинация» сөзі латын тіліндегі {{lang|la|procrastinare}} сөзінен шыққан. Ол «алға» деген мағынаны білдіретін ''pro-'' префиксі мен «келесі күнге дейін» деген мағынадағы ''-crastinus'' бөлігінен құралған. Ал ''-crastinus'' өз кезегінде «ертең» дегенді білдіретін ''cras'' сөзінен шыққан.<ref>{{cite book |author1=Karen K. Kirst-Ashman |url=https://books.google.com/books?id=RvK6DQAAQBAJ&pg=PA67 |title=Empowerment Series: Generalist Practice with Organizations and Communities |author2=Grafton H. Hull Jr. |publisher=Cengage Learning |year=2016 |isbn=978-1-305-94329-2 |page=67}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8u9lzhe7o1ofer5ippbaqkfzbspha84 3688541 3688540 2026-10-29T19:31:56Z 1nter pares 146705 /* Этимологиясы */ 3688541 wikitext text/x-wiki '''Прокрастинация''' — жағымсыз салдары болуы мүмкін екенін біле тұра, белгілі бір істі негізсіз кейінге қалдырумен сипатталатын [[қашқақтауға негізделген копинг]] түріндегі мінез-құлық. Бұл құбылыс адамның ішкі [[күйзеліс]]інен туындап, күнделікті үй шаруаларын орындауды, сондай-ақ белгіленген кездесуге бару, жұмыс есебін немесе оқу тапсырмасын тапсыру, серіктесімен күйзеліс тудыратын мәселені талқылау сияқты міндеттерді кейінге қалдыруына әкелуі мүмкін. Прокрастинация адамның [[өнімділік|өнімділігіне]] кедергі келтіретіндіктен, көбіне жағымсыз қасиет ретінде қабылданады. Ол [[Депрессия (психология)|көңіл күйдің түсуімен]], [[өзін-өзі бағалау]] деңгейінің төмендігімен, кінәлілік және өзін жеткіліксіз сезіну сияқты сезімдермен байланысты.<ref>{{cite journal |url= https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |title= Procrastination, Self-Esteem, Academic Performance, and Well-Being: A Moderated Mediation Model |author1= Duru, Erdinç |author2= Balkis, Murat |date= June 2017 |orig-date= 31 May 2017 |via= ed.gov |journal= International Journal of Educational Psychology |volume= 6 |issue= 2 |pages= 97–119 |doi= 10.17583/ijep.2017.2584 |doi-access= free |access-date= 16 May 2018 |archive-date= 2 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190402072054/https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |url-status= live }}</ref> Алайда прокрастинация бейімсіз [[перфекционизм (психология)|перфекционизмнің]] бір көрінісі немесе тәуекелге не жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін, сондай-ақ жаңа ақпараттың түсуін күтуді қажет ететін белгілі бір талаптарға жауап берудің кеңірек тәсілінің құрамдас бөлігі ретінде де қарастырылуы мүмкін.<ref>{{Cite book|title=Against the Gods: The remarkable story of risk|url=https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe|url-access=limited|last=Bernstein|first=Peter|year=1996|pages=[https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe/page/n37 15]|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-12104-6}}</ref> Мысалы, әрекетті кейінге қалдыру адамның [[Өзін-өзі өлтіру|суицидтік]] ниетін жүзеге асыруына жол бермеуі мүмкін.<ref>{{Cite journal |last=Baston |first=René |date=2025-08-18 |title=To delay or not to delay: procrastination and suicide prevention |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=38 |issue=6 |pages=2842–2864 |doi=10.1080/09515089.2024.2360129 |issn=0951-5089|doi-access=free }}</ref> == Этимологиясы == «Прокрастинация» сөзі [[латын тілі]]ндегі {{lang|la|procrastinare}} сөзінен шыққан. Ол «алға» деген мағынаны білдіретін ''pro-'' префиксі мен «келесі күнге дейін» деген мағынадағы ''-crastinus'' бөлігінен құралған. Ал ''-crastinus'' өз кезегінде «ертең» дегенді білдіретін ''cras'' сөзінен шыққан.<ref>{{cite book |author1=Karen K. Kirst-Ashman |url=https://books.google.com/books?id=RvK6DQAAQBAJ&pg=PA67 |title=Empowerment Series: Generalist Practice with Organizations and Communities |author2=Grafton H. Hull Jr. |publisher=Cengage Learning |year=2016 |isbn=978-1-305-94329-2 |page=67}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} m0b586g3esc2no30f2v1ee3q5noqbuz 3688542 3688541 2026-10-29T19:36:29Z 1nter pares 146705 /* Этимологиясы */ 3688542 wikitext text/x-wiki '''Прокрастинация''' — жағымсыз салдары болуы мүмкін екенін біле тұра, белгілі бір істі негізсіз кейінге қалдырумен сипатталатын [[қашқақтауға негізделген копинг]] түріндегі мінез-құлық. Бұл құбылыс адамның ішкі [[күйзеліс]]інен туындап, күнделікті үй шаруаларын орындауды, сондай-ақ белгіленген кездесуге бару, жұмыс есебін немесе оқу тапсырмасын тапсыру, серіктесімен күйзеліс тудыратын мәселені талқылау сияқты міндеттерді кейінге қалдыруына әкелуі мүмкін. Прокрастинация адамның [[өнімділік|өнімділігіне]] кедергі келтіретіндіктен, көбіне жағымсыз қасиет ретінде қабылданады. Ол [[Депрессия (психология)|көңіл күйдің түсуімен]], [[өзін-өзі бағалау]] деңгейінің төмендігімен, кінәлілік және өзін жеткіліксіз сезіну сияқты сезімдермен байланысты.<ref>{{cite journal |url= https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |title= Procrastination, Self-Esteem, Academic Performance, and Well-Being: A Moderated Mediation Model |author1= Duru, Erdinç |author2= Balkis, Murat |date= June 2017 |orig-date= 31 May 2017 |via= ed.gov |journal= International Journal of Educational Psychology |volume= 6 |issue= 2 |pages= 97–119 |doi= 10.17583/ijep.2017.2584 |doi-access= free |access-date= 16 May 2018 |archive-date= 2 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190402072054/https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |url-status= live }}</ref> Алайда прокрастинация бейімсіз [[перфекционизм (психология)|перфекционизмнің]] бір көрінісі немесе тәуекелге не жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін, сондай-ақ жаңа ақпараттың түсуін күтуді қажет ететін белгілі бір талаптарға жауап берудің кеңірек тәсілінің құрамдас бөлігі ретінде де қарастырылуы мүмкін.<ref>{{Cite book|title=Against the Gods: The remarkable story of risk|url=https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe|url-access=limited|last=Bernstein|first=Peter|year=1996|pages=[https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe/page/n37 15]|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-12104-6}}</ref> Мысалы, әрекетті кейінге қалдыру адамның [[Өзін-өзі өлтіру|суицидтік]] ниетін жүзеге асыруына жол бермеуі мүмкін.<ref>{{Cite journal |last=Baston |first=René |date=2025-08-18 |title=To delay or not to delay: procrastination and suicide prevention |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=38 |issue=6 |pages=2842–2864 |doi=10.1080/09515089.2024.2360129 |issn=0951-5089|doi-access=free }}</ref> == Этимологиясы == «Прокрастинация» сөзі [[латын тілі]]ндегі {{lang|la|procrastinare}} сөзінен шыққан. Ол «алға» деген мағынаны білдіретін ''pro-'' префиксі мен «келесі күнге дейін» деген мағынадағы ''-crastinus'' бөлігінен құралған. Ал ''-crastinus'' өз кезегінде «ертең» дегенді білдіретін ''cras'' сөзінен шыққан.<ref>{{cite book |author1=Karen K. Kirst-Ashman |url=https://books.google.com/books?id=RvK6DQAAQBAJ&pg=PA67 |title=Empowerment Series: Generalist Practice with Organizations and Communities |author2=Grafton H. Hull Jr. |publisher=Cengage Learning |year=2016 |isbn=978-1-305-94329-2 |page=67}}</ref> == Көзқарастар == [[Мәдениет|Мәдени]] және әлеуметтік тұрғыдан алғанда, Батыс және Батыстан тыс мәдениеттердегі студенттер арасында да [[академия|академиялық]] прокрастинация байқалады, алайда оның себептері әртүрлі. Батыс мәдениетіне жататын студенттер бұрынғы нәтижелерінен төмен көрсеткіш көрсетпеу немесе қажетті деңгейде білім ала алмау үшін тапсырмаларды кейінге қалдыруға бейім болса, Батыстан тыс мәдениеттердегі студенттер құрдастарының алдында [[қабілетсіздік|қабілетсіз]] болып көрінбеу немесе өз қабілеттерінің жеткіліксіздігін көрсетпеу мақсатында осылай әрекет етеді.<ref name=":02">{{Cite journal|last=Ganesan|display-authors=etal|date=2014|title=Procrastination and the 2 x 2 achievement goal framework in Malaysian undergraduate students|url=https://www.academia.edu/download/44130586/PROCRASTINATION_AND_THE_2_x_2_ACHIEVEMENT_GOAL_FRAMEWORK.pdf|journal=Psychology in the Schools|volume=51|issue=5|pages=506–516|doi=10.1002/pits.21760}}{{dead link|date=July 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Әртүрлі мәдениеттердегі [[уақытты басқару]]ға деген көзқарастар да прокрастинацияға әсер етуі мүмкін. Мысалы, уақытқа көпәрекетті көзқарас қалыптасқан мәдениеттерде адамдар жұмысты аяқтаудан бұрын оның дәл әрі дұрыс орындалуына көбірек мән береді. Ал уақытқа сызықтық көзқарас тән мәдениеттерде адамдар белгілі бір тапсырмаға нақты уақыт бөліп, белгіленген мерзім аяқталған соң жұмысты тоқтатуға бейім болады.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5|title=How Different Cultures Understand Time|first=Richard|last=Lewis|website=Business Insider|access-date=2018-12-05|archive-date=2014-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603005839/https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 8gdp47dmr2prdfjta8h50hj2c9skr9p 3688543 3688542 2026-10-29T19:37:06Z 1nter pares 146705 /* Көзқарастар */ 3688543 wikitext text/x-wiki '''Прокрастинация''' — жағымсыз салдары болуы мүмкін екенін біле тұра, белгілі бір істі негізсіз кейінге қалдырумен сипатталатын [[қашқақтауға негізделген копинг]] түріндегі мінез-құлық. Бұл құбылыс адамның ішкі [[күйзеліс]]інен туындап, күнделікті үй шаруаларын орындауды, сондай-ақ белгіленген кездесуге бару, жұмыс есебін немесе оқу тапсырмасын тапсыру, серіктесімен күйзеліс тудыратын мәселені талқылау сияқты міндеттерді кейінге қалдыруына әкелуі мүмкін. Прокрастинация адамның [[өнімділік|өнімділігіне]] кедергі келтіретіндіктен, көбіне жағымсыз қасиет ретінде қабылданады. Ол [[Депрессия (психология)|көңіл күйдің түсуімен]], [[өзін-өзі бағалау]] деңгейінің төмендігімен, кінәлілік және өзін жеткіліксіз сезіну сияқты сезімдермен байланысты.<ref>{{cite journal |url= https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |title= Procrastination, Self-Esteem, Academic Performance, and Well-Being: A Moderated Mediation Model |author1= Duru, Erdinç |author2= Balkis, Murat |date= June 2017 |orig-date= 31 May 2017 |via= ed.gov |journal= International Journal of Educational Psychology |volume= 6 |issue= 2 |pages= 97–119 |doi= 10.17583/ijep.2017.2584 |doi-access= free |access-date= 16 May 2018 |archive-date= 2 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190402072054/https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |url-status= live }}</ref> Алайда прокрастинация бейімсіз [[перфекционизм (психология)|перфекционизмнің]] бір көрінісі немесе тәуекелге не жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін, сондай-ақ жаңа ақпараттың түсуін күтуді қажет ететін белгілі бір талаптарға жауап берудің кеңірек тәсілінің құрамдас бөлігі ретінде де қарастырылуы мүмкін.<ref>{{Cite book|title=Against the Gods: The remarkable story of risk|url=https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe|url-access=limited|last=Bernstein|first=Peter|year=1996|pages=[https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe/page/n37 15]|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-12104-6}}</ref> Мысалы, әрекетті кейінге қалдыру адамның [[Өзін-өзі өлтіру|суицидтік]] ниетін жүзеге асыруына жол бермеуі мүмкін.<ref>{{Cite journal |last=Baston |first=René |date=2025-08-18 |title=To delay or not to delay: procrastination and suicide prevention |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=38 |issue=6 |pages=2842–2864 |doi=10.1080/09515089.2024.2360129 |issn=0951-5089|doi-access=free }}</ref> == Этимологиясы == «Прокрастинация» сөзі [[латын тілі]]ндегі {{lang|la|procrastinare}} сөзінен шыққан. Ол «алға» деген мағынаны білдіретін ''pro-'' префиксі мен «келесі күнге дейін» деген мағынадағы ''-crastinus'' бөлігінен құралған. Ал ''-crastinus'' өз кезегінде «ертең» дегенді білдіретін ''cras'' сөзінен шыққан.<ref>{{cite book |author1=Karen K. Kirst-Ashman |url=https://books.google.com/books?id=RvK6DQAAQBAJ&pg=PA67 |title=Empowerment Series: Generalist Practice with Organizations and Communities |author2=Grafton H. Hull Jr. |publisher=Cengage Learning |year=2016 |isbn=978-1-305-94329-2 |page=67}}</ref> == Көзқарастар == [[Мәдениет|Мәдени]] және әлеуметтік тұрғыдан алғанда, Батыс және Батыстан тыс мәдениеттердегі студенттер арасында да [[академия|академиялық]] прокрастинация байқалады, алайда оның себептері әртүрлі. Батыс мәдениетіне жататын студенттер бұрынғы нәтижелерінен төмен көрсеткіш көрсетпеу немесе қажетті деңгейде білім ала алмау үшін тапсырмаларды кейінге қалдыруға бейім болса, Батыстан тыс мәдениеттердегі студенттер құрдастарының алдында [[қабілетсіздік|қабілетсіз]] болып көрінбеу немесе өз қабілеттерінің жеткіліксіздігін көрсетпеу мақсатында осылай әрекет етеді.<ref name=":02">{{Cite journal|last=Ganesan|display-authors=etal|date=2014|title=Procrastination and the 2 x 2 achievement goal framework in Malaysian undergraduate students|url=https://www.academia.edu/download/44130586/PROCRASTINATION_AND_THE_2_x_2_ACHIEVEMENT_GOAL_FRAMEWORK.pdf|journal=Psychology in the Schools|volume=51|issue=5|pages=506–516|doi=10.1002/pits.21760}}{{dead link|date=July 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Әртүрлі мәдениеттердегі [[Уақыт басқару|уақытты басқаруға]] деген көзқарастар да прокрастинацияға әсер етуі мүмкін. Мысалы, уақытқа көпәрекетті көзқарас қалыптасқан мәдениеттерде адамдар жұмысты аяқтаудан бұрын оның дәл әрі дұрыс орындалуына көбірек мән береді. Ал уақытқа сызықтық көзқарас тән мәдениеттерде адамдар белгілі бір тапсырмаға нақты уақыт бөліп, белгіленген мерзім аяқталған соң жұмысты тоқтатуға бейім болады.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5|title=How Different Cultures Understand Time|first=Richard|last=Lewis|website=Business Insider|access-date=2018-12-05|archive-date=2014-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603005839/https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} tg91hh9gb0xna040z3z5zt8tqp1x3m7 3688544 3688543 2026-10-29T19:40:41Z 1nter pares 146705 /* Көзқарастар */ 3688544 wikitext text/x-wiki '''Прокрастинация''' — жағымсыз салдары болуы мүмкін екенін біле тұра, белгілі бір істі негізсіз кейінге қалдырумен сипатталатын [[қашқақтауға негізделген копинг]] түріндегі мінез-құлық. Бұл құбылыс адамның ішкі [[күйзеліс]]інен туындап, күнделікті үй шаруаларын орындауды, сондай-ақ белгіленген кездесуге бару, жұмыс есебін немесе оқу тапсырмасын тапсыру, серіктесімен күйзеліс тудыратын мәселені талқылау сияқты міндеттерді кейінге қалдыруына әкелуі мүмкін. Прокрастинация адамның [[өнімділік|өнімділігіне]] кедергі келтіретіндіктен, көбіне жағымсыз қасиет ретінде қабылданады. Ол [[Депрессия (психология)|көңіл күйдің түсуімен]], [[өзін-өзі бағалау]] деңгейінің төмендігімен, кінәлілік және өзін жеткіліксіз сезіну сияқты сезімдермен байланысты.<ref>{{cite journal |url= https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |title= Procrastination, Self-Esteem, Academic Performance, and Well-Being: A Moderated Mediation Model |author1= Duru, Erdinç |author2= Balkis, Murat |date= June 2017 |orig-date= 31 May 2017 |via= ed.gov |journal= International Journal of Educational Psychology |volume= 6 |issue= 2 |pages= 97–119 |doi= 10.17583/ijep.2017.2584 |doi-access= free |access-date= 16 May 2018 |archive-date= 2 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190402072054/https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |url-status= live }}</ref> Алайда прокрастинация бейімсіз [[перфекционизм (психология)|перфекционизмнің]] бір көрінісі немесе тәуекелге не жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін, сондай-ақ жаңа ақпараттың түсуін күтуді қажет ететін белгілі бір талаптарға жауап берудің кеңірек тәсілінің құрамдас бөлігі ретінде де қарастырылуы мүмкін.<ref>{{Cite book|title=Against the Gods: The remarkable story of risk|url=https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe|url-access=limited|last=Bernstein|first=Peter|year=1996|pages=[https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe/page/n37 15]|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-12104-6}}</ref> Мысалы, әрекетті кейінге қалдыру адамның [[Өзін-өзі өлтіру|суицидтік]] ниетін жүзеге асыруына жол бермеуі мүмкін.<ref>{{Cite journal |last=Baston |first=René |date=2025-08-18 |title=To delay or not to delay: procrastination and suicide prevention |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=38 |issue=6 |pages=2842–2864 |doi=10.1080/09515089.2024.2360129 |issn=0951-5089|doi-access=free }}</ref> == Этимологиясы == «Прокрастинация» сөзі [[латын тілі]]ндегі {{lang|la|procrastinare}} сөзінен шыққан. Ол «алға» деген мағынаны білдіретін ''pro-'' префиксі мен «келесі күнге дейін» деген мағынадағы ''-crastinus'' бөлігінен құралған. Ал ''-crastinus'' өз кезегінде «ертең» дегенді білдіретін ''cras'' сөзінен шыққан.<ref>{{cite book |author1=Karen K. Kirst-Ashman |url=https://books.google.com/books?id=RvK6DQAAQBAJ&pg=PA67 |title=Empowerment Series: Generalist Practice with Organizations and Communities |author2=Grafton H. Hull Jr. |publisher=Cengage Learning |year=2016 |isbn=978-1-305-94329-2 |page=67}}</ref> == Көзқарастар == [[Мәдениет|Мәдени]] және әлеуметтік тұрғыдан алғанда, Батыс және Батыстан тыс мәдениеттердегі студенттер арасында да [[академия|академиялық]] прокрастинация байқалады, алайда оның себептері әртүрлі. Батыс мәдениетіне жататын студенттер бұрынғы нәтижелерінен төмен көрсеткіш көрсетпеу немесе қажетті деңгейде білім ала алмау үшін тапсырмаларды кейінге қалдыруға бейім болса, Батыстан тыс мәдениеттердегі студенттер құрдастарының алдында [[қабілетсіздік|қабілетсіз]] болып көрінбеу немесе өз қабілеттерінің жеткіліксіздігін көрсетпеу мақсатында осылай әрекет етеді.<ref name=":02">{{Cite journal|last=Ganesan|display-authors=etal|date=2014|title=Procrastination and the 2 x 2 achievement goal framework in Malaysian undergraduate students|url=https://www.academia.edu/download/44130586/PROCRASTINATION_AND_THE_2_x_2_ACHIEVEMENT_GOAL_FRAMEWORK.pdf|journal=Psychology in the Schools|volume=51|issue=5|pages=506–516|doi=10.1002/pits.21760}}{{dead link|date=July 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Әртүрлі мәдениеттердегі [[Уақыт басқару|уақытты басқаруға]] деген көзқарастар да прокрастинацияға әсер етуі мүмкін. Мысалы, уақытқа көпәрекетті көзқарас қалыптасқан мәдениеттерде адамдар жұмысты аяқтаудан бұрын оның дәл әрі дұрыс орындалуына көбірек мән береді. Ал уақытқа сызықтық көзқарас тән мәдениеттерде адамдар белгілі бір тапсырмаға нақты уақыт бөліп, белгіленген мерзім аяқталған соң жұмысты тоқтатуға бейім болады.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5|title=How Different Cultures Understand Time|first=Richard|last=Lewis|website=Business Insider|access-date=2018-12-05|archive-date=2014-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603005839/https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5|url-status=live}}</ref> [[Қанағаттануды кейінге қалдыру]] жағдайындағы [[кептерлер]]дің мінез-құлқын зерттеу прокрастинацияның тек адамдарға ғана тән емес екенін және кейбір басқа жануарларда да байқалуы мүмкін екенін көрсетеді.<ref>{{Cite journal|last=Mazur|first=James|date=1998|title=Procrastination by Pigeons with Fixed-Interval Response Requirements|journal=Journal of the Experimental Analysis of Behavior|volume=69|issue=2|pages=185–197|pmc=1284653|pmid=9540230|doi=10.1901/jeab.1998.69-185}}</ref> Көгершіндерде «прокрастинацияның» болатынын растайтын нақты [[дәлел]]дер анықталған [[эксперимент]]тер жүргізілген. Олардың нәтижелері көгершіндердің тез арада орындауды қажет ететін жеңіл тапсырмадан гөрі орындалуы кейінге қалдырылған күрделі тапсырманы таңдауға бейім екенін көрсетеді.<ref>{{Cite journal|last=Mazur|first=J E|date=January 1996|title=Procrastination by pigeons: preference for larger, more delayed work requirements.|journal=Journal of the Experimental Analysis of Behavior|volume=65|issue=1|pages=159–171|doi=10.1901/jeab.1996.65-159|issn=0022-5002|pmc=1350069|pmid=8583195}}</ref> Прокрастинацияны [[философия]] саласының өкілдері мен [[психолог]]тар зерттеген, ал XXI ғасырда бұл құбылысты [[мінез-құлық экономикасы]] саласының зерттеушілері де қарастыра бастады.<ref>{{Cite magazine |last=Surowiecki |first=James |date=2010-10-04 |title=Later |language=en-US |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/magazine/2010/10/11/later |access-date=2023-07-22 |issn=0028-792X |archive-date=2023-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722183310/https://www.newyorker.com/magazine/2010/10/11/later |url-status=live }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} am0cvox5zhbki5xzjf6ob3ndooxxfo7 3688545 3688544 2026-10-29T19:43:49Z 1nter pares 146705 /* Көзқарастар */ 3688545 wikitext text/x-wiki '''Прокрастинация''' — жағымсыз салдары болуы мүмкін екенін біле тұра, белгілі бір істі негізсіз кейінге қалдырумен сипатталатын [[қашқақтауға негізделген копинг]] түріндегі мінез-құлық. Бұл құбылыс адамның ішкі [[күйзеліс]]інен туындап, күнделікті үй шаруаларын орындауды, сондай-ақ белгіленген кездесуге бару, жұмыс есебін немесе оқу тапсырмасын тапсыру, серіктесімен күйзеліс тудыратын мәселені талқылау сияқты міндеттерді кейінге қалдыруына әкелуі мүмкін. Прокрастинация адамның [[өнімділік|өнімділігіне]] кедергі келтіретіндіктен, көбіне жағымсыз қасиет ретінде қабылданады. Ол [[Депрессия (психология)|көңіл күйдің түсуімен]], [[өзін-өзі бағалау]] деңгейінің төмендігімен, кінәлілік және өзін жеткіліксіз сезіну сияқты сезімдермен байланысты.<ref>{{cite journal |url= https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |title= Procrastination, Self-Esteem, Academic Performance, and Well-Being: A Moderated Mediation Model |author1= Duru, Erdinç |author2= Balkis, Murat |date= June 2017 |orig-date= 31 May 2017 |via= ed.gov |journal= International Journal of Educational Psychology |volume= 6 |issue= 2 |pages= 97–119 |doi= 10.17583/ijep.2017.2584 |doi-access= free |access-date= 16 May 2018 |archive-date= 2 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190402072054/https://eric.ed.gov/?id=EJ1146738 |url-status= live }}</ref> Алайда прокрастинация бейімсіз [[перфекционизм (психология)|перфекционизмнің]] бір көрінісі немесе тәуекелге не жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін, сондай-ақ жаңа ақпараттың түсуін күтуді қажет ететін белгілі бір талаптарға жауап берудің кеңірек тәсілінің құрамдас бөлігі ретінде де қарастырылуы мүмкін.<ref>{{Cite book|title=Against the Gods: The remarkable story of risk|url=https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe|url-access=limited|last=Bernstein|first=Peter|year=1996|pages=[https://archive.org/details/againstgodsremar00plbe/page/n37 15]|publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-471-12104-6}}</ref> Мысалы, әрекетті кейінге қалдыру адамның [[Өзін-өзі өлтіру|суицидтік]] ниетін жүзеге асыруына жол бермеуі мүмкін.<ref>{{Cite journal |last=Baston |first=René |date=2025-08-18 |title=To delay or not to delay: procrastination and suicide prevention |journal=Philosophical Psychology |language=en |volume=38 |issue=6 |pages=2842–2864 |doi=10.1080/09515089.2024.2360129 |issn=0951-5089|doi-access=free }}</ref> == Этимологиясы == «Прокрастинация» сөзі [[латын тілі]]ндегі {{lang|la|procrastinare}} сөзінен шыққан. Ол «алға» деген мағынаны білдіретін ''pro-'' префиксі мен «келесі күнге дейін» деген мағынадағы ''-crastinus'' бөлігінен құралған. Ал ''-crastinus'' өз кезегінде «ертең» дегенді білдіретін ''cras'' сөзінен шыққан.<ref>{{cite book |author1=Karen K. Kirst-Ashman |url=https://books.google.com/books?id=RvK6DQAAQBAJ&pg=PA67 |title=Empowerment Series: Generalist Practice with Organizations and Communities |author2=Grafton H. Hull Jr. |publisher=Cengage Learning |year=2016 |isbn=978-1-305-94329-2 |page=67}}</ref> == Көзқарастар == [[Мәдениет|Мәдени]] және әлеуметтік тұрғыдан алғанда, Батыс және Батыстан тыс мәдениеттердегі студенттер арасында да [[академия|академиялық]] прокрастинация байқалады, алайда оның себептері әртүрлі. Батыс мәдениетіне жататын студенттер бұрынғы нәтижелерінен төмен көрсеткіш көрсетпеу немесе қажетті деңгейде білім ала алмау үшін тапсырмаларды кейінге қалдыруға бейім болса, Батыстан тыс мәдениеттердегі студенттер құрдастарының алдында [[қабілетсіздік|қабілетсіз]] болып көрінбеу немесе өз қабілеттерінің жеткіліксіздігін көрсетпеу мақсатында осылай әрекет етеді.<ref name=":02">{{Cite journal|last=Ganesan|display-authors=etal|date=2014|title=Procrastination and the 2 x 2 achievement goal framework in Malaysian undergraduate students|url=https://www.academia.edu/download/44130586/PROCRASTINATION_AND_THE_2_x_2_ACHIEVEMENT_GOAL_FRAMEWORK.pdf|journal=Psychology in the Schools|volume=51|issue=5|pages=506–516|doi=10.1002/pits.21760}}{{dead link|date=July 2022|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Әртүрлі мәдениеттердегі [[Уақыт басқару|уақытты басқаруға]] деген көзқарастар да прокрастинацияға әсер етуі мүмкін. Мысалы, уақытқа көпәрекетті көзқарас қалыптасқан мәдениеттерде адамдар жұмысты аяқтаудан бұрын оның дәл әрі дұрыс орындалуына көбірек мән береді. Ал уақытқа сызықтық көзқарас тән мәдениеттерде адамдар белгілі бір тапсырмаға нақты уақыт бөліп, белгіленген мерзім аяқталған соң жұмысты тоқтатуға бейім болады.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5|title=How Different Cultures Understand Time|first=Richard|last=Lewis|website=Business Insider|access-date=2018-12-05|archive-date=2014-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140603005839/https://www.businessinsider.com/how-different-cultures-understand-time-2014-5|url-status=live}}</ref> [[Қанағаттануды кейінге қалдыру]] жағдайындағы [[кептерлер]]дің мінез-құлқын зерттеу прокрастинацияның тек адамдарға ғана тән емес екенін және кейбір басқа жануарларда да байқалуы мүмкін екенін көрсетеді.<ref>{{Cite journal|last=Mazur|first=James|date=1998|title=Procrastination by Pigeons with Fixed-Interval Response Requirements|journal=Journal of the Experimental Analysis of Behavior|volume=69|issue=2|pages=185–197|pmc=1284653|pmid=9540230|doi=10.1901/jeab.1998.69-185}}</ref> Көгершіндерде «прокрастинацияның» болатынын растайтын нақты [[дәлел]]дер анықталған [[эксперимент]]тер жүргізілген. Олардың нәтижелері көгершіндердің тез арада орындауды қажет ететін жеңіл тапсырмадан гөрі орындалуы кейінге қалдырылған күрделі тапсырманы таңдауға бейім екенін көрсетеді.<ref>{{Cite journal|last=Mazur|first=J E|date=January 1996|title=Procrastination by pigeons: preference for larger, more delayed work requirements.|journal=Journal of the Experimental Analysis of Behavior|volume=65|issue=1|pages=159–171|doi=10.1901/jeab.1996.65-159|issn=0022-5002|pmc=1350069|pmid=8583195}}</ref> Прокрастинацияны [[философия]] саласының өкілдері мен [[психолог]]тар зерттеген, ал XXI ғасырда бұл құбылысты [[мінез-құлық экономикасы]] саласының зерттеушілері де қарастыра бастады.<ref>{{Cite magazine |last=Surowiecki |first=James |date=2010-10-04 |title=Later |language=en-US |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/magazine/2010/10/11/later |access-date=2023-07-22 |issn=0028-792X |archive-date=2023-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722183310/https://www.newyorker.com/magazine/2010/10/11/later |url-status=live }}</ref> == Таралуы == 1984 жылы жарияланған [[Вермонт университеті]]нің академиялық прокрастинацияға қатысты зерттеуінде қатысушылардың 46%-ы жазбаша жұмыстарды орындауды «әрдайым» немесе «дерлік әрдайым» кейінге қалдыратынын айтқан. Ал емтихандарға дайындалуды кейінге қалдыратындар 28%-ды, апта сайынғы оқу тапсырмаларын орындауды кейінге қалдыратындар 30%-ды құраған.<ref>{{Cite journal |last=Sharma |first=Ayushi |title=acadamic procrastination |url=https://www.academia.edu/7085954/acadamic_procrastination}}</ref> Қатысушылардың төрттен біріне жуығы аталған тапсырмаларды орындау кезінде прокрастинация өздері үшін мәселе туғызатынын мәлімдеген. Сонымен қатар қатысушылардың 65%-ы жазбаша жұмыстарды орындауды кейінге қалдыру әдетін азайтқысы келетінін білдірген. Емтихандарға дайындалуға қатысты бұл көрсеткіш шамамен 62%-ды, ал апта сайынғы оқу тапсырмаларына қатысты 55%-ды құраған.<ref name="Solomon1984">{{cite web |author= Solomon, LJ |author2=Rothblum |url= http://rothblum.sdsu.edu/doc_pdf/procrastination/AcademicProcrastinationFrequency.pdf|date=1984|title=Academic Procrastination: Frequency and Cognitive-Behavioural Correlates|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729211829/http://rothblum.sdsu.edu/doc_pdf/procrastination/AcademicProcrastinationFrequency.pdf|archive-date=2016-07-29}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 9z84i4nefc8jvc3y69b0x6yzoxifznd Қатысушы талқылауы:Ақпарат 3 789461 3688555 2026-10-30T03:10:23Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688555 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ақпарат}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 08:10, 2026 ж. қазанның 30 (+05) ggt0x3nyfug7doqks1nohkzf2k1vilu Юрий Алексеевич Ким 0 789462 3688556 2026-10-30T04:08:51Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Юрий Алексеевич Ким | Шынайы есімі = Юрий Алексеевич Ким | Суреті = | Атауы = Юрий Алексеевич Ким | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі|Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің]] тұңғыш төрағ... 3688556 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Юрий Алексеевич Ким | Шынайы есімі = Юрий Алексеевич Ким | Суреті = | Атауы = Юрий Алексеевич Ким | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі|Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің]] тұңғыш төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 24 қаңтар 1996 | Басқаруын аяқтады = 29 қараша 2000 | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Ізашары = ''Қызмет жаңадан құрылды'' | Ізбасары = [[Юрий Хитрин]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының]] төрағасы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 1995 | Басқаруын аяқтады_2 = 1996 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Туған күні = 03.07.1940 | Туған жері = Тентек ауылы, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 15.11.2000 | Қайтыс болған жері = [[Астана]], Қазақстан | Жерленді = [[Алматы]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}} | Ұлты = корей | Жұбайы = Надежда Ким | Білімі = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] | Мамандығы = заңгер | Марапаттары = Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері }} '''Юрий Алексеевич Ким''' ([[3 шілде]] [[1940 жыл|1940]], Тентек ауылы, Алматы облысы, Қазақ КСР — [[15 қараша]] [[2000 жыл|2000]], Астана, Қазақстан) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері, заңгер, [[Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі]]нің тұңғыш төрағасы (1996–2000), [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы]]ның төрағасы (1995–1996), Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылым депутаты (1994–1995). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік-құқықтық институттарының қалыптасуына қатысқан қайраткерлердің бірі. 1995 жылғы конституциялық реформалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарды, ал 1996 жылдан өмірінің соңына дейін Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov">{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk |title=Конституциялық Кеңестің экс-мүшелері |website=Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы |language=kk |access-date=2026-10-30}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білім алуы === Юрий Алексеевич Ким 1940 жылғы 3 шілдеде Қазақ КСР-інің Алматы облысындағы Тентек ауылында дүниеге келген. Кейбір өмірбаяндық анықтамаларда туған жері Талдықорған облысы деп көрсетіледі. Алайда бұл облыс 1944 жылғы 16 наурызда құрылғандықтан, 1940 жылғы әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Тентек орналасқан аумақ Алматы облысының құрамына кірген. Юрий Кимнің ата-анасы, балалық шағы және алғашқы білім алған оқу орны туралы жарияланған мәліметтер шектеулі. 1966 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) заң факультетін бітірді.<ref name="gov"/> === Заң саласындағы қызметі === Университетті аяқтағаннан кейін Юрий Ким құқық қорғау және сот органдарында еңбек етті. Ішкі істер органдарында тергеуші, Алматы қаласында халық судьясы қызметтерін атқарды. Кейін әділет органдарында жұмыс істеп, Алматы қалалық әділет басқармасы бастығының орынбасары қызметінен Қазақстан Республикасы Әділет министрінің бірінші орынбасары лауазымына дейін көтерілді. Әділет органдарындағы еңбек өтілі шамамен 15 жылды құрады.<ref name="gov"/> Осы кезеңде сот мекемелерінің қызметін ұйымдастыру, құқық қолдану тәжірибесі және заңнаманы жетілдіру мәселелерімен айналысты. 1987 жылы Юрий Ким Әділет министрлігінің сот органдары басқармасында басшылық қызмет атқарған. Сол жылы кейіннен Қазақстан Республикасының Бас прокуроры болған [[Мақсұт Нәрікбаев]]ты басқармаға аға кеңесші қызметіне қабылдаған. Нәрікбаев кейінгі естеліктерінде оның сот жүйесіндегі тәжірибесін, заңгерлік біліктілігін және қызметкерлермен жұмыс істеу қабілетін ерекше атап өткен.<ref name="memoir">{{Cite news |last=Галкина |first=Галина |title=Он был судьей для всех нас |work=Новое поколение |date=2002-11-15 |url=https://nomad.su/?a=15-200211160008 |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> === Жоғарғы Кеңестегі қызметі === 1994 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылымына депутат болып сайланды. Парламентте комитет төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov"/> Бұл кезең Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі құқықтық жүйесін қайта құру, мемлекеттік институттарды қалыптастыру және ұлттық заңнаманы дамыту үдерістерімен тұспа-тұс келді. Мақсұт Нәрікбаевтың естелігіне сәйкес, Юрий Ким депутаттық қызметі кезінде қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесін беру мәселесін қолдаған. Нәрікбаев оның Қазақстанды өз Отаны санағанын және мемлекеттік тілдің құқықтық мәртебесіне мән бергенін атап өткен.<ref name="memoir"/> === Орталық сайлау комиссиясының төрағасы === 1995 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болды.<ref name="gov"/> Оның басшылығы кезеңінде Қазақстанда маңызды саяси және конституциялық өзгерістер жүзеге асырылды. 1995 жылғы 29 сәуірде Қазақстан Президентінің өкілеттік мерзімін ұзарту жөніндегі республикалық референдум, ал 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы республикалық референдум өткізілді. 1995 жылғы Конституцияға сәйкес Қазақстанда екі палаталы Парламент — [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістен]] тұратын заң шығарушы орган құрылды. Журналист Галина Галкина жариялаған естеліктерде Юрий Кимнің осы саяси оқиғалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарғаны және Нұрсұлтан Назарбаевқа президенттік куәлікті тапсырғаны айтылады.<ref name="memoir"/> === Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы === 1995 жылғы [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] конституциялық бақылаудың жаңа институты — Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесін құруды көздеді. 1996 жылғы 24 қаңтарда Юрий Ким Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болып тағайындалды.<ref name="gov"/> Конституциялық Кеңес Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес конституциялық бақылау өкілеттіктерін жүзеге асырды. Оның міндеттеріне заңдар мен халықаралық шарттардың Конституцияға сәйкестігін қарау, Конституция нормаларын ресми түсіндіру, сайлау мен референдумға қатысты конституциялық мәселелерді шешу және Конституцияда белгіленген өзге де өкілеттіктер кірді. Юрий Ким басқарған кезеңде Конституциялық Кеңестің алғашқы жұмыс тәжірибесі қалыптасып, конституциялық бақылау органының қызметін ұйымдастырудың құқықтық және институционалдық негіздері орнықты. Ол бұл қызметті өмірінің соңына дейін атқарды. 2000 жылы оның орнына [[Юрий Хитрин]] тағайындалды.<ref name="gov"/> == Ғылыми және кәсіби қызметі == Юрий Ким құқықтану саласында бірқатар ғылыми мақалалар жариялаған. Оның еңбектері заңнама, құқық қолдану тәжірибесі және мемлекеттік-құқықтық институттардың қызметіне қатысты мәселелерді қамтыған.<ref name="gov"/> Мақсұт Нәрікбаевтың естеліктеріне қарағанда, Юрий Ким Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында құқықтық негіздерді қалыптастыруға қатысқан тәжірибелі заңгерлердің бірі болған. Оның кәсіби қызметі тергеу, сот, әділет органдары, заң шығару ісі, сайлау жүйесі және конституциялық бақылау салаларын қамтыды.<ref name="memoir"/> == Қоғамдық қызметі == Юрий Ким Қазақстандағы корей этномәдени қозғалысына қолдау көрсеткен қоғам қайраткерлерінің бірі болды. Қазақстан корейлері қауымдастығының өкілдері оның корей мәдениеті мен қоғамдық ұйымдарының дамуына қызығушылық танытқанын, қауымдастық басшылығына құқықтық және ұйымдастырушылық мәселелер бойынша кеңес бергенін еске алған. Қазақстан корейлері қауымдастығының сол кездегі президенті Юрий Цхай Кимді қауымдастық бастамаларын талқылауға қатысқан және этномәдени қозғалысқа қолдау көрсеткен тұлға ретінде сипаттаған. «Достар» холдингінің вице-президенті Геннадий Ни оның Қазақстандағы корей қоғамдық қозғалысының дамуына атсалысқанын атап өткен.<ref name="memoir"/> == Замандастарының естеліктері == 2002 жылғы 15 қарашада «Новое поколение» газетінде журналист Галина Галкина Юрий Кимнің өмірі мен қызметіне арналған «Он был судьей для всех нас» атты мақала жариялады. Онда жұбайының, әріптестерінің және Қазақстанның қоғамдық өміріне қатысқан тұлғалардың естеліктері келтірілген.<ref name="memoir"/> === Зағипа Балиеваның естелігі === Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болған [[Зағипа Балиева]] Юрий Кимнің кәсіби біліктілігін, жауапкершілігін және айналасындағы адамдарға қолдау көрсетуге бейімділігін атап өткен. Балиеваның пікірінше, Кимнің қызметі Қазақстандағы құқықтық мемлекет институттарының қалыптасу кезеңімен тығыз байланысты болды.<ref name="memoir"/> === Мақсұт Нәрікбаевтың естелігі === Заңгер, Қазақстан Республикасының бұрынғы Бас прокуроры Мақсұт Нәрікбаев Юрий Киммен 1987 жылы танысқан. Нәрікбаев оның сабырлылығын, қызметкерлердің пікірін тыңдай білуін, басқарушылық тәжірибесін және маңызды құқықтық мәселелерде өз ұстанымын қорғағанын еске алған. Нәрікбаевтың бастамасымен Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оқу мен қоғамдық жұмыста ерекшеленген студенттерге арналған Юрий Ким атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған.<ref name="memoir"/> === Корей қоғамдастығы өкілдерінің естеліктері === Юрий Цхай мен Геннадий Ни Юрий Кимді қызметтік мәртебесіне қарамастан адамдармен ашық қарым-қатынас орнатқан, қоғамдық бастамаларға қолдау көрсеткен мемлекет қайраткері ретінде сипаттаған. Олардың естеліктерінде Кимнің құқықтық мәселелер бойынша кеңес беріп, корей этномәдени ұйымдарының жұмысына назар аударғаны баяндалады.<ref name="memoir"/> == Отбасы және жеке өмірі == Юрий Кимнің жұбайы — '''Надежда Ким''', дипломатиялық қызметкер. 2002 жылы ол Қазақстан Республикасының Корея Республикасындағы елшілігінде бірінші хатшы қызметін атқарған. 2002 жылы жарияланған естелігінде Надежда Ким ерлі-зайыптылардың ортақ балалары болмағанын, алайда олардың отбасында балалар болғанын айтқан. Жарияланған сұхбатта балалардың есімдері мен олардың нақты туыстық байланыстары көрсетілмеген.<ref name="memoir"/> Надежда Ким жұбайының жақындарына қамқорлық танытқанын, туыстары мен таныстарының туған күндерін есте сақтағанын және олармен үнемі байланыста болуға тырысқанын еске алған. Оның айтуынша, Юрий Ким ауыр науқастанған кезінде де отбасы мүшелеріне қолдау көрсетуге ұмтылған. Жұбайы қайтыс болғаннан кейін оның жеке жазбалары сақталған дәптерін тапқанын баяндаған.<ref name="memoir"/> Юрий Кимнің ата-анасы, бауырлары және балалық шағы туралы егжей-тегжейлі мәліметтер жарияланған өмірбаяндық дереккөздерде жеткіліксіз. == Спорттық жетістіктері == Юрий Ким жас кезінде күреспен айналысып, '''КСРО спорт шебері''' атағын алған. Бұл туралы оның өмірбаяндық анықтамалары мен Геннадий Нидің естеліктерінде айтылады.<ref name="memoir"/> == Қайтыс болуы == Юрий Алексеевич Ким 2000 жылғы 15 қарашада 60 жасында Астана қаласында қайтыс болды. Геннадий Нидің естеліктеріне сәйкес, өмірінің соңғы айларында ауыр сырқатпен күрескен. 2000 жылғы шілдеде оның 60 жылдық мерейтойына арналған кездесу шектеулі құрамда өткен.<ref name="memoir"/> Геннадий Нидің айтуынша, оны соңғы сапарға шығарып салуға бірнеше мың адам, соның ішінде заң оқу орындарының студенттері қатысқан.<ref name="memoir"/> == Марапаттары мен құрметті атақтары == * '''Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері''' — құқық саласындағы кәсіби еңбегі үшін берілген құрметті атақ.<ref name="gov"/> * '''КСРО спорт шебері''' — күрес спортынан алған спорттық атағы.<ref name="memoir"/> == Есімін мәңгі есте қалдыру == Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысымен Юрий Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру жөніндегі іс-шаралар белгіленді. Қаулыға сәйкес Алматы қаласының әкіміне: * Юрий Кимнің қабіріне құлпытас орнату; * Алматы қаласындағы көшелердің біріне оның есімін беру; * Алматы қаласының Зейн Шашкин көшесіндегі 36а тұрғын үйіне мемориалдық тақта орнату тапсырылды.<ref name="decree">{{Cite web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ |title=Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері Юрий Алексеевич Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру туралы |date=2001-01-23 |website=«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> Кейін Алматыдағы бұрынғы Студенческая көшесіне Юрий Кимнің есімі берілді. Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оның атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған. Бұл бастама заң мамандығы бойынша білім алатын, оқу және қоғамдық жұмыста жетістіктерге жеткен студенттерді қолдауға бағытталған.<ref name="memoir"/> == Тарихи маңызы == Юрий Кимнің мемлекеттік қызметі Қазақстанның кеңестік құқықтық жүйеден тәуелсіз мемлекеттің құқықтық институттарына көшу кезеңімен байланысты. Ол әр жылдары сот және әділет органдарында, Жоғарғы Кеңесте, Орталық сайлау комиссиясында және Конституциялық Кеңесте басшылық қызметтер атқарды. Оның өмірбаянындағы маңызды кезеңдер — 1995 жылғы конституциялық өзгерістер кезінде Орталық сайлау комиссиясын басқаруы және 1996 жылы құрылған Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болуы. Замандастарының естеліктері Юрий Кимнің кәсіби және қоғамдық қызметін, сондай-ақ сол кезеңдегі Қазақстанның құқықтық және қоғамдық өмірін зерттеуге арналған дереккөздердің бірі болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің бұрынғы мүшелері туралы ресми ақпарат] * [https://nomad.su/?a=15-200211160008 Галина Галкина. «Он был судьей для всех нас». «Новое поколение», 15 қараша 2002 жыл] * [https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысы] * [https://centrasia.org/person2.php?st=1075968013 Юрий Алексеевич Ким — «ЦентрАзия» өмірбаяндық анықтамалығы] {{DEFAULTSORT:Ким, Юрий Алексеевич}} [[Санат:1940 жылы туғандар]] [[Санат:2000 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген заңгерлері]] j27d50jgvs7tozktyrl1x13cd2g6b5r 3688557 3688556 2026-10-30T04:10:18Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 /* Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы */ 3688557 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Юрий Алексеевич Ким | Шынайы есімі = Юрий Алексеевич Ким | Суреті = | Атауы = Юрий Алексеевич Ким | Титулы = [[Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі|Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің]] тұңғыш төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 24 қаңтар 1996 | Басқаруын аяқтады = 29 қараша 2000 | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Ізашары = ''Қызмет жаңадан құрылды'' | Ізбасары = [[Юрий Хитрин]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының]] төрағасы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 1995 | Басқаруын аяқтады_2 = 1996 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Туған күні = 03.07.1940 | Туған жері = Тентек ауылы, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 15.11.2000 | Қайтыс болған жері = [[Астана]], Қазақстан | Жерленді = [[Алматы]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}} | Ұлты = корей | Жұбайы = Надежда Ким | Білімі = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] | Мамандығы = заңгер | Марапаттары = Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері }} '''Юрий Алексеевич Ким''' ([[3 шілде]] [[1940 жыл|1940]], Тентек ауылы, Алматы облысы, Қазақ КСР — [[15 қараша]] [[2000 жыл|2000]], Астана, Қазақстан) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері, заңгер, [[Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі]]нің тұңғыш төрағасы (1996–2000), [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы]]ның төрағасы (1995–1996), Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылым депутаты (1994–1995). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік-құқықтық институттарының қалыптасуына қатысқан қайраткерлердің бірі. 1995 жылғы конституциялық реформалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарды, ал 1996 жылдан өмірінің соңына дейін Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov">{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk |title=Конституциялық Кеңестің экс-мүшелері |website=Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы |language=kk |access-date=2026-10-30}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білім алуы === Юрий Алексеевич Ким 1940 жылғы 3 шілдеде Қазақ КСР-інің Алматы облысындағы Тентек ауылында дүниеге келген. Кейбір өмірбаяндық анықтамаларда туған жері Талдықорған облысы деп көрсетіледі. Алайда бұл облыс 1944 жылғы 16 наурызда құрылғандықтан, 1940 жылғы әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Тентек орналасқан аумақ Алматы облысының құрамына кірген. Юрий Кимнің ата-анасы, балалық шағы және алғашқы білім алған оқу орны туралы жарияланған мәліметтер шектеулі. 1966 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) заң факультетін бітірді.<ref name="gov"/> === Заң саласындағы қызметі === Университетті аяқтағаннан кейін Юрий Ким құқық қорғау және сот органдарында еңбек етті. Ішкі істер органдарында тергеуші, Алматы қаласында халық судьясы қызметтерін атқарды. Кейін әділет органдарында жұмыс істеп, Алматы қалалық әділет басқармасы бастығының орынбасары қызметінен Қазақстан Республикасы Әділет министрінің бірінші орынбасары лауазымына дейін көтерілді. Әділет органдарындағы еңбек өтілі шамамен 15 жылды құрады.<ref name="gov"/> Осы кезеңде сот мекемелерінің қызметін ұйымдастыру, құқық қолдану тәжірибесі және заңнаманы жетілдіру мәселелерімен айналысты. 1987 жылы Юрий Ким Әділет министрлігінің сот органдары басқармасында басшылық қызмет атқарған. Сол жылы кейіннен Қазақстан Республикасының Бас прокуроры болған [[Мақсұт Нәрікбаев]]ты басқармаға аға кеңесші қызметіне қабылдаған. Нәрікбаев кейінгі естеліктерінде оның сот жүйесіндегі тәжірибесін, заңгерлік біліктілігін және қызметкерлермен жұмыс істеу қабілетін ерекше атап өткен.<ref name="memoir">{{Cite news |last=Галкина |first=Галина |title=Он был судьей для всех нас |work=Новое поколение |date=2002-11-15 |url=https://nomad.su/?a=15-200211160008 |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> === Жоғарғы Кеңестегі қызметі === 1994 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылымына депутат болып сайланды. Парламентте комитет төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov"/> Бұл кезең Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі құқықтық жүйесін қайта құру, мемлекеттік институттарды қалыптастыру және ұлттық заңнаманы дамыту үдерістерімен тұспа-тұс келді. Мақсұт Нәрікбаевтың естелігіне сәйкес, Юрий Ким депутаттық қызметі кезінде қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесін беру мәселесін қолдаған. Нәрікбаев оның Қазақстанды өз Отаны санағанын және мемлекеттік тілдің құқықтық мәртебесіне мән бергенін атап өткен.<ref name="memoir"/> === Орталық сайлау комиссиясының төрағасы === 1995 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болды.<ref name="gov"/> Оның басшылығы кезеңінде Қазақстанда маңызды саяси және конституциялық өзгерістер жүзеге асырылды. 1995 жылғы 29 сәуірде Қазақстан Президентінің өкілеттік мерзімін ұзарту жөніндегі республикалық референдум, ал 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы республикалық референдум өткізілді. 1995 жылғы Конституцияға сәйкес Қазақстанда екі палаталы Парламент — [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістен]] тұратын заң шығарушы орган құрылды. Журналист Галина Галкина жариялаған естеліктерде Юрий Кимнің осы саяси оқиғалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарғаны және Нұрсұлтан Назарбаевқа президенттік куәлікті тапсырғаны айтылады.<ref name="memoir"/> === Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы === 1995 жылғы [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] конституциялық бақылаудың жаңа институты — Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесін құруды көздеді. 1996 жылғы 24 қаңтарда Юрий Ким Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болып тағайындалды.<ref name="gov"/> Конституциялық Кеңес Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес конституциялық бақылау өкілеттіктерін жүзеге асырды. Оның міндеттеріне заңдар мен халықаралық шарттардың Конституцияға сәйкестігін қарау, Конституция нормаларын ресми түсіндіру, сайлау мен референдумға қатысты конституциялық мәселелерді шешу және Конституцияда белгіленген өзге де өкілеттіктер кірді. Юрий Ким басқарған кезеңде Конституциялық Кеңестің алғашқы жұмыс тәжірибесі қалыптасып, конституциялық бақылау органының қызметін ұйымдастырудың құқықтық және институционалдық негіздері орнықты. Ол бұл қызметті өмірінің соңына дейін атқарды. 2000 жылы оның орнына [[Юрий Хитрин]] тағайындалды.<ref name="gov"/> == Ғылыми және кәсіби қызметі == Юрий Ким құқықтану саласында бірқатар ғылыми мақалалар жариялаған. Оның еңбектері заңнама, құқық қолдану тәжірибесі және мемлекеттік-құқықтық институттардың қызметіне қатысты мәселелерді қамтыған.<ref name="gov"/> Мақсұт Нәрікбаевтың естеліктеріне қарағанда, Юрий Ким Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында құқықтық негіздерді қалыптастыруға қатысқан тәжірибелі заңгерлердің бірі болған. Оның кәсіби қызметі тергеу, сот, әділет органдары, заң шығару ісі, сайлау жүйесі және конституциялық бақылау салаларын қамтыды.<ref name="memoir"/> == Қоғамдық қызметі == Юрий Ким Қазақстандағы корей этномәдени қозғалысына қолдау көрсеткен қоғам қайраткерлерінің бірі болды. Қазақстан корейлері қауымдастығының өкілдері оның корей мәдениеті мен қоғамдық ұйымдарының дамуына қызығушылық танытқанын, қауымдастық басшылығына құқықтық және ұйымдастырушылық мәселелер бойынша кеңес бергенін еске алған. Қазақстан корейлері қауымдастығының сол кездегі президенті Юрий Цхай Кимді қауымдастық бастамаларын талқылауға қатысқан және этномәдени қозғалысқа қолдау көрсеткен тұлға ретінде сипаттаған. «Достар» холдингінің вице-президенті Геннадий Ни оның Қазақстандағы корей қоғамдық қозғалысының дамуына атсалысқанын атап өткен.<ref name="memoir"/> == Замандастарының естеліктері == 2002 жылғы 15 қарашада «Новое поколение» газетінде журналист Галина Галкина Юрий Кимнің өмірі мен қызметіне арналған «Он был судьей для всех нас» атты мақала жариялады. Онда жұбайының, әріптестерінің және Қазақстанның қоғамдық өміріне қатысқан тұлғалардың естеліктері келтірілген.<ref name="memoir"/> === Зағипа Балиеваның естелігі === Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болған [[Зағипа Балиева]] Юрий Кимнің кәсіби біліктілігін, жауапкершілігін және айналасындағы адамдарға қолдау көрсетуге бейімділігін атап өткен. Балиеваның пікірінше, Кимнің қызметі Қазақстандағы құқықтық мемлекет институттарының қалыптасу кезеңімен тығыз байланысты болды.<ref name="memoir"/> === Мақсұт Нәрікбаевтың естелігі === Заңгер, Қазақстан Республикасының бұрынғы Бас прокуроры Мақсұт Нәрікбаев Юрий Киммен 1987 жылы танысқан. Нәрікбаев оның сабырлылығын, қызметкерлердің пікірін тыңдай білуін, басқарушылық тәжірибесін және маңызды құқықтық мәселелерде өз ұстанымын қорғағанын еске алған. Нәрікбаевтың бастамасымен Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оқу мен қоғамдық жұмыста ерекшеленген студенттерге арналған Юрий Ким атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған.<ref name="memoir"/> === Корей қоғамдастығы өкілдерінің естеліктері === Юрий Цхай мен Геннадий Ни Юрий Кимді қызметтік мәртебесіне қарамастан адамдармен ашық қарым-қатынас орнатқан, қоғамдық бастамаларға қолдау көрсеткен мемлекет қайраткері ретінде сипаттаған. Олардың естеліктерінде Кимнің құқықтық мәселелер бойынша кеңес беріп, корей этномәдени ұйымдарының жұмысына назар аударғаны баяндалады.<ref name="memoir"/> == Отбасы және жеке өмірі == Юрий Кимнің жұбайы — '''Надежда Ким''', дипломатиялық қызметкер. 2002 жылы ол Қазақстан Республикасының Корея Республикасындағы елшілігінде бірінші хатшы қызметін атқарған. 2002 жылы жарияланған естелігінде Надежда Ким ерлі-зайыптылардың ортақ балалары болмағанын, алайда олардың отбасында балалар болғанын айтқан. Жарияланған сұхбатта балалардың есімдері мен олардың нақты туыстық байланыстары көрсетілмеген.<ref name="memoir"/> Надежда Ким жұбайының жақындарына қамқорлық танытқанын, туыстары мен таныстарының туған күндерін есте сақтағанын және олармен үнемі байланыста болуға тырысқанын еске алған. Оның айтуынша, Юрий Ким ауыр науқастанған кезінде де отбасы мүшелеріне қолдау көрсетуге ұмтылған. Жұбайы қайтыс болғаннан кейін оның жеке жазбалары сақталған дәптерін тапқанын баяндаған.<ref name="memoir"/> Юрий Кимнің ата-анасы, бауырлары және балалық шағы туралы егжей-тегжейлі мәліметтер жарияланған өмірбаяндық дереккөздерде жеткіліксіз. == Спорттық жетістіктері == Юрий Ким жас кезінде күреспен айналысып, '''КСРО спорт шебері''' атағын алған. Бұл туралы оның өмірбаяндық анықтамалары мен Геннадий Нидің естеліктерінде айтылады.<ref name="memoir"/> == Қайтыс болуы == Юрий Алексеевич Ким 2000 жылғы 15 қарашада 60 жасында Астана қаласында қайтыс болды. Геннадий Нидің естеліктеріне сәйкес, өмірінің соңғы айларында ауыр сырқатпен күрескен. 2000 жылғы шілдеде оның 60 жылдық мерейтойына арналған кездесу шектеулі құрамда өткен.<ref name="memoir"/> Геннадий Нидің айтуынша, оны соңғы сапарға шығарып салуға бірнеше мың адам, соның ішінде заң оқу орындарының студенттері қатысқан.<ref name="memoir"/> == Марапаттары мен құрметті атақтары == * '''Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері''' — құқық саласындағы кәсіби еңбегі үшін берілген құрметті атақ.<ref name="gov"/> * '''КСРО спорт шебері''' — күрес спортынан алған спорттық атағы.<ref name="memoir"/> == Есімін мәңгі есте қалдыру == Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысымен Юрий Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру жөніндегі іс-шаралар белгіленді. Қаулыға сәйкес Алматы қаласының әкіміне: * Юрий Кимнің қабіріне құлпытас орнату; * Алматы қаласындағы көшелердің біріне оның есімін беру; * Алматы қаласының Зейн Шашкин көшесіндегі 36а тұрғын үйіне мемориалдық тақта орнату тапсырылды.<ref name="decree">{{Cite web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ |title=Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері Юрий Алексеевич Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру туралы |date=2001-01-23 |website=«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> Кейін Алматыдағы бұрынғы Студенческая көшесіне Юрий Кимнің есімі берілді. Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оның атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған. Бұл бастама заң мамандығы бойынша білім алатын, оқу және қоғамдық жұмыста жетістіктерге жеткен студенттерді қолдауға бағытталған.<ref name="memoir"/> == Тарихи маңызы == Юрий Кимнің мемлекеттік қызметі Қазақстанның кеңестік құқықтық жүйеден тәуелсіз мемлекеттің құқықтық институттарына көшу кезеңімен байланысты. Ол әр жылдары сот және әділет органдарында, Жоғарғы Кеңесте, Орталық сайлау комиссиясында және Конституциялық Кеңесте басшылық қызметтер атқарды. Оның өмірбаянындағы маңызды кезеңдер — 1995 жылғы конституциялық өзгерістер кезінде Орталық сайлау комиссиясын басқаруы және 1996 жылы құрылған Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болуы. Замандастарының естеліктері Юрий Кимнің кәсіби және қоғамдық қызметін, сондай-ақ сол кезеңдегі Қазақстанның құқықтық және қоғамдық өмірін зерттеуге арналған дереккөздердің бірі болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің бұрынғы мүшелері туралы ресми ақпарат] * [https://nomad.su/?a=15-200211160008 Галина Галкина. «Он был судьей для всех нас». «Новое поколение», 15 қараша 2002 жыл] * [https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысы] * [https://centrasia.org/person2.php?st=1075968013 Юрий Алексеевич Ким — «ЦентрАзия» өмірбаяндық анықтамалығы] {{DEFAULTSORT:Ким, Юрий Алексеевич}} [[Санат:1940 жылы туғандар]] [[Санат:2000 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген заңгерлері]] dsxwv9y56dyvelo52qe6xhbcp2oubi2 3688558 3688557 2026-10-30T04:13:38Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3688558 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Юрий Алексеевич Ким | Шынайы есімі = Юрий Алексеевич Ким | Суреті = | Атауы = Юрий Алексеевич Ким | Титулы = [[Қазақстан Конституциялық Соты|Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің]] тұңғыш төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 24 қаңтар 1996 | Басқаруын аяқтады = 29 қараша 2000 | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Ізашары = ''Қызмет жаңадан құрылды'' | Ізбасары = [[Юрий Хитрин]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы|Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының]] төрағасы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 1995 | Басқаруын аяқтады_2 = 1996 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Туған күні = 03.07.1940 | Туған жері = Тентек ауылы, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 15.11.2000 | Қайтыс болған жері = [[Астана]], Қазақстан | Жерленді = [[Алматы]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}} | Ұлты = корей | Жұбайы = Надежда Ким | Білімі = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] | Мамандығы = заңгер | Марапаттары = Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері }} '''Юрий Алексеевич Ким''' ([[3 шілде]] [[1940 жыл|1940]], Тентек ауылы, Алматы облысы, Қазақ КСР — [[15 қараша]] [[2000 жыл|2000]], Астана, Қазақстан) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері, заңгер, [[Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі]]нің тұңғыш төрағасы (1996–2000), [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы]]ның төрағасы (1995–1996), Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылым депутаты (1994–1995). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік-құқықтық институттарының қалыптасуына қатысқан қайраткерлердің бірі. 1995 жылғы конституциялық реформалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарды, ал 1996 жылдан өмірінің соңына дейін Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov">{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk |title=Конституциялық Кеңестің экс-мүшелері |website=Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы |language=kk |access-date=2026-10-30}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білім алуы === Юрий Алексеевич Ким 1940 жылғы 3 шілдеде Қазақ КСР-інің Алматы облысындағы Тентек ауылында дүниеге келген. Кейбір өмірбаяндық анықтамаларда туған жері Талдықорған облысы деп көрсетіледі. Алайда бұл облыс 1944 жылғы 16 наурызда құрылғандықтан, 1940 жылғы әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Тентек орналасқан аумақ Алматы облысының құрамына кірген. Юрий Кимнің ата-анасы, балалық шағы және алғашқы білім алған оқу орны туралы жарияланған мәліметтер шектеулі. 1966 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) заң факультетін бітірді.<ref name="gov"/> === Заң саласындағы қызметі === Университетті аяқтағаннан кейін Юрий Ким құқық қорғау және сот органдарында еңбек етті. Ішкі істер органдарында тергеуші, Алматы қаласында халық судьясы қызметтерін атқарды. Кейін әділет органдарында жұмыс істеп, Алматы қалалық әділет басқармасы бастығының орынбасары қызметінен Қазақстан Республикасы Әділет министрінің бірінші орынбасары лауазымына дейін көтерілді. Әділет органдарындағы еңбек өтілі шамамен 15 жылды құрады.<ref name="gov"/> Осы кезеңде сот мекемелерінің қызметін ұйымдастыру, құқық қолдану тәжірибесі және заңнаманы жетілдіру мәселелерімен айналысты. 1987 жылы Юрий Ким Әділет министрлігінің сот органдары басқармасында басшылық қызмет атқарған. Сол жылы кейіннен Қазақстан Республикасының Бас прокуроры болған [[Мақсұт Нәрікбаев]]ты басқармаға аға кеңесші қызметіне қабылдаған. Нәрікбаев кейінгі естеліктерінде оның сот жүйесіндегі тәжірибесін, заңгерлік біліктілігін және қызметкерлермен жұмыс істеу қабілетін ерекше атап өткен.<ref name="memoir">{{Cite news |last=Галкина |first=Галина |title=Он был судьей для всех нас |work=Новое поколение |date=2002-11-15 |url=https://nomad.su/?a=15-200211160008 |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> === Жоғарғы Кеңестегі қызметі === 1994 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылымына депутат болып сайланды. Парламентте комитет төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov"/> Бұл кезең Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі құқықтық жүйесін қайта құру, мемлекеттік институттарды қалыптастыру және ұлттық заңнаманы дамыту үдерістерімен тұспа-тұс келді. Мақсұт Нәрікбаевтың естелігіне сәйкес, Юрий Ким депутаттық қызметі кезінде қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесін беру мәселесін қолдаған. Нәрікбаев оның Қазақстанды өз Отаны санағанын және мемлекеттік тілдің құқықтық мәртебесіне мән бергенін атап өткен.<ref name="memoir"/> === Орталық сайлау комиссиясының төрағасы === 1995 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болды.<ref name="gov"/> Оның басшылығы кезеңінде Қазақстанда маңызды саяси және конституциялық өзгерістер жүзеге асырылды. 1995 жылғы 29 сәуірде Қазақстан Президентінің өкілеттік мерзімін ұзарту жөніндегі республикалық референдум, ал 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы республикалық референдум өткізілді. 1995 жылғы Конституцияға сәйкес Қазақстанда екі палаталы Парламент — [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістен]] тұратын заң шығарушы орган құрылды. Журналист Галина Галкина жариялаған естеліктерде Юрий Кимнің осы саяси оқиғалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарғаны және Нұрсұлтан Назарбаевқа президенттік куәлікті тапсырғаны айтылады.<ref name="memoir"/> === Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы === 1995 жылғы [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] конституциялық бақылаудың жаңа институты — Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесін құруды көздеді. 1996 жылғы 24 қаңтарда Юрий Ким Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болып тағайындалды.<ref name="gov"/> Конституциялық Кеңес Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес конституциялық бақылау өкілеттіктерін жүзеге асырды. Оның міндеттеріне заңдар мен халықаралық шарттардың Конституцияға сәйкестігін қарау, Конституция нормаларын ресми түсіндіру, сайлау мен референдумға қатысты конституциялық мәселелерді шешу және Конституцияда белгіленген өзге де өкілеттіктер кірді. Юрий Ким басқарған кезеңде Конституциялық Кеңестің алғашқы жұмыс тәжірибесі қалыптасып, конституциялық бақылау органының қызметін ұйымдастырудың құқықтық және институционалдық негіздері орнықты. Ол бұл қызметті өмірінің соңына дейін атқарды. 2000 жылы оның орнына [[Юрий Хитрин]] тағайындалды.<ref name="gov"/> == Ғылыми және кәсіби қызметі == Юрий Ким құқықтану саласында бірқатар ғылыми мақалалар жариялаған. Оның еңбектері заңнама, құқық қолдану тәжірибесі және мемлекеттік-құқықтық институттардың қызметіне қатысты мәселелерді қамтыған.<ref name="gov"/> Мақсұт Нәрікбаевтың естеліктеріне қарағанда, Юрий Ким Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында құқықтық негіздерді қалыптастыруға қатысқан тәжірибелі заңгерлердің бірі болған. Оның кәсіби қызметі тергеу, сот, әділет органдары, заң шығару ісі, сайлау жүйесі және конституциялық бақылау салаларын қамтыды.<ref name="memoir"/> == Қоғамдық қызметі == Юрий Ким Қазақстандағы корей этномәдени қозғалысына қолдау көрсеткен қоғам қайраткерлерінің бірі болды. Қазақстан корейлері қауымдастығының өкілдері оның корей мәдениеті мен қоғамдық ұйымдарының дамуына қызығушылық танытқанын, қауымдастық басшылығына құқықтық және ұйымдастырушылық мәселелер бойынша кеңес бергенін еске алған. Қазақстан корейлері қауымдастығының сол кездегі президенті Юрий Цхай Кимді қауымдастық бастамаларын талқылауға қатысқан және этномәдени қозғалысқа қолдау көрсеткен тұлға ретінде сипаттаған. «Достар» холдингінің вице-президенті Геннадий Ни оның Қазақстандағы корей қоғамдық қозғалысының дамуына атсалысқанын атап өткен.<ref name="memoir"/> == Замандастарының естеліктері == 2002 жылғы 15 қарашада «Новое поколение» газетінде журналист Галина Галкина Юрий Кимнің өмірі мен қызметіне арналған «Он был судьей для всех нас» атты мақала жариялады. Онда жұбайының, әріптестерінің және Қазақстанның қоғамдық өміріне қатысқан тұлғалардың естеліктері келтірілген.<ref name="memoir"/> === Зағипа Балиеваның естелігі === Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болған [[Зағипа Балиева]] Юрий Кимнің кәсіби біліктілігін, жауапкершілігін және айналасындағы адамдарға қолдау көрсетуге бейімділігін атап өткен. Балиеваның пікірінше, Кимнің қызметі Қазақстандағы құқықтық мемлекет институттарының қалыптасу кезеңімен тығыз байланысты болды.<ref name="memoir"/> === Мақсұт Нәрікбаевтың естелігі === Заңгер, Қазақстан Республикасының бұрынғы Бас прокуроры Мақсұт Нәрікбаев Юрий Киммен 1987 жылы танысқан. Нәрікбаев оның сабырлылығын, қызметкерлердің пікірін тыңдай білуін, басқарушылық тәжірибесін және маңызды құқықтық мәселелерде өз ұстанымын қорғағанын еске алған. Нәрікбаевтың бастамасымен Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оқу мен қоғамдық жұмыста ерекшеленген студенттерге арналған Юрий Ким атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған.<ref name="memoir"/> === Корей қоғамдастығы өкілдерінің естеліктері === Юрий Цхай мен Геннадий Ни Юрий Кимді қызметтік мәртебесіне қарамастан адамдармен ашық қарым-қатынас орнатқан, қоғамдық бастамаларға қолдау көрсеткен мемлекет қайраткері ретінде сипаттаған. Олардың естеліктерінде Кимнің құқықтық мәселелер бойынша кеңес беріп, корей этномәдени ұйымдарының жұмысына назар аударғаны баяндалады.<ref name="memoir"/> == Отбасы және жеке өмірі == Юрий Кимнің жұбайы — '''Надежда Ким''', дипломатиялық қызметкер. 2002 жылы ол Қазақстан Республикасының Корея Республикасындағы елшілігінде бірінші хатшы қызметін атқарған. 2002 жылы жарияланған естелігінде Надежда Ким ерлі-зайыптылардың ортақ балалары болмағанын, алайда олардың отбасында балалар болғанын айтқан. Жарияланған сұхбатта балалардың есімдері мен олардың нақты туыстық байланыстары көрсетілмеген.<ref name="memoir"/> Надежда Ким жұбайының жақындарына қамқорлық танытқанын, туыстары мен таныстарының туған күндерін есте сақтағанын және олармен үнемі байланыста болуға тырысқанын еске алған. Оның айтуынша, Юрий Ким ауыр науқастанған кезінде де отбасы мүшелеріне қолдау көрсетуге ұмтылған. Жұбайы қайтыс болғаннан кейін оның жеке жазбалары сақталған дәптерін тапқанын баяндаған.<ref name="memoir"/> Юрий Кимнің ата-анасы, бауырлары және балалық шағы туралы егжей-тегжейлі мәліметтер жарияланған өмірбаяндық дереккөздерде жеткіліксіз. == Спорттық жетістіктері == Юрий Ким жас кезінде күреспен айналысып, '''КСРО спорт шебері''' атағын алған. Бұл туралы оның өмірбаяндық анықтамалары мен Геннадий Нидің естеліктерінде айтылады.<ref name="memoir"/> == Қайтыс болуы == Юрий Алексеевич Ким 2000 жылғы 15 қарашада 60 жасында Астана қаласында қайтыс болды. Геннадий Нидің естеліктеріне сәйкес, өмірінің соңғы айларында ауыр сырқатпен күрескен. 2000 жылғы шілдеде оның 60 жылдық мерейтойына арналған кездесу шектеулі құрамда өткен.<ref name="memoir"/> Геннадий Нидің айтуынша, оны соңғы сапарға шығарып салуға бірнеше мың адам, соның ішінде заң оқу орындарының студенттері қатысқан.<ref name="memoir"/> == Марапаттары мен құрметті атақтары == * '''Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері''' — құқық саласындағы кәсіби еңбегі үшін берілген құрметті атақ.<ref name="gov"/> * '''КСРО спорт шебері''' — күрес спортынан алған спорттық атағы.<ref name="memoir"/> == Есімін мәңгі есте қалдыру == Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысымен Юрий Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру жөніндегі іс-шаралар белгіленді. Қаулыға сәйкес Алматы қаласының әкіміне: * Юрий Кимнің қабіріне құлпытас орнату; * Алматы қаласындағы көшелердің біріне оның есімін беру; * Алматы қаласының Зейн Шашкин көшесіндегі 36а тұрғын үйіне мемориалдық тақта орнату тапсырылды.<ref name="decree">{{Cite web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ |title=Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері Юрий Алексеевич Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру туралы |date=2001-01-23 |website=«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> Кейін Алматыдағы бұрынғы Студенческая көшесіне Юрий Кимнің есімі берілді. Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оның атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған. Бұл бастама заң мамандығы бойынша білім алатын, оқу және қоғамдық жұмыста жетістіктерге жеткен студенттерді қолдауға бағытталған.<ref name="memoir"/> == Тарихи маңызы == Юрий Кимнің мемлекеттік қызметі Қазақстанның кеңестік құқықтық жүйеден тәуелсіз мемлекеттің құқықтық институттарына көшу кезеңімен байланысты. Ол әр жылдары сот және әділет органдарында, Жоғарғы Кеңесте, Орталық сайлау комиссиясында және Конституциялық Кеңесте басшылық қызметтер атқарды. Оның өмірбаянындағы маңызды кезеңдер — 1995 жылғы конституциялық өзгерістер кезінде Орталық сайлау комиссиясын басқаруы және 1996 жылы құрылған Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болуы. Замандастарының естеліктері Юрий Кимнің кәсіби және қоғамдық қызметін, сондай-ақ сол кезеңдегі Қазақстанның құқықтық және қоғамдық өмірін зерттеуге арналған дереккөздердің бірі болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің бұрынғы мүшелері туралы ресми ақпарат] * [https://nomad.su/?a=15-200211160008 Галина Галкина. «Он был судьей для всех нас». «Новое поколение», 15 қараша 2002 жыл] * [https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысы] * [https://centrasia.org/person2.php?st=1075968013 Юрий Алексеевич Ким — «ЦентрАзия» өмірбаяндық анықтамалығы] {{DEFAULTSORT:Ким, Юрий Алексеевич}} [[Санат:1940 жылы туғандар]] [[Санат:2000 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген заңгерлері]] 5pk6y7pj2k1khwazp47f23cnhlpdruz 3688559 3688558 2026-10-30T04:14:26Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3688559 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Юрий Алексеевич Ким | Шынайы есімі = Юрий Алексеевич Ким | Суреті = | Атауы = Юрий Алексеевич Ким | Титулы = [[Қазақстан Конституциялық Соты|Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің]] тұңғыш төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 24 қаңтар 1996 | Басқаруын аяқтады = 29 қараша 2000 | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Ізашары = ''Қызмет жаңадан құрылды'' | Ізбасары = [[Юрий Хитрин]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]ның төрағасы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 1995 | Басқаруын аяқтады_2 = 1996 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Туған күні = 03.07.1940 | Туған жері = Тентек ауылы, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 15.11.2000 | Қайтыс болған жері = [[Астана]], Қазақстан | Жерленді = [[Алматы]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}} | Ұлты = корей | Жұбайы = Надежда Ким | Білімі = [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] | Мамандығы = заңгер | Марапаттары = Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері }} '''Юрий Алексеевич Ким''' ([[3 шілде]] [[1940 жыл|1940]], Тентек ауылы, Алматы облысы, Қазақ КСР — [[15 қараша]] [[2000 жыл|2000]], Астана, Қазақстан) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері, заңгер, [[Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі]]нің тұңғыш төрағасы (1996–2000), [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы]]ның төрағасы (1995–1996), Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылым депутаты (1994–1995). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік-құқықтық институттарының қалыптасуына қатысқан қайраткерлердің бірі. 1995 жылғы конституциялық реформалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарды, ал 1996 жылдан өмірінің соңына дейін Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov">{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk |title=Конституциялық Кеңестің экс-мүшелері |website=Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы |language=kk |access-date=2026-10-30}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білім алуы === Юрий Алексеевич Ким 1940 жылғы 3 шілдеде Қазақ КСР-інің Алматы облысындағы Тентек ауылында дүниеге келген. Кейбір өмірбаяндық анықтамаларда туған жері Талдықорған облысы деп көрсетіледі. Алайда бұл облыс 1944 жылғы 16 наурызда құрылғандықтан, 1940 жылғы әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Тентек орналасқан аумақ Алматы облысының құрамына кірген. Юрий Кимнің ата-анасы, балалық шағы және алғашқы білім алған оқу орны туралы жарияланған мәліметтер шектеулі. 1966 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) заң факультетін бітірді.<ref name="gov"/> === Заң саласындағы қызметі === Университетті аяқтағаннан кейін Юрий Ким құқық қорғау және сот органдарында еңбек етті. Ішкі істер органдарында тергеуші, Алматы қаласында халық судьясы қызметтерін атқарды. Кейін әділет органдарында жұмыс істеп, Алматы қалалық әділет басқармасы бастығының орынбасары қызметінен Қазақстан Республикасы Әділет министрінің бірінші орынбасары лауазымына дейін көтерілді. Әділет органдарындағы еңбек өтілі шамамен 15 жылды құрады.<ref name="gov"/> Осы кезеңде сот мекемелерінің қызметін ұйымдастыру, құқық қолдану тәжірибесі және заңнаманы жетілдіру мәселелерімен айналысты. 1987 жылы Юрий Ким Әділет министрлігінің сот органдары басқармасында басшылық қызмет атқарған. Сол жылы кейіннен Қазақстан Республикасының Бас прокуроры болған [[Мақсұт Нәрікбаев]]ты басқармаға аға кеңесші қызметіне қабылдаған. Нәрікбаев кейінгі естеліктерінде оның сот жүйесіндегі тәжірибесін, заңгерлік біліктілігін және қызметкерлермен жұмыс істеу қабілетін ерекше атап өткен.<ref name="memoir">{{Cite news |last=Галкина |first=Галина |title=Он был судьей для всех нас |work=Новое поколение |date=2002-11-15 |url=https://nomad.su/?a=15-200211160008 |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> === Жоғарғы Кеңестегі қызметі === 1994 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылымына депутат болып сайланды. Парламентте комитет төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov"/> Бұл кезең Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі құқықтық жүйесін қайта құру, мемлекеттік институттарды қалыптастыру және ұлттық заңнаманы дамыту үдерістерімен тұспа-тұс келді. Мақсұт Нәрікбаевтың естелігіне сәйкес, Юрий Ким депутаттық қызметі кезінде қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесін беру мәселесін қолдаған. Нәрікбаев оның Қазақстанды өз Отаны санағанын және мемлекеттік тілдің құқықтық мәртебесіне мән бергенін атап өткен.<ref name="memoir"/> === Орталық сайлау комиссиясының төрағасы === 1995 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болды.<ref name="gov"/> Оның басшылығы кезеңінде Қазақстанда маңызды саяси және конституциялық өзгерістер жүзеге асырылды. 1995 жылғы 29 сәуірде Қазақстан Президентінің өкілеттік мерзімін ұзарту жөніндегі республикалық референдум, ал 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы республикалық референдум өткізілді. 1995 жылғы Конституцияға сәйкес Қазақстанда екі палаталы Парламент — [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістен]] тұратын заң шығарушы орган құрылды. Журналист Галина Галкина жариялаған естеліктерде Юрий Кимнің осы саяси оқиғалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарғаны және Нұрсұлтан Назарбаевқа президенттік куәлікті тапсырғаны айтылады.<ref name="memoir"/> === Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы === 1995 жылғы [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] конституциялық бақылаудың жаңа институты — Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесін құруды көздеді. 1996 жылғы 24 қаңтарда Юрий Ким Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болып тағайындалды.<ref name="gov"/> Конституциялық Кеңес Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес конституциялық бақылау өкілеттіктерін жүзеге асырды. Оның міндеттеріне заңдар мен халықаралық шарттардың Конституцияға сәйкестігін қарау, Конституция нормаларын ресми түсіндіру, сайлау мен референдумға қатысты конституциялық мәселелерді шешу және Конституцияда белгіленген өзге де өкілеттіктер кірді. Юрий Ким басқарған кезеңде Конституциялық Кеңестің алғашқы жұмыс тәжірибесі қалыптасып, конституциялық бақылау органының қызметін ұйымдастырудың құқықтық және институционалдық негіздері орнықты. Ол бұл қызметті өмірінің соңына дейін атқарды. 2000 жылы оның орнына [[Юрий Хитрин]] тағайындалды.<ref name="gov"/> == Ғылыми және кәсіби қызметі == Юрий Ким құқықтану саласында бірқатар ғылыми мақалалар жариялаған. Оның еңбектері заңнама, құқық қолдану тәжірибесі және мемлекеттік-құқықтық институттардың қызметіне қатысты мәселелерді қамтыған.<ref name="gov"/> Мақсұт Нәрікбаевтың естеліктеріне қарағанда, Юрий Ким Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында құқықтық негіздерді қалыптастыруға қатысқан тәжірибелі заңгерлердің бірі болған. Оның кәсіби қызметі тергеу, сот, әділет органдары, заң шығару ісі, сайлау жүйесі және конституциялық бақылау салаларын қамтыды.<ref name="memoir"/> == Қоғамдық қызметі == Юрий Ким Қазақстандағы корей этномәдени қозғалысына қолдау көрсеткен қоғам қайраткерлерінің бірі болды. Қазақстан корейлері қауымдастығының өкілдері оның корей мәдениеті мен қоғамдық ұйымдарының дамуына қызығушылық танытқанын, қауымдастық басшылығына құқықтық және ұйымдастырушылық мәселелер бойынша кеңес бергенін еске алған. Қазақстан корейлері қауымдастығының сол кездегі президенті Юрий Цхай Кимді қауымдастық бастамаларын талқылауға қатысқан және этномәдени қозғалысқа қолдау көрсеткен тұлға ретінде сипаттаған. «Достар» холдингінің вице-президенті Геннадий Ни оның Қазақстандағы корей қоғамдық қозғалысының дамуына атсалысқанын атап өткен.<ref name="memoir"/> == Замандастарының естеліктері == 2002 жылғы 15 қарашада «Новое поколение» газетінде журналист Галина Галкина Юрий Кимнің өмірі мен қызметіне арналған «Он был судьей для всех нас» атты мақала жариялады. Онда жұбайының, әріптестерінің және Қазақстанның қоғамдық өміріне қатысқан тұлғалардың естеліктері келтірілген.<ref name="memoir"/> === Зағипа Балиеваның естелігі === Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болған [[Зағипа Балиева]] Юрий Кимнің кәсіби біліктілігін, жауапкершілігін және айналасындағы адамдарға қолдау көрсетуге бейімділігін атап өткен. Балиеваның пікірінше, Кимнің қызметі Қазақстандағы құқықтық мемлекет институттарының қалыптасу кезеңімен тығыз байланысты болды.<ref name="memoir"/> === Мақсұт Нәрікбаевтың естелігі === Заңгер, Қазақстан Республикасының бұрынғы Бас прокуроры Мақсұт Нәрікбаев Юрий Киммен 1987 жылы танысқан. Нәрікбаев оның сабырлылығын, қызметкерлердің пікірін тыңдай білуін, басқарушылық тәжірибесін және маңызды құқықтық мәселелерде өз ұстанымын қорғағанын еске алған. Нәрікбаевтың бастамасымен Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оқу мен қоғамдық жұмыста ерекшеленген студенттерге арналған Юрий Ким атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған.<ref name="memoir"/> === Корей қоғамдастығы өкілдерінің естеліктері === Юрий Цхай мен Геннадий Ни Юрий Кимді қызметтік мәртебесіне қарамастан адамдармен ашық қарым-қатынас орнатқан, қоғамдық бастамаларға қолдау көрсеткен мемлекет қайраткері ретінде сипаттаған. Олардың естеліктерінде Кимнің құқықтық мәселелер бойынша кеңес беріп, корей этномәдени ұйымдарының жұмысына назар аударғаны баяндалады.<ref name="memoir"/> == Отбасы және жеке өмірі == Юрий Кимнің жұбайы — '''Надежда Ким''', дипломатиялық қызметкер. 2002 жылы ол Қазақстан Республикасының Корея Республикасындағы елшілігінде бірінші хатшы қызметін атқарған. 2002 жылы жарияланған естелігінде Надежда Ким ерлі-зайыптылардың ортақ балалары болмағанын, алайда олардың отбасында балалар болғанын айтқан. Жарияланған сұхбатта балалардың есімдері мен олардың нақты туыстық байланыстары көрсетілмеген.<ref name="memoir"/> Надежда Ким жұбайының жақындарына қамқорлық танытқанын, туыстары мен таныстарының туған күндерін есте сақтағанын және олармен үнемі байланыста болуға тырысқанын еске алған. Оның айтуынша, Юрий Ким ауыр науқастанған кезінде де отбасы мүшелеріне қолдау көрсетуге ұмтылған. Жұбайы қайтыс болғаннан кейін оның жеке жазбалары сақталған дәптерін тапқанын баяндаған.<ref name="memoir"/> Юрий Кимнің ата-анасы, бауырлары және балалық шағы туралы егжей-тегжейлі мәліметтер жарияланған өмірбаяндық дереккөздерде жеткіліксіз. == Спорттық жетістіктері == Юрий Ким жас кезінде күреспен айналысып, '''КСРО спорт шебері''' атағын алған. Бұл туралы оның өмірбаяндық анықтамалары мен Геннадий Нидің естеліктерінде айтылады.<ref name="memoir"/> == Қайтыс болуы == Юрий Алексеевич Ким 2000 жылғы 15 қарашада 60 жасында Астана қаласында қайтыс болды. Геннадий Нидің естеліктеріне сәйкес, өмірінің соңғы айларында ауыр сырқатпен күрескен. 2000 жылғы шілдеде оның 60 жылдық мерейтойына арналған кездесу шектеулі құрамда өткен.<ref name="memoir"/> Геннадий Нидің айтуынша, оны соңғы сапарға шығарып салуға бірнеше мың адам, соның ішінде заң оқу орындарының студенттері қатысқан.<ref name="memoir"/> == Марапаттары мен құрметті атақтары == * '''Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері''' — құқық саласындағы кәсіби еңбегі үшін берілген құрметті атақ.<ref name="gov"/> * '''КСРО спорт шебері''' — күрес спортынан алған спорттық атағы.<ref name="memoir"/> == Есімін мәңгі есте қалдыру == Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысымен Юрий Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру жөніндегі іс-шаралар белгіленді. Қаулыға сәйкес Алматы қаласының әкіміне: * Юрий Кимнің қабіріне құлпытас орнату; * Алматы қаласындағы көшелердің біріне оның есімін беру; * Алматы қаласының Зейн Шашкин көшесіндегі 36а тұрғын үйіне мемориалдық тақта орнату тапсырылды.<ref name="decree">{{Cite web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ |title=Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері Юрий Алексеевич Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру туралы |date=2001-01-23 |website=«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> Кейін Алматыдағы бұрынғы Студенческая көшесіне Юрий Кимнің есімі берілді. Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оның атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған. Бұл бастама заң мамандығы бойынша білім алатын, оқу және қоғамдық жұмыста жетістіктерге жеткен студенттерді қолдауға бағытталған.<ref name="memoir"/> == Тарихи маңызы == Юрий Кимнің мемлекеттік қызметі Қазақстанның кеңестік құқықтық жүйеден тәуелсіз мемлекеттің құқықтық институттарына көшу кезеңімен байланысты. Ол әр жылдары сот және әділет органдарында, Жоғарғы Кеңесте, Орталық сайлау комиссиясында және Конституциялық Кеңесте басшылық қызметтер атқарды. Оның өмірбаянындағы маңызды кезеңдер — 1995 жылғы конституциялық өзгерістер кезінде Орталық сайлау комиссиясын басқаруы және 1996 жылы құрылған Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болуы. Замандастарының естеліктері Юрий Кимнің кәсіби және қоғамдық қызметін, сондай-ақ сол кезеңдегі Қазақстанның құқықтық және қоғамдық өмірін зерттеуге арналған дереккөздердің бірі болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің бұрынғы мүшелері туралы ресми ақпарат] * [https://nomad.su/?a=15-200211160008 Галина Галкина. «Он был судьей для всех нас». «Новое поколение», 15 қараша 2002 жыл] * [https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысы] * [https://centrasia.org/person2.php?st=1075968013 Юрий Алексеевич Ким — «ЦентрАзия» өмірбаяндық анықтамалығы] {{DEFAULTSORT:Ким, Юрий Алексеевич}} [[Санат:1940 жылы туғандар]] [[Санат:2000 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген заңгерлері]] gvatoc7h6n56gfdoq3qbugulpxkxa5w 3688560 3688559 2026-10-30T04:15:07Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3688560 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Юрий Алексеевич Ким | Шынайы есімі = Юрий Алексеевич Ким | Суреті = | Атауы = Юрий Алексеевич Ким | Титулы = [[Қазақстан Конституциялық Соты|Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің]] тұңғыш төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 24 қаңтар 1996 | Басқаруын аяқтады = 29 қараша 2000 | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Ізашары = ''Қызмет жаңадан құрылды'' | Ізбасары = [[Юрий Хитрин]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]ның төрағасы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 1995 | Басқаруын аяқтады_2 = 1996 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Туған күні = 03.07.1940 | Туған жері = Тентек ауылы, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 15.11.2000 | Қайтыс болған жері = [[Астана]], Қазақстан | Жерленді = [[Алматы]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}} | Ұлты = корей | Жұбайы = Надежда Ким | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] | Мамандығы = заңгер | Марапаттары = Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері }} '''Юрий Алексеевич Ким''' ([[3 шілде]] [[1940 жыл|1940]], Тентек ауылы, Алматы облысы, Қазақ КСР — [[15 қараша]] [[2000 жыл|2000]], Астана, Қазақстан) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері, заңгер, [[Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі]]нің тұңғыш төрағасы (1996–2000), [[Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясы]]ның төрағасы (1995–1996), Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылым депутаты (1994–1995). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік-құқықтық институттарының қалыптасуына қатысқан қайраткерлердің бірі. 1995 жылғы конституциялық реформалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарды, ал 1996 жылдан өмірінің соңына дейін Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov">{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk |title=Конституциялық Кеңестің экс-мүшелері |website=Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы |language=kk |access-date=2026-10-30}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білім алуы === Юрий Алексеевич Ким 1940 жылғы 3 шілдеде Қазақ КСР-інің Алматы облысындағы Тентек ауылында дүниеге келген. Кейбір өмірбаяндық анықтамаларда туған жері Талдықорған облысы деп көрсетіледі. Алайда бұл облыс 1944 жылғы 16 наурызда құрылғандықтан, 1940 жылғы әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Тентек орналасқан аумақ Алматы облысының құрамына кірген. Юрий Кимнің ата-анасы, балалық шағы және алғашқы білім алған оқу орны туралы жарияланған мәліметтер шектеулі. 1966 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) заң факультетін бітірді.<ref name="gov"/> === Заң саласындағы қызметі === Университетті аяқтағаннан кейін Юрий Ким құқық қорғау және сот органдарында еңбек етті. Ішкі істер органдарында тергеуші, Алматы қаласында халық судьясы қызметтерін атқарды. Кейін әділет органдарында жұмыс істеп, Алматы қалалық әділет басқармасы бастығының орынбасары қызметінен Қазақстан Республикасы Әділет министрінің бірінші орынбасары лауазымына дейін көтерілді. Әділет органдарындағы еңбек өтілі шамамен 15 жылды құрады.<ref name="gov"/> Осы кезеңде сот мекемелерінің қызметін ұйымдастыру, құқық қолдану тәжірибесі және заңнаманы жетілдіру мәселелерімен айналысты. 1987 жылы Юрий Ким Әділет министрлігінің сот органдары басқармасында басшылық қызмет атқарған. Сол жылы кейіннен Қазақстан Республикасының Бас прокуроры болған [[Мақсұт Нәрікбаев]]ты басқармаға аға кеңесші қызметіне қабылдаған. Нәрікбаев кейінгі естеліктерінде оның сот жүйесіндегі тәжірибесін, заңгерлік біліктілігін және қызметкерлермен жұмыс істеу қабілетін ерекше атап өткен.<ref name="memoir">{{Cite news |last=Галкина |first=Галина |title=Он был судьей для всех нас |work=Новое поколение |date=2002-11-15 |url=https://nomad.su/?a=15-200211160008 |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> === Жоғарғы Кеңестегі қызметі === 1994 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылымына депутат болып сайланды. Парламентте комитет төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov"/> Бұл кезең Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі құқықтық жүйесін қайта құру, мемлекеттік институттарды қалыптастыру және ұлттық заңнаманы дамыту үдерістерімен тұспа-тұс келді. Мақсұт Нәрікбаевтың естелігіне сәйкес, Юрий Ким депутаттық қызметі кезінде қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесін беру мәселесін қолдаған. Нәрікбаев оның Қазақстанды өз Отаны санағанын және мемлекеттік тілдің құқықтық мәртебесіне мән бергенін атап өткен.<ref name="memoir"/> === Орталық сайлау комиссиясының төрағасы === 1995 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болды.<ref name="gov"/> Оның басшылығы кезеңінде Қазақстанда маңызды саяси және конституциялық өзгерістер жүзеге асырылды. 1995 жылғы 29 сәуірде Қазақстан Президентінің өкілеттік мерзімін ұзарту жөніндегі республикалық референдум, ал 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы республикалық референдум өткізілді. 1995 жылғы Конституцияға сәйкес Қазақстанда екі палаталы Парламент — [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістен]] тұратын заң шығарушы орган құрылды. Журналист Галина Галкина жариялаған естеліктерде Юрий Кимнің осы саяси оқиғалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарғаны және Нұрсұлтан Назарбаевқа президенттік куәлікті тапсырғаны айтылады.<ref name="memoir"/> === Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы === 1995 жылғы [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] конституциялық бақылаудың жаңа институты — Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесін құруды көздеді. 1996 жылғы 24 қаңтарда Юрий Ким Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болып тағайындалды.<ref name="gov"/> Конституциялық Кеңес Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес конституциялық бақылау өкілеттіктерін жүзеге асырды. Оның міндеттеріне заңдар мен халықаралық шарттардың Конституцияға сәйкестігін қарау, Конституция нормаларын ресми түсіндіру, сайлау мен референдумға қатысты конституциялық мәселелерді шешу және Конституцияда белгіленген өзге де өкілеттіктер кірді. Юрий Ким басқарған кезеңде Конституциялық Кеңестің алғашқы жұмыс тәжірибесі қалыптасып, конституциялық бақылау органының қызметін ұйымдастырудың құқықтық және институционалдық негіздері орнықты. Ол бұл қызметті өмірінің соңына дейін атқарды. 2000 жылы оның орнына [[Юрий Хитрин]] тағайындалды.<ref name="gov"/> == Ғылыми және кәсіби қызметі == Юрий Ким құқықтану саласында бірқатар ғылыми мақалалар жариялаған. Оның еңбектері заңнама, құқық қолдану тәжірибесі және мемлекеттік-құқықтық институттардың қызметіне қатысты мәселелерді қамтыған.<ref name="gov"/> Мақсұт Нәрікбаевтың естеліктеріне қарағанда, Юрий Ким Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында құқықтық негіздерді қалыптастыруға қатысқан тәжірибелі заңгерлердің бірі болған. Оның кәсіби қызметі тергеу, сот, әділет органдары, заң шығару ісі, сайлау жүйесі және конституциялық бақылау салаларын қамтыды.<ref name="memoir"/> == Қоғамдық қызметі == Юрий Ким Қазақстандағы корей этномәдени қозғалысына қолдау көрсеткен қоғам қайраткерлерінің бірі болды. Қазақстан корейлері қауымдастығының өкілдері оның корей мәдениеті мен қоғамдық ұйымдарының дамуына қызығушылық танытқанын, қауымдастық басшылығына құқықтық және ұйымдастырушылық мәселелер бойынша кеңес бергенін еске алған. Қазақстан корейлері қауымдастығының сол кездегі президенті Юрий Цхай Кимді қауымдастық бастамаларын талқылауға қатысқан және этномәдени қозғалысқа қолдау көрсеткен тұлға ретінде сипаттаған. «Достар» холдингінің вице-президенті Геннадий Ни оның Қазақстандағы корей қоғамдық қозғалысының дамуына атсалысқанын атап өткен.<ref name="memoir"/> == Замандастарының естеліктері == 2002 жылғы 15 қарашада «Новое поколение» газетінде журналист Галина Галкина Юрий Кимнің өмірі мен қызметіне арналған «Он был судьей для всех нас» атты мақала жариялады. Онда жұбайының, әріптестерінің және Қазақстанның қоғамдық өміріне қатысқан тұлғалардың естеліктері келтірілген.<ref name="memoir"/> === Зағипа Балиеваның естелігі === Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болған [[Зағипа Балиева]] Юрий Кимнің кәсіби біліктілігін, жауапкершілігін және айналасындағы адамдарға қолдау көрсетуге бейімділігін атап өткен. Балиеваның пікірінше, Кимнің қызметі Қазақстандағы құқықтық мемлекет институттарының қалыптасу кезеңімен тығыз байланысты болды.<ref name="memoir"/> === Мақсұт Нәрікбаевтың естелігі === Заңгер, Қазақстан Республикасының бұрынғы Бас прокуроры Мақсұт Нәрікбаев Юрий Киммен 1987 жылы танысқан. Нәрікбаев оның сабырлылығын, қызметкерлердің пікірін тыңдай білуін, басқарушылық тәжірибесін және маңызды құқықтық мәселелерде өз ұстанымын қорғағанын еске алған. Нәрікбаевтың бастамасымен Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оқу мен қоғамдық жұмыста ерекшеленген студенттерге арналған Юрий Ким атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған.<ref name="memoir"/> === Корей қоғамдастығы өкілдерінің естеліктері === Юрий Цхай мен Геннадий Ни Юрий Кимді қызметтік мәртебесіне қарамастан адамдармен ашық қарым-қатынас орнатқан, қоғамдық бастамаларға қолдау көрсеткен мемлекет қайраткері ретінде сипаттаған. Олардың естеліктерінде Кимнің құқықтық мәселелер бойынша кеңес беріп, корей этномәдени ұйымдарының жұмысына назар аударғаны баяндалады.<ref name="memoir"/> == Отбасы және жеке өмірі == Юрий Кимнің жұбайы — '''Надежда Ким''', дипломатиялық қызметкер. 2002 жылы ол Қазақстан Республикасының Корея Республикасындағы елшілігінде бірінші хатшы қызметін атқарған. 2002 жылы жарияланған естелігінде Надежда Ким ерлі-зайыптылардың ортақ балалары болмағанын, алайда олардың отбасында балалар болғанын айтқан. Жарияланған сұхбатта балалардың есімдері мен олардың нақты туыстық байланыстары көрсетілмеген.<ref name="memoir"/> Надежда Ким жұбайының жақындарына қамқорлық танытқанын, туыстары мен таныстарының туған күндерін есте сақтағанын және олармен үнемі байланыста болуға тырысқанын еске алған. Оның айтуынша, Юрий Ким ауыр науқастанған кезінде де отбасы мүшелеріне қолдау көрсетуге ұмтылған. Жұбайы қайтыс болғаннан кейін оның жеке жазбалары сақталған дәптерін тапқанын баяндаған.<ref name="memoir"/> Юрий Кимнің ата-анасы, бауырлары және балалық шағы туралы егжей-тегжейлі мәліметтер жарияланған өмірбаяндық дереккөздерде жеткіліксіз. == Спорттық жетістіктері == Юрий Ким жас кезінде күреспен айналысып, '''КСРО спорт шебері''' атағын алған. Бұл туралы оның өмірбаяндық анықтамалары мен Геннадий Нидің естеліктерінде айтылады.<ref name="memoir"/> == Қайтыс болуы == Юрий Алексеевич Ким 2000 жылғы 15 қарашада 60 жасында Астана қаласында қайтыс болды. Геннадий Нидің естеліктеріне сәйкес, өмірінің соңғы айларында ауыр сырқатпен күрескен. 2000 жылғы шілдеде оның 60 жылдық мерейтойына арналған кездесу шектеулі құрамда өткен.<ref name="memoir"/> Геннадий Нидің айтуынша, оны соңғы сапарға шығарып салуға бірнеше мың адам, соның ішінде заң оқу орындарының студенттері қатысқан.<ref name="memoir"/> == Марапаттары мен құрметті атақтары == * '''Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері''' — құқық саласындағы кәсіби еңбегі үшін берілген құрметті атақ.<ref name="gov"/> * '''КСРО спорт шебері''' — күрес спортынан алған спорттық атағы.<ref name="memoir"/> == Есімін мәңгі есте қалдыру == Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысымен Юрий Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру жөніндегі іс-шаралар белгіленді. Қаулыға сәйкес Алматы қаласының әкіміне: * Юрий Кимнің қабіріне құлпытас орнату; * Алматы қаласындағы көшелердің біріне оның есімін беру; * Алматы қаласының Зейн Шашкин көшесіндегі 36а тұрғын үйіне мемориалдық тақта орнату тапсырылды.<ref name="decree">{{Cite web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ |title=Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері Юрий Алексеевич Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру туралы |date=2001-01-23 |website=«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> Кейін Алматыдағы бұрынғы Студенческая көшесіне Юрий Кимнің есімі берілді. Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оның атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған. Бұл бастама заң мамандығы бойынша білім алатын, оқу және қоғамдық жұмыста жетістіктерге жеткен студенттерді қолдауға бағытталған.<ref name="memoir"/> == Тарихи маңызы == Юрий Кимнің мемлекеттік қызметі Қазақстанның кеңестік құқықтық жүйеден тәуелсіз мемлекеттің құқықтық институттарына көшу кезеңімен байланысты. Ол әр жылдары сот және әділет органдарында, Жоғарғы Кеңесте, Орталық сайлау комиссиясында және Конституциялық Кеңесте басшылық қызметтер атқарды. Оның өмірбаянындағы маңызды кезеңдер — 1995 жылғы конституциялық өзгерістер кезінде Орталық сайлау комиссиясын басқаруы және 1996 жылы құрылған Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болуы. Замандастарының естеліктері Юрий Кимнің кәсіби және қоғамдық қызметін, сондай-ақ сол кезеңдегі Қазақстанның құқықтық және қоғамдық өмірін зерттеуге арналған дереккөздердің бірі болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің бұрынғы мүшелері туралы ресми ақпарат] * [https://nomad.su/?a=15-200211160008 Галина Галкина. «Он был судьей для всех нас». «Новое поколение», 15 қараша 2002 жыл] * [https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысы] * [https://centrasia.org/person2.php?st=1075968013 Юрий Алексеевич Ким — «ЦентрАзия» өмірбаяндық анықтамалығы] {{DEFAULTSORT:Ким, Юрий Алексеевич}} [[Санат:1940 жылы туғандар]] [[Санат:2000 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген заңгерлері]] 8ibxrrxbhu5tcveuaajmxs1bp2mwyzg 3688561 3688560 2026-10-30T04:15:58Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3688561 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Юрий Алексеевич Ким | Шынайы есімі = Юрий Алексеевич Ким | Суреті = | Атауы = Юрий Алексеевич Ким | Титулы = [[Қазақстан Конституциялық Соты|Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің]] тұңғыш төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 24 қаңтар 1996 | Басқаруын аяқтады = 29 қараша 2000 | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Ізашары = ''Қызмет жаңадан құрылды'' | Ізбасары = [[Юрий Хитрин]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]ның төрағасы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 1995 | Басқаруын аяқтады_2 = 1996 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Туған күні = 03.07.1940 | Туған жері = Тентек ауылы, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 15.11.2000 | Қайтыс болған жері = [[Астана]], Қазақстан | Жерленді = [[Алматы]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}} | Ұлты = корей | Жұбайы = Надежда Ким | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] | Мамандығы = заңгер | Марапаттары = Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері }} '''Юрий Алексеевич Ким''' ([[3 шілде]] [[1940 жыл|1940]], Тентек ауылы, Алматы облысы, Қазақ КСР — [[15 қараша]] [[2000 жыл|2000]], Астана, Қазақстан) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері, заңгер, [[Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі]]нің тұңғыш төрағасы (1996–2000), [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]ның төрағасы (1995–1996), Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылым депутаты (1994–1995). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік-құқықтық институттарының қалыптасуына қатысқан қайраткерлердің бірі. 1995 жылғы конституциялық реформалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарды, ал 1996 жылдан өмірінің соңына дейін Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov">{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk |title=Конституциялық Кеңестің экс-мүшелері |website=Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы |language=kk |access-date=2026-10-30}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білім алуы === Юрий Алексеевич Ким 1940 жылғы 3 шілдеде Қазақ КСР-інің Алматы облысындағы Тентек ауылында дүниеге келген. Кейбір өмірбаяндық анықтамаларда туған жері Талдықорған облысы деп көрсетіледі. Алайда бұл облыс 1944 жылғы 16 наурызда құрылғандықтан, 1940 жылғы әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Тентек орналасқан аумақ Алматы облысының құрамына кірген. Юрий Кимнің ата-анасы, балалық шағы және алғашқы білім алған оқу орны туралы жарияланған мәліметтер шектеулі. 1966 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) заң факультетін бітірді.<ref name="gov"/> === Заң саласындағы қызметі === Университетті аяқтағаннан кейін Юрий Ким құқық қорғау және сот органдарында еңбек етті. Ішкі істер органдарында тергеуші, Алматы қаласында халық судьясы қызметтерін атқарды. Кейін әділет органдарында жұмыс істеп, Алматы қалалық әділет басқармасы бастығының орынбасары қызметінен Қазақстан Республикасы Әділет министрінің бірінші орынбасары лауазымына дейін көтерілді. Әділет органдарындағы еңбек өтілі шамамен 15 жылды құрады.<ref name="gov"/> Осы кезеңде сот мекемелерінің қызметін ұйымдастыру, құқық қолдану тәжірибесі және заңнаманы жетілдіру мәселелерімен айналысты. 1987 жылы Юрий Ким Әділет министрлігінің сот органдары басқармасында басшылық қызмет атқарған. Сол жылы кейіннен Қазақстан Республикасының Бас прокуроры болған [[Мақсұт Нәрікбаев]]ты басқармаға аға кеңесші қызметіне қабылдаған. Нәрікбаев кейінгі естеліктерінде оның сот жүйесіндегі тәжірибесін, заңгерлік біліктілігін және қызметкерлермен жұмыс істеу қабілетін ерекше атап өткен.<ref name="memoir">{{Cite news |last=Галкина |first=Галина |title=Он был судьей для всех нас |work=Новое поколение |date=2002-11-15 |url=https://nomad.su/?a=15-200211160008 |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> === Жоғарғы Кеңестегі қызметі === 1994 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылымына депутат болып сайланды. Парламентте комитет төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov"/> Бұл кезең Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі құқықтық жүйесін қайта құру, мемлекеттік институттарды қалыптастыру және ұлттық заңнаманы дамыту үдерістерімен тұспа-тұс келді. Мақсұт Нәрікбаевтың естелігіне сәйкес, Юрий Ким депутаттық қызметі кезінде қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесін беру мәселесін қолдаған. Нәрікбаев оның Қазақстанды өз Отаны санағанын және мемлекеттік тілдің құқықтық мәртебесіне мән бергенін атап өткен.<ref name="memoir"/> === Орталық сайлау комиссиясының төрағасы === 1995 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болды.<ref name="gov"/> Оның басшылығы кезеңінде Қазақстанда маңызды саяси және конституциялық өзгерістер жүзеге асырылды. 1995 жылғы 29 сәуірде Қазақстан Президентінің өкілеттік мерзімін ұзарту жөніндегі республикалық референдум, ал 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы республикалық референдум өткізілді. 1995 жылғы Конституцияға сәйкес Қазақстанда екі палаталы Парламент — [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістен]] тұратын заң шығарушы орган құрылды. Журналист Галина Галкина жариялаған естеліктерде Юрий Кимнің осы саяси оқиғалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарғаны және Нұрсұлтан Назарбаевқа президенттік куәлікті тапсырғаны айтылады.<ref name="memoir"/> === Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы === 1995 жылғы [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] конституциялық бақылаудың жаңа институты — Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесін құруды көздеді. 1996 жылғы 24 қаңтарда Юрий Ким Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болып тағайындалды.<ref name="gov"/> Конституциялық Кеңес Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес конституциялық бақылау өкілеттіктерін жүзеге асырды. Оның міндеттеріне заңдар мен халықаралық шарттардың Конституцияға сәйкестігін қарау, Конституция нормаларын ресми түсіндіру, сайлау мен референдумға қатысты конституциялық мәселелерді шешу және Конституцияда белгіленген өзге де өкілеттіктер кірді. Юрий Ким басқарған кезеңде Конституциялық Кеңестің алғашқы жұмыс тәжірибесі қалыптасып, конституциялық бақылау органының қызметін ұйымдастырудың құқықтық және институционалдық негіздері орнықты. Ол бұл қызметті өмірінің соңына дейін атқарды. 2000 жылы оның орнына [[Юрий Хитрин]] тағайындалды.<ref name="gov"/> == Ғылыми және кәсіби қызметі == Юрий Ким құқықтану саласында бірқатар ғылыми мақалалар жариялаған. Оның еңбектері заңнама, құқық қолдану тәжірибесі және мемлекеттік-құқықтық институттардың қызметіне қатысты мәселелерді қамтыған.<ref name="gov"/> Мақсұт Нәрікбаевтың естеліктеріне қарағанда, Юрий Ким Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында құқықтық негіздерді қалыптастыруға қатысқан тәжірибелі заңгерлердің бірі болған. Оның кәсіби қызметі тергеу, сот, әділет органдары, заң шығару ісі, сайлау жүйесі және конституциялық бақылау салаларын қамтыды.<ref name="memoir"/> == Қоғамдық қызметі == Юрий Ким Қазақстандағы корей этномәдени қозғалысына қолдау көрсеткен қоғам қайраткерлерінің бірі болды. Қазақстан корейлері қауымдастығының өкілдері оның корей мәдениеті мен қоғамдық ұйымдарының дамуына қызығушылық танытқанын, қауымдастық басшылығына құқықтық және ұйымдастырушылық мәселелер бойынша кеңес бергенін еске алған. Қазақстан корейлері қауымдастығының сол кездегі президенті Юрий Цхай Кимді қауымдастық бастамаларын талқылауға қатысқан және этномәдени қозғалысқа қолдау көрсеткен тұлға ретінде сипаттаған. «Достар» холдингінің вице-президенті Геннадий Ни оның Қазақстандағы корей қоғамдық қозғалысының дамуына атсалысқанын атап өткен.<ref name="memoir"/> == Замандастарының естеліктері == 2002 жылғы 15 қарашада «Новое поколение» газетінде журналист Галина Галкина Юрий Кимнің өмірі мен қызметіне арналған «Он был судьей для всех нас» атты мақала жариялады. Онда жұбайының, әріптестерінің және Қазақстанның қоғамдық өміріне қатысқан тұлғалардың естеліктері келтірілген.<ref name="memoir"/> === Зағипа Балиеваның естелігі === Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болған [[Зағипа Балиева]] Юрий Кимнің кәсіби біліктілігін, жауапкершілігін және айналасындағы адамдарға қолдау көрсетуге бейімділігін атап өткен. Балиеваның пікірінше, Кимнің қызметі Қазақстандағы құқықтық мемлекет институттарының қалыптасу кезеңімен тығыз байланысты болды.<ref name="memoir"/> === Мақсұт Нәрікбаевтың естелігі === Заңгер, Қазақстан Республикасының бұрынғы Бас прокуроры Мақсұт Нәрікбаев Юрий Киммен 1987 жылы танысқан. Нәрікбаев оның сабырлылығын, қызметкерлердің пікірін тыңдай білуін, басқарушылық тәжірибесін және маңызды құқықтық мәселелерде өз ұстанымын қорғағанын еске алған. Нәрікбаевтың бастамасымен Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оқу мен қоғамдық жұмыста ерекшеленген студенттерге арналған Юрий Ким атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған.<ref name="memoir"/> === Корей қоғамдастығы өкілдерінің естеліктері === Юрий Цхай мен Геннадий Ни Юрий Кимді қызметтік мәртебесіне қарамастан адамдармен ашық қарым-қатынас орнатқан, қоғамдық бастамаларға қолдау көрсеткен мемлекет қайраткері ретінде сипаттаған. Олардың естеліктерінде Кимнің құқықтық мәселелер бойынша кеңес беріп, корей этномәдени ұйымдарының жұмысына назар аударғаны баяндалады.<ref name="memoir"/> == Отбасы және жеке өмірі == Юрий Кимнің жұбайы — '''Надежда Ким''', дипломатиялық қызметкер. 2002 жылы ол Қазақстан Республикасының Корея Республикасындағы елшілігінде бірінші хатшы қызметін атқарған. 2002 жылы жарияланған естелігінде Надежда Ким ерлі-зайыптылардың ортақ балалары болмағанын, алайда олардың отбасында балалар болғанын айтқан. Жарияланған сұхбатта балалардың есімдері мен олардың нақты туыстық байланыстары көрсетілмеген.<ref name="memoir"/> Надежда Ким жұбайының жақындарына қамқорлық танытқанын, туыстары мен таныстарының туған күндерін есте сақтағанын және олармен үнемі байланыста болуға тырысқанын еске алған. Оның айтуынша, Юрий Ким ауыр науқастанған кезінде де отбасы мүшелеріне қолдау көрсетуге ұмтылған. Жұбайы қайтыс болғаннан кейін оның жеке жазбалары сақталған дәптерін тапқанын баяндаған.<ref name="memoir"/> Юрий Кимнің ата-анасы, бауырлары және балалық шағы туралы егжей-тегжейлі мәліметтер жарияланған өмірбаяндық дереккөздерде жеткіліксіз. == Спорттық жетістіктері == Юрий Ким жас кезінде күреспен айналысып, '''КСРО спорт шебері''' атағын алған. Бұл туралы оның өмірбаяндық анықтамалары мен Геннадий Нидің естеліктерінде айтылады.<ref name="memoir"/> == Қайтыс болуы == Юрий Алексеевич Ким 2000 жылғы 15 қарашада 60 жасында Астана қаласында қайтыс болды. Геннадий Нидің естеліктеріне сәйкес, өмірінің соңғы айларында ауыр сырқатпен күрескен. 2000 жылғы шілдеде оның 60 жылдық мерейтойына арналған кездесу шектеулі құрамда өткен.<ref name="memoir"/> Геннадий Нидің айтуынша, оны соңғы сапарға шығарып салуға бірнеше мың адам, соның ішінде заң оқу орындарының студенттері қатысқан.<ref name="memoir"/> == Марапаттары мен құрметті атақтары == * '''Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері''' — құқық саласындағы кәсіби еңбегі үшін берілген құрметті атақ.<ref name="gov"/> * '''КСРО спорт шебері''' — күрес спортынан алған спорттық атағы.<ref name="memoir"/> == Есімін мәңгі есте қалдыру == Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысымен Юрий Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру жөніндегі іс-шаралар белгіленді. Қаулыға сәйкес Алматы қаласының әкіміне: * Юрий Кимнің қабіріне құлпытас орнату; * Алматы қаласындағы көшелердің біріне оның есімін беру; * Алматы қаласының Зейн Шашкин көшесіндегі 36а тұрғын үйіне мемориалдық тақта орнату тапсырылды.<ref name="decree">{{Cite web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ |title=Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері Юрий Алексеевич Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру туралы |date=2001-01-23 |website=«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> Кейін Алматыдағы бұрынғы Студенческая көшесіне Юрий Кимнің есімі берілді. Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оның атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған. Бұл бастама заң мамандығы бойынша білім алатын, оқу және қоғамдық жұмыста жетістіктерге жеткен студенттерді қолдауға бағытталған.<ref name="memoir"/> == Тарихи маңызы == Юрий Кимнің мемлекеттік қызметі Қазақстанның кеңестік құқықтық жүйеден тәуелсіз мемлекеттің құқықтық институттарына көшу кезеңімен байланысты. Ол әр жылдары сот және әділет органдарында, Жоғарғы Кеңесте, Орталық сайлау комиссиясында және Конституциялық Кеңесте басшылық қызметтер атқарды. Оның өмірбаянындағы маңызды кезеңдер — 1995 жылғы конституциялық өзгерістер кезінде Орталық сайлау комиссиясын басқаруы және 1996 жылы құрылған Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болуы. Замандастарының естеліктері Юрий Кимнің кәсіби және қоғамдық қызметін, сондай-ақ сол кезеңдегі Қазақстанның құқықтық және қоғамдық өмірін зерттеуге арналған дереккөздердің бірі болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің бұрынғы мүшелері туралы ресми ақпарат] * [https://nomad.su/?a=15-200211160008 Галина Галкина. «Он был судьей для всех нас». «Новое поколение», 15 қараша 2002 жыл] * [https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысы] * [https://centrasia.org/person2.php?st=1075968013 Юрий Алексеевич Ким — «ЦентрАзия» өмірбаяндық анықтамалығы] {{DEFAULTSORT:Ким, Юрий Алексеевич}} [[Санат:1940 жылы туғандар]] [[Санат:2000 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген заңгерлері]] 4be8fl48f64rsh9eptyhyuo3sewxvl0 3688562 3688561 2026-10-30T04:16:39Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3688562 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Юрий Алексеевич Ким | Шынайы есімі = Юрий Алексеевич Ким | Суреті = | Атауы = Юрий Алексеевич Ким | Титулы = [[Қазақстан Конституциялық Соты|Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің]] тұңғыш төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 24 қаңтар 1996 | Басқаруын аяқтады = 29 қараша 2000 | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Ізашары = ''Қызмет жаңадан құрылды'' | Ізбасары = [[Юрий Хитрин]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]ның төрағасы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 1995 | Басқаруын аяқтады_2 = 1996 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Туған күні = 03.07.1940 | Туған жері = Тентек ауылы, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 15.11.2000 | Қайтыс болған жері = [[Астана]], Қазақстан | Жерленді = [[Алматы]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}} | Ұлты = корей | Жұбайы = Надежда Ким | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] | Мамандығы = заңгер | Марапаттары = Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері }} '''Юрий Алексеевич Ким''' ([[3 шілде]] [[1940 жыл|1940]], Тентек ауылы, Алматы облысы, Қазақ КСР — [[15 қараша]] [[2000 жыл|2000]], Астана, Қазақстан) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері, заңгер, [[Қазақстан Конституциялық Соты|Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі]]нің тұңғыш төрағасы (1996–2000), [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]ның төрағасы (1995–1996), Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылым депутаты (1994–1995). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік-құқықтық институттарының қалыптасуына қатысқан қайраткерлердің бірі. 1995 жылғы конституциялық реформалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарды, ал 1996 жылдан өмірінің соңына дейін Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov">{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk |title=Конституциялық Кеңестің экс-мүшелері |website=Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы |language=kk |access-date=2026-10-30}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білім алуы === Юрий Алексеевич Ким 1940 жылғы 3 шілдеде Қазақ КСР-інің Алматы облысындағы Тентек ауылында дүниеге келген. Кейбір өмірбаяндық анықтамаларда туған жері Талдықорған облысы деп көрсетіледі. Алайда бұл облыс 1944 жылғы 16 наурызда құрылғандықтан, 1940 жылғы әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Тентек орналасқан аумақ Алматы облысының құрамына кірген. Юрий Кимнің ата-анасы, балалық шағы және алғашқы білім алған оқу орны туралы жарияланған мәліметтер шектеулі. 1966 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) заң факультетін бітірді.<ref name="gov"/> === Заң саласындағы қызметі === Университетті аяқтағаннан кейін Юрий Ким құқық қорғау және сот органдарында еңбек етті. Ішкі істер органдарында тергеуші, Алматы қаласында халық судьясы қызметтерін атқарды. Кейін әділет органдарында жұмыс істеп, Алматы қалалық әділет басқармасы бастығының орынбасары қызметінен Қазақстан Республикасы Әділет министрінің бірінші орынбасары лауазымына дейін көтерілді. Әділет органдарындағы еңбек өтілі шамамен 15 жылды құрады.<ref name="gov"/> Осы кезеңде сот мекемелерінің қызметін ұйымдастыру, құқық қолдану тәжірибесі және заңнаманы жетілдіру мәселелерімен айналысты. 1987 жылы Юрий Ким Әділет министрлігінің сот органдары басқармасында басшылық қызмет атқарған. Сол жылы кейіннен Қазақстан Республикасының Бас прокуроры болған [[Мақсұт Нәрікбаев]]ты басқармаға аға кеңесші қызметіне қабылдаған. Нәрікбаев кейінгі естеліктерінде оның сот жүйесіндегі тәжірибесін, заңгерлік біліктілігін және қызметкерлермен жұмыс істеу қабілетін ерекше атап өткен.<ref name="memoir">{{Cite news |last=Галкина |first=Галина |title=Он был судьей для всех нас |work=Новое поколение |date=2002-11-15 |url=https://nomad.su/?a=15-200211160008 |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> === Жоғарғы Кеңестегі қызметі === 1994 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылымына депутат болып сайланды. Парламентте комитет төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov"/> Бұл кезең Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі құқықтық жүйесін қайта құру, мемлекеттік институттарды қалыптастыру және ұлттық заңнаманы дамыту үдерістерімен тұспа-тұс келді. Мақсұт Нәрікбаевтың естелігіне сәйкес, Юрий Ким депутаттық қызметі кезінде қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесін беру мәселесін қолдаған. Нәрікбаев оның Қазақстанды өз Отаны санағанын және мемлекеттік тілдің құқықтық мәртебесіне мән бергенін атап өткен.<ref name="memoir"/> === Орталық сайлау комиссиясының төрағасы === 1995 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болды.<ref name="gov"/> Оның басшылығы кезеңінде Қазақстанда маңызды саяси және конституциялық өзгерістер жүзеге асырылды. 1995 жылғы 29 сәуірде Қазақстан Президентінің өкілеттік мерзімін ұзарту жөніндегі республикалық референдум, ал 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы республикалық референдум өткізілді. 1995 жылғы Конституцияға сәйкес Қазақстанда екі палаталы Парламент — [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістен]] тұратын заң шығарушы орган құрылды. Журналист Галина Галкина жариялаған естеліктерде Юрий Кимнің осы саяси оқиғалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарғаны және Нұрсұлтан Назарбаевқа президенттік куәлікті тапсырғаны айтылады.<ref name="memoir"/> === Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы === 1995 жылғы [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] конституциялық бақылаудың жаңа институты — Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесін құруды көздеді. 1996 жылғы 24 қаңтарда Юрий Ким Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болып тағайындалды.<ref name="gov"/> Конституциялық Кеңес Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес конституциялық бақылау өкілеттіктерін жүзеге асырды. Оның міндеттеріне заңдар мен халықаралық шарттардың Конституцияға сәйкестігін қарау, Конституция нормаларын ресми түсіндіру, сайлау мен референдумға қатысты конституциялық мәселелерді шешу және Конституцияда белгіленген өзге де өкілеттіктер кірді. Юрий Ким басқарған кезеңде Конституциялық Кеңестің алғашқы жұмыс тәжірибесі қалыптасып, конституциялық бақылау органының қызметін ұйымдастырудың құқықтық және институционалдық негіздері орнықты. Ол бұл қызметті өмірінің соңына дейін атқарды. 2000 жылы оның орнына [[Юрий Хитрин]] тағайындалды.<ref name="gov"/> == Ғылыми және кәсіби қызметі == Юрий Ким құқықтану саласында бірқатар ғылыми мақалалар жариялаған. Оның еңбектері заңнама, құқық қолдану тәжірибесі және мемлекеттік-құқықтық институттардың қызметіне қатысты мәселелерді қамтыған.<ref name="gov"/> Мақсұт Нәрікбаевтың естеліктеріне қарағанда, Юрий Ким Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында құқықтық негіздерді қалыптастыруға қатысқан тәжірибелі заңгерлердің бірі болған. Оның кәсіби қызметі тергеу, сот, әділет органдары, заң шығару ісі, сайлау жүйесі және конституциялық бақылау салаларын қамтыды.<ref name="memoir"/> == Қоғамдық қызметі == Юрий Ким Қазақстандағы корей этномәдени қозғалысына қолдау көрсеткен қоғам қайраткерлерінің бірі болды. Қазақстан корейлері қауымдастығының өкілдері оның корей мәдениеті мен қоғамдық ұйымдарының дамуына қызығушылық танытқанын, қауымдастық басшылығына құқықтық және ұйымдастырушылық мәселелер бойынша кеңес бергенін еске алған. Қазақстан корейлері қауымдастығының сол кездегі президенті Юрий Цхай Кимді қауымдастық бастамаларын талқылауға қатысқан және этномәдени қозғалысқа қолдау көрсеткен тұлға ретінде сипаттаған. «Достар» холдингінің вице-президенті Геннадий Ни оның Қазақстандағы корей қоғамдық қозғалысының дамуына атсалысқанын атап өткен.<ref name="memoir"/> == Замандастарының естеліктері == 2002 жылғы 15 қарашада «Новое поколение» газетінде журналист Галина Галкина Юрий Кимнің өмірі мен қызметіне арналған «Он был судьей для всех нас» атты мақала жариялады. Онда жұбайының, әріптестерінің және Қазақстанның қоғамдық өміріне қатысқан тұлғалардың естеліктері келтірілген.<ref name="memoir"/> === Зағипа Балиеваның естелігі === Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болған [[Зағипа Балиева]] Юрий Кимнің кәсіби біліктілігін, жауапкершілігін және айналасындағы адамдарға қолдау көрсетуге бейімділігін атап өткен. Балиеваның пікірінше, Кимнің қызметі Қазақстандағы құқықтық мемлекет институттарының қалыптасу кезеңімен тығыз байланысты болды.<ref name="memoir"/> === Мақсұт Нәрікбаевтың естелігі === Заңгер, Қазақстан Республикасының бұрынғы Бас прокуроры Мақсұт Нәрікбаев Юрий Киммен 1987 жылы танысқан. Нәрікбаев оның сабырлылығын, қызметкерлердің пікірін тыңдай білуін, басқарушылық тәжірибесін және маңызды құқықтық мәселелерде өз ұстанымын қорғағанын еске алған. Нәрікбаевтың бастамасымен Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оқу мен қоғамдық жұмыста ерекшеленген студенттерге арналған Юрий Ким атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған.<ref name="memoir"/> === Корей қоғамдастығы өкілдерінің естеліктері === Юрий Цхай мен Геннадий Ни Юрий Кимді қызметтік мәртебесіне қарамастан адамдармен ашық қарым-қатынас орнатқан, қоғамдық бастамаларға қолдау көрсеткен мемлекет қайраткері ретінде сипаттаған. Олардың естеліктерінде Кимнің құқықтық мәселелер бойынша кеңес беріп, корей этномәдени ұйымдарының жұмысына назар аударғаны баяндалады.<ref name="memoir"/> == Отбасы және жеке өмірі == Юрий Кимнің жұбайы — '''Надежда Ким''', дипломатиялық қызметкер. 2002 жылы ол Қазақстан Республикасының Корея Республикасындағы елшілігінде бірінші хатшы қызметін атқарған. 2002 жылы жарияланған естелігінде Надежда Ким ерлі-зайыптылардың ортақ балалары болмағанын, алайда олардың отбасында балалар болғанын айтқан. Жарияланған сұхбатта балалардың есімдері мен олардың нақты туыстық байланыстары көрсетілмеген.<ref name="memoir"/> Надежда Ким жұбайының жақындарына қамқорлық танытқанын, туыстары мен таныстарының туған күндерін есте сақтағанын және олармен үнемі байланыста болуға тырысқанын еске алған. Оның айтуынша, Юрий Ким ауыр науқастанған кезінде де отбасы мүшелеріне қолдау көрсетуге ұмтылған. Жұбайы қайтыс болғаннан кейін оның жеке жазбалары сақталған дәптерін тапқанын баяндаған.<ref name="memoir"/> Юрий Кимнің ата-анасы, бауырлары және балалық шағы туралы егжей-тегжейлі мәліметтер жарияланған өмірбаяндық дереккөздерде жеткіліксіз. == Спорттық жетістіктері == Юрий Ким жас кезінде күреспен айналысып, '''КСРО спорт шебері''' атағын алған. Бұл туралы оның өмірбаяндық анықтамалары мен Геннадий Нидің естеліктерінде айтылады.<ref name="memoir"/> == Қайтыс болуы == Юрий Алексеевич Ким 2000 жылғы 15 қарашада 60 жасында Астана қаласында қайтыс болды. Геннадий Нидің естеліктеріне сәйкес, өмірінің соңғы айларында ауыр сырқатпен күрескен. 2000 жылғы шілдеде оның 60 жылдық мерейтойына арналған кездесу шектеулі құрамда өткен.<ref name="memoir"/> Геннадий Нидің айтуынша, оны соңғы сапарға шығарып салуға бірнеше мың адам, соның ішінде заң оқу орындарының студенттері қатысқан.<ref name="memoir"/> == Марапаттары мен құрметті атақтары == * '''Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері''' — құқық саласындағы кәсіби еңбегі үшін берілген құрметті атақ.<ref name="gov"/> * '''КСРО спорт шебері''' — күрес спортынан алған спорттық атағы.<ref name="memoir"/> == Есімін мәңгі есте қалдыру == Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысымен Юрий Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру жөніндегі іс-шаралар белгіленді. Қаулыға сәйкес Алматы қаласының әкіміне: * Юрий Кимнің қабіріне құлпытас орнату; * Алматы қаласындағы көшелердің біріне оның есімін беру; * Алматы қаласының Зейн Шашкин көшесіндегі 36а тұрғын үйіне мемориалдық тақта орнату тапсырылды.<ref name="decree">{{Cite web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ |title=Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері Юрий Алексеевич Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру туралы |date=2001-01-23 |website=«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> Кейін Алматыдағы бұрынғы Студенческая көшесіне Юрий Кимнің есімі берілді. Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оның атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған. Бұл бастама заң мамандығы бойынша білім алатын, оқу және қоғамдық жұмыста жетістіктерге жеткен студенттерді қолдауға бағытталған.<ref name="memoir"/> == Тарихи маңызы == Юрий Кимнің мемлекеттік қызметі Қазақстанның кеңестік құқықтық жүйеден тәуелсіз мемлекеттің құқықтық институттарына көшу кезеңімен байланысты. Ол әр жылдары сот және әділет органдарында, Жоғарғы Кеңесте, Орталық сайлау комиссиясында және Конституциялық Кеңесте басшылық қызметтер атқарды. Оның өмірбаянындағы маңызды кезеңдер — 1995 жылғы конституциялық өзгерістер кезінде Орталық сайлау комиссиясын басқаруы және 1996 жылы құрылған Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болуы. Замандастарының естеліктері Юрий Кимнің кәсіби және қоғамдық қызметін, сондай-ақ сол кезеңдегі Қазақстанның құқықтық және қоғамдық өмірін зерттеуге арналған дереккөздердің бірі болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің бұрынғы мүшелері туралы ресми ақпарат] * [https://nomad.su/?a=15-200211160008 Галина Галкина. «Он был судьей для всех нас». «Новое поколение», 15 қараша 2002 жыл] * [https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысы] * [https://centrasia.org/person2.php?st=1075968013 Юрий Алексеевич Ким — «ЦентрАзия» өмірбаяндық анықтамалығы] {{DEFAULTSORT:Ким, Юрий Алексеевич}} [[Санат:1940 жылы туғандар]] [[Санат:2000 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген заңгерлері]] k2i7lgmcsn0brrwd90zep84ce5fc19j 3688563 3688562 2026-10-30T04:17:27Z Vyacheslav Nasretdinov 1233 3688563 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Юрий Алексеевич Ким | Шынайы есімі = Юрий Алексеевич Ким | Суреті = | Атауы = Юрий Алексеевич Ким | Титулы = [[Қазақстан Конституциялық Соты|Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің]] тұңғыш төрағасы | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады = 24 қаңтар 1996 | Басқаруын аяқтады = 29 қараша 2000 | Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Ізашары = ''Қызмет жаңадан құрылды'' | Ізбасары = [[Юрий Хитрин]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]ның төрағасы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Басқара бастады_2 = 1995 | Басқаруын аяқтады_2 = 1996 | Президент_2 = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | Туған күні = 03.07.1940 | Туған жері = Тентек ауылы, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = 15.11.2000 | Қайтыс болған жері = [[Астана]], Қазақстан | Жерленді = [[Алматы]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}} → {{байрақ|Қазақстан}} | Ұлты = корей | Жұбайы = Надежда Ким | Білімі = [[Қазақ ұлттық университеті|С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]] | Мамандығы = заңгер | Марапаттары = Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері }} '''Юрий Алексеевич Ким''' ([[3 шілде]] [[1940 жыл|1940]], Тентек ауылы, Алматы облысы, Қазақ КСР — [[15 қараша]] [[2000 жыл|2000]], Астана, Қазақстан) — қазақстандық мемлекет және қоғам қайраткері, заңгер, [[Қазақстан Конституциялық Соты|Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі]]нің тұңғыш төрағасы (1996–2000), [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы]]ның төрағасы (1995–1996), Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылым депутаты (1994–1995). Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері. Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік-құқықтық институттарының қалыптасуына қатысқан қайраткерлердің бірі. 1995 жылғы конституциялық реформалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарды, ал 1996 жылдан өмірінің соңына дейін Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov">{{Cite web |url=https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk |title=Конституциялық Кеңестің экс-мүшелері |website=Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы |language=kk |access-date=2026-10-30}}</ref> == Өмірбаяны == === Балалық шағы және білім алуы === Юрий Алексеевич Ким 1940 жылғы 3 шілдеде Қазақ КСР-інің Алматы облысындағы Тентек ауылында дүниеге келген. Кейбір өмірбаяндық анықтамаларда туған жері Талдықорған облысы деп көрсетіледі. Алайда бұл облыс 1944 жылғы 16 наурызда құрылғандықтан, 1940 жылғы әкімшілік-аумақтық бөлініс бойынша Тентек орналасқан аумақ Алматы облысының құрамына кірген. Юрий Кимнің ата-анасы, балалық шағы және алғашқы білім алған оқу орны туралы жарияланған мәліметтер шектеулі. 1966 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті]]) заң факультетін бітірді.<ref name="gov"/> === Заң саласындағы қызметі === Университетті аяқтағаннан кейін Юрий Ким құқық қорғау және сот органдарында еңбек етті. Ішкі істер органдарында тергеуші, Алматы қаласында халық судьясы қызметтерін атқарды. Кейін әділет органдарында жұмыс істеп, Алматы қалалық әділет басқармасы бастығының орынбасары қызметінен Қазақстан Республикасы Әділет министрінің бірінші орынбасары лауазымына дейін көтерілді. Әділет органдарындағы еңбек өтілі шамамен 15 жылды құрады.<ref name="gov"/> Осы кезеңде сот мекемелерінің қызметін ұйымдастыру, құқық қолдану тәжірибесі және заңнаманы жетілдіру мәселелерімен айналысты. 1987 жылы Юрий Ким Әділет министрлігінің сот органдары басқармасында басшылық қызмет атқарған. Сол жылы кейіннен Қазақстан Республикасының Бас прокуроры болған [[Мақсұт Нәрікбаев]]ты басқармаға аға кеңесші қызметіне қабылдаған. Нәрікбаев кейінгі естеліктерінде оның сот жүйесіндегі тәжірибесін, заңгерлік біліктілігін және қызметкерлермен жұмыс істеу қабілетін ерекше атап өткен.<ref name="memoir">{{Cite news |last=Галкина |first=Галина |title=Он был судьей для всех нас |work=Новое поколение |date=2002-11-15 |url=https://nomad.su/?a=15-200211160008 |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> === Жоғарғы Кеңестегі қызметі === 1994 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIII шақырылымына депутат болып сайланды. Парламентте комитет төрағасы қызметін атқарды.<ref name="gov"/> Бұл кезең Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан кейінгі құқықтық жүйесін қайта құру, мемлекеттік институттарды қалыптастыру және ұлттық заңнаманы дамыту үдерістерімен тұспа-тұс келді. Мақсұт Нәрікбаевтың естелігіне сәйкес, Юрий Ким депутаттық қызметі кезінде қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесін беру мәселесін қолдаған. Нәрікбаев оның Қазақстанды өз Отаны санағанын және мемлекеттік тілдің құқықтық мәртебесіне мән бергенін атап өткен.<ref name="memoir"/> === Орталық сайлау комиссиясының төрағасы === 1995 жылы Юрий Ким Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болды.<ref name="gov"/> Оның басшылығы кезеңінде Қазақстанда маңызды саяси және конституциялық өзгерістер жүзеге асырылды. 1995 жылғы 29 сәуірде Қазақстан Президентінің өкілеттік мерзімін ұзарту жөніндегі республикалық референдум, ал 30 тамызда жаңа Конституцияны қабылдау туралы республикалық референдум өткізілді. 1995 жылғы Конституцияға сәйкес Қазақстанда екі палаталы Парламент — [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Сенаты|Сенат]] пен [[Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісі|Мәжілістен]] тұратын заң шығарушы орган құрылды. Журналист Галина Галкина жариялаған естеліктерде Юрий Кимнің осы саяси оқиғалар кезеңінде Орталық сайлау комиссиясын басқарғаны және Нұрсұлтан Назарбаевқа президенттік куәлікті тапсырғаны айтылады.<ref name="memoir"/> === Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы === 1995 жылғы [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] конституциялық бақылаудың жаңа институты — Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесін құруды көздеді. 1996 жылғы 24 қаңтарда Юрий Ким Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болып тағайындалды.<ref name="gov"/> Конституциялық Кеңес Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес конституциялық бақылау өкілеттіктерін жүзеге асырды. Оның міндеттеріне заңдар мен халықаралық шарттардың Конституцияға сәйкестігін қарау, Конституция нормаларын ресми түсіндіру, сайлау мен референдумға қатысты конституциялық мәселелерді шешу және Конституцияда белгіленген өзге де өкілеттіктер кірді. Юрий Ким басқарған кезеңде Конституциялық Кеңестің алғашқы жұмыс тәжірибесі қалыптасып, конституциялық бақылау органының қызметін ұйымдастырудың құқықтық және институционалдық негіздері орнықты. Ол бұл қызметті өмірінің соңына дейін атқарды. 2000 жылы оның орнына [[Юрий Хитрин]] тағайындалды.<ref name="gov"/> == Ғылыми және кәсіби қызметі == Юрий Ким құқықтану саласында бірқатар ғылыми мақалалар жариялаған. Оның еңбектері заңнама, құқық қолдану тәжірибесі және мемлекеттік-құқықтық институттардың қызметіне қатысты мәселелерді қамтыған.<ref name="gov"/> Мақсұт Нәрікбаевтың естеліктеріне қарағанда, Юрий Ким Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында құқықтық негіздерді қалыптастыруға қатысқан тәжірибелі заңгерлердің бірі болған. Оның кәсіби қызметі тергеу, сот, әділет органдары, заң шығару ісі, сайлау жүйесі және конституциялық бақылау салаларын қамтыды.<ref name="memoir"/> == Қоғамдық қызметі == Юрий Ким Қазақстандағы корей этномәдени қозғалысына қолдау көрсеткен қоғам қайраткерлерінің бірі болды. Қазақстан корейлері қауымдастығының өкілдері оның корей мәдениеті мен қоғамдық ұйымдарының дамуына қызығушылық танытқанын, қауымдастық басшылығына құқықтық және ұйымдастырушылық мәселелер бойынша кеңес бергенін еске алған. Қазақстан корейлері қауымдастығының сол кездегі президенті Юрий Цхай Кимді қауымдастық бастамаларын талқылауға қатысқан және этномәдени қозғалысқа қолдау көрсеткен тұлға ретінде сипаттаған. «Достар» холдингінің вице-президенті Геннадий Ни оның Қазақстандағы корей қоғамдық қозғалысының дамуына атсалысқанын атап өткен.<ref name="memoir"/> == Замандастарының естеліктері == 2002 жылғы 15 қарашада «Новое поколение» газетінде журналист Галина Галкина Юрий Кимнің өмірі мен қызметіне арналған «Он был судьей для всех нас» атты мақала жариялады. Онда жұбайының, әріптестерінің және Қазақстанның қоғамдық өміріне қатысқан тұлғалардың естеліктері келтірілген.<ref name="memoir"/> === Зағипа Балиеваның естелігі === Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының төрағасы болған [[Зағипа Балиева]] Юрий Кимнің кәсіби біліктілігін, жауапкершілігін және айналасындағы адамдарға қолдау көрсетуге бейімділігін атап өткен. Балиеваның пікірінше, Кимнің қызметі Қазақстандағы құқықтық мемлекет институттарының қалыптасу кезеңімен тығыз байланысты болды.<ref name="memoir"/> === Мақсұт Нәрікбаевтың естелігі === Заңгер, Қазақстан Республикасының бұрынғы Бас прокуроры Мақсұт Нәрікбаев Юрий Киммен 1987 жылы танысқан. Нәрікбаев оның сабырлылығын, қызметкерлердің пікірін тыңдай білуін, басқарушылық тәжірибесін және маңызды құқықтық мәселелерде өз ұстанымын қорғағанын еске алған. Нәрікбаевтың бастамасымен Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оқу мен қоғамдық жұмыста ерекшеленген студенттерге арналған Юрий Ким атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған.<ref name="memoir"/> === Корей қоғамдастығы өкілдерінің естеліктері === Юрий Цхай мен Геннадий Ни Юрий Кимді қызметтік мәртебесіне қарамастан адамдармен ашық қарым-қатынас орнатқан, қоғамдық бастамаларға қолдау көрсеткен мемлекет қайраткері ретінде сипаттаған. Олардың естеліктерінде Кимнің құқықтық мәселелер бойынша кеңес беріп, корей этномәдени ұйымдарының жұмысына назар аударғаны баяндалады.<ref name="memoir"/> == Отбасы және жеке өмірі == Юрий Кимнің жұбайы — '''Надежда Ким''', дипломатиялық қызметкер. 2002 жылы ол Қазақстан Республикасының Корея Республикасындағы елшілігінде бірінші хатшы қызметін атқарған. 2002 жылы жарияланған естелігінде Надежда Ким ерлі-зайыптылардың ортақ балалары болмағанын, алайда олардың отбасында балалар болғанын айтқан. Жарияланған сұхбатта балалардың есімдері мен олардың нақты туыстық байланыстары көрсетілмеген.<ref name="memoir"/> Надежда Ким жұбайының жақындарына қамқорлық танытқанын, туыстары мен таныстарының туған күндерін есте сақтағанын және олармен үнемі байланыста болуға тырысқанын еске алған. Оның айтуынша, Юрий Ким ауыр науқастанған кезінде де отбасы мүшелеріне қолдау көрсетуге ұмтылған. Жұбайы қайтыс болғаннан кейін оның жеке жазбалары сақталған дәптерін тапқанын баяндаған.<ref name="memoir"/> Юрий Кимнің ата-анасы, бауырлары және балалық шағы туралы егжей-тегжейлі мәліметтер жарияланған өмірбаяндық дереккөздерде жеткіліксіз. == Спорттық жетістіктері == Юрий Ким жас кезінде күреспен айналысып, '''КСРО спорт шебері''' атағын алған. Бұл туралы оның өмірбаяндық анықтамалары мен Геннадий Нидің естеліктерінде айтылады.<ref name="memoir"/> == Қайтыс болуы == Юрий Алексеевич Ким 2000 жылғы 15 қарашада 60 жасында Астана қаласында қайтыс болды. Геннадий Нидің естеліктеріне сәйкес, өмірінің соңғы айларында ауыр сырқатпен күрескен. 2000 жылғы шілдеде оның 60 жылдық мерейтойына арналған кездесу шектеулі құрамда өткен.<ref name="memoir"/> Геннадий Нидің айтуынша, оны соңғы сапарға шығарып салуға бірнеше мың адам, соның ішінде заң оқу орындарының студенттері қатысқан.<ref name="memoir"/> == Марапаттары мен құрметті атақтары == * '''Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері''' — құқық саласындағы кәсіби еңбегі үшін берілген құрметті атақ.<ref name="gov"/> * '''КСРО спорт шебері''' — күрес спортынан алған спорттық атағы.<ref name="memoir"/> == Есімін мәңгі есте қалдыру == Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысымен Юрий Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру жөніндегі іс-шаралар белгіленді. Қаулыға сәйкес Алматы қаласының әкіміне: * Юрий Кимнің қабіріне құлпытас орнату; * Алматы қаласындағы көшелердің біріне оның есімін беру; * Алматы қаласының Зейн Шашкин көшесіндегі 36а тұрғын үйіне мемориалдық тақта орнату тапсырылды.<ref name="decree">{{Cite web |url=https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ |title=Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген заңгері Юрий Алексеевич Кимнің есімін мәңгі есте қалдыру туралы |date=2001-01-23 |website=«Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі |language=ru |access-date=2026-10-30}}</ref> Кейін Алматыдағы бұрынғы Студенческая көшесіне Юрий Кимнің есімі берілді. Қазақ гуманитарлық-заң университетінде оның атындағы шәкіртақы тағайындау туралы шешім қабылданған. Бұл бастама заң мамандығы бойынша білім алатын, оқу және қоғамдық жұмыста жетістіктерге жеткен студенттерді қолдауға бағытталған.<ref name="memoir"/> == Тарихи маңызы == Юрий Кимнің мемлекеттік қызметі Қазақстанның кеңестік құқықтық жүйеден тәуелсіз мемлекеттің құқықтық институттарына көшу кезеңімен байланысты. Ол әр жылдары сот және әділет органдарында, Жоғарғы Кеңесте, Орталық сайлау комиссиясында және Конституциялық Кеңесте басшылық қызметтер атқарды. Оның өмірбаянындағы маңызды кезеңдер — 1995 жылғы конституциялық өзгерістер кезінде Орталық сайлау комиссиясын басқаруы және 1996 жылы құрылған Конституциялық Кеңестің тұңғыш төрағасы болуы. Замандастарының естеліктері Юрий Кимнің кәсіби және қоғамдық қызметін, сондай-ақ сол кезеңдегі Қазақстанның құқықтық және қоғамдық өмірін зерттеуге арналған дереккөздердің бірі болып саналады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.gov.kz/memleket/entities/ksrk/press/article/details/57727?lang=kk Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің бұрынғы мүшелері туралы ресми ақпарат] * [https://nomad.su/?a=15-200211160008 Галина Галкина. «Он был судьей для всех нас». «Новое поколение», 15 қараша 2002 жыл] * [https://adilet.zan.kz/rus/docs/P010000110_ Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылғы 23 қаңтардағы №110 қаулысы] * [https://centrasia.org/person2.php?st=1075968013 Юрий Алексеевич Ким — «ЦентрАзия» өмірбаяндық анықтамалығы] {{DEFAULTSORT:Ким, Юрий Алексеевич}} [[Санат:1940 жылы туғандар]] [[Санат:2000 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан заңгерлері]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген заңгерлері]] dwsj21qhekslohg7zh8bz755n9sfi0p Боуфал Устин Осипович 0 789463 3688564 2026-10-30T04:27:50Z Dostoevskykz 183227 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала}} Устин Осипович Боуфал — Ресей империясының мемлекеттік қызметкері, губерниялық хатшы, дворян. 1850 жылдың наурызынан 1854 жылдың ақпанына дейін Семей қаласының городничиі (қала полициясының бастығы) қызметін атқарған. Полоцк жоғары уч... 3688564 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала}} Устин Осипович Боуфал — Ресей империясының мемлекеттік қызметкері, губерниялық хатшы, дворян. 1850 жылдың наурызынан 1854 жылдың ақпанына дейін Семей қаласының городничиі (қала полициясының бастығы) қызметін атқарған. Полоцк жоғары училищесінде білім алған. 1831 жылдың желтоқсанында Санкт-Петербург губерниялық басқармасына мемлекеттік қызметке орналасқан. 1832 жылдың қаңтарында канцеляриялық қызметкер шені берілген. 1833 жылдың маусымында Басқарушы Сенаттың Жалпы жиналысының уақытша кеңсесіне төменгі дәрежелі кеңсе қызметкері лауазымына тағайындалған. 1834 жылдың желтоқсанында Сенат тіркеушісі шеніне көтерілген. 1836 жылдың сәуірінде өз өтініші бойынша аталған кеңседегі қызметінен босатылған. Сол жылдың мамырында Санкт-Петербург императорлық университетінің басқармасына кеңсе қызметкерлерінің қатарына қабылданған. 1838 жылдың мамырында қызметтен босатылып, Витебск губерниялық басқармасының шешімімен Режица уезінің 2-станының приставы болып тағайындалған. 1844 жылдың желтоқсанында еңбек өтілі ескеріле отырып, губерниялық хатшы шені берілген. 1845 жылдың қазанында Витебск губерниялық басқармасының жарлығымен пристав қызметінен босатылған. 1847 жылдың мамырында Батыс Сібірдегі мемлекеттік қызметке қабылданып, Бас басқарманың екінші бөлімінде іс жүргізуші болып тағайындалған. Сол жылдың қараша айында Омбы земстволық сотының төрағасы қызметіне тағайындалған. 1850 жылдың наурызында Семей қаласының городничиі қызметіне ауыстырылған. Бұл қызметті 1854 жылдың ақпанына дейін атқарған. == Жеке өмірі == Устин Осипович Боуфал дворян әулетінен шыққан. Рим-католик дінін ұстанған. Мария Паткеевичке үйленген, ол да рим-католик дінін ұстанған. == Қызметтік мәліметтері == * Әлеуметтік тегі — дворян. * Қызметтік шені — губерниялық хатшы. * Білімі — Полоцк жоғары училищесі. * Діни сенімі — рим-католик. * Жылдық жалақысы — 350 рубль 25 күміс тиын. * Марапаттары — болмаған. == Дереккөздер == * Кашляк В. Н. ''Семипалатинск: от бургомистра до акима''. 133-бет. {{Тұлға|Есімі=Устин Боуфал|Шынайы есімі=Устин Осипович Боуфал|Сурет=|ені=|Сурет атауы=|Туған кездегі есімі=|Толық есімі=Устин Осипович Боуфал|Туған күні=Шамамен 1808 жыл|Туған жері=|Қайтыс болған күні=|Қайтыс болған жері=|Азаматтығы=Ресей империясы|Ұлты=|Мансабы=Мемлекеттік қызметкер, Семей қаласының городничиі|Белсенді жылдары=1831–1854|Білімі=Полоцк жоғары училищесі|Мамандығы=Мемлекеттік қызметкер|Не үшін белгілі=1850–1854 жылдары Семей қаласының городничиі (қала полициясының бастығы) болған|Партиясы=|Әкесі=Осип|Анасы=|Жұбайы=Мария Паткеевич|Серігі=|Балалары=|Отбасы=Дворян әулетінен шыққан|Марапаттары=|Қолтаңбасы=|Сайты=|Басқалары=Діні — рим-католик. Губерниялық хатшы шенін иеленген.|Commons=}} ba3ykibrldfhl7pa5me88fhlpeji9lo Рокки (фильм) 0 789465 3688580 2026-10-30T05:26:37Z Marksscheider 183882 «[[Рокки]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688580 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Рокки]] 3cvgkb3pjtbowcr72n7msggf1mqfae8 Үлгі:Актёр 10 789466 3688582 2026-10-30T05:35:53Z Nurken 111493 «[[Үлгі:Актер]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688582 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Үлгі:Актер]] d0a3rq77ikvp5tsrzws1apvhtpgchc6 Кэрол Рид 0 789468 3688584 2026-10-30T05:44:40Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Кэрол Рид |шынайы есімі = {{lang-en|Carol Reed}} |сурет = Fillmregisseur Carol Reed (van de film The Third Man) in Amsterdam, Bestanddeelnr 903-7970 (cropped).png |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Роберт Кэрол Рид |туған күні = 30.12.1906 |туған ж... 3688584 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Кэрол Рид |шынайы есімі = {{lang-en|Carol Reed}} |сурет = Fillmregisseur Carol Reed (van de film The Third Man) in Amsterdam, Bestanddeelnr 903-7970 (cropped).png |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Роберт Кэрол Рид |туған күні = 30.12.1906 |туған жері = {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = 25.04.1976 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Ұлыбритания]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|Ұлыбритания}}<br />{{кинопродюсер|Ұлыбритания}} |азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |белсенді жылдары = 1935—1970 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1969)<br />«[[Алтын пальма бұтағы]]» (1949) |imdb_id = 0715367 |сайты = |ортаққор = Carol Reed }} '''Сэр Кэрол Рид''' ({{lang-en|Sir Carol Reed}}; [[30 желтоқсан]] [[1906 жыл|1906]] — [[25 сәуір]] [[1976 жыл|1976]]) — британдық [[кинорежиссёр]] және [[продюсер]]. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңдегі ең көрнекті британиялық киногерлердің бірі болып саналады. 1940 жылдардың соңында түсірген «[[Жалғыз қалған адам|Жалғыз қалған адам]]» (1947), «[[Құлаған пұт (фильм)|Құлаған пұт]]» (1948) және «[[Үшінші адам]]» (1949) атты [[нуар]] жанрындағы триллерлері арқылы үлкен танымалдыққа ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |title=BFI Screenonline: Reed, Carol (1906-1976) Biography |url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/459891/index.html |access-date=2026-06-15 |website=screenonline.org.uk}}</ref> «Жалғыз қалған адам» фильмі [[BAFTA]] сыйлығының «Үздік британдық фильм» номинациясы бойынша тұңғыш иегері атанды. Ал «Құлаған пұт» бұл жүлдені екінші болып жеңіп алды. [[Британия кинематография институты]] «Үшінші адам» туындысын XX ғасырдағы ең ұлы британдық фильм деп таныды. Ридтің кейінгі шығармашылығы әртүрлі жанрларды қамтыды:<ref name=":0" /> олардың қатарында [[Қырғи қабақ соғысы]] сатирасы «[[Гаванадағы біздің адам (фильм)|Гаванадағы біздің адам]]» (1959), [[Микеланджело]] туралы биопик «[[Азап пен қуаныш (фильм)|Азап пен қуаныш]]» (1965) және «[[Оливер! (фильм)|Оливер!]]» (1968) музыкалық фильмі бар. Соңғы аталған фильмі үшін Рид [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|«Оскар» сыйлығымен]] марапатталды (бұған дейін ол «Құлаған пұт» және «Үшінші адам» фильмдері үшін екі мәрте номинация алған болатын). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] 5rdnig6qq45sate0j7p2rj69m0cpanj 3688588 3688584 2026-10-30T05:48:25Z Marksscheider 183882 3688588 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Кэрол Рид |шынайы есімі = {{lang-en|Carol Reed}} |сурет = Fillmregisseur Carol Reed (van de film The Third Man) in Amsterdam, Bestanddeelnr 903-7970 (cropped).png |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Роберт Кэрол Рид |туған күні = 30.12.1906 |туған жері = {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = 25.04.1976 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Ұлыбритания]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|Ұлыбритания}}<br />{{кинопродюсер|Ұлыбритания}} |азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |белсенді жылдары = 1935—1970 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1969)<br />«[[Алтын пальма бұтағы]]» (1949) |imdb_id = 0715346 |сайты = |ортаққор = Carol Reed }} '''[[Сэр]] Кэрол Рид''' ({{lang-en|Sir Carol Reed}}; [[30 желтоқсан]] [[1906 жыл|1906]] — [[25 сәуір]] [[1976 жыл|1976]]) — британдық [[кинорежиссёр]] және [[продюсер]]. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңдегі ең көрнекті британиялық киногерлердің бірі болып саналады. 1940 жылдардың соңында түсірген «[[Жалғыз қалған адам]]» (1947), «[[Құлаған пұт (фильм)|Құлаған пұт]]» (1948) және «[[Үшінші адам]]» (1949) атты [[нуар]] жанрындағы триллерлері арқылы үлкен танымалдыққа ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |title=BFI Screenonline: Reed, Carol (1906-1976) Biography |url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/459891/index.html |access-date=2026-06-15 |website=screenonline.org.uk}}</ref> «Жалғыз қалған адам» фильмі [[BAFTA]] сыйлығының «Үздік британдық фильм» номинациясы бойынша тұңғыш иегері атанды. Ал «Құлаған пұт» бұл жүлдені екінші болып жеңіп алды. [[Британия кинематография институты]] «Үшінші адам» туындысын XX ғасырдағы ең ұлы британдық фильм деп таныды. Ридтің кейінгі шығармашылығы әртүрлі жанрларды қамтыды:<ref name=":0" /> олардың қатарында [[Қырғи қабақ соғысы]] сатирасы «[[Гаванадағы біздің адам (фильм)|Гаванадағы біздің адам]]» (1959), [[Микеланджело]] туралы биопик «[[Азап пен қуаныш (фильм)|Азап пен қуаныш]]» (1965) және «[[Оливер! (фильм)|Оливер!]]» (1968) музыкалық фильмі бар. Соңғы аталған фильмі үшін Рид [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|«Оскар» сыйлығымен]] марапатталды (бұған дейін ол «Құлаған пұт» және «Үшінші адам» фильмдері үшін екі мәрте номинация алған болатын). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Миокард инфарктінен қайтыс болғандар]] [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары]] hn1j70bve9k0khhvd553szt3lhfg143 Роберт Бентон 0 789469 3688613 2026-10-30T06:00:16Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Роберт Бентон |шынайы есімі = {{lang-en|Robert Benton}} |сурет = |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Роберт Дуглас Бентон |туған күні = 29.09.1932 |туған жері = {{туғанжері|Даллас|Далласта}}, [[Техас]],... 3688613 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Роберт Бентон |шынайы есімі = {{lang-en|Robert Benton}} |сурет = |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Роберт Дуглас Бентон |туған күні = 29.09.1932 |туған жері = {{туғанжері|Даллас|Далласта}}, [[Техас]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 11.05.2025 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}<br />{{сценарийші|АҚШ}}<br />{{кинопродюсер|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1967—2007 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1980 — екі рет, 1985)<br />«[[Күміс аю]]» (1985) |imdb_id = 0000914 |сайты = |ортаққор = Robert Benton }} '''Роберт Дуглас Бентон''' ({{lang-en|Robert Douglas Benton}}; [[29 қыркүйек]] [[1932 жыл|1932]] — [[11 мамыр]] [[2025 жыл|2025]]) — америкалық [[кинорежиссёр]] және [[сценарийші]],<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/obituaries/2025/05/14/robert-benton-dead/|title=Robert Benton, Oscar-winning screenwriter and director, dies at 92|lang=en-US|author=Harrison Smith|website=[[The Washington Post]]|date=2025-05-14|access-date=2025-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250514225719/https://www.washingtonpost.com/obituaries/2025/05/14/robert-benton-dead/|archive-date=2025-05-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-news/robert-benton-kramer-vs-kramer-dead-obituary-1235338772/|title=Robert Benton, Oscar-Winning Filmmaker Behind 'Kramer vs. Kramer,' Dead at 92|lang=en-US|first=Tomás|last=Mier|website=[[Rolling Stone]]|date=2025-05-13|access-date=2025-05-18}}</ref> үш мәрте «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының иегері. 1960 жылдардың басында «[[Esquire]]» ай сайынғы журналында редактор болып жұмыс істеген.<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/robert-benton-died-92-oscar-kramer-f88101198a604fac82234dba7b27ed1c|title=Robert Benton, Oscar-winning filmmaker of 'Kramer vs. Kramer,' dead at 92|lang=en-US|author=Hillel Italie|website=[[AP News]]|date=2025-05-13|access-date=2025-05-18}}</ref> [[Дэвид Ньюман (сценарийші)|Дэвид Ньюман]] екеуі 1967 жылы шыққан «[[Бонни мен Клайд (фильм)|Бонни мен Клайд]]» фильмі үшін «[[Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік түпнұсқалық сценарий]]» номинациясы бойынша [[Оскар сыйлығы|Оскар]] сыйлығына ұсынылды. 1979 жылы ол «[[Крамер Крамерге қарсы]]» фильмін түсіріп, оның режиссері әрі сценарисі болды, бұл жұмысы үшін [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|«Үздік режиссер»]] және [[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|«Үздік бейімделген сценарий»]] номинациялары бойынша Оскар иегері атанды. Сондай-ақ 1984 жылғы «[[Эллисон орындары]]» фильмі үшін «Үздік түпнұсқалық сценарий» санатында тағы бір Оскар сыйлығын жеңіп алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} {{Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы}} {{Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы}} {{Үздік сценарий үшін Алтын глобус сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] cexnqe1h80bt58g6hphxgdfsabqedu5 Termincom.kz 0 789470 3688647 2026-10-30T06:07:30Z Nurken 111493 «[[Termincom]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3688647 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Termincom]] g6nkzj7t8nxhxpe4hzv20ar87e0zbh6 Шамалды-Сай 0 789472 3688658 2026-10-30T06:28:43Z Almanbet Janışev 104255 Almanbet Janışev [[Шамалды-Сай]] бетін [[Самалдысай]] бетіне жылжытты 3688658 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Самалдысай]] b4qv35mzq420xnktobv2idsgreer3zc Джон Шлезингер 0 789473 3688659 2026-10-30T06:28:56Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Джон Шлезингер |шынайы есімі = {{lang-en|John Richard Schlesinger}} |сурет = |сурет ені = 250px |сурет атауы = Джон Шлезингер, 1974 жыл |туған кездегі есімі = Джон Ричард Шлезингер |туған күні = 16.02.1926 |туған жері = {{туғанж... 3688659 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джон Шлезингер |шынайы есімі = {{lang-en|John Richard Schlesinger}} |сурет = |сурет ені = 250px |сурет атауы = Джон Шлезингер, 1974 жыл |туған кездегі есімі = Джон Ричард Шлезингер |туған күні = 16.02.1926 |туған жері = {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = 25.07.2003 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Палм-Спрингс (Калифорния)|Палм-Спрингсте (Калифорния)}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|Ұлыбритания}}<br />{{актер|Ұлыбритания}} |азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |белсенді жылдары = 1953—2000 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[BAFTA]]» (1962, 1970, 1972, 1996)<br />«[[Алтын аю]]» (1962)<br />«[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1970) |imdb_id = 0772259 |сайты = |ортаққор = John Schlesinger }} '''Джон Ричард Шлезингер''' ([[16 ақпан]] [[1926 жыл|1926]] — [[25 шілде]] [[2003 жыл|2003]]) — британдық кино, телевизия және театр режиссері, сондай-ақ актер. 1960 жылдардың басында [[Британдық «жаңа толқын»|британдық «жаңа толқынның»]] жетекші өкілдерінің бірі ретінде танылып, кейін Голливудта сәтті мансап құрды. Ол өз фильмдерінде көбінесе өткір әрі провокациялық тақырыптарды көтерді және сол кездегі негізгі ағымдағы кинода ашық түрде гомосексуал екенін жасырмай жұмыс істеген сирек режиссерлердің бірі болды.<ref name = Breznica>{{Cite news |last=Breznica |first=Anthony |date=2003-07-26 |title=Filmmaker John Schlesinger Dies at 77 |language=en-US |newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/2003/07/26/filmmaker-john-schlesinger-dies-at-77/af4c00de-7173-48b1-91b9-848ea80d5754/ |access-date=2023-10-25 |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{Cite web |title=Where to begin with John Schlesinger |date=4 April 2022 |url=https://www.bfi.org.uk/features/where-begin-with-john-schlesinger |access-date=2023-10-25 |publisher=British Film Institute |language=en}}</ref> Өз мансабында ол көптеген марапаттарға ие болды, оның ішінде «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]», төрт [[BAFTA сыйлығы|BAFTA]] және «[[Алтын глобус]]» сыйлықтары бар. Марапаттарының қатарында [[Британ империясының ордені|Британ империясы орденінің командоры]] (CBE) атағы мен [[BAFTA Fellow]] құрметті титулы бар. Шлезингердің төрт бірдей фильмі [[Британия кинематография институты]]ның [[BFI Top 100 British films|«XX ғасырдағы 100 үздік британдық фильм»]] тізіміне енген.<ref>{{Cite web |title=British Film Institute – Top 100 British Films – cinemarealm.com |url=https://www.cinemarealm.com/best-of-cinema/top-100-british-films/ |access-date=2023-10-25 |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] [[Санат:Америка режиссерлер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] 9n9430ys4xv4fcu619hkyz0vrhyrmm5 3688694 3688659 2026-10-30T07:50:28Z Marksscheider 183882 3688694 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джон Шлезингер |шынайы есімі = {{lang-en|John Richard Schlesinger}} |сурет = |сурет ені = 250px |сурет атауы = Джон Шлезингер, 1974 жыл |туған кездегі есімі = Джон Ричард Шлезингер |туған күні = 16.02.1926 |туған жері = {{туғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = 25.07.2003 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Палм-Спрингс (Калифорния)|Палм-Спрингсте (Калифорния)}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|Ұлыбритания}}<br />{{актер|Ұлыбритания}} |азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |белсенді жылдары = 1953—2000 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = [[BAFTA]] (1962, 1970, 1972, 1996)<br />«[[Алтын аю]]» (1962)<br />«[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1970) |imdb_id = 0772259 |сайты = |ортаққор = John Schlesinger }} '''Джон Ричард Шлезингер''' ([[16 ақпан]] [[1926 жыл|1926]] — [[25 шілде]] [[2003 жыл|2003]]) — британдық кино, телевизия және театр режиссері, сондай-ақ актер. 1960 жылдардың басында [[Британдық «жаңа толқын»|британдық «жаңа толқынның»]] жетекші өкілдерінің бірі ретінде танылып, кейін Голливудта сәтті мансап құрды. Ол өз фильмдерінде көбінесе өткір әрі провокациялық тақырыптарды көтерді және сол кездегі негізгі ағымдағы кинода ашық түрде гомосексуал екенін жасырмай жұмыс істеген сирек режиссерлердің бірі болды.<ref name = Breznica>{{Cite news |last=Breznica |first=Anthony |date=2003-07-26 |title=Filmmaker John Schlesinger Dies at 77 |language=en-US |newspaper=The Washington Post|url=https://www.washingtonpost.com/archive/local/2003/07/26/filmmaker-john-schlesinger-dies-at-77/af4c00de-7173-48b1-91b9-848ea80d5754/ |access-date=2023-10-25 |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{Cite web |title=Where to begin with John Schlesinger |date=4 April 2022 |url=https://www.bfi.org.uk/features/where-begin-with-john-schlesinger |access-date=2023-10-25 |publisher=British Film Institute |language=en}}</ref> Өз мансабында ол көптеген марапаттарға ие болды, оның ішінде «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]», төрт [[BAFTA]] және «[[Алтын глобус]]» сыйлықтары бар. Марапаттарының қатарында [[Британ империясының ордені|Британ империясы орденінің командоры]] (CBE) атағы мен [[BAFTA Fellow]] құрметті титулы бар. Шлезингердің төрт бірдей фильмі [[Британия кинематография институты]]ның [[BFI Top 100 British films|«XX ғасырдағы 100 үздік британдық фильм»]] тізіміне енген.<ref>{{Cite web |title=British Film Institute – Top 100 British Films – cinemarealm.com |url=https://www.cinemarealm.com/best-of-cinema/top-100-british-films/ |access-date=2023-10-25 |language=en-US}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Оксфорд университеті түлектері]] [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] [[Санат:Америка режиссерлер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] lbpzh78norgniyj5pjizm79rb7lorox Патрик Стюарт 0 789474 3688661 2026-10-30T06:30:53Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Патрик Стюарт |шынайы есімі = Patrick Stewart |сурет = Patrick Stewart 1999.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Стюарт, 1999 жыл |туған кездегі есімі = |туған күні = 13.7.1940 |туған жері = Мирфилд, [[Керклис]], [[Уэст-Йоркшир]], Йорк... 3688661 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Патрик Стюарт |шынайы есімі = Patrick Stewart |сурет = Patrick Stewart 1999.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Стюарт, 1999 жыл |туған кездегі есімі = |туған күні = 13.7.1940 |туған жері = Мирфилд, [[Керклис]], [[Уэст-Йоркшир]], [[Йоркшир және Хамбер]], [[Англия]], [[Британ империясы|Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = 28.10.2026 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос-Анджелес|Лос-Анджелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |білімі = [[Бристол театр мектебі]] |мамандығы = {{актёр|Ұлыбритания|XX ғасыр|XXI ғасыр}} |азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |белсенді жылдары = 1959–2026 |бағыты = |киностудия = |жұбайы = {{ublist |{{marriage|Шейла Фальконер|1966|1990|end=div}} |{{marriage|{{iw|Венди Нойс||en|Wendy Neuss}}|2000|2003|end=div}} |{{marriage|{{iw|Санни Озелл||en|Sunny Ozell}}|2013}} }} |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = |туыстары = |балалары = 2 |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = 0001772 |қолтаңбасы = Patrick Stewart signature.svg |сайты = |ортаққор = Patrick Stewart }} [[Сэр]] '''Патрик Стюарт''' ({{lang-en|Sir Patrick Stewart}}; [[13 шілде]] [[1940 жыл|1940]], [[Уэст-Йоркшир]] – [[28 қазан]] [[2026 жыл|2026]], [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]]) — [[Ағылшындар|ағылшын]] [[актёр]]і. 60 жылдан астам созылған мансабы бойы ол кинематографияда да, сахнада да өнер көрсетіп келді, түрлі марапатқа, соның ішінде екі мәрте [[Лоренс Оливье сыйлығы]]на және бір мәрте [[Грэмми]]ге ие болды, [[Тони жүлдесі]]не, үш рет [[Алтын глобус]]қа, төрт [[Эмми]]ге және үш рет [[Actor Awards|Киноактёрлер гильдиясының сыйлығы]]на ұсынылды. 2010 жылы королева [[II Елизабет]] оған [[драма]]дағы еңбегі үшін [[сэр]] атағын сыйлады. 1966 жылы Стюарт [[Корольдік Шекспир компаниясы]] (RSC) мүшесі атанды. [[Бродвей театры]]ндағы дебютін ол 1971 жылы «[[Жазғы түндегі ұйқы]]» қойылымында рөлімен жасады. 1979 жылы ол Қолдаушы рөл сомдаған үздік актёр категориясында [[Лоренс Оливье сыйлығы]]мен марапатталды. Стюарт телевизиядағы тұңғыш рөлін 1967 жылы «{{iw|Коронация көшесі||en|Coronation Street}}» сериалында сомдады. Стюарт халықаралық деңгейдегі кино жұлдызы атағына «{{iw|Жұлдызды жол: Келесі ұрпақ||en|Star Trek: The Next Generation}}» (1987–1994) [[ғылыми фантастика]]лық сериалындағы {{iw|Жан-Люк Пикар||en|Jean-Luc Picard}} рөлі арқасында келді.<ref name="reuters-dead">{{Cite we|url=https://www.reuters.com/world/uk/british-actor-patrick-stewart-has-died-his-family-says-2026-10-29/ |title=Patrick Stewart, Shakespearean actor turned 'Star Trek' and 'X-Men' star, dies at 86 |first=Will |last=Dunham |language=en |publisher=[[Reuters]] |date=2026-10-29 |accessdate=2026-10-30}}</ref> Рөліне ол 1994–2002 және 2020–2023 жылдары оралды. Стюарт, оған қоса, [[Иск Адамдар (кинофраншиза)|Икс Адамдар]] кинофраншизасында профессор Чарльз Ксавьер рөлін сомдағаны үшін белгілі еді.<ref name="reuters-dead" /> == Тағы қараңыз == *[[Star Trek]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{Грэмми}} {{DEFAULTSORT:Стюарт, Патрик}} 35lowg0hmfhncyck9pgbadwvipef477 3688663 3688661 2026-10-30T06:31:31Z Nurken 111493 3688663 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Патрик Стюарт |шынайы есімі = {{lang|en|Patrick Stewart}} |сурет = Patrick Stewart 1999.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Стюарт, 1999 жыл |туған кездегі есімі = |туған күні = 13.7.1940 |туған жері = Мирфилд, [[Керклис]], [[Уэст-Йоркшир]], [[Йоркшир және Хамбер]], [[Англия]], [[Британ империясы|Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = 28.10.2026 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос-Анджелес|Лос-Анджелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |білімі = [[Бристол театр мектебі]] |мамандығы = {{актёр|Ұлыбритания|XX ғасыр|XXI ғасыр}} |азаматтығы = {{байрақ|Ұлыбритания}} |белсенді жылдары = 1959–2026 |бағыты = |киностудия = |жұбайы = {{ublist |{{marriage|Шейла Фальконер|1966|1990|end=div}} |{{marriage|{{iw|Венди Нойс||en|Wendy Neuss}}|2000|2003|end=div}} |{{marriage|{{iw|Санни Озелл||en|Sunny Ozell}}|2013}} }} |серігі = <!-- үйленбеген, бірақ бірге жүрсе --> |ата-анасы = |туыстары = |балалары = 2 |отбасы = <!-- отбасының, не әулетінің мақаласы болса --> |марапаттары = |imdb_id = 0001772 |қолтаңбасы = Patrick Stewart signature.svg |сайты = |ортаққор = Patrick Stewart }} [[Сэр]] '''Патрик Стюарт''' ({{lang-en|Sir Patrick Stewart}}; [[13 шілде]] [[1940 жыл|1940]], [[Уэст-Йоркшир]] – [[28 қазан]] [[2026 жыл|2026]], [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]]) — [[Ағылшындар|ағылшын]] [[актёр]]і. 60 жылдан астам созылған мансабы бойы ол кинематографияда да, сахнада да өнер көрсетіп келді, түрлі марапатқа, соның ішінде екі мәрте [[Лоренс Оливье сыйлығы]]на және бір мәрте [[Грэмми]]ге ие болды, [[Тони жүлдесі]]не, үш рет [[Алтын глобус]]қа, төрт [[Эмми]]ге және үш рет [[Actor Awards|Киноактёрлер гильдиясының сыйлығы]]на ұсынылды. 2010 жылы королева [[II Елизабет]] оған [[драма]]дағы еңбегі үшін [[сэр]] атағын сыйлады. 1966 жылы Стюарт [[Корольдік Шекспир компаниясы]] (RSC) мүшесі атанды. [[Бродвей театры]]ндағы дебютін ол 1971 жылы «[[Жазғы түндегі ұйқы]]» қойылымында рөлімен жасады. 1979 жылы ол Қолдаушы рөл сомдаған үздік актёр категориясында [[Лоренс Оливье сыйлығы]]мен марапатталды. Стюарт телевизиядағы тұңғыш рөлін 1967 жылы «{{iw|Коронация көшесі||en|Coronation Street}}» сериалында сомдады. Стюарт халықаралық деңгейдегі кино жұлдызы атағына «{{iw|Жұлдызды жол: Келесі ұрпақ||en|Star Trek: The Next Generation}}» (1987–1994) [[ғылыми фантастика]]лық сериалындағы {{iw|Жан-Люк Пикар||en|Jean-Luc Picard}} рөлі арқасында келді.<ref name="reuters-dead">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/uk/british-actor-patrick-stewart-has-died-his-family-says-2026-10-29/ |title=Patrick Stewart, Shakespearean actor turned 'Star Trek' and 'X-Men' star, dies at 86 |first=Will |last=Dunham |language=en |publisher=[[Reuters]] |date=2026-10-29 |accessdate=2026-10-30}}</ref> Рөліне ол 1994–2002 және 2020–2023 жылдары оралды. Стюарт, оған қоса, [[Иск Адамдар (кинофраншиза)|Икс Адамдар]] кинофраншизасында профессор Чарльз Ксавьер рөлін сомдағаны үшін белгілі еді.<ref name="reuters-dead" /> == Тағы қараңыз == *[[Star Trek]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{Грэмми}} {{DEFAULTSORT:Стюарт, Патрик}} 1gjt156jjrxt3wa6w6qy5eswtxf40wh Қаныш-Қия 0 789475 3688665 2026-10-30T06:34:07Z Almanbet Janışev 104255 Almanbet Janışev [[Қаныш-Қия]] бетін [[Қанышқия]] бетіне жылжытты 3688665 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қанышқия]] 5w1ajnzna4jhdrj7ag0bvslk0yyitzi Джордж Рой Хилл 0 789476 3688668 2026-10-30T06:37:37Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Джордж Рой Хилл |шынайы есімі = {{lang-en|George Roy Hill}} |сурет = George Roy Hill (cropped).jpg |сурет ені = 240px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 20.12.1921 |туған жері = {{туғанжері|Миннеаполис|Миннеаполисте}},... 3688668 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джордж Рой Хилл |шынайы есімі = {{lang-en|George Roy Hill}} |сурет = George Roy Hill (cropped).jpg |сурет ені = 240px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 20.12.1921 |туған жері = {{туғанжері|Миннеаполис|Миннеаполисте}}, [[Миннесота]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 27.12.2002 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1948—1988 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = [[BAFTA]] (1971)<br />«[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1974) |imdb_id = 0001351 |сайты = |ортаққор = George Roy Hill }} '''Джордж Рой Хилл''' ([[20 желтоқсан]] [[1921 жыл|1921]] — [[27 желтоқсан]] [[2002 жыл|2002]]) — американдық кинорежиссер, жазушы, продюсер және актер. Оның түсірген фильмдерінің қатарында басты рөлдерді [[Пол Ньюман]] мен [[Роберт Редфорд]] сомдаған әйгілі «[[Бутч Кэссиди және Санденс Кид]]» (1969) және «[[Афера]]» (1973) туындылары бар. Бұл екі фильм де оған [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|«Үздік режиссер»]] номинациясын әкелді, ал кейінгі туындысы үшін ол аталмыш жүлдені жеңіп алды.<ref name="entertainment">Davidson, Bill. (Mar 16, 1975) The Entertainer. ''New York Times Magazine'', SM15. "Certainly George Roy Hill's pictures have been an important influence in showing the industry that what the public wants is a good story." Peter Bogdanovich, qtd. in Bill Davidson, "The Entertainer," ''New York Times Magazine'', March 16, 1975.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] [[Санат:Америка режиссерлер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Йель университеті түлектері]] 004go18jwn2fbh5bn33magbpwh8jtk8 3688754 3688668 2026-10-30T10:28:42Z Marksscheider 183882 3688754 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Джордж Рой Хилл |шынайы есімі = {{lang-en|George Roy Hill}} |сурет = George Roy Hill (cropped).jpg |сурет ені = 240px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 20.12.1921 |туған жері = {{туғанжері|Миннеаполис|Миннеаполисте}}, [[Миннесота]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 27.12.2002 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1948—1988 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = [[BAFTA]] (1971)<br />«[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1974) |imdb_id = 0001351 |сайты = |ортаққор = George Roy Hill }} '''Джордж Рой Хилл''' ([[20 желтоқсан]] [[1921 жыл|1921]] — [[27 желтоқсан]] [[2002 жыл|2002]]) — америкалық кинорежиссёр, жазушы, продюсер және актер. Оның түсірген фильмдерінің қатарында басты рөлдерді [[Пол Ньюман]] мен [[Роберт Редфорд]] сомдаған әйгілі «[[Бутч Кэссиди және Санденс Кид]]» (1969) және «[[Афера]]» (1973) туындылары бар. Бұл екі фильм де оған [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|«Үздік режиссер»]] номинациясын әкелді, ал кейінгі туындысы үшін ол аталмыш жүлдені жеңіп алды.<ref name="entertainment">Davidson, Bill. (Mar 16, 1975) The Entertainer. ''New York Times Magazine'', SM15. "Certainly George Roy Hill's pictures have been an important influence in showing the industry that what the public wants is a good story." Peter Bogdanovich, qtd. in Bill Davidson, "The Entertainer," ''New York Times Magazine'', March 16, 1975.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] [[Санат:Америка режиссерлер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Йель университеті түлектері]] 0s88qtxr8ctxbxxx08czkn8442sygc3 Алтай әуежайы 0 789477 3688672 2026-10-30T06:46:16Z MuratbekErkebulan 162992 MuratbekErkebulan [[Алтай әуежайы]] бетін [[Алтай әуежайы (Моңғолия)]] бетіне жылжытты 3688672 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Алтай әуежайы (Моңғолия)]] n37vqvbyn1rcf43qor1462lgfupa06e Лос Анжелес 0 789478 3688675 2026-10-30T06:48:22Z Nurken 111493 Nurken [[Лос Анжелес]] бетін [[Лос-Анджелес]] бетіне жылжытты 3688675 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Лос-Анджелес]] mmirxfvfl0ji1rrbriz1s1i7uvfbltf Талқылау:Лос Анжелес 1 789479 3688677 2026-10-30T06:48:23Z Nurken 111493 Nurken [[Талқылау:Лос Анжелес]] бетін [[Талқылау:Лос-Анджелес]] бетіне жылжытты 3688677 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Талқылау:Лос-Анджелес]] 6e9w3vbw8e7kc811lviamujxap55s63 Қатысушы талқылауы:Бопан 3 789480 3688701 2026-10-30T08:09:39Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688701 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Бопан}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 13:09, 2026 ж. қазанның 30 (+05) 5cdy2ybrxjddmw3l98bbhbj4adrlrpv Қатысушы талқылауы:Галиева Бахытгуль 3 789481 3688709 2026-10-30T08:56:33Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688709 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Галиева Бахытгуль}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 13:56, 2026 ж. қазанның 30 (+05) ldde3r6db3jig3ux8prle22bo3jd8rw Үлгі:Бөлу 10 789482 3688737 2026-10-30T10:05:58Z Wikuiser 172895 Wikuiser [[Үлгі:Бөлу]] бетін [[Үлгі:Бөлінсін]] бетіне жылжытты 3688737 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Үлгі:Бөлінсін]] akemi1e5dqz3t2p9oehdmhmj6jp3k1i Зарасай 0 789483 3688751 2026-10-30T10:26:22Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] 3688751 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] 0akxsptopdfg50nhhql4svhi0erotv0 3688752 3688751 2026-10-30T10:26:58Z Мағыпар 100137 үлгі 3688752 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] eq8xv6a7q2qbo20hums1auzowe2a10u 3688755 3688752 2026-10-30T10:29:43Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688755 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. 2026 жылғы жағдай бойынша, Зарасай қаласының халқы 6 966 адамды құрады. Зарасай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 42-орында тұр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] nboi3kwdckumk4zx4ghuf3jocananql 3688757 3688755 2026-10-30T10:33:18Z Мағыпар 100137 дереккөз 3688757 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. 2026 жылғы жағдай бойынша, Зарасай қаласының халқы 6 966 адамды құрады. Зарасай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 42-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zarasai-11151.html?ysclid=mvul5lpgpt781533813|title=Население Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] ncwjoc7xho5vagd5s4j0hr3p9qe69qi 3688759 3688757 2026-10-30T10:36:14Z Мағыпар 100137 3688759 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. 2026 жылғы жағдай бойынша, Зарасай қаласының халқы 6 966 адамды құрады. Зарасай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 42-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zarasai-11151.html?ysclid=mvul5lpgpt781533813|title=Население Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 8lxy3a7rg9j4uxjkhzgbm5c9auskcq4 3688760 3688759 2026-10-30T10:39:11Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ толықтыру 3688760 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. 2026 жылғы жағдай бойынша, Зарасай қаласының халқы 6 966 адамды құрады. Зарасай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 42-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zarasai-11151.html?ysclid=mvul5lpgpt781533813|title=Население Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Зарасай — жеті көлдің ортасында орналасқан, өзінің сәулеттік және мәдени көрікті жерлерімен туристерге танымал. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] g9srnpg8aq3wysx1cdor9fhbky7p91n 3688763 3688760 2026-10-30T10:40:10Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ толықтыру 3688763 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. 2026 жылғы жағдай бойынша, Зарасай қаласының халқы 6 966 адамды құрады. Зарасай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 42-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zarasai-11151.html?ysclid=mvul5lpgpt781533813|title=Население Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Зарасай — жеті көлдің ортасында орналасқан, өзінің сәулеттік және мәдени көрікті жерлерімен туристерге танымал. Каунас–Даугавпилс тас жолының бойында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-шығысқа қарай 143 шақырым, [[Каунас]]тан 180 шақырым және Турмантас теміржол стансасынан 18 шақырым қашықтықта орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] aupfv4v6ipxx4s0orj9qpumvkf1x6t8 3688766 3688763 2026-10-30T10:42:41Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ 3688766 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. 2026 жылғы жағдай бойынша, Зарасай қаласының халқы 6 966 адамды құрады. Зарасай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 42-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zarasai-11151.html?ysclid=mvul5lpgpt781533813|title=Население Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Зарасай — жеті көлдің ортасында орналасқан, өзінің сәулеттік және мәдени көрікті жерлерімен туристерге танымал.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/zarasay_lc8068|title=Европа > Литва > Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> Каунас–Даугавпилс тас жолының бойында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-шығысқа қарай 143 шақырым, [[Каунас]]тан 180 шақырым және Турмантас теміржол стансасынан 18 шақырым қашықтықта орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] g6e90gtij74rmbdn9ie2tc41njin9wc 3688768 3688766 2026-10-30T10:43:24Z Мағыпар 100137 3688768 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. 2026 жылғы жағдай бойынша, Зарасай қаласының халқы 6 966 адамды құрады. Зарасай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 42-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zarasai-11151.html?ysclid=mvul5lpgpt781533813|title=Население Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Зарасай — жеті көлдің ортасында орналасқан, өзінің сәулеттік және мәдени көрікті жерлерімен туристерге танымал.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/zarasay_lc8068|title=Европа > Литва > Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> Каунас–Даугавпилс тас жолының бойында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-шығысқа қарай 143 шақырым, [[Каунас]]тан 180 шақырым және Турмантас теміржол стансасынан 18 шақырым қашықтықта орналасқан. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] nezuzpvlb8mxjxfsrfu1opapd4mkkae 3688769 3688768 2026-10-30T10:45:04Z Мағыпар 100137 толықтыру 3688769 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. 2026 жылғы жағдай бойынша, Зарасай қаласының халқы 6 966 адамды құрады. Зарасай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 42-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zarasai-11151.html?ysclid=mvul5lpgpt781533813|title=Население Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Зарасай — жеті көлдің ортасында орналасқан, өзінің сәулеттік және мәдени көрікті жерлерімен туристерге танымал.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/zarasay_lc8068|title=Европа > Литва > Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> Каунас–Даугавпилс тас жолының бойында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-шығысқа қарай 143 шақырым, [[Каунас]]тан 180 шақырым және Турмантас теміржол стансасынан 18 шақырым қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Бұл елді мекен туралы алғашқы деректер 1506 жылға жатады. Кейінірек, XV ғасырдан XVIII ғасырға дейін, бұл аумақ Вильнюс епископының иелігінде болды. 1836 жылы Динабург жолы салынғаннан кейін, елді мекен Новоалександровск деп қайта аталып, сонымен бірге уездік қала мәртебесіне ие болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] rgygnnqj6cngho3euyetqr0wtexsxje 3688777 3688769 2026-10-30T10:49:37Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3688777 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. 2026 жылғы жағдай бойынша, Зарасай қаласының халқы 6 966 адамды құрады. Зарасай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 42-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zarasai-11151.html?ysclid=mvul5lpgpt781533813|title=Население Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Зарасай — жеті көлдің ортасында орналасқан, өзінің сәулеттік және мәдени көрікті жерлерімен туристерге танымал.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/zarasay_lc8068|title=Европа > Литва > Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> Каунас–Даугавпилс тас жолының бойында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-шығысқа қарай 143 шақырым, [[Каунас]]тан 180 шақырым және Турмантас теміржол стансасынан 18 шақырым қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Бұл елді мекен туралы алғашқы деректер 1506 жылға жатады. Кейінірек, XV ғасырдан XVIII ғасырға дейін, бұл аумақ Вильнюс епископының иелігінде болды. 1836 жылы Динабург жолы салынғаннан кейін, елді мекен Новоалександровск деп қайта аталып, сонымен бірге уездік қала мәртебесіне ие болды. XVIII-ғасырдың бірінші жартысының ол жерге староверлер қоныстанды. Сол кезде Самани көлінің жағасында шіркеуі салынды. 1847 жылы Курляндия генерал-губернаторының бұйрығымен ол бұзып тасталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] n8orkc8dh9jufix288oj8xpd36zso3g 3688783 3688777 2026-10-30T10:52:12Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3688783 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. 2026 жылғы жағдай бойынша, Зарасай қаласының халқы 6 966 адамды құрады. Зарасай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 42-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zarasai-11151.html?ysclid=mvul5lpgpt781533813|title=Население Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Зарасай — жеті көлдің ортасында орналасқан, өзінің сәулеттік және мәдени көрікті жерлерімен туристерге танымал.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/zarasay_lc8068|title=Европа > Литва > Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> Каунас–Даугавпилс тас жолының бойында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-шығысқа қарай 143 шақырым, [[Каунас]]тан 180 шақырым және Турмантас теміржол стансасынан 18 шақырым қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Бұл елді мекен туралы алғашқы деректер 1506 жылға жатады. Кейінірек, XV ғасырдан XVIII ғасырға дейін, бұл аумақ Вильнюс епископының иелігінде болды. 1836 жылы Динабург жолы салынғаннан кейін, елді мекен Новоалександровск деп қайта аталып, сонымен бірге уездік қала мәртебесіне ие болды. XVIII-ғасырдың бірінші жартысының ол жерге староверлер қоныстанды. Сол кезде Самани көлінің жағасында шіркеуі салынды. 1847 жылы Курляндия генерал-губернаторының бұйрығымен ол бұзып тасталды. 1919 жылы 25 тамызда қала большевиктерден азат етілді. 1932 жылы Зарасайға курорттық қала және жазғы демалыс орны мәртебесі берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] hbhlycgjzilpsvxf2lcjgmu6ypdjru6 3688789 3688783 2026-10-30T10:54:15Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3688789 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. 2026 жылғы жағдай бойынша, Зарасай қаласының халқы 6 966 адамды құрады. Зарасай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 42-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zarasai-11151.html?ysclid=mvul5lpgpt781533813|title=Население Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Зарасай — жеті көлдің ортасында орналасқан, өзінің сәулеттік және мәдени көрікті жерлерімен туристерге танымал.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/zarasay_lc8068|title=Европа > Литва > Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> Каунас–Даугавпилс тас жолының бойында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-шығысқа қарай 143 шақырым, [[Каунас]]тан 180 шақырым және Турмантас теміржол стансасынан 18 шақырым қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Бұл елді мекен туралы алғашқы деректер 1506 жылға жатады. Кейінірек, XV ғасырдан XVIII ғасырға дейін, бұл аумақ Вильнюс епископының иелігінде болды. 1836 жылы Динабург жолы салынғаннан кейін, елді мекен Новоалександровск деп қайта аталып, сонымен бірге уездік қала мәртебесіне ие болды. XVIII-ғасырдың бірінші жартысының ол жерге староверлер қоныстанды. Сол кезде Самани көлінің жағасында шіркеуі салынды. 1847 жылы Курляндия генерал-губернаторының бұйрығымен ол бұзып тасталды. 1919 жылы 25 тамызда қала большевиктерден азат етілді. 1932 жылы Зарасайға курорттық қала және жазғы демалыс орны мәртебесі берілді. 1941 жылы 26 тамызда, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Зарасайда еврейлерді жаппай қырып-жою оқиғасы орын алды. К.Йегердің есебіне сәйкес, құрбандардың қатарында 767 ер адам, 1173 әйел, 687 бала, сондай-ақ бір литвалық және бір орыс болды — барлығы 2569 адам қаза тапты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 53f335rylyrwxlr7fqyxq0iumo037fu 3688796 3688789 2026-10-30T10:58:12Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3688796 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. 2026 жылғы жағдай бойынша, Зарасай қаласының халқы 6 966 адамды құрады. Зарасай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 42-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zarasai-11151.html?ysclid=mvul5lpgpt781533813|title=Население Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Зарасай — жеті көлдің ортасында орналасқан, өзінің сәулеттік және мәдени көрікті жерлерімен туристерге танымал.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/zarasay_lc8068|title=Европа > Литва > Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> Каунас–Даугавпилс тас жолының бойында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-шығысқа қарай 143 шақырым, [[Каунас]]тан 180 шақырым және Турмантас теміржол стансасынан 18 шақырым қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Бұл елді мекен туралы алғашқы деректер 1506 жылға жатады. Кейінірек, XV ғасырдан XVIII ғасырға дейін, бұл аумақ Вильнюс епископының иелігінде болды. 1836 жылы Динабург жолы салынғаннан кейін, елді мекен Новоалександровск деп қайта аталып, сонымен бірге уездік қала мәртебесіне ие болды. XVIII-ғасырдың бірінші жартысының ол жерге староверлер қоныстанды. Сол кезде Самани көлінің жағасында шіркеуі салынды. 1847 жылы Курляндия генерал-губернаторының бұйрығымен ол бұзып тасталды. 1919 жылы 25 тамызда қала большевиктерден азат етілді. 1932 жылы Зарасайға курорттық қала және жазғы демалыс орны мәртебесі берілді. 1941 жылы 26 тамызда, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Зарасайда еврейлерді жаппай қырып-жою оқиғасы орын алды. К.Йегердің есебіне сәйкес, құрбандардың қатарында 767 ер адам, 1173 әйел, 687 бала, сондай-ақ бір литвалық және бір орыс болды — барлығы 2569 адам қаза тапты.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16652-Zarasaj.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] bcp3y93eo8axtfj3rbuset6x24jayvk 3688809 3688796 2026-10-30T11:04:30Z Мағыпар 100137 3688809 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. 2026 жылғы жағдай бойынша, Зарасай қаласының халқы 6 966 адамды құрады. Зарасай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 42-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zarasai-11151.html?ysclid=mvul5lpgpt781533813|title=Население Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Зарасай — жеті көлдің ортасында орналасқан, өзінің сәулеттік және мәдени көрікті жерлерімен туристерге танымал.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/zarasay_lc8068|title=Европа > Литва > Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> Каунас–Даугавпилс тас жолының бойында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-шығысқа қарай 143 шақырым, [[Каунас]]тан 180 шақырым және Турмантас теміржол стансасынан 18 шақырым қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Бұл елді мекен туралы алғашқы деректер 1506 жылға жатады. Кейінірек, XV ғасырдан XVIII ғасырға дейін, бұл аумақ Вильнюс епископының иелігінде болды. 1836 жылы Динабург жолы салынғаннан кейін, елді мекен Новоалександровск деп қайта аталып, сонымен бірге уездік қала мәртебесіне ие болды. XVIII-ғасырдың бірінші жартысының ол жерге староверлер қоныстанды. Сол кезде Самани көлінің жағасында шіркеуі салынды. 1847 жылы Курляндия генерал-губернаторының бұйрығымен ол бұзып тасталды. 1919 жылы 25 тамызда қала большевиктерден азат етілді. 1932 жылы Зарасайға курорттық қала және жазғы демалыс орны мәртебесі берілді. 1941 жылы 26 тамызда, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Зарасайда еврейлерді жаппай қырып-жою оқиғасы орын алды. К.Йегердің есебіне сәйкес, құрбандардың қатарында 767 ер адам, 1173 әйел, 687 бала, сондай-ақ бір литвалық және бір орыс болды — барлығы 2569 адам қаза тапты.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16652-Zarasaj.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] i0wuos00e9zwi0t9hkbpzbapd1orr9i 3688814 3688809 2026-10-30T11:07:03Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3688814 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. 2026 жылғы жағдай бойынша, Зарасай қаласының халқы 6 966 адамды құрады. Зарасай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 42-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zarasai-11151.html?ysclid=mvul5lpgpt781533813|title=Население Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Зарасай — жеті көлдің ортасында орналасқан, өзінің сәулеттік және мәдени көрікті жерлерімен туристерге танымал.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/zarasay_lc8068|title=Европа > Литва > Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> Каунас–Даугавпилс тас жолының бойында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-шығысқа қарай 143 шақырым, [[Каунас]]тан 180 шақырым және Турмантас теміржол стансасынан 18 шақырым қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Бұл елді мекен туралы алғашқы деректер 1506 жылға жатады. Кейінірек, XV ғасырдан XVIII ғасырға дейін, бұл аумақ Вильнюс епископының иелігінде болды. 1836 жылы Динабург жолы салынғаннан кейін, елді мекен Новоалександровск деп қайта аталып, сонымен бірге уездік қала мәртебесіне ие болды. XVIII-ғасырдың бірінші жартысының ол жерге староверлер қоныстанды. Сол кезде Самани көлінің жағасында шіркеуі салынды. 1847 жылы Курляндия генерал-губернаторының бұйрығымен ол бұзып тасталды. 1919 жылы 25 тамызда қала большевиктерден азат етілді. 1932 жылы Зарасайға курорттық қала және жазғы демалыс орны мәртебесі берілді. 1941 жылы 26 тамызда, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Зарасайда еврейлерді жаппай қырып-жою оқиғасы орын алды. К.Йегердің есебіне сәйкес, құрбандардың қатарында 767 ер адам, 1173 әйел, 687 бала, сондай-ақ бір литвалық және бір орыс болды — барлығы 2569 адам қаза тапты.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16652-Zarasaj.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Каунас – Даугавпилс тас жолы Зарасай арқылы өтеді. Сондай-ақ мұнда Игналина мен Рокишкиске апаратын жолдар да бар. Жергілікті өнеркәсіп салаларына: галантерея, тоқыма және тігін бұйымдары (Zarasaitis), нан және кондитерлік өнімдері (Danvita), жиһаз (Mirolvas, Akadas) өндіру, сондай-ақ ағаш өңдеу (табиғи ағаш) және басқа да кәсіпорындар кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 643b8v3mizvn2llayw90glgtyfyuiv8 3688818 3688814 2026-10-30T11:08:35Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3688818 wikitext text/x-wiki '''Зарасай''' ({{lang-lt|Zarasai}}) — [[Литва]]ның солтүстік-шығысындағы [[Утена уезі]]нде орналасқан, курорттық аймақ мәртебесіне ие. 2026 жылғы жағдай бойынша, Зарасай қаласының халқы 6 966 адамды құрады. Зарасай — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны жағынан елде 42-орында тұр.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-zarasai-11151.html?ysclid=mvul5lpgpt781533813|title=Население Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Зарасай — жеті көлдің ортасында орналасқан, өзінің сәулеттік және мәдени көрікті жерлерімен туристерге танымал.<ref>{{citeweb|url=https://womanadvice.ru/zarasay_lc8068|title=Европа > Литва > Зарасай|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> Каунас–Даугавпилс тас жолының бойында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-шығысқа қарай 143 шақырым, [[Каунас]]тан 180 шақырым және Турмантас теміржол стансасынан 18 шақырым қашықтықта орналасқан. == Тарихы == Бұл елді мекен туралы алғашқы деректер 1506 жылға жатады. Кейінірек, XV ғасырдан XVIII ғасырға дейін, бұл аумақ Вильнюс епископының иелігінде болды. 1836 жылы Динабург жолы салынғаннан кейін, елді мекен Новоалександровск деп қайта аталып, сонымен бірге уездік қала мәртебесіне ие болды. XVIII-ғасырдың бірінші жартысының ол жерге староверлер қоныстанды. Сол кезде Самани көлінің жағасында шіркеуі салынды. 1847 жылы Курляндия генерал-губернаторының бұйрығымен ол бұзып тасталды. 1919 жылы 25 тамызда қала большевиктерден азат етілді. 1932 жылы Зарасайға курорттық қала және жазғы демалыс орны мәртебесі берілді. 1941 жылы 26 тамызда, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Зарасайда еврейлерді жаппай қырып-жою оқиғасы орын алды. К.Йегердің есебіне сәйкес, құрбандардың қатарында 767 ер адам, 1173 әйел, 687 бала, сондай-ақ бір литвалық және бір орыс болды — барлығы 2569 адам қаза тапты.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/16652-Zarasaj.html|title=Европа. Литва. Утенский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-10-30|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Каунас – Даугавпилс тас жолы Зарасай арқылы өтеді. Сондай-ақ мұнда Игналина мен Рокишкиске апаратын жолдар да бар. Жергілікті өнеркәсіп салаларына: галантерея, тоқыма және тігін бұйымдары (Zarasaitis), нан және кондитерлік өнімдері (Danvita), жиһаз (Mirolvas, Akadas) өндіру, сондай-ақ ағаш өңдеу (табиғи ағаш) және басқа да кәсіпорындар кіреді. Қалада пошта бөлімшесі, аурухана, алғашқы медициналық-санитариялық көмек орталығы, спорт зал, орта мектеп (гимназия), бастауыш мектеп, өнер мектебі, балабақша, мәдени, білім беру, спорт және туристік ақпарат орталықтары, кітапхана жұмыс жасайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] gihol1pj2s9s0129k2x59l7c7wv5pbn Сидни Поллак 0 789484 3688762 2026-10-30T10:39:54Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Сидни Поллак |шынайы есімі = {{lang-en|Sydney Pollack}} |сурет = Sydney Pollack.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Сидни Ирвин Поллак |туған күні = 01.07.1934 |туған жері = {{туғанжері|Лафейетт (Индиа... 3688762 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Сидни Поллак |шынайы есімі = {{lang-en|Sydney Pollack}} |сурет = Sydney Pollack.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Сидни Ирвин Поллак |туған күні = 01.07.1934 |туған жері = {{туғанжері|Лафейетт (Индиана)|Лафейетте (Индиана)}}, [[Индиана]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 26.05.2008 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}, {{актёр|АҚШ}}, {{кинопродюсер|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1965—2008 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1986 — екі рет)<br />«[[Эмми]]» (1966, 2008)<br />«[[Давид ди Донателло]]» (1976, 1986) |imdb_id = 0001628 |сайты = |ортаққор = Sydney Pollack }} '''Сидни Ирвин Поллак''' ({{lang-en|Sydney Irwin Pollack}}; [[1 шілде]] [[1934 жыл|1934]], [[Лафейетт (Индиана)|Лафейетт]], [[Индиана]] — [[26 мамыр]] [[2008 жыл|2008]], [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]]) — америкалық кинорежиссёр, продюсер және актер. 40 жылдан астам уақытқа созылған мансабында ол көрермендер мен сыншылардың жоғары бағасына ие болған көптеген көрнекті фильмдерді түсірді. Оның жетістіктері қатарына екі «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» және екі «[[Эмми]]» сыйлығы, сондай-ақ үш «[[Алтын глобус]]» пен алты [[BAFTA]] сыйлығының номинациялары кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] 49ohmkbzuq396vpob7hfjs61ephdqrg 3688770 3688762 2026-10-30T10:46:09Z Marksscheider 183882 3688770 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Сидни Поллак |шынайы есімі = {{lang-en|Sydney Pollack}} |сурет = Sydney Pollack.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Сидни Ирвин Поллак |туған күні = 01.07.1934 |туған жері = {{туғанжері|Лафейетт (Индиана)|Лафейетте (Индиана)}}, [[Индиана]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 26.05.2008 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}, {{актёр|АҚШ}}, {{кинопродюсер|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1965—2008 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1986 — екі рет)<br />«[[Эмми]]» (1966, 2008)<br />«[[Давид ди Донателло]]» (1976, 1986) |imdb_id = 0001628 |сайты = |ортаққор = Sydney Pollack }} '''Сидни Ирвин Поллак''' ({{lang-en|Sydney Irwin Pollack}}; [[1 шілде]] [[1934 жыл|1934]], [[Лафейетт (Индиана)|Лафейетт]], [[Индиана]] — [[26 мамыр]] [[2008 жыл|2008]], [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]]) — америкалық кинорежиссёр, продюсер және актер. 40 жылдан астам уақытқа созылған мансабында ол көрермендер мен сыншылардың жоғары бағасына ие болған көптеген көрнекті фильмдерді түсірді. Оның жетістіктері қатарына екі «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» және екі «[[Эмми]]» сыйлығы, сондай-ақ үш «[[Алтын глобус]]» пен алты [[BAFTA]] сыйлығының номинациялары кіреді. Поллак [[1985]] жылы түсірілген «[[Африкадан]]» фильмі үшін «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]» және «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» номинациялары бойынша [[Оскар сыйлығы|Оскар]] сыйлығын жеңіп алды.<ref name=Awards>{{cite web| url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1986| title=The 58th Academy Awards &#124; 1986| website=Academy of Motion Picture Arts and Sciences| date=October 4, 2014| access-date=July 23, 2017}}</ref> Сондай-ақ ол «[[Жылқыларды атып тастайды емес пе?]]» (1969) және «[[Тутси]]» (1982) фильмдері үшін де «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]» номинациясы бойынша [[Оскар сыйлығы|Оскар]] сыйлығына ұсынылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Обырдан қайтыс болғандар]] [[Санат:АҚШ ұшқыштары]] [[Санат:Эмми сыйлығының иегерлері]] r5tnbozrbym24dk0m4odgw3fru9u8er Том Рис Харрис 0 789486 3688772 2026-10-30T10:46:55Z Sagzhan 29953 Жаңа бетте: '''Том Рис Харрис''' (ағылш. ''Tom Rhys Harries''; 8 қазан 1990 жылы туған, Кардифф, Уэльс, Ұлыбритания) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == 1990 жылы 8 қазанда Кардиффте (Уэльс) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref>Әкесі Рис Харрис... 3688772 wikitext text/x-wiki '''Том Рис Харрис''' (ағылш. ''Tom Rhys Harries''; 8 қазан 1990 жылы туған, Кардифф, Уэльс, Ұлыбритания) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == 1990 жылы 8 қазанда Кардиффте (Уэльс) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref>Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref>Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис фортепиано мен гитарада ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «То, что надо!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/>Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Правила бойни» фильмдерінде, сондай-ақ «Убийства в Мидсомере», «Джекилл и Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы Netflix стриминг платформасының «Белые линии» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси и я» және «Беглец» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кто» сериалының «Точка и пузырь» эпизодына түсті, сондай-ақ «Возвращение Одиссея» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «Клэйфейс» супергеройлық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Глиноликийді сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{кішірек| <references /> }} 4gibsp0mggppd8vud8e2atdgb9paiwa 3688773 3688772 2026-10-30T10:47:38Z Sagzhan 29953 /* Дереккөздер */ 3688773 wikitext text/x-wiki '''Том Рис Харрис''' (ағылш. ''Tom Rhys Harries''; 8 қазан 1990 жылы туған, Кардифф, Уэльс, Ұлыбритания) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == 1990 жылы 8 қазанда Кардиффте (Уэльс) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref>Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref>Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис фортепиано мен гитарада ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «То, что надо!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/>Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Правила бойни» фильмдерінде, сондай-ақ «Убийства в Мидсомере», «Джекилл и Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы Netflix стриминг платформасының «Белые линии» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси и я» және «Беглец» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кто» сериалының «Точка и пузырь» эпизодына түсті, сондай-ақ «Возвращение Одиссея» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «Клэйфейс» супергеройлық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Глиноликийді сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mia1ynxtjgn2m8gmvijioik8pgzzku2 3688780 3688773 2026-10-30T10:50:09Z Sagzhan 29953 /* Мансабы */ 3688780 wikitext text/x-wiki '''Том Рис Харрис''' (ағылш. ''Tom Rhys Harries''; 8 қазан 1990 жылы туған, Кардифф, Уэльс, Ұлыбритания) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == 1990 жылы 8 қазанда Кардиффте (Уэльс) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref>Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref>Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис фортепиано мен гитарада ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «То, что надо!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/>Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Правила бойни» фильмдерінде, сондай-ақ «Убийства в Мидсомере», «Джекилл и Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы Netflix стриминг платформасының «Белые линии» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси и я» және «Беглец» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кто» сериалының «Точка и пузырь» эпизодына түсті, сондай-ақ «Возвращение Одиссея» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «Клэйфейс» супергеройлық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Глиноликийді сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Фильмографиясы == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван |- | 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт |- | 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз |- | 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки |- | 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Ворон |- | 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан |- | 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик |- | 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&M: The Secret Life of Flowers'' || — |- | 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг |- | 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл |- | 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл |- | 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист |- | 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi & Ich'' || Смит |- | 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман |- | 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр |- | 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Балшық бет |- | 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран |- | 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли |} == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} g1i8ux0pj86y6txde6aqyrful3bbtof 3688782 3688780 2026-10-30T10:51:38Z Sagzhan 29953 /* Фильмографиясы */ 3688782 wikitext text/x-wiki '''Том Рис Харрис''' (ағылш. ''Tom Rhys Harries''; 8 қазан 1990 жылы туған, Кардифф, Уэльс, Ұлыбритания) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == 1990 жылы 8 қазанда Кардиффте (Уэльс) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref>Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref>Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис фортепиано мен гитарада ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «То, что надо!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/>Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Правила бойни» фильмдерінде, сондай-ақ «Убийства в Мидсомере», «Джекилл и Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы Netflix стриминг платформасының «Белые линии» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси и я» және «Беглец» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кто» сериалының «Точка и пузырь» эпизодына түсті, сондай-ақ «Возвращение Одиссея» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «Клэйфейс» супергеройлық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Глиноликийді сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Фильмографиясы == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван |- | 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт |- | 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз |- | 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки |- | 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Ворон |- | 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан |- | 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик |- | 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&M: The Secret Life of Flowers'' || — |- | 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг |- | 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл |- | 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл |- | 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист |- | 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi & Ich'' || Смит |- | 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман |- | 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр |- | 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Балшық бет |- | 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран |- | 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли |} === Телевизия === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2012 || с || Шерудің соңы || ''Parade's End'' || Томас |- | 2014 || тф || Сүтті орман тасасында || ''Under Milk Wood'' || суға батқан / Вилли Нилли |- | 2015 || с || Мидсомердегі кісі өлімдері || ''Midsomer Murders'' || Райан Карнарвон |- | 2015 || с || Хинтерланд || ''Hinterland'' || Гэри Пирс |- | 2015 || с || Джекилл мен Хайд || ''Jekyll and Hyde'' || Сэклер |- | 2017 || с || Сағыз || ''Chewing Gum'' || уағызшы |- | 2018 || с || Ұмытылмағандар || ''Unforgotten'' || Элиот Холлис |- | 2019 || с || — || ''Merched Parchus'' || Том |- | 2019 || с || 15 күн || ''15 Days'' || Рис |- | 2019 || с || Британия || ''Britannia'' || Маллин |- | 2020 || с || Ақ сызықтар || ''White Lines'' || Аксель Коллинз |- | 2022 || с || Күдік бойынша || ''Suspicion'' || Эдди Уокер |- | 2022 || с || Ағылшынша ажырасу || ''The Split'' || Гас |- | 2024 || с || Өрлеуде || ''Big Mood'' || Джонни |- | 2024 || с || Доктор Кім || ''Doctor Who'' || Рики Септембер |- | 2025 || мс || Қасқырлар патшасы || ''Wolf King'' || Лукас ханзада |- | 2025 || с || Үміт сәулесі || ''Y Golau'' || Хари |} == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qqb9l7x6rcxk8ei13j2o8gyziq4ptk1 3688785 3688782 2026-10-30T10:52:40Z Sagzhan 29953 /* Фильмографиясы */ 3688785 wikitext text/x-wiki '''Том Рис Харрис''' (ағылш. ''Tom Rhys Harries''; 8 қазан 1990 жылы туған, Кардифф, Уэльс, Ұлыбритания) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == 1990 жылы 8 қазанда Кардиффте (Уэльс) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref>Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref>Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис фортепиано мен гитарада ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «То, что надо!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/>Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Правила бойни» фильмдерінде, сондай-ақ «Убийства в Мидсомере», «Джекилл и Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы Netflix стриминг платформасының «Белые линии» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси и я» және «Беглец» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кто» сериалының «Точка и пузырь» эпизодына түсті, сондай-ақ «Возвращение Одиссея» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «Клэйфейс» супергеройлық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Глиноликийді сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Фильмографиясы == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван |- | 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт |- | 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз |- | 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки |- | 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Ворон |- | 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан |- | 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик |- | 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&M: The Secret Life of Flowers'' || — |- | 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг |- | 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл |- | 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл |- | 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист |- | 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi & Ich'' || Смит |- | 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман |- | 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр |- | 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Балшық бет |- | 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран |- | 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли |} === Телевизия === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2012 || с || Шерудің соңы || ''Parade's End'' || Томас |- | 2014 || тф || Сүтті орман тасасында || ''Under Milk Wood'' || суға батқан / Вилли Нилли |- | 2015 || с || Мидсомердегі кісі өлімдері || ''Midsomer Murders'' || Райан Карнарвон |- | 2015 || с || Хинтерланд || ''Hinterland'' || Гэри Пирс |- | 2015 || с || Джекилл мен Хайд || ''Jekyll and Hyde'' || Сэклер |- | 2017 || с || Сағыз || ''Chewing Gum'' || уағызшы |- | 2018 || с || Ұмытылмағандар || ''Unforgotten'' || Элиот Холлис |- | 2019 || с || — || ''Merched Parchus'' || Том |- | 2019 || с || 15 күн || ''15 Days'' || Рис |- | 2019 || с || Британия || ''Britannia'' || Маллин |- | 2020 || с || Ақ сызықтар || ''White Lines'' || Аксель Коллинз |- | 2022 || с || Күдік бойынша || ''Suspicion'' || Эдди Уокер |- | 2022 || с || Ағылшынша ажырасу || ''The Split'' || Гас |- | 2024 || с || Өрлеуде || ''Big Mood'' || Джонни |- | 2024 || с || Доктор Кім || ''Doctor Who'' || Рики Септембер |- | 2025 || мс || Қасқырлар патшасы || ''Wolf King'' || Лукас ханзада |- | 2025 || с || Үміт сәулесі || ''Y Golau'' || Хари |} === Театр === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі !! Театр / Сахна орны |- | 2012 || Сентименталды ән || ''Torch Song Trilogy'' || Алан Саймон || Menier Chocolate Factory |- | 2013 || Тарих әуесқойлары || ''The History Boys'' || Дэкин || Крусибл |- | 2013—2014 || Моджо || ''Mojo'' || Сильвер Джонни || Гарольд Пинтер театры |- | 2014 || Қонақүй || ''Hotel'' || Ральф || Корольдік ұлттық театр |- | 2015 || Несие берушілер || ''Creditors'' || Адольф || Янг-Вик |- | 2017 || Диснейдің камертоны || ''The Pitchfork Disney'' || Космо Дисней || Shoreditch Town Hall |- | 2020—2022 || Шағала || ''The Seagull'' || Борис Алексеевич Тригорин || Гарольд Пинтер театры |} == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} t5kl9r5gap8dc1gdtd0k5b51x9p4lrd 3688786 3688785 2026-10-30T10:53:02Z Sagzhan 29953 /* Фильмографиясы */ 3688786 wikitext text/x-wiki '''Том Рис Харрис''' (ағылш. ''Tom Rhys Harries''; 8 қазан 1990 жылы туған, Кардифф, Уэльс, Ұлыбритания) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == 1990 жылы 8 қазанда Кардиффте (Уэльс) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref>Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref>Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис фортепиано мен гитарада ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «То, что надо!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/>Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Правила бойни» фильмдерінде, сондай-ақ «Убийства в Мидсомере», «Джекилл и Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы Netflix стриминг платформасының «Белые линии» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси и я» және «Беглец» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кто» сериалының «Точка и пузырь» эпизодына түсті, сондай-ақ «Возвращение Одиссея» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «Клэйфейс» супергеройлық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Глиноликийді сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван |- | 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт |- | 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз |- | 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки |- | 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Ворон |- | 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан |- | 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик |- | 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&M: The Secret Life of Flowers'' || — |- | 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг |- | 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл |- | 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл |- | 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист |- | 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi & Ich'' || Смит |- | 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман |- | 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр |- | 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Балшық бет |- | 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран |- | 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли |} === Телевизия === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2012 || с || Шерудің соңы || ''Parade's End'' || Томас |- | 2014 || тф || Сүтті орман тасасында || ''Under Milk Wood'' || суға батқан / Вилли Нилли |- | 2015 || с || Мидсомердегі кісі өлімдері || ''Midsomer Murders'' || Райан Карнарвон |- | 2015 || с || Хинтерланд || ''Hinterland'' || Гэри Пирс |- | 2015 || с || Джекилл мен Хайд || ''Jekyll and Hyde'' || Сэклер |- | 2017 || с || Сағыз || ''Chewing Gum'' || уағызшы |- | 2018 || с || Ұмытылмағандар || ''Unforgotten'' || Элиот Холлис |- | 2019 || с || — || ''Merched Parchus'' || Том |- | 2019 || с || 15 күн || ''15 Days'' || Рис |- | 2019 || с || Британия || ''Britannia'' || Маллин |- | 2020 || с || Ақ сызықтар || ''White Lines'' || Аксель Коллинз |- | 2022 || с || Күдік бойынша || ''Suspicion'' || Эдди Уокер |- | 2022 || с || Ағылшынша ажырасу || ''The Split'' || Гас |- | 2024 || с || Өрлеуде || ''Big Mood'' || Джонни |- | 2024 || с || Доктор Кім || ''Doctor Who'' || Рики Септембер |- | 2025 || мс || Қасқырлар патшасы || ''Wolf King'' || Лукас ханзада |- | 2025 || с || Үміт сәулесі || ''Y Golau'' || Хари |} === Театр === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі !! Театр / Сахна орны |- | 2012 || Сентименталды ән || ''Torch Song Trilogy'' || Алан Саймон || Menier Chocolate Factory |- | 2013 || Тарих әуесқойлары || ''The History Boys'' || Дэкин || Крусибл |- | 2013—2014 || Моджо || ''Mojo'' || Сильвер Джонни || Гарольд Пинтер театры |- | 2014 || Қонақүй || ''Hotel'' || Ральф || Корольдік ұлттық театр |- | 2015 || Несие берушілер || ''Creditors'' || Адольф || Янг-Вик |- | 2017 || Диснейдің камертоны || ''The Pitchfork Disney'' || Космо Дисней || Shoreditch Town Hall |- | 2020—2022 || Шағала || ''The Seagull'' || Борис Алексеевич Тригорин || Гарольд Пинтер театры |} == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} eo6esffeoimpzddoza4s447wd81kbt7 3688787 3688786 2026-10-30T10:53:45Z Sagzhan 29953 3688787 wikitext text/x-wiki '''Том Рис Харрис''' (ағылш. ''Tom Rhys Harries''; 8 қазан 1990 жылы туған, Кардифф, Уэльс, Ұлыбритания) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == 1990 жылы 8 қазанда Кардиффте (Уэльс) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref>Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref> Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис фортепиано мен гитарада ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «То, что надо!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/> Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Правила бойни» фильмдерінде, сондай-ақ «Убийства в Мидсомере», «Джекилл и Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы Netflix стриминг платформасының «Белые линии» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси и я» және «Беглец» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кто» сериалының «Точка и пузырь» эпизодына түсті, сондай-ақ «Возвращение Одиссея» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «Клэйфейс» супергеройлық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Глиноликийді сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван |- | 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт |- | 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз |- | 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки |- | 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Ворон |- | 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан |- | 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик |- | 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&M: The Secret Life of Flowers'' || — |- | 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг |- | 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл |- | 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл |- | 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист |- | 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi & Ich'' || Смит |- | 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман |- | 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр |- | 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Балшық бет |- | 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран |- | 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли |} === Телевизия === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2012 || с || Шерудің соңы || ''Parade's End'' || Томас |- | 2014 || тф || Сүтті орман тасасында || ''Under Milk Wood'' || суға батқан / Вилли Нилли |- | 2015 || с || Мидсомердегі кісі өлімдері || ''Midsomer Murders'' || Райан Карнарвон |- | 2015 || с || Хинтерланд || ''Hinterland'' || Гэри Пирс |- | 2015 || с || Джекилл мен Хайд || ''Jekyll and Hyde'' || Сэклер |- | 2017 || с || Сағыз || ''Chewing Gum'' || уағызшы |- | 2018 || с || Ұмытылмағандар || ''Unforgotten'' || Элиот Холлис |- | 2019 || с || — || ''Merched Parchus'' || Том |- | 2019 || с || 15 күн || ''15 Days'' || Рис |- | 2019 || с || Британия || ''Britannia'' || Маллин |- | 2020 || с || Ақ сызықтар || ''White Lines'' || Аксель Коллинз |- | 2022 || с || Күдік бойынша || ''Suspicion'' || Эдди Уокер |- | 2022 || с || Ағылшынша ажырасу || ''The Split'' || Гас |- | 2024 || с || Өрлеуде || ''Big Mood'' || Джонни |- | 2024 || с || Доктор Кім || ''Doctor Who'' || Рики Септембер |- | 2025 || мс || Қасқырлар патшасы || ''Wolf King'' || Лукас ханзада |- | 2025 || с || Үміт сәулесі || ''Y Golau'' || Хари |} === Театр === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі !! Театр / Сахна орны |- | 2012 || Сентименталды ән || ''Torch Song Trilogy'' || Алан Саймон || Menier Chocolate Factory |- | 2013 || Тарих әуесқойлары || ''The History Boys'' || Дэкин || Крусибл |- | 2013—2014 || Моджо || ''Mojo'' || Сильвер Джонни || Гарольд Пинтер театры |- | 2014 || Қонақүй || ''Hotel'' || Ральф || Корольдік ұлттық театр |- | 2015 || Несие берушілер || ''Creditors'' || Адольф || Янг-Вик |- | 2017 || Диснейдің камертоны || ''The Pitchfork Disney'' || Космо Дисней || Shoreditch Town Hall |- | 2020—2022 || Шағала || ''The Seagull'' || Борис Алексеевич Тригорин || Гарольд Пинтер театры |} == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lequdm90fwz52o2xad03mndeogizp8k 3688792 3688787 2026-10-30T10:55:25Z Sagzhan 29953 3688792 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Том Рис Харрис |шынайы есімі = Tom Rhys Harries |сурет = Tom Rhys Harries 2026.jpg |сурет ені = 220px |сурет атауы = Том Рис Харрис (2026 жыл) |туған кездегі есімі = Том Рис Харрис |туған күні = 8.10.1990 |туған жері = Кардифф, Уэльс, Ұлыбритания |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = Уэльс корольдік музыка және драма колледжі (Royal Welsh College of Music & Drama) |мамандығы = Актер |азаматтығы = {{GBR}} |белсенді жылдары = 2011–қазіргі уақыт |бағыты = драма, триллер, комедия |киностудия = Warner Bros., Netflix, Apple TV+ |жұбайы = |серігі = Эми Аллен (Amy Allen) |ата-анасы = |туыстары = Графф Харрис (ағасы/інісі) |балалары = |отбасы = |марапаттары = «The Offies» сыйлығы — Пьесадағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (2018) |imdb_id = 4151189 |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = Tom Rhys Harries }} '''Том Рис Харрис''' (ағылш. ''Tom Rhys Harries''; 8 қазан 1990 жылы туған, Кардифф, Уэльс, Ұлыбритания) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == 1990 жылы 8 қазанда Кардиффте (Уэльс) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref>Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref> Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис фортепиано мен гитарада ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «То, что надо!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/> Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Правила бойни» фильмдерінде, сондай-ақ «Убийства в Мидсомере», «Джекилл и Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы Netflix стриминг платформасының «Белые линии» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси и я» және «Беглец» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кто» сериалының «Точка и пузырь» эпизодына түсті, сондай-ақ «Возвращение Одиссея» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «Клэйфейс» супергеройлық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Глиноликийді сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван |- | 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт |- | 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз |- | 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки |- | 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Ворон |- | 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан |- | 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик |- | 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&M: The Secret Life of Flowers'' || — |- | 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг |- | 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл |- | 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл |- | 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист |- | 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi & Ich'' || Смит |- | 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман |- | 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр |- | 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Балшық бет |- | 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран |- | 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли |} === Телевизия === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2012 || с || Шерудің соңы || ''Parade's End'' || Томас |- | 2014 || тф || Сүтті орман тасасында || ''Under Milk Wood'' || суға батқан / Вилли Нилли |- | 2015 || с || Мидсомердегі кісі өлімдері || ''Midsomer Murders'' || Райан Карнарвон |- | 2015 || с || Хинтерланд || ''Hinterland'' || Гэри Пирс |- | 2015 || с || Джекилл мен Хайд || ''Jekyll and Hyde'' || Сэклер |- | 2017 || с || Сағыз || ''Chewing Gum'' || уағызшы |- | 2018 || с || Ұмытылмағандар || ''Unforgotten'' || Элиот Холлис |- | 2019 || с || — || ''Merched Parchus'' || Том |- | 2019 || с || 15 күн || ''15 Days'' || Рис |- | 2019 || с || Британия || ''Britannia'' || Маллин |- | 2020 || с || Ақ сызықтар || ''White Lines'' || Аксель Коллинз |- | 2022 || с || Күдік бойынша || ''Suspicion'' || Эдди Уокер |- | 2022 || с || Ағылшынша ажырасу || ''The Split'' || Гас |- | 2024 || с || Өрлеуде || ''Big Mood'' || Джонни |- | 2024 || с || Доктор Кім || ''Doctor Who'' || Рики Септембер |- | 2025 || мс || Қасқырлар патшасы || ''Wolf King'' || Лукас ханзада |- | 2025 || с || Үміт сәулесі || ''Y Golau'' || Хари |} === Театр === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі !! Театр / Сахна орны |- | 2012 || Сентименталды ән || ''Torch Song Trilogy'' || Алан Саймон || Menier Chocolate Factory |- | 2013 || Тарих әуесқойлары || ''The History Boys'' || Дэкин || Крусибл |- | 2013—2014 || Моджо || ''Mojo'' || Сильвер Джонни || Гарольд Пинтер театры |- | 2014 || Қонақүй || ''Hotel'' || Ральф || Корольдік ұлттық театр |- | 2015 || Несие берушілер || ''Creditors'' || Адольф || Янг-Вик |- | 2017 || Диснейдің камертоны || ''The Pitchfork Disney'' || Космо Дисней || Shoreditch Town Hall |- | 2020—2022 || Шағала || ''The Seagull'' || Борис Алексеевич Тригорин || Гарольд Пинтер театры |} == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 1vn7tmn1wci1w2mlj5mlf2vfuigwji0 3688793 3688792 2026-10-30T10:55:53Z Sagzhan 29953 3688793 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Том Рис Харрис |шынайы есімі = Tom Rhys Harries |сурет = |сурет ені = 220px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Том Рис Харрис |туған күні = 8.10.1990 |туған жері = Кардифф, Уэльс, Ұлыбритания |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = Уэльс корольдік музыка және драма колледжі (Royal Welsh College of Music & Drama) |мамандығы = Актер |азаматтығы = {{GBR}} |белсенді жылдары = 2011–қазіргі уақыт |бағыты = драма, триллер, комедия |киностудия = Warner Bros., Netflix, Apple TV+ |жұбайы = |серігі = Эми Аллен (Amy Allen) |ата-анасы = |туыстары = Графф Харрис (ағасы/інісі) |балалары = |отбасы = |марапаттары = «The Offies» сыйлығы — Пьесадағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (2018) |imdb_id = 4151189 |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = Tom Rhys Harries }} '''Том Рис Харрис''' (ағылш. ''Tom Rhys Harries''; 8 қазан 1990 жылы туған, Кардифф, Уэльс, Ұлыбритания) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == 1990 жылы 8 қазанда Кардиффте (Уэльс) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref>Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref> Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис фортепиано мен гитарада ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «То, что надо!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/> Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Правила бойни» фильмдерінде, сондай-ақ «Убийства в Мидсомере», «Джекилл и Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы Netflix стриминг платформасының «Белые линии» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси и я» және «Беглец» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кто» сериалының «Точка и пузырь» эпизодына түсті, сондай-ақ «Возвращение Одиссея» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «Клэйфейс» супергеройлық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Глиноликийді сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван |- | 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт |- | 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз |- | 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки |- | 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Ворон |- | 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан |- | 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик |- | 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&M: The Secret Life of Flowers'' || — |- | 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг |- | 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл |- | 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл |- | 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист |- | 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi & Ich'' || Смит |- | 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман |- | 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр |- | 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Балшық бет |- | 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран |- | 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли |} === Телевизия === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2012 || с || Шерудің соңы || ''Parade's End'' || Томас |- | 2014 || тф || Сүтті орман тасасында || ''Under Milk Wood'' || суға батқан / Вилли Нилли |- | 2015 || с || Мидсомердегі кісі өлімдері || ''Midsomer Murders'' || Райан Карнарвон |- | 2015 || с || Хинтерланд || ''Hinterland'' || Гэри Пирс |- | 2015 || с || Джекилл мен Хайд || ''Jekyll and Hyde'' || Сэклер |- | 2017 || с || Сағыз || ''Chewing Gum'' || уағызшы |- | 2018 || с || Ұмытылмағандар || ''Unforgotten'' || Элиот Холлис |- | 2019 || с || — || ''Merched Parchus'' || Том |- | 2019 || с || 15 күн || ''15 Days'' || Рис |- | 2019 || с || Британия || ''Britannia'' || Маллин |- | 2020 || с || Ақ сызықтар || ''White Lines'' || Аксель Коллинз |- | 2022 || с || Күдік бойынша || ''Suspicion'' || Эдди Уокер |- | 2022 || с || Ағылшынша ажырасу || ''The Split'' || Гас |- | 2024 || с || Өрлеуде || ''Big Mood'' || Джонни |- | 2024 || с || Доктор Кім || ''Doctor Who'' || Рики Септембер |- | 2025 || мс || Қасқырлар патшасы || ''Wolf King'' || Лукас ханзада |- | 2025 || с || Үміт сәулесі || ''Y Golau'' || Хари |} === Театр === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі !! Театр / Сахна орны |- | 2012 || Сентименталды ән || ''Torch Song Trilogy'' || Алан Саймон || Menier Chocolate Factory |- | 2013 || Тарих әуесқойлары || ''The History Boys'' || Дэкин || Крусибл |- | 2013—2014 || Моджо || ''Mojo'' || Сильвер Джонни || Гарольд Пинтер театры |- | 2014 || Қонақүй || ''Hotel'' || Ральф || Корольдік ұлттық театр |- | 2015 || Несие берушілер || ''Creditors'' || Адольф || Янг-Вик |- | 2017 || Диснейдің камертоны || ''The Pitchfork Disney'' || Космо Дисней || Shoreditch Town Hall |- | 2020—2022 || Шағала || ''The Seagull'' || Борис Алексеевич Тригорин || Гарольд Пинтер театры |} == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} apw3ayn9etgyfew3i207mc4xh6qrqp8 3688795 3688793 2026-10-30T10:57:51Z Sagzhan 29953 3688795 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Том Рис Харрис |шынайы есімі = Tom Rhys Harries |сурет = |сурет ені = 220px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Том Рис Харрис |туған күні = 8.10.1990 |туған жері = [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = Уэльс корольдік музыка және драма колледжі (Royal Welsh College of Music & Drama) |мамандығы = Актер |азаматтығы = {{GBR}} |белсенді жылдары = 2011–қазіргі уақыт |бағыты = драма, триллер, комедия |киностудия = Warner Bros., Netflix, Apple TV+ |жұбайы = |серігі = Эми Аллен (Amy Allen) |ата-анасы = |туыстары = Графф Харрис (ағасы/інісі) |балалары = |отбасы = |марапаттары = «The Offies» сыйлығы — Пьесадағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (2018) |imdb_id = 4151189 |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = Tom Rhys Harries }} '''Том Рис Харрис''' ({{lang-en|Tom Rhys Harries}}; [[8 қазан]] [[1990 жыл]]ы туған, [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]]) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == 1990 жылы 8 қазанда Кардиффте (Уэльс) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref>Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref> Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис фортепиано мен гитарада ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «То, что надо!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/> Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Правила бойни» фильмдерінде, сондай-ақ «Убийства в Мидсомере», «Джекилл и Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы Netflix стриминг платформасының «Белые линии» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси и я» және «Беглец» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кто» сериалының «Точка и пузырь» эпизодына түсті, сондай-ақ «Возвращение Одиссея» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «Клэйфейс» супергеройлық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Глиноликийді сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван |- | 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт |- | 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз |- | 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки |- | 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Ворон |- | 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан |- | 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик |- | 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&M: The Secret Life of Flowers'' || — |- | 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг |- | 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл |- | 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл |- | 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист |- | 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi & Ich'' || Смит |- | 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман |- | 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр |- | 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Балшық бет |- | 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран |- | 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли |} === Телевизия === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2012 || с || Шерудің соңы || ''Parade's End'' || Томас |- | 2014 || тф || Сүтті орман тасасында || ''Under Milk Wood'' || суға батқан / Вилли Нилли |- | 2015 || с || Мидсомердегі кісі өлімдері || ''Midsomer Murders'' || Райан Карнарвон |- | 2015 || с || Хинтерланд || ''Hinterland'' || Гэри Пирс |- | 2015 || с || Джекилл мен Хайд || ''Jekyll and Hyde'' || Сэклер |- | 2017 || с || Сағыз || ''Chewing Gum'' || уағызшы |- | 2018 || с || Ұмытылмағандар || ''Unforgotten'' || Элиот Холлис |- | 2019 || с || — || ''Merched Parchus'' || Том |- | 2019 || с || 15 күн || ''15 Days'' || Рис |- | 2019 || с || Британия || ''Britannia'' || Маллин |- | 2020 || с || Ақ сызықтар || ''White Lines'' || Аксель Коллинз |- | 2022 || с || Күдік бойынша || ''Suspicion'' || Эдди Уокер |- | 2022 || с || Ағылшынша ажырасу || ''The Split'' || Гас |- | 2024 || с || Өрлеуде || ''Big Mood'' || Джонни |- | 2024 || с || Доктор Кім || ''Doctor Who'' || Рики Септембер |- | 2025 || мс || Қасқырлар патшасы || ''Wolf King'' || Лукас ханзада |- | 2025 || с || Үміт сәулесі || ''Y Golau'' || Хари |} === Театр === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі !! Театр / Сахна орны |- | 2012 || Сентименталды ән || ''Torch Song Trilogy'' || Алан Саймон || Menier Chocolate Factory |- | 2013 || Тарих әуесқойлары || ''The History Boys'' || Дэкин || Крусибл |- | 2013—2014 || Моджо || ''Mojo'' || Сильвер Джонни || Гарольд Пинтер театры |- | 2014 || Қонақүй || ''Hotel'' || Ральф || Корольдік ұлттық театр |- | 2015 || Несие берушілер || ''Creditors'' || Адольф || Янг-Вик |- | 2017 || Диснейдің камертоны || ''The Pitchfork Disney'' || Космо Дисней || Shoreditch Town Hall |- | 2020—2022 || Шағала || ''The Seagull'' || Борис Алексеевич Тригорин || Гарольд Пинтер театры |} == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lv1w6ez9js1qz3fnc9x0n2vordwkaxt 3688797 3688795 2026-10-30T10:58:56Z Sagzhan 29953 /* Өмірбаяны */ 3688797 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Том Рис Харрис |шынайы есімі = Tom Rhys Harries |сурет = |сурет ені = 220px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Том Рис Харрис |туған күні = 8.10.1990 |туған жері = [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = Уэльс корольдік музыка және драма колледжі (Royal Welsh College of Music & Drama) |мамандығы = Актер |азаматтығы = {{GBR}} |белсенді жылдары = 2011–қазіргі уақыт |бағыты = драма, триллер, комедия |киностудия = Warner Bros., Netflix, Apple TV+ |жұбайы = |серігі = Эми Аллен (Amy Allen) |ата-анасы = |туыстары = Графф Харрис (ағасы/інісі) |балалары = |отбасы = |марапаттары = «The Offies» сыйлығы — Пьесадағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (2018) |imdb_id = 4151189 |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = Tom Rhys Harries }} '''Том Рис Харрис''' ({{lang-en|Tom Rhys Harries}}; [[8 қазан]] [[1990 жыл]]ы туған, [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]]) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == [[1990 жыл]]ы [[8 қазан]]да [[Кардифф]]те (Уэльс) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref> Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref> Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис [[фортепиано]] мен [[гитара]]да ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «То, что надо!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/> Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Правила бойни» фильмдерінде, сондай-ақ «Убийства в Мидсомере», «Джекилл и Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы Netflix стриминг платформасының «Белые линии» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси и я» және «Беглец» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кто» сериалының «Точка и пузырь» эпизодына түсті, сондай-ақ «Возвращение Одиссея» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «Клэйфейс» супергеройлық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Глиноликийді сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван |- | 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт |- | 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз |- | 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки |- | 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Ворон |- | 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан |- | 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик |- | 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&M: The Secret Life of Flowers'' || — |- | 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг |- | 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл |- | 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл |- | 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист |- | 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi & Ich'' || Смит |- | 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман |- | 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр |- | 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Балшық бет |- | 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран |- | 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли |} === Телевизия === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2012 || с || Шерудің соңы || ''Parade's End'' || Томас |- | 2014 || тф || Сүтті орман тасасында || ''Under Milk Wood'' || суға батқан / Вилли Нилли |- | 2015 || с || Мидсомердегі кісі өлімдері || ''Midsomer Murders'' || Райан Карнарвон |- | 2015 || с || Хинтерланд || ''Hinterland'' || Гэри Пирс |- | 2015 || с || Джекилл мен Хайд || ''Jekyll and Hyde'' || Сэклер |- | 2017 || с || Сағыз || ''Chewing Gum'' || уағызшы |- | 2018 || с || Ұмытылмағандар || ''Unforgotten'' || Элиот Холлис |- | 2019 || с || — || ''Merched Parchus'' || Том |- | 2019 || с || 15 күн || ''15 Days'' || Рис |- | 2019 || с || Британия || ''Britannia'' || Маллин |- | 2020 || с || Ақ сызықтар || ''White Lines'' || Аксель Коллинз |- | 2022 || с || Күдік бойынша || ''Suspicion'' || Эдди Уокер |- | 2022 || с || Ағылшынша ажырасу || ''The Split'' || Гас |- | 2024 || с || Өрлеуде || ''Big Mood'' || Джонни |- | 2024 || с || Доктор Кім || ''Doctor Who'' || Рики Септембер |- | 2025 || мс || Қасқырлар патшасы || ''Wolf King'' || Лукас ханзада |- | 2025 || с || Үміт сәулесі || ''Y Golau'' || Хари |} === Театр === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі !! Театр / Сахна орны |- | 2012 || Сентименталды ән || ''Torch Song Trilogy'' || Алан Саймон || Menier Chocolate Factory |- | 2013 || Тарих әуесқойлары || ''The History Boys'' || Дэкин || Крусибл |- | 2013—2014 || Моджо || ''Mojo'' || Сильвер Джонни || Гарольд Пинтер театры |- | 2014 || Қонақүй || ''Hotel'' || Ральф || Корольдік ұлттық театр |- | 2015 || Несие берушілер || ''Creditors'' || Адольф || Янг-Вик |- | 2017 || Диснейдің камертоны || ''The Pitchfork Disney'' || Космо Дисней || Shoreditch Town Hall |- | 2020—2022 || Шағала || ''The Seagull'' || Борис Алексеевич Тригорин || Гарольд Пинтер театры |} == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jgtt9ehdmrugt67nyvg9bp0ct0celym 3688802 3688797 2026-10-30T11:01:30Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Ұлыбритания актерлері|Ұлыбритания актерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3688802 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Том Рис Харрис |шынайы есімі = Tom Rhys Harries |сурет = |сурет ені = 220px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Том Рис Харрис |туған күні = 8.10.1990 |туған жері = [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = Уэльс корольдік музыка және драма колледжі (Royal Welsh College of Music & Drama) |мамандығы = Актер |азаматтығы = {{GBR}} |белсенді жылдары = 2011–қазіргі уақыт |бағыты = драма, триллер, комедия |киностудия = Warner Bros., Netflix, Apple TV+ |жұбайы = |серігі = Эми Аллен (Amy Allen) |ата-анасы = |туыстары = Графф Харрис (ағасы/інісі) |балалары = |отбасы = |марапаттары = «The Offies» сыйлығы — Пьесадағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (2018) |imdb_id = 4151189 |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = Tom Rhys Harries }} '''Том Рис Харрис''' ({{lang-en|Tom Rhys Harries}}; [[8 қазан]] [[1990 жыл]]ы туған, [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]]) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == [[1990 жыл]]ы [[8 қазан]]да [[Кардифф]]те (Уэльс) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref> Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref> Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис [[фортепиано]] мен [[гитара]]да ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «То, что надо!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/> Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Правила бойни» фильмдерінде, сондай-ақ «Убийства в Мидсомере», «Джекилл и Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы Netflix стриминг платформасының «Белые линии» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси и я» және «Беглец» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кто» сериалының «Точка и пузырь» эпизодына түсті, сондай-ақ «Возвращение Одиссея» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «Клэйфейс» супергеройлық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Глиноликийді сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван |- | 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт |- | 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз |- | 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки |- | 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Ворон |- | 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан |- | 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик |- | 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&M: The Secret Life of Flowers'' || — |- | 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг |- | 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл |- | 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл |- | 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист |- | 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi & Ich'' || Смит |- | 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман |- | 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр |- | 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Балшық бет |- | 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран |- | 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли |} === Телевизия === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2012 || с || Шерудің соңы || ''Parade's End'' || Томас |- | 2014 || тф || Сүтті орман тасасында || ''Under Milk Wood'' || суға батқан / Вилли Нилли |- | 2015 || с || Мидсомердегі кісі өлімдері || ''Midsomer Murders'' || Райан Карнарвон |- | 2015 || с || Хинтерланд || ''Hinterland'' || Гэри Пирс |- | 2015 || с || Джекилл мен Хайд || ''Jekyll and Hyde'' || Сэклер |- | 2017 || с || Сағыз || ''Chewing Gum'' || уағызшы |- | 2018 || с || Ұмытылмағандар || ''Unforgotten'' || Элиот Холлис |- | 2019 || с || — || ''Merched Parchus'' || Том |- | 2019 || с || 15 күн || ''15 Days'' || Рис |- | 2019 || с || Британия || ''Britannia'' || Маллин |- | 2020 || с || Ақ сызықтар || ''White Lines'' || Аксель Коллинз |- | 2022 || с || Күдік бойынша || ''Suspicion'' || Эдди Уокер |- | 2022 || с || Ағылшынша ажырасу || ''The Split'' || Гас |- | 2024 || с || Өрлеуде || ''Big Mood'' || Джонни |- | 2024 || с || Доктор Кім || ''Doctor Who'' || Рики Септембер |- | 2025 || мс || Қасқырлар патшасы || ''Wolf King'' || Лукас ханзада |- | 2025 || с || Үміт сәулесі || ''Y Golau'' || Хари |} === Театр === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі !! Театр / Сахна орны |- | 2012 || Сентименталды ән || ''Torch Song Trilogy'' || Алан Саймон || Menier Chocolate Factory |- | 2013 || Тарих әуесқойлары || ''The History Boys'' || Дэкин || Крусибл |- | 2013—2014 || Моджо || ''Mojo'' || Сильвер Джонни || Гарольд Пинтер театры |- | 2014 || Қонақүй || ''Hotel'' || Ральф || Корольдік ұлттық театр |- | 2015 || Несие берушілер || ''Creditors'' || Адольф || Янг-Вик |- | 2017 || Диснейдің камертоны || ''The Pitchfork Disney'' || Космо Дисней || Shoreditch Town Hall |- | 2020—2022 || Шағала || ''The Seagull'' || Борис Алексеевич Тригорин || Гарольд Пинтер театры |} == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания актерлері]] 160qb5f4pvtigwkvfp0pp8ekjougzjo 3688805 3688802 2026-10-30T11:02:40Z Sagzhan 29953 3688805 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Том Рис Харрис |шынайы есімі = Tom Rhys Harries |сурет = |сурет ені = 220px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Том Рис Харрис |туған күні = 8.10.1990 |туған жері = [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = Уэльс корольдік музыка және драма колледжі (Royal Welsh College of Music & Drama) |мамандығы = Актер |азаматтығы = {{GBR}} |белсенді жылдары = 2011–қазіргі уақыт |бағыты = [[драма]], [[триллер]], [[комедия]] |киностудия = [[Warner Bros.]], [[Netflix]], Apple TV+ |жұбайы = |серігі = Эми Аллен (Amy Allen) |ата-анасы = |туыстары = Графф Харрис (ағасы/інісі) |балалары = |отбасы = |марапаттары = «The Offies» сыйлығы — Пьесадағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (2018) |imdb_id = 4151189 |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = Tom Rhys Harries }} '''Том Рис Харрис''' ({{lang-en|Tom Rhys Harries}}; [[8 қазан]] [[1990 жыл]]ы туған, [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]]) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == [[1990 жыл]]ы [[8 қазан]]да [[Кардифф]]те ([[Уэльс]]) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref> Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref> Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис [[фортепиано]] мен [[гитара]]да ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «То, что надо!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/> Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Правила бойни» фильмдерінде, сондай-ақ «Убийства в Мидсомере», «Джекилл и Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы Netflix стриминг платформасының «Белые линии» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси и я» және «Беглец» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кто» сериалының «Точка и пузырь» эпизодына түсті, сондай-ақ «Возвращение Одиссея» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «Клэйфейс» супергеройлық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Глиноликийді сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван |- | 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт |- | 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз |- | 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки |- | 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Ворон |- | 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан |- | 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик |- | 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&M: The Secret Life of Flowers'' || — |- | 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг |- | 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл |- | 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл |- | 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист |- | 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi & Ich'' || Смит |- | 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман |- | 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр |- | 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Балшық бет |- | 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран |- | 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли |} === Телевизия === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2012 || с || Шерудің соңы || ''Parade's End'' || Томас |- | 2014 || тф || Сүтті орман тасасында || ''Under Milk Wood'' || суға батқан / Вилли Нилли |- | 2015 || с || Мидсомердегі кісі өлімдері || ''Midsomer Murders'' || Райан Карнарвон |- | 2015 || с || Хинтерланд || ''Hinterland'' || Гэри Пирс |- | 2015 || с || Джекилл мен Хайд || ''Jekyll and Hyde'' || Сэклер |- | 2017 || с || Сағыз || ''Chewing Gum'' || уағызшы |- | 2018 || с || Ұмытылмағандар || ''Unforgotten'' || Элиот Холлис |- | 2019 || с || — || ''Merched Parchus'' || Том |- | 2019 || с || 15 күн || ''15 Days'' || Рис |- | 2019 || с || Британия || ''Britannia'' || Маллин |- | 2020 || с || Ақ сызықтар || ''White Lines'' || Аксель Коллинз |- | 2022 || с || Күдік бойынша || ''Suspicion'' || Эдди Уокер |- | 2022 || с || Ағылшынша ажырасу || ''The Split'' || Гас |- | 2024 || с || Өрлеуде || ''Big Mood'' || Джонни |- | 2024 || с || Доктор Кім || ''Doctor Who'' || Рики Септембер |- | 2025 || мс || Қасқырлар патшасы || ''Wolf King'' || Лукас ханзада |- | 2025 || с || Үміт сәулесі || ''Y Golau'' || Хари |} === Театр === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі !! Театр / Сахна орны |- | 2012 || Сентименталды ән || ''Torch Song Trilogy'' || Алан Саймон || Menier Chocolate Factory |- | 2013 || Тарих әуесқойлары || ''The History Boys'' || Дэкин || Крусибл |- | 2013—2014 || Моджо || ''Mojo'' || Сильвер Джонни || Гарольд Пинтер театры |- | 2014 || Қонақүй || ''Hotel'' || Ральф || Корольдік ұлттық театр |- | 2015 || Несие берушілер || ''Creditors'' || Адольф || Янг-Вик |- | 2017 || Диснейдің камертоны || ''The Pitchfork Disney'' || Космо Дисней || Shoreditch Town Hall |- | 2020—2022 || Шағала || ''The Seagull'' || Борис Алексеевич Тригорин || Гарольд Пинтер театры |} == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания актерлері]] 776fi668w3crdwnhulozo5z9wco3y1y 3688807 3688805 2026-10-30T11:03:13Z Sagzhan 29953 3688807 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Том Рис Харрис |шынайы есімі = Tom Rhys Harries |сурет = |сурет ені = 220px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Том Рис Харрис |туған күні = 8.10.1990 |туған жері = [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = Уэльс корольдік музыка және драма колледжі (Royal Welsh College of Music & Drama) |мамандығы = {{Актер|Ұлыбритания}} |азаматтығы = {{GBR}} |белсенді жылдары = 2011–қазіргі уақыт |бағыты = [[драма]], [[триллер]], [[комедия]] |киностудия = [[Warner Bros.]], [[Netflix]], Apple TV+ |жұбайы = |серігі = Эми Аллен (Amy Allen) |ата-анасы = |туыстары = Графф Харрис (ағасы/інісі) |балалары = |отбасы = |марапаттары = «The Offies» сыйлығы — Пьесадағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (2018) |imdb_id = 4151189 |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = Tom Rhys Harries }} '''Том Рис Харрис''' ({{lang-en|Tom Rhys Harries}}; [[8 қазан]] [[1990 жыл]]ы туған, [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]]) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == [[1990 жыл]]ы [[8 қазан]]да [[Кардифф]]те ([[Уэльс]]) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref> Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref> Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис [[фортепиано]] мен [[гитара]]да ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «То, что надо!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/> Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Правила бойни» фильмдерінде, сондай-ақ «Убийства в Мидсомере», «Джекилл и Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы Netflix стриминг платформасының «Белые линии» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси и я» және «Беглец» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кто» сериалының «Точка и пузырь» эпизодына түсті, сондай-ақ «Возвращение Одиссея» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «Клэйфейс» супергеройлық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Глиноликийді сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван |- | 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт |- | 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз |- | 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки |- | 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Ворон |- | 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан |- | 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик |- | 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&M: The Secret Life of Flowers'' || — |- | 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг |- | 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл |- | 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл |- | 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист |- | 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi & Ich'' || Смит |- | 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман |- | 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр |- | 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Балшық бет |- | 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран |- | 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли |} === Телевизия === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2012 || с || Шерудің соңы || ''Parade's End'' || Томас |- | 2014 || тф || Сүтті орман тасасында || ''Under Milk Wood'' || суға батқан / Вилли Нилли |- | 2015 || с || Мидсомердегі кісі өлімдері || ''Midsomer Murders'' || Райан Карнарвон |- | 2015 || с || Хинтерланд || ''Hinterland'' || Гэри Пирс |- | 2015 || с || Джекилл мен Хайд || ''Jekyll and Hyde'' || Сэклер |- | 2017 || с || Сағыз || ''Chewing Gum'' || уағызшы |- | 2018 || с || Ұмытылмағандар || ''Unforgotten'' || Элиот Холлис |- | 2019 || с || — || ''Merched Parchus'' || Том |- | 2019 || с || 15 күн || ''15 Days'' || Рис |- | 2019 || с || Британия || ''Britannia'' || Маллин |- | 2020 || с || Ақ сызықтар || ''White Lines'' || Аксель Коллинз |- | 2022 || с || Күдік бойынша || ''Suspicion'' || Эдди Уокер |- | 2022 || с || Ағылшынша ажырасу || ''The Split'' || Гас |- | 2024 || с || Өрлеуде || ''Big Mood'' || Джонни |- | 2024 || с || Доктор Кім || ''Doctor Who'' || Рики Септембер |- | 2025 || мс || Қасқырлар патшасы || ''Wolf King'' || Лукас ханзада |- | 2025 || с || Үміт сәулесі || ''Y Golau'' || Хари |} === Театр === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі !! Театр / Сахна орны |- | 2012 || Сентименталды ән || ''Torch Song Trilogy'' || Алан Саймон || Menier Chocolate Factory |- | 2013 || Тарих әуесқойлары || ''The History Boys'' || Дэкин || Крусибл |- | 2013—2014 || Моджо || ''Mojo'' || Сильвер Джонни || Гарольд Пинтер театры |- | 2014 || Қонақүй || ''Hotel'' || Ральф || Корольдік ұлттық театр |- | 2015 || Несие берушілер || ''Creditors'' || Адольф || Янг-Вик |- | 2017 || Диснейдің камертоны || ''The Pitchfork Disney'' || Космо Дисней || Shoreditch Town Hall |- | 2020—2022 || Шағала || ''The Seagull'' || Борис Алексеевич Тригорин || Гарольд Пинтер театры |} == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания актерлері]] 7u43ix8pum5u014durj5fss6sskv604 3688816 3688807 2026-10-30T11:07:26Z Sagzhan 29953 /* Мансабы */ 3688816 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Том Рис Харрис |шынайы есімі = Tom Rhys Harries |сурет = |сурет ені = 220px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Том Рис Харрис |туған күні = 8.10.1990 |туған жері = [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |білімі = Уэльс корольдік музыка және драма колледжі (Royal Welsh College of Music & Drama) |мамандығы = {{Актер|Ұлыбритания}} |азаматтығы = {{GBR}} |белсенді жылдары = 2011–қазіргі уақыт |бағыты = [[драма]], [[триллер]], [[комедия]] |киностудия = [[Warner Bros.]], [[Netflix]], Apple TV+ |жұбайы = |серігі = Эми Аллен (Amy Allen) |ата-анасы = |туыстары = Графф Харрис (ағасы/інісі) |балалары = |отбасы = |марапаттары = «The Offies» сыйлығы — Пьесадағы үздік екінші пландағы ер адам рөлі (2018) |imdb_id = 4151189 |қолтаңбасы = |сайты = |ортаққор = Tom Rhys Harries }} '''Том Рис Харрис''' ({{lang-en|Tom Rhys Harries}}; [[8 қазан]] [[1990 жыл]]ы туған, [[Кардифф]], [[Уэльс]], [[Ұлыбритания]]) — валлийлік театр және кино актері. == Өмірбаяны == [[1990 жыл]]ы [[8 қазан]]да [[Кардифф]]те ([[Уэльс]]) дүниеге келген.<ref name="Screen">[https://screendaily.com Screen International] — Tom Rhys Harries profile.</ref> Әкесі Рис Харрис мектеп директоры болып жұмыс істейді, ал анасы Фион Харрис — ағылшын әдебиетінің мұғалімі, бұрын сценарист болған. Харристің қарындасы Бека және інісі Графф бар.<ref name="Wales">[https://walesonline.co.uk WalesOnline] — Cardiff-born actor Tom Rhys Harries.</ref> Оның немере ағасы — актер Джейкоб Иван. Ол «Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr» орта мектебінде білім алып, кейін Корольдік Уэльс музыка және драма колледжіне оқуға түскен.<ref name="Wales"/> Харрис [[фортепиано]] мен [[гитара]]да ойнай алады, сондай-ақ бала кезінен валлий тілінде ән жазумен айналысады. Оған назар тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (НТГС) диагнозы қойылған. == Мансабы == 2011 жылы колледжде оқып жүргенде Харрис экранда алғаш рет Минни Драйвер басты рөлді сомдаған «Керегі міне осы!» фильміндегі шағын рөлімен дебют жасады. 2012 жылы театр сахнасындағы жұмыстары үшін *Screen International* журналының нұсқасы бойынша «Болашақтың жұлдызы» (Star of Tomorrow) ретінде танылды.<ref name="Screen"/> Одан кейін ол «Джентльмендер» және «Қырғын ережесі» фильмдерінде, сондай-ақ «Мидсомердегі өлім», «Джекилл және Хайд» және «Британия» сериалдарында шағын рөлдерді сомдады. 2013 жылдың қарашасынан 2014 жылдың ақпанына дейін Вест-Энд театрларының бірі — Гарольд Пинтер театрында Колин Морган, Руперт Гринт және Бен Уишоумен бірге Джез Баттеруорттің «Моджо» пьесасында ойнады. 2020 жылы [[Netflix]] стриминг платформасының «Ақ жолақтар» сериалында басты рөлдердің бірін сомдады. 2023 жылы Харрис «Сисси және мен» және «Қашқын» фильмдерінде бой көрсетті. 2024 жылы «Доктор Кім» сериалының «Нүкте және көбік» эпизодына түсті, сондай-ақ «Одиссейдің оралуы» фильмінде рөл алды. 2025 жылдың маусымында Харристің DC киноәлемінің алдағы «[[Клэйфейс (фильм)|Клэйфейс]]» суперқаһармандық фильмінде басты рөл — Мэтт Хэйген / Сазбейне сомдайтыны ресми түрде жарияланды. == Фильмографиясы == === Фильм === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2011 || ф || Дәл өзі || ''Hunky Dory'' || Эван |- | 2014 || ф || Темір сері 2 || ''Ironclad: Battle for Blood'' || Хьюберт |- | 2016 || ф || Менің құнды пәтерім || ''Hot Property'' || Хармони Эмброуз |- | 2016 || кор || — || ''Split Milk'' || Фрэнки |- | 2016 || ф || Құзғын || ''Crow'' || Ворон |- | 2016 || кор || — || ''Panic'' || Дилан |- | 2017 || ф || Айдаһар жүрегі 4 || ''Dragonheart: Battle for the Heartfire'' || Эдрик |- | 2017 || кор || — || ''ERDEM x H&M: The Secret Life of Flowers'' || — |- | 2018 || ф || Қасапхана ережелері || ''Slaughterhouse Rulez'' || Клегг |- | 2019 || ф || Джентльмендер || ''The Gentlemen'' || Ноэл |- | 2021 || kor || — || ''Hireth'' || Уилл |- | 2021 || кор || — || ''Yellowbird'' || турист |- | 2023 || ф || Сисси және мен || ''Sisi & Ich'' || Смит |- | 2023 || ф || Қашқын || ''Kandahar'' || Оливер Альтерман |- | 2024 || ф || Одиссейдің оралуы || ''The Return'' || Писандр |- | 2026 || ф || Клэйфейс || ''Clayface'' || Мэтт Хэйген / Балшық бет |- | 2026 || ф || Керемет ессіз || ''Madfabulous'' || Ник Дюран |- | 2026 || ф || — || ''Elfi o Blaenau'' || Ли |} === Телевизия === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Түрі !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі |- | 2012 || с || Шерудің соңы || ''Parade's End'' || Томас |- | 2014 || тф || Сүтті орман тасасында || ''Under Milk Wood'' || суға батқан / Вилли Нилли |- | 2015 || с || Мидсомердегі кісі өлімдері || ''Midsomer Murders'' || Райан Карнарвон |- | 2015 || с || Хинтерланд || ''Hinterland'' || Гэри Пирс |- | 2015 || с || Джекилл мен Хайд || ''Jekyll and Hyde'' || Сэклер |- | 2017 || с || Сағыз || ''Chewing Gum'' || уағызшы |- | 2018 || с || Ұмытылмағандар || ''Unforgotten'' || Элиот Холлис |- | 2019 || с || — || ''Merched Parchus'' || Том |- | 2019 || с || 15 күн || ''15 Days'' || Рис |- | 2019 || с || Британия || ''Britannia'' || Маллин |- | 2020 || с || Ақ сызықтар || ''White Lines'' || Аксель Коллинз |- | 2022 || с || Күдік бойынша || ''Suspicion'' || Эдди Уокер |- | 2022 || с || Ағылшынша ажырасу || ''The Split'' || Гас |- | 2024 || с || Өрлеуде || ''Big Mood'' || Джонни |- | 2024 || с || Доктор Кім || ''Doctor Who'' || Рики Септембер |- | 2025 || мс || Қасқырлар патшасы || ''Wolf King'' || Лукас ханзада |- | 2025 || с || Үміт сәулесі || ''Y Golau'' || Хари |} === Театр === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- ! Жыл !! Қазақша атауы !! Түпнұсқа атауы !! Рөлі !! Театр / Сахна орны |- | 2012 || Сентименталды ән || ''Torch Song Trilogy'' || Алан Саймон || Menier Chocolate Factory |- | 2013 || Тарих әуесқойлары || ''The History Boys'' || Дэкин || Крусибл |- | 2013—2014 || Моджо || ''Mojo'' || Сильвер Джонни || Гарольд Пинтер театры |- | 2014 || Қонақүй || ''Hotel'' || Ральф || Корольдік ұлттық театр |- | 2015 || Несие берушілер || ''Creditors'' || Адольф || Янг-Вик |- | 2017 || Диснейдің камертоны || ''The Pitchfork Disney'' || Космо Дисней || Shoreditch Town Hall |- | 2020—2022 || Шағала || ''The Seagull'' || Борис Алексеевич Тригорин || Гарольд Пинтер театры |} == Әдебиет == * Screen International's Stars of Tomorrow Official Archives. — London, 2012. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания актерлері]] bg9qjpzdz914ntu4mjujkqc4macx3ac Бузлуджа ескерткіші 0 789487 3688774 2026-10-30T10:48:40Z Akmaral090 186657 узлуджа ескерткішінің тарихы, сәулеті және оны сақтау жұмыстары туралы дереккөздерге негізделген жаңа мақала жазылды. 3688774 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->'''Бузлуджа ескерткіші''' — [[Болгария]]ның орталық бөлігіндегі [[Балқан таулары]]нда, Бузлуджа шыңында орналасқан мемориалдық ғимарат. Болгария коммунистік партиясының ескерткіш үйі ретінде салынған нысан 1981 жылғы 23 тамызда ашылған. Жобаның авторы — сәулетші Георги Стоилов. Ғимарат дөңгелек негізгі бөліктен және оған жалғасқан биік мұнарадан тұрады.<ref name="BTA">[https://www.bta.bg/en/news/1190372-inauguration-of-buzludzha-memorial-house-from-communist-monument-to-endangered Inauguration of Buzludzha Memorial House — From Communist Monument to Endangered Heritage Site]. Bulgarian News Agency. 23 тамыз 2026. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Ескерткіш 1891 жылы Бузлуджада өткен социалистер съезінің тоқсан жылдығына орай тұрғызылған. Алғашында саяси салтанаттар мен ұйымдастырылған экскурсияларға пайдаланылған ғимарат 1989 жылғы саяси өзгерістерден кейін қараусыз қалған. 2018 жылы Europa Nostra ұйымы оны Еуропадағы жойылу қаупі жоғары жеті мұра нысанының тізіміне енгізген.<ref name="IIC">[https://www.iiconservation.org/news/buzludzha-conservation-project-choice-take-action The Buzludzha Conservation Project: The Choice to Take Action]. International Institute for Conservation of Historic and Artistic Works. 23 ақпан 2024. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref><ref name="EN2018">[https://www.europanostra.org/europe-7-most-endangered-heritage-sites-2018-announced/ Europe's 7 Most Endangered heritage sites 2018 announced]. Europa Nostra. 15 наурыз 2018. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Орналасуы және тарихи алғышарттары == Бузлуджа ескерткіші Балқан тауларының орталық бөлігіндегі Хаджи Димитр деп те аталатын шыңда орналасқан. Нысан тұрған жердің теңіз деңгейінен биіктігі шамамен 1432 метр.<ref name="IIC" /> Бұл орын Болгария тарихындағы бірнеше оқиғамен байланысты. 1868 жылы мұнда Хаджи Димитр бастаған көтерілісшілердің Осман империясы әскерлерімен соңғы шайқасы өткен. 1891 жылы Димитр Благоев бастаған социалистер осы маңда жиналып, елдегі социалистік қозғалыстың ұйымдасуына негіз болған съезд өткізген. Кейін коммунистік билік шыңның осы тарихи мағынасын мемориалдық кешеннің мазмұнымен байланыстырған.<ref name="history">[https://buzludzha-project.com/en/history/ History]. Buzludzha Project Foundation. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Жобалануы және құрылысы == Бузлуджада ірі мемориал салуға арналған сәулет байқауы 1959 жылы жарияланған. Алайда негізгі ғимараттың құрылысы бірден басталмаған. Құрылыс алаңын дайындау жұмыстары 1974 жылғы 23 қаңтарда қолға алынған. Іргетасқа орын әзірлеу кезінде шыңның жоғарғы бөлігі шамамен тоғыз метрге аласартылып, 15 мың текше метр тау жынысы шығарылған.<ref name="history" /> Құрылыс жеті жылдан астам уақытқа созылып, оған алты мыңнан астам адам қатысқан. Жұмыстың ұзаққа созылуына ғимарат құрылымының күрделілігі мен таулы жердегі ауа райы әсер еткен. Кешенді тұрғызуға шамамен 70 мың тонна бетон, үш мың тонна арматуралық болат және 40 тонна алтын жалатылған шыны пайдаланылған.<ref name="history" /><ref name="mission">[https://www.europanostra.org/european-experts-on-mission-to-the-buzludzha-monument-bulgaria/ European experts on mission to the Buzludzha Monument, Bulgaria]. Europa Nostra. 24 қыркүйек 2018. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Ескерткіштің ашылуы Болгария мемлекетінің 1300 жылдығына арналған мерекелер кезеңіне сәйкес келген.<ref name="BTA" /> == Сәулеті == Ғимараттың сәулеті [[брутализм]] бағытына жатады. Оның негізгі бөлігін диаметрі шамамен 60 метр болатын дөңгелек көлем құрайды. Негізгі корпусқа биіктігі 70 метр мұнара жалғасқан. Мұнараның жоғарғы бөлігі қызыл жұлдыздармен безендірілген.<ref name="BTA" /><ref name="mission" /> Europa Nostra сипаттамасына сәйкес, дөңгелек корпус осы жерде болған тарихи оқиғаларды еске түсіретін гүлдестені, ал мұнара жалауды бейнелейді. Ғимараттың сыртқы пішіні мен монументтік өлшемдері оның саяси рәміз ретіндегі қызметімен байланысты болған.<ref name="mission" /> == Ішкі безендірілуі == Ішкі кеңістіктің негізгі көркемдік элементтерінің бірі — тас пен шыныдан жасалған мозаикалар. Олар екінші деңгейдегі екі сақина тәрізді қабырғада және күмбезде орналасқан. Безендіру жұмыстарын сол кезеңдегі болгар суретшілері орындаған.<ref name="IIC" /> Мозаикалық композицияларда коммунистік жетекшілер, тарихи тұлғалар мен оқиғалар бейнеленген. Мұнарадағы жарықтандырылған қызыл жұлдыздар мен залдағы бейнелер кешеннің бастапқы идеологиялық мазмұнын қалыптастырған.<ref name="BTA" /> == Пайдаланылуы және қараусыз қалуы == 1981–1989 жылдары ескерткіш саяси музей және салтанатты іс-шаралар өтетін орын қызметін атқарған. Келушілер ғимаратты экскурсия жетекшісімен бірге, белгіленген бағыт бойынша аралаған. Осы кезеңде кешенге екі миллионнан астам адам келгені көрсетіледі.<ref name="history" /> 1989 жылы коммунистік билік аяқталғаннан кейін ғимаратты күтіп ұстау тоқтап, оның жағдайы нашарлаған. Ұрлық пен вандализм салдарынан жабдықтар мен әрлеу материалдары жоғалған. Мыс шатыр жабыны мен терезелердің алынуы ішкі кеңістікті жауын-шашынға ашық қалдырған. Таудағы суық, қар және ылғал мозаикалардың бұзылуын күшейткен.<ref name="EN2018" /><ref name="IIC" /> == Сақтау жұмыстары == 2015 жылы сәулетші Дора Иванова ескерткішті сақтау мақсатында Buzludzha Project Foundation қорын құрған. 2018 жылы нысанның Europa Nostra тізіміне енуі оның жағдайын халықаралық деңгейде талқылауға мүмкіндік берген.<ref name="IIC" /> 2018 жылғы желтоқсанда Europa Nostra мен Еуропалық инвестициялық банк институты ғимаратты сақтау жөніндегі іс-қимыл жоспарын жариялаған. Құжатта техникалық жағдайды бағалау, су өтетін тұстарды жабу, қауіпті бөлшектерді бекіту және мозаикаларды қорғау ұсынылған. Болашақ пайдалануды анықтау үшін техникалық зерттеулер мен қоғамдық талқылау өткізу қажеттігі де көрсетілген.<ref name="plan">[https://www.europanostra.org/bulgaria-european-experts-put-forward-action-plan-to-preserve-the-buzludzha-monument/ Bulgaria: European experts put forward action plan to preserve the Buzludzha Monument]. Europa Nostra. 5 желтоқсан 2018. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> 2019 жылы Getty Foundation қолдауымен зерттеу және сақтау жоспарын әзірлеу басталған. 2020–2022 жылдары мозаикалардың бұзылуын тоқтатуға бағытталған шұғыл жұмыстар жүргізілген. 2021 жылы ескерткіш Болгарияның ұлттық маңызы бар мәдени мұрасы ретінде қорғауға алынған.<ref name="EN2026">[https://www.europanostra.org/the-buzludzha-monument-bulgaria-how-to-transform-contested-heritage-into-a-place-for-dialogue-education-and-culture/ The Buzludzha Monument, Bulgaria: How to transform contested heritage into a place for dialogue, education and culture]. Europa Nostra. 1 қазан 2026. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Сақтау жобасында ескерткішті білім беру, мәдени шаралар және Болгарияның жаңа тарихын түсіндіру үшін пайдалану қарастырылады. 2018 жылғы сарапшылар есебінде саяси рәміздерді сәулеттік және көркемдік құндылығы үшін сақтап, оларды ел тарихының кең аясында түсіндіру ұсынылған.<ref name="plan" /> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://buzludzha-project.com/en/ Buzludzha Project Foundation сайты] {{ref-en}} [[Санат:Болгария сәулеті]] [[Санат:Ескерткіштер]] aoqc9segxkph2utpqpdtkw7zj0jxlhq 3688778 3688774 2026-10-30T10:49:47Z Pristome 177151 Pristome [[Бузлуджа ескерткіші''']] бетін [[Бузлуджа ескерткіші]] бетіне жылжытты 3688774 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->'''Бузлуджа ескерткіші''' — [[Болгария]]ның орталық бөлігіндегі [[Балқан таулары]]нда, Бузлуджа шыңында орналасқан мемориалдық ғимарат. Болгария коммунистік партиясының ескерткіш үйі ретінде салынған нысан 1981 жылғы 23 тамызда ашылған. Жобаның авторы — сәулетші Георги Стоилов. Ғимарат дөңгелек негізгі бөліктен және оған жалғасқан биік мұнарадан тұрады.<ref name="BTA">[https://www.bta.bg/en/news/1190372-inauguration-of-buzludzha-memorial-house-from-communist-monument-to-endangered Inauguration of Buzludzha Memorial House — From Communist Monument to Endangered Heritage Site]. Bulgarian News Agency. 23 тамыз 2026. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Ескерткіш 1891 жылы Бузлуджада өткен социалистер съезінің тоқсан жылдығына орай тұрғызылған. Алғашында саяси салтанаттар мен ұйымдастырылған экскурсияларға пайдаланылған ғимарат 1989 жылғы саяси өзгерістерден кейін қараусыз қалған. 2018 жылы Europa Nostra ұйымы оны Еуропадағы жойылу қаупі жоғары жеті мұра нысанының тізіміне енгізген.<ref name="IIC">[https://www.iiconservation.org/news/buzludzha-conservation-project-choice-take-action The Buzludzha Conservation Project: The Choice to Take Action]. International Institute for Conservation of Historic and Artistic Works. 23 ақпан 2024. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref><ref name="EN2018">[https://www.europanostra.org/europe-7-most-endangered-heritage-sites-2018-announced/ Europe's 7 Most Endangered heritage sites 2018 announced]. Europa Nostra. 15 наурыз 2018. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Орналасуы және тарихи алғышарттары == Бузлуджа ескерткіші Балқан тауларының орталық бөлігіндегі Хаджи Димитр деп те аталатын шыңда орналасқан. Нысан тұрған жердің теңіз деңгейінен биіктігі шамамен 1432 метр.<ref name="IIC" /> Бұл орын Болгария тарихындағы бірнеше оқиғамен байланысты. 1868 жылы мұнда Хаджи Димитр бастаған көтерілісшілердің Осман империясы әскерлерімен соңғы шайқасы өткен. 1891 жылы Димитр Благоев бастаған социалистер осы маңда жиналып, елдегі социалистік қозғалыстың ұйымдасуына негіз болған съезд өткізген. Кейін коммунистік билік шыңның осы тарихи мағынасын мемориалдық кешеннің мазмұнымен байланыстырған.<ref name="history">[https://buzludzha-project.com/en/history/ History]. Buzludzha Project Foundation. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Жобалануы және құрылысы == Бузлуджада ірі мемориал салуға арналған сәулет байқауы 1959 жылы жарияланған. Алайда негізгі ғимараттың құрылысы бірден басталмаған. Құрылыс алаңын дайындау жұмыстары 1974 жылғы 23 қаңтарда қолға алынған. Іргетасқа орын әзірлеу кезінде шыңның жоғарғы бөлігі шамамен тоғыз метрге аласартылып, 15 мың текше метр тау жынысы шығарылған.<ref name="history" /> Құрылыс жеті жылдан астам уақытқа созылып, оған алты мыңнан астам адам қатысқан. Жұмыстың ұзаққа созылуына ғимарат құрылымының күрделілігі мен таулы жердегі ауа райы әсер еткен. Кешенді тұрғызуға шамамен 70 мың тонна бетон, үш мың тонна арматуралық болат және 40 тонна алтын жалатылған шыны пайдаланылған.<ref name="history" /><ref name="mission">[https://www.europanostra.org/european-experts-on-mission-to-the-buzludzha-monument-bulgaria/ European experts on mission to the Buzludzha Monument, Bulgaria]. Europa Nostra. 24 қыркүйек 2018. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Ескерткіштің ашылуы Болгария мемлекетінің 1300 жылдығына арналған мерекелер кезеңіне сәйкес келген.<ref name="BTA" /> == Сәулеті == Ғимараттың сәулеті [[брутализм]] бағытына жатады. Оның негізгі бөлігін диаметрі шамамен 60 метр болатын дөңгелек көлем құрайды. Негізгі корпусқа биіктігі 70 метр мұнара жалғасқан. Мұнараның жоғарғы бөлігі қызыл жұлдыздармен безендірілген.<ref name="BTA" /><ref name="mission" /> Europa Nostra сипаттамасына сәйкес, дөңгелек корпус осы жерде болған тарихи оқиғаларды еске түсіретін гүлдестені, ал мұнара жалауды бейнелейді. Ғимараттың сыртқы пішіні мен монументтік өлшемдері оның саяси рәміз ретіндегі қызметімен байланысты болған.<ref name="mission" /> == Ішкі безендірілуі == Ішкі кеңістіктің негізгі көркемдік элементтерінің бірі — тас пен шыныдан жасалған мозаикалар. Олар екінші деңгейдегі екі сақина тәрізді қабырғада және күмбезде орналасқан. Безендіру жұмыстарын сол кезеңдегі болгар суретшілері орындаған.<ref name="IIC" /> Мозаикалық композицияларда коммунистік жетекшілер, тарихи тұлғалар мен оқиғалар бейнеленген. Мұнарадағы жарықтандырылған қызыл жұлдыздар мен залдағы бейнелер кешеннің бастапқы идеологиялық мазмұнын қалыптастырған.<ref name="BTA" /> == Пайдаланылуы және қараусыз қалуы == 1981–1989 жылдары ескерткіш саяси музей және салтанатты іс-шаралар өтетін орын қызметін атқарған. Келушілер ғимаратты экскурсия жетекшісімен бірге, белгіленген бағыт бойынша аралаған. Осы кезеңде кешенге екі миллионнан астам адам келгені көрсетіледі.<ref name="history" /> 1989 жылы коммунистік билік аяқталғаннан кейін ғимаратты күтіп ұстау тоқтап, оның жағдайы нашарлаған. Ұрлық пен вандализм салдарынан жабдықтар мен әрлеу материалдары жоғалған. Мыс шатыр жабыны мен терезелердің алынуы ішкі кеңістікті жауын-шашынға ашық қалдырған. Таудағы суық, қар және ылғал мозаикалардың бұзылуын күшейткен.<ref name="EN2018" /><ref name="IIC" /> == Сақтау жұмыстары == 2015 жылы сәулетші Дора Иванова ескерткішті сақтау мақсатында Buzludzha Project Foundation қорын құрған. 2018 жылы нысанның Europa Nostra тізіміне енуі оның жағдайын халықаралық деңгейде талқылауға мүмкіндік берген.<ref name="IIC" /> 2018 жылғы желтоқсанда Europa Nostra мен Еуропалық инвестициялық банк институты ғимаратты сақтау жөніндегі іс-қимыл жоспарын жариялаған. Құжатта техникалық жағдайды бағалау, су өтетін тұстарды жабу, қауіпті бөлшектерді бекіту және мозаикаларды қорғау ұсынылған. Болашақ пайдалануды анықтау үшін техникалық зерттеулер мен қоғамдық талқылау өткізу қажеттігі де көрсетілген.<ref name="plan">[https://www.europanostra.org/bulgaria-european-experts-put-forward-action-plan-to-preserve-the-buzludzha-monument/ Bulgaria: European experts put forward action plan to preserve the Buzludzha Monument]. Europa Nostra. 5 желтоқсан 2018. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> 2019 жылы Getty Foundation қолдауымен зерттеу және сақтау жоспарын әзірлеу басталған. 2020–2022 жылдары мозаикалардың бұзылуын тоқтатуға бағытталған шұғыл жұмыстар жүргізілген. 2021 жылы ескерткіш Болгарияның ұлттық маңызы бар мәдени мұрасы ретінде қорғауға алынған.<ref name="EN2026">[https://www.europanostra.org/the-buzludzha-monument-bulgaria-how-to-transform-contested-heritage-into-a-place-for-dialogue-education-and-culture/ The Buzludzha Monument, Bulgaria: How to transform contested heritage into a place for dialogue, education and culture]. Europa Nostra. 1 қазан 2026. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Сақтау жобасында ескерткішті білім беру, мәдени шаралар және Болгарияның жаңа тарихын түсіндіру үшін пайдалану қарастырылады. 2018 жылғы сарапшылар есебінде саяси рәміздерді сәулеттік және көркемдік құндылығы үшін сақтап, оларды ел тарихының кең аясында түсіндіру ұсынылған.<ref name="plan" /> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://buzludzha-project.com/en/ Buzludzha Project Foundation сайты] {{ref-en}} [[Санат:Болгария сәулеті]] [[Санат:Ескерткіштер]] aoqc9segxkph2utpqpdtkw7zj0jxlhq 3688781 3688778 2026-10-30T10:50:23Z Pristome 177151 3688781 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бузлуджа ескерткіші''' — [[Болгария]]ның орталық бөлігіндегі [[Балқан таулары]]нда, Бузлуджа шыңында орналасқан мемориалдық ғимарат. Болгария коммунистік партиясының ескерткіш үйі ретінде салынған нысан 1981 жылғы 23 тамызда ашылған. Жобаның авторы — сәулетші Георги Стоилов. Ғимарат дөңгелек негізгі бөліктен және оған жалғасқан биік мұнарадан тұрады.<ref name="BTA">[https://www.bta.bg/en/news/1190372-inauguration-of-buzludzha-memorial-house-from-communist-monument-to-endangered Inauguration of Buzludzha Memorial House — From Communist Monument to Endangered Heritage Site]. Bulgarian News Agency. 23 тамыз 2026. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Ескерткіш 1891 жылы Бузлуджада өткен социалистер съезінің тоқсан жылдығына орай тұрғызылған. Алғашында саяси салтанаттар мен ұйымдастырылған экскурсияларға пайдаланылған ғимарат 1989 жылғы саяси өзгерістерден кейін қараусыз қалған. 2018 жылы Europa Nostra ұйымы оны Еуропадағы жойылу қаупі жоғары жеті мұра нысанының тізіміне енгізген.<ref name="IIC">[https://www.iiconservation.org/news/buzludzha-conservation-project-choice-take-action The Buzludzha Conservation Project: The Choice to Take Action]. International Institute for Conservation of Historic and Artistic Works. 23 ақпан 2024. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref><ref name="EN2018">[https://www.europanostra.org/europe-7-most-endangered-heritage-sites-2018-announced/ Europe's 7 Most Endangered heritage sites 2018 announced]. Europa Nostra. 15 наурыз 2018. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Орналасуы және тарихи алғышарттары == Бузлуджа ескерткіші Балқан тауларының орталық бөлігіндегі Хаджи Димитр деп те аталатын шыңда орналасқан. Нысан тұрған жердің теңіз деңгейінен биіктігі шамамен 1432 метр.<ref name="IIC" /> Бұл орын Болгария тарихындағы бірнеше оқиғамен байланысты. 1868 жылы мұнда Хаджи Димитр бастаған көтерілісшілердің Осман империясы әскерлерімен соңғы шайқасы өткен. 1891 жылы Димитр Благоев бастаған социалистер осы маңда жиналып, елдегі социалистік қозғалыстың ұйымдасуына негіз болған съезд өткізген. Кейін коммунистік билік шыңның осы тарихи мағынасын мемориалдық кешеннің мазмұнымен байланыстырған.<ref name="history">[https://buzludzha-project.com/en/history/ History]. Buzludzha Project Foundation. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Жобалануы және құрылысы == Бузлуджада ірі мемориал салуға арналған сәулет байқауы 1959 жылы жарияланған. Алайда негізгі ғимараттың құрылысы бірден басталмаған. Құрылыс алаңын дайындау жұмыстары 1974 жылғы 23 қаңтарда қолға алынған. Іргетасқа орын әзірлеу кезінде шыңның жоғарғы бөлігі шамамен тоғыз метрге аласартылып, 15 мың текше метр тау жынысы шығарылған.<ref name="history" /> Құрылыс жеті жылдан астам уақытқа созылып, оған алты мыңнан астам адам қатысқан. Жұмыстың ұзаққа созылуына ғимарат құрылымының күрделілігі мен таулы жердегі ауа райы әсер еткен. Кешенді тұрғызуға шамамен 70 мың тонна бетон, үш мың тонна арматуралық болат және 40 тонна алтын жалатылған шыны пайдаланылған.<ref name="history" /><ref name="mission">[https://www.europanostra.org/european-experts-on-mission-to-the-buzludzha-monument-bulgaria/ European experts on mission to the Buzludzha Monument, Bulgaria]. Europa Nostra. 24 қыркүйек 2018. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Ескерткіштің ашылуы Болгария мемлекетінің 1300 жылдығына арналған мерекелер кезеңіне сәйкес келген.<ref name="BTA" /> == Сәулеті == Ғимараттың сәулеті [[брутализм]] бағытына жатады. Оның негізгі бөлігін диаметрі шамамен 60 метр болатын дөңгелек көлем құрайды. Негізгі корпусқа биіктігі 70 метр мұнара жалғасқан. Мұнараның жоғарғы бөлігі қызыл жұлдыздармен безендірілген.<ref name="BTA" /><ref name="mission" /> Europa Nostra сипаттамасына сәйкес, дөңгелек корпус осы жерде болған тарихи оқиғаларды еске түсіретін гүлдестені, ал мұнара жалауды бейнелейді. Ғимараттың сыртқы пішіні мен монументтік өлшемдері оның саяси рәміз ретіндегі қызметімен байланысты болған.<ref name="mission" /> == Ішкі безендірілуі == Ішкі кеңістіктің негізгі көркемдік элементтерінің бірі — тас пен шыныдан жасалған мозаикалар. Олар екінші деңгейдегі екі сақина тәрізді қабырғада және күмбезде орналасқан. Безендіру жұмыстарын сол кезеңдегі болгар суретшілері орындаған.<ref name="IIC" /> Мозаикалық композицияларда коммунистік жетекшілер, тарихи тұлғалар мен оқиғалар бейнеленген. Мұнарадағы жарықтандырылған қызыл жұлдыздар мен залдағы бейнелер кешеннің бастапқы идеологиялық мазмұнын қалыптастырған.<ref name="BTA" /> == Пайдаланылуы және қараусыз қалуы == 1981–1989 жылдары ескерткіш саяси музей және салтанатты іс-шаралар өтетін орын қызметін атқарған. Келушілер ғимаратты экскурсия жетекшісімен бірге, белгіленген бағыт бойынша аралаған. Осы кезеңде кешенге екі миллионнан астам адам келгені көрсетіледі.<ref name="history" /> 1989 жылы коммунистік билік аяқталғаннан кейін ғимаратты күтіп ұстау тоқтап, оның жағдайы нашарлаған. Ұрлық пен вандализм салдарынан жабдықтар мен әрлеу материалдары жоғалған. Мыс шатыр жабыны мен терезелердің алынуы ішкі кеңістікті жауын-шашынға ашық қалдырған. Таудағы суық, қар және ылғал мозаикалардың бұзылуын күшейткен.<ref name="EN2018" /><ref name="IIC" /> == Сақтау жұмыстары == 2015 жылы сәулетші Дора Иванова ескерткішті сақтау мақсатында Buzludzha Project Foundation қорын құрған. 2018 жылы нысанның Europa Nostra тізіміне енуі оның жағдайын халықаралық деңгейде талқылауға мүмкіндік берген.<ref name="IIC" /> 2018 жылғы желтоқсанда Europa Nostra мен Еуропалық инвестициялық банк институты ғимаратты сақтау жөніндегі іс-қимыл жоспарын жариялаған. Құжатта техникалық жағдайды бағалау, су өтетін тұстарды жабу, қауіпті бөлшектерді бекіту және мозаикаларды қорғау ұсынылған. Болашақ пайдалануды анықтау үшін техникалық зерттеулер мен қоғамдық талқылау өткізу қажеттігі де көрсетілген.<ref name="plan">[https://www.europanostra.org/bulgaria-european-experts-put-forward-action-plan-to-preserve-the-buzludzha-monument/ Bulgaria: European experts put forward action plan to preserve the Buzludzha Monument]. Europa Nostra. 5 желтоқсан 2018. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> 2019 жылы Getty Foundation қолдауымен зерттеу және сақтау жоспарын әзірлеу басталған. 2020–2022 жылдары мозаикалардың бұзылуын тоқтатуға бағытталған шұғыл жұмыстар жүргізілген. 2021 жылы ескерткіш Болгарияның ұлттық маңызы бар мәдени мұрасы ретінде қорғауға алынған.<ref name="EN2026">[https://www.europanostra.org/the-buzludzha-monument-bulgaria-how-to-transform-contested-heritage-into-a-place-for-dialogue-education-and-culture/ The Buzludzha Monument, Bulgaria: How to transform contested heritage into a place for dialogue, education and culture]. Europa Nostra. 1 қазан 2026. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Сақтау жобасында ескерткішті білім беру, мәдени шаралар және Болгарияның жаңа тарихын түсіндіру үшін пайдалану қарастырылады. 2018 жылғы сарапшылар есебінде саяси рәміздерді сәулеттік және көркемдік құндылығы үшін сақтап, оларды ел тарихының кең аясында түсіндіру ұсынылған.<ref name="plan" /> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://buzludzha-project.com/en/ Buzludzha Project Foundation сайты] {{ref-en}} [[Санат:Болгария сәулеті]] [[Санат:Ескерткіштер]] c1zek8d72zq577csk77lbzcf9a8scej Маунселл теңіз форттары 0 789489 3688791 2026-10-30T10:54:38Z Akmaral090 186657 Маунселл теңіз форттарының құрылысы, әскери қызметі және кейінгі пайдаланылуы туралы дереккөздерге негізделген жаңа мақала жазылды. 3688791 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! '''Маунселл теңіз форттары''' (ағылш. ''Maunsell Forts'') — [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде [[Ұлыбритания]] жағалауындағы өзен сағалары мен теңіз жолдарын қорғау үшін салынған әскери мұнаралар жүйесі. Құрылыстар жобалаушы инженер Гай Маунселлдің атымен аталған. Форттар Темза және Мерси өзендерінің эстуарийлерінде орналастырылған.<ref name="HEreport">Oscar Aldred. [https://historicengland.org.uk/research/results/reports/6966/HistoricSeascapeCharacterisationEastYorkshiretoNorfolk3 Historic Seascape Characterisation: East Yorkshire to Norfolk. Section Three: National and Regional Perspective Character Type Texts]. Historic England. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Маунселл форттары әскери-теңіз күштері мен құрлық әскеріне арналған екі түрлі жоба бойынша тұрғызылған. Олардың міндетіне жау ұшақтарына қарсы оқ ату, теңіз қатынасын қорғау және әуеден мина тастау әрекеттеріне кедергі жасау кірген. Соғыстан кейін кейбір форттар радиохабар тарату үшін пайдаланылған.<ref name="naval">Si Biggs. [https://www.royalmarineshistory.com/post/royal-marines-man-island-sea-forts Royal Marines Man Island Sea Forts]. Royal Marines History. 8 тамыз 2023. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Салыну себептері == Екінші дүниежүзілік соғыстың басында [[Темза]] эстуарийі Лондонға және оның порт айлақтарына апаратын маңызды жол болған. Неміс авиациясы осы су жолына магниттік миналар тастаған. Жағалаудан қашық теңіз учаскелерінде зениттік қару орналастыратын құрлық болмағандықтан, қорғаныс орындарын тікелей су үстінде тұрғызу қажет болған.<ref name="Harwich">[https://harwichtower.co.uk/local-defences/maunsell-forts/ Maunsell Forts]. Harwich RDF Tower. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Гай Маунселл ұсынған шешім қарулы платформаларды жағалауда құрастырып, кейін теңізге сүйреп апаруға негізделген. Дайын құрылыстар белгіленген орындарға жеткізіліп, құм қайраңдарындағы теңіз түбіне отырғызылған. Алғашқы әскери-теңіз форты — Рафс — 1942 жылғы 11 ақпанда орнатылған. Оны сүйретіп апару кезінде экипажы бортта болған.<ref name="Harwich" /> == Құрылымы == === Әскери-теңіз форттары === Әскери-теңіз күштеріне арналған нұсқада ортақ платформа екі ірі темірбетон мұнараға тірелген. Мұнаралар понтон тәрізді негізге бекітілген. Олардың ішкі қабаттарында экипаж бөлмелері, су мен оқ-дәрі қорлары және қызметтік орындар орналасқан. Жоғарғы платформаға зениттік зеңбіректер мен бақылау жабдықтары орнатылған.<ref name="naval" /> Бұл топқа Рафс, Санк-Хед, Тонг-Сэндс және Нок-Джон форттары кірген. Британдық теңіз соғысының ресми тарихында олардың қару-жарағы ауыр және жеңіл зениттік зеңбіректерден, прожекторлардан және радиолокациялық құралдардан тұрғаны көрсетілген.<ref name="Roskill">S. W. Roskill. [https://www.ibiblio.org/hyperwar/UN/UK/UK-RN-II/UK-RN-II-6-fn.html The War at Sea 1939–1945. Volume II: The Period of Balance. Chapter VI: Coastal Warfare, note 2]. HyperWar электрондық нұсқасы. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> === Құрлық әскерінің форттары === Құрлық әскеріне арналған форттар бір-бірімен жаяу жүргінші өткелдері арқылы байланысқан жеті жеке мұнарадан құралған. Орталық басқару мұнарасы қалған құрылыстармен жалғасып, олардың жұмысын үйлестірген. Осы үлгідегі кешендер Темза эстуарийіндегі зениттік қорғаныс жүйесіне енгізілген.<ref name="HistoricEngland">[https://historicengland.org.uk/education/schools-resources/educational-images/shivering-sands-maunsell-fort-thames-estuary-kent-aa002062 Shivering Sands Maunsell Fort, Thames Estuary, Kent]. Historic England. Мұрағат нөмірі: AA002062. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Темза маңындағы осы топқа Нор, Ред-Сэндс және Шиверинг-Сэндс форттары жатады. Олар әскери-теңіз платформаларынан мұнараларының бөлек орналасуымен ерекшеленген.<ref name="Roskill" /><ref name="HistoricEngland" /> == Темза маңындағы негізгі форттар == Төмендегі кестеде Темза эстуарийі мен оған жақын теңіз жолдарын қорғаған жеті форт берілген.<ref name="Harwich" /> {| class="wikitable" |+ Темза маңындағы Маунселл форттары ! Белгісі !! Атауы !! Әскери тиесілігі !! Орнатылған жылы |- | U1 || Рафс (Roughs) || Әскери-теңіз күштері || 1942 |- | U2 || Санк-Хед (Sunk Head) || Әскери-теңіз күштері || 1942 |- | U3 || Тонг-Сэндс (Tongue Sands) || Әскери-теңіз күштері || 1942 |- | U4 || Нок-Джон (Knock John) || Әскери-теңіз күштері || 1942 |- | U5 || Нор (Nore) || Құрлық әскері || 1943 |- | U6 || Ред-Сэндс (Red Sands) || Құрлық әскері || 1943 |- | U7 || Шиверинг-Сэндс (Shivering Sands) || Құрлық әскері || 1943 |} == Соғыстан кейінгі пайдаланылуы == Соғыстан кейін форттардың бір бөлігі біраз уақыт күтім мен бақылауда болғанымен, кейін қараусыз қалған. 1960-жылдары бос құрылыстарды рұқсатсыз хабар тарататын радиостанциялар пайдалана бастаған. Олардың арасында Radio Sutch, Radio 390 және Radio King болған. Осылайша бұрынғы әскери нысандар британдық теңіз радиохабарлары тарихының бір бөлігіне айналған.<ref name="museum">[https://maidstonemuseumsfriends.org.uk/2025/02/25/maunsell-forts-from-wartime-defence-to-pirate-radio/ Maunsell Forts — From Wartime Defence to Pirate Radio]. Maidstone Museums’ Friends. Ақпан 2025. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Рафс фортының кейінгі тарихы [[Силенд]]пен байланысты. 1967 жылы Рой Бейтс пен оның отбасы фортқа қоныстанып, 2 қыркүйекте оны жеке мемлекет деп жариялаған. Алайда бұл мәлімдеме халықаралық деңгейде егемен мемлекет ретінде мойындалуға әкелмеген.<ref name="Harwich" /> == Сақталуы == Барлық форттар бірдей сақталмаған. Темзадағы құрлық әскері кешендерінің бірі — Нор — соғыстан кейін бөлшектелген. Historic England мұрағат сипаттамасында Ред-Сэндс пен Шиверинг-Сэндс сақталған екі кешен ретінде көрсетіледі.<ref name="HistoricEngland" /> Ред-Сэндсті қалпына келтіруге бағытталған бастамалар оның әскери қызметін және гарнизондағы тұрмысты таныстыруды көздейді. 2025 жылы Maidstone Museums’ Friends жариялаған материалда Фрэнк Тернер мен әріптестерінің фортты жөндеу жұмыстарын жүргізіп жатқаны баяндалған.<ref name="museum" /> Historic England зерттеуінде Маунселл форттары жағалау ландшафтының тарихи мұрасы құрамында қарастырылады. Олардың тарихы соғыс кезіндегі қорғаныс құрылыстарын, кейінгі радиохабар тарату тәжірибесін және теңіздегі нысандарды қайта пайдалануды қамтиды.<ref name="HEreport" /> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://harwichtower.co.uk/local-defences/maunsell-forts/ Harwich RDF Tower сайтындағы Маунселл форттары туралы материал] {{ref-en}} [[Санат:Ұлыбритания тарихы]] [[Санат:Әскери бекіністер]] fnqb068uuk5o6wyi68xlrvkgtmax634 Барри Левинсон 0 789491 3688798 2026-10-30T10:59:14Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Барри Левинсон |шынайы есімі = {{lang-en|Barry Levinson}} |сурет = Barry Levinson - The Natural.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = Левинсон 2026 жылы |туған кездегі есімі = |туған күні = |туған жері = {{туғанжері|Балтимор|Балт... 3688798 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Барри Левинсон |шынайы есімі = {{lang-en|Barry Levinson}} |сурет = Barry Levinson - The Natural.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = Левинсон 2026 жылы |туған кездегі есімі = |туған күні = |туған жері = {{туғанжері|Балтимор|Балтиморда}}, [[Мэриленд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}, {{сценарийші|АҚШ}}, {{актёр|АҚШ}}, {{кинопродюсер|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1975—қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Алтын аю]]» (1989)<br />«[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1989)<br />«[[Күміс аю]]» (1998) |imdb_id = 0000496 |сайты = https://www.levinson.com/ |ортаққор = Barry Levinson }} '''Барри Левинсон''' ({{lang-en|Barry Levinson}}; [[6 сәуір]] [[1942 жыл|1942]], [[Балтимор]], [[Мэриленд]]) — америкалық кинорежиссёр, сценарийші, продюсер және актер.<ref name=":0">{{Cite web|last=Balaban|first=Bob|date=April 19, 2011|title=Interview with Barry Levinson for the Directors Guild of America's Visual History Program|url=https://www.dga.org/VideoHTMLNew.ashx?id=%7BA4488D38-6C6F-4874-BA94-946F2B922271%7D&db=web|access-date=2021-02-26|website=Directors Guild of America|archive-date=April 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408050941/https://www.dga.org/VideoHTMLNew.ashx?id=%7BA4488D38-6C6F-4874-BA94-946F2B922271%7D&db=web|url-status=dead}}</ref> Левинсон 1988 жылы түсірілген «[[Жаңбыр адамы]]» фильмі үшін «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]» номинациясы бойынша [[Оскар сыйлығы|Оскар]] сыйлығын қоса алғанда, көптеген марапаттарға ие болды.<ref>{{cite web | url = https://movies.nytimes.com/person/99530/Barry-Levinson/biography | first = Hal | last = Erickson | title = Barry Levinson | access-date = May 30, 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100921063557/http://movies.nytimes.com/person/99530/Barry-Levinson/biography | archive-date = September 21, 2010 | department = Movies & TV Dept. | work = [[The New York Times]] | author-link = Hal Erickson (author) | date = 2010 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news|last=Canby |first=Vincent |author-link=Vincent Canby|url=https://www.nytimes.com/1988/12/16/movies/review-film-brotherly-love-of-sorts.html |work=The New York Times |title=Review/Film; Brotherly Love, of Sorts |date=1988-12-16 |access-date=2017-02-16}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://artsbeat.blogs.nytimes.com/2009/12/14/al-pacino-barry-levinson-and-buck-henry-team-up-on-a-roth-tale|title=Al Pacino, Barry Levinson and Buck Henry Team Up on a Roth Tale|first=Brooks|last=Barnes|work=[[The New York Times]]|date=December 14, 2009}}</ref> Сондай-ақ оның еншісінде төрт «[[Эмми]]» сыйлығы бар және ол үш «[[Алтын глобус]]» сыйлығына ұсынылған. Левинсонның басқа да ең танымал туындыларына «[[Трактиршілер]]» (1982), «[[Табиғи сый]]» (1984), «[[Қайырлы таң, Вьетнам]]» (1987), «[[Багси]]» (1991) және «[[Айдаһарды қозғалтушы]]» (1997) фильмдері жатады. [[2021]] жылы ол [[Hulu]] арнасының «Dopesick» мини-сериалының атқарушы продюсерлерінің бірі болып, алғашқы екі эпизодын режиссер ретінде түсірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Давид ди Донателло сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка режиссерлер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] 1d3cz8cslz2mk6cux0ycicyluz4adjo 3688800 3688798 2026-10-30T11:00:27Z Marksscheider 183882 3688800 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Барри Левинсон |шынайы есімі = {{lang-en|Barry Levinson}} |сурет = Barry Levinson - The Natural.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = Левинсон 2026 жылы |туған кездегі есімі = |туған күні = 06.04.1942 |туған жері = {{туғанжері|Балтимор|Балтиморда}}, [[Мэриленд]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}, {{сценарийші|АҚШ}}, {{актёр|АҚШ}}, {{кинопродюсер|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1975—қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Алтын аю]]» (1989)<br />«[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1989)<br />«[[Күміс аю]]» (1998) |imdb_id = 0000496 |сайты = https://www.levinson.com/ |ортаққор = Barry Levinson }} '''Барри Левинсон''' ({{lang-en|Barry Levinson}}; [[6 сәуір]] [[1942 жыл|1942]], [[Балтимор]], [[Мэриленд]]) — америкалық кинорежиссёр, сценарийші, продюсер және актер.<ref name=":0">{{Cite web|last=Balaban|first=Bob|date=April 19, 2011|title=Interview with Barry Levinson for the Directors Guild of America's Visual History Program|url=https://www.dga.org/VideoHTMLNew.ashx?id=%7BA4488D38-6C6F-4874-BA94-946F2B922271%7D&db=web|access-date=2021-02-26|website=Directors Guild of America|archive-date=April 8, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408050941/https://www.dga.org/VideoHTMLNew.ashx?id=%7BA4488D38-6C6F-4874-BA94-946F2B922271%7D&db=web|url-status=dead}}</ref> Левинсон 1988 жылы түсірілген «[[Жаңбыр адамы]]» фильмі үшін «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]» номинациясы бойынша [[Оскар сыйлығы|Оскар]] сыйлығын қоса алғанда, көптеген марапаттарға ие болды.<ref>{{cite web | url = https://movies.nytimes.com/person/99530/Barry-Levinson/biography | first = Hal | last = Erickson | title = Barry Levinson | access-date = May 30, 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100921063557/http://movies.nytimes.com/person/99530/Barry-Levinson/biography | archive-date = September 21, 2010 | department = Movies & TV Dept. | work = [[The New York Times]] | author-link = Hal Erickson (author) | date = 2010 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news|last=Canby |first=Vincent |author-link=Vincent Canby|url=https://www.nytimes.com/1988/12/16/movies/review-film-brotherly-love-of-sorts.html |work=The New York Times |title=Review/Film; Brotherly Love, of Sorts |date=1988-12-16 |access-date=2017-02-16}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://artsbeat.blogs.nytimes.com/2009/12/14/al-pacino-barry-levinson-and-buck-henry-team-up-on-a-roth-tale|title=Al Pacino, Barry Levinson and Buck Henry Team Up on a Roth Tale|first=Brooks|last=Barnes|work=[[The New York Times]]|date=December 14, 2009}}</ref> Сондай-ақ оның еншісінде төрт «[[Эмми]]» сыйлығы бар және ол үш «[[Алтын глобус]]» сыйлығына ұсынылған. Левинсонның басқа да ең танымал туындыларына «[[Трактиршілер]]» (1982), «[[Табиғи сый]]» (1984), «[[Қайырлы таң, Вьетнам]]» (1987), «[[Багси]]» (1991) және «[[Айдаһарды қозғалтушы]]» (1997) фильмдері жатады. [[2021]] жылы ол [[Hulu]] арнасының «Dopesick» мини-сериалының атқарушы продюсерлерінің бірі болып, алғашқы екі эпизодын режиссер ретінде түсірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Давид ди Донателло сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка режиссерлер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] 7in8bhrpysezpnh2nptk9l10y0atvdb Вайтомо үңгірлері 0 789492 3688803 2026-10-30T11:01:31Z Akmaral090 186657 Вайтомо үңгірлерінің геологиясы, зерттелуі, жануарлар дүниесі және қорғалуы туралы дереккөздерге негізделген жаңа мақала жазылды. 3688803 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->'''Вайтомо үңгірлері''' (ағылш. ''Waitomo Caves'') — [[Жаңа Зеландия]]ның Солтүстік аралындағы Вайтомо өңірінде орналасқан әктасты үңгірлер. Оларға жер астындағы өзендер, сталактиттер мен сталагмиттер, сондай-ақ жарық шығаратын жәндіктердің дернәсілдері мекендейтін қуыстар тән. Өңірдің белгілі туристік үңгірлеріне Вайтомо жарық дернәсілдер үңгірі, Руакури және Арануи жатады.<ref name="caves">[https://www.waitomo.com/glowworms-and-caves Waitomo Caves Family Adventure]. Discover Waitomo. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Жарық дернәсілдер үңгірі XIX ғасырдың соңынан бастап туристерге көрсетіліп келеді. Вайтомодағы үңгір туризмі жергілікті маори қауымдарының қатысуымен дамыған.<ref name="tourism">[https://teara.govt.nz/en/caving/page-2 Caving tourism]. Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Атауы және орналасуы == «Вайтомо» атауы [[Маори тілі|маори тіліндегі]] ''wai'' — «су» және ''tomo'' — «тесік», «жердегі қуыс» сөздерінен құралған. Атау судың жер астына енуімен байланысты.<ref name="limestone">Paul Williams. [https://teara.govt.nz/en/limestone-country/print Limestone country]. Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Вайтомо үңгірлері Кинг-Кантри деп аталатын өңірдің әктасты аумағында орналасқан. Үңгірлер маңында жер астына сіңетін ағындар, жартас қабырғалары мен карст қуыстары кездеседі.<ref name="region">[https://teara.govt.nz/en/king-country-region/page-11 Tourism, recreation and sport]. Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Геологиялық ерекшеліктері == Үңгірлер әктастың су әсерінен еруі нәтижесінде қалыптасқан. Жер асты ағындары тау жынысындағы жарықтар мен қуыстарды біртіндеп кеңейтіп, өткелдер мен залдар түзген. Бұл құбылыс карст үдерістеріне жатады.<ref name="geology">James Cecil Schofield. [https://teara.govt.nz/mi/1966/waitomo-caves Waitomo Caves]. An Encyclopaedia of New Zealand, A. H. McLintock редакциясымен. 1966. Te Ara электрондық нұсқасы. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Әктас арқылы сіңген су еріген минералдарды тасымалдайды. Үңгір төбесінен тамған судан минералдық заттардың бөлінуі сталактиттер мен сталагмиттердің өсуіне жағдай жасайды. Вайтомо үңгірлерінің ішкі кеңістігінде осындай шөгінді түзілімдердің әртүрлі пішіндері кездеседі.<ref name="geology" /> Өңірдің жер бетінде де карст бедері байқалады. Оған тұйық ойыстар мен судың жер астына кететін орындары кіреді. Сондықтан үңгірлерді қоршаған аумақ жер үсті және жер асты су айналымы өзара байланысқан ландшафт болып саналады.<ref name="limestone" /> == Жарық шығаратын дернәсілдер == Вайтомодағы табиғи жарықты ''Arachnocampa luminosa'' түріне жататын жәндіктердің дернәсілдері шығарады. Ағылшын тіліндегі ''glow-worm'' атауына қарамастан, олар нағыз құрттар емес, қосқанатты жәндіктердің даму сатысы болып табылады. Бұл түр Жаңа Зеландияның басқа ылғалды орындарында да кездеседі.<ref name="glowworms">George Gibbs. [https://teara.govt.nz/en/glow-worms/print Glow-worms]. Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Дернәсілдер үңгір төбесі сияқты ылғалды әрі желден қорғалған беттерге орналасады. Олар төмен қарай созылған жабысқақ жіптер жасап, жарығы арқылы ұсақ ұшатын жәндіктерді тартады. Жіптерге ілінген жәндіктер дернәсілдердің қорегіне айналады. Бір қуыста көптеген дернәсілдің қатар тіршілік етуі қараңғы төбеде жұлдыздарға ұқсас жарық нүктелерін қалыптастырады.<ref name="glowworms" /> == Зерттелуі және туризмнің дамуы == Жергілікті маори халқы кейбір үңгірлерді еуропалық қоныстанушылар келгенге дейін білген. Руакури үңгірінің атауы «иттердің апаны» деген мағына береді; оның шығуы үңгір маңындағы жабайы иттер туралы жергілікті әңгімемен байланыстырылады.<ref name="region" /> 1887 жылғы 28 желтоқсанда Тане Тинорау мен жер өлшеуші Фред Мейс Вайтомо жарық дернәсілдер үңгіріне жер асты ағысы арқылы салмен кірген. Жолды жарықтандыру үшін олар алау пайдаланған. Кейін Тинорау және басқа жергілікті маори тұрғындары келушілерге жол көрсеткен.<ref name="tourism" /> XX ғасырдың басына қарай Вайтомо коммерциялық үңгір туризмінің орталығына айналған. 1905 жылы үңгірлерді басқаруды мемлекеттік Туризм департаменті қолға алған. Экскурсиялар құрғақ бөліктерді жаяу аралауды және жер асты өзенімен шағын қайықта жүзуді қамтыған.<ref name="tourism" /> == Негізгі туристік үңгірлері == === Вайтомо жарық дернәсілдер үңгірі === Бұл үңгірдегі экскурсия жаяу бағыт пен жарық дернәсілдер мекендейтін грот арқылы қайықпен өтуді біріктіреді. Ірі залдарының бірі «Собор» деп аталады.<ref name="caves" /> === Руакури === Руакуриде әктасты түзілімдер, жер асты ағысы және жарық дернәсілдер бар. Келушілерге арналған бағытқа жасанды спираль тәрізді кіреберіс енгізілген.<ref name="caves" /> === Арануи === Арануи сталактиттері мен сталагмиттері арқылы белгілі. Discover Waitomo сипаттамасында мұнда ақ, қызғылт және ашық қоңыр реңкті түзілімдер кездесетіні көрсетілген.<ref name="caves" /> == Үңгір ортасын қорғау == Вайтомо жарық дернәсілдер үңгіріндегі табиғи ортаны сақтау үшін микроклиматты бақылау маңызды. Ауа алмасуы ылғалдың булануы мен конденсациясына әсер етеді. Ылғалдың азаюы дернәсілдерге қолайсыз жағдай туғызуы мүмкін; ал көмірқышқыл газы араласқан ылғал әктасты беттердің бұзылуын күшейтеді.<ref name="conservation">[https://www.doc.govt.nz/documents/science-and-technical/DSIS15.pdf Condensation in Glow-worm Cave, Waitomo, New Zealand]. DOC Science Internal Series 15. Department of Conservation. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Үңгірдегі табиғи жағдайларды зерттеу аясында микроклимат пен дернәсілдердің күйі туралы деректер жиналған. 1990-жылдары бақылау жүйесіне автоматты өлшеу құралдары, көмірқышқыл газы датчиктері және келушілер ағынын есепке алу енгізілген. Бұл жұмыстар туризм мен үңгір экожүйесін сақтауды үйлестіруге бағытталған.<ref name="conservation" /> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.waitomo.com/ Discover Waitomo сайты] {{ref-en}} * [https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/waikato/places/waitomo-area/ Жаңа Зеландияның Табиғатты қорғау департаменті: Вайтомо өңірі] {{ref-en}} [[Санат:Үңгірлер]] [[Санат:Жаңа Зеландия географиясы]] qm2n2un66556ofij5chrpfouzwc5r4g 3688810 3688803 2026-10-30T11:05:54Z Pristome 177151 Pristome [['Вайтомо үңгірлері]] бетін [[Вайтомо үңгірлері]] бетіне жылжытты: Removing an unnecessary apostrophe 3688803 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->'''Вайтомо үңгірлері''' (ағылш. ''Waitomo Caves'') — [[Жаңа Зеландия]]ның Солтүстік аралындағы Вайтомо өңірінде орналасқан әктасты үңгірлер. Оларға жер астындағы өзендер, сталактиттер мен сталагмиттер, сондай-ақ жарық шығаратын жәндіктердің дернәсілдері мекендейтін қуыстар тән. Өңірдің белгілі туристік үңгірлеріне Вайтомо жарық дернәсілдер үңгірі, Руакури және Арануи жатады.<ref name="caves">[https://www.waitomo.com/glowworms-and-caves Waitomo Caves Family Adventure]. Discover Waitomo. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Жарық дернәсілдер үңгірі XIX ғасырдың соңынан бастап туристерге көрсетіліп келеді. Вайтомодағы үңгір туризмі жергілікті маори қауымдарының қатысуымен дамыған.<ref name="tourism">[https://teara.govt.nz/en/caving/page-2 Caving tourism]. Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Атауы және орналасуы == «Вайтомо» атауы [[Маори тілі|маори тіліндегі]] ''wai'' — «су» және ''tomo'' — «тесік», «жердегі қуыс» сөздерінен құралған. Атау судың жер астына енуімен байланысты.<ref name="limestone">Paul Williams. [https://teara.govt.nz/en/limestone-country/print Limestone country]. Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Вайтомо үңгірлері Кинг-Кантри деп аталатын өңірдің әктасты аумағында орналасқан. Үңгірлер маңында жер астына сіңетін ағындар, жартас қабырғалары мен карст қуыстары кездеседі.<ref name="region">[https://teara.govt.nz/en/king-country-region/page-11 Tourism, recreation and sport]. Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Геологиялық ерекшеліктері == Үңгірлер әктастың су әсерінен еруі нәтижесінде қалыптасқан. Жер асты ағындары тау жынысындағы жарықтар мен қуыстарды біртіндеп кеңейтіп, өткелдер мен залдар түзген. Бұл құбылыс карст үдерістеріне жатады.<ref name="geology">James Cecil Schofield. [https://teara.govt.nz/mi/1966/waitomo-caves Waitomo Caves]. An Encyclopaedia of New Zealand, A. H. McLintock редакциясымен. 1966. Te Ara электрондық нұсқасы. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Әктас арқылы сіңген су еріген минералдарды тасымалдайды. Үңгір төбесінен тамған судан минералдық заттардың бөлінуі сталактиттер мен сталагмиттердің өсуіне жағдай жасайды. Вайтомо үңгірлерінің ішкі кеңістігінде осындай шөгінді түзілімдердің әртүрлі пішіндері кездеседі.<ref name="geology" /> Өңірдің жер бетінде де карст бедері байқалады. Оған тұйық ойыстар мен судың жер астына кететін орындары кіреді. Сондықтан үңгірлерді қоршаған аумақ жер үсті және жер асты су айналымы өзара байланысқан ландшафт болып саналады.<ref name="limestone" /> == Жарық шығаратын дернәсілдер == Вайтомодағы табиғи жарықты ''Arachnocampa luminosa'' түріне жататын жәндіктердің дернәсілдері шығарады. Ағылшын тіліндегі ''glow-worm'' атауына қарамастан, олар нағыз құрттар емес, қосқанатты жәндіктердің даму сатысы болып табылады. Бұл түр Жаңа Зеландияның басқа ылғалды орындарында да кездеседі.<ref name="glowworms">George Gibbs. [https://teara.govt.nz/en/glow-worms/print Glow-worms]. Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Дернәсілдер үңгір төбесі сияқты ылғалды әрі желден қорғалған беттерге орналасады. Олар төмен қарай созылған жабысқақ жіптер жасап, жарығы арқылы ұсақ ұшатын жәндіктерді тартады. Жіптерге ілінген жәндіктер дернәсілдердің қорегіне айналады. Бір қуыста көптеген дернәсілдің қатар тіршілік етуі қараңғы төбеде жұлдыздарға ұқсас жарық нүктелерін қалыптастырады.<ref name="glowworms" /> == Зерттелуі және туризмнің дамуы == Жергілікті маори халқы кейбір үңгірлерді еуропалық қоныстанушылар келгенге дейін білген. Руакури үңгірінің атауы «иттердің апаны» деген мағына береді; оның шығуы үңгір маңындағы жабайы иттер туралы жергілікті әңгімемен байланыстырылады.<ref name="region" /> 1887 жылғы 28 желтоқсанда Тане Тинорау мен жер өлшеуші Фред Мейс Вайтомо жарық дернәсілдер үңгіріне жер асты ағысы арқылы салмен кірген. Жолды жарықтандыру үшін олар алау пайдаланған. Кейін Тинорау және басқа жергілікті маори тұрғындары келушілерге жол көрсеткен.<ref name="tourism" /> XX ғасырдың басына қарай Вайтомо коммерциялық үңгір туризмінің орталығына айналған. 1905 жылы үңгірлерді басқаруды мемлекеттік Туризм департаменті қолға алған. Экскурсиялар құрғақ бөліктерді жаяу аралауды және жер асты өзенімен шағын қайықта жүзуді қамтыған.<ref name="tourism" /> == Негізгі туристік үңгірлері == === Вайтомо жарық дернәсілдер үңгірі === Бұл үңгірдегі экскурсия жаяу бағыт пен жарық дернәсілдер мекендейтін грот арқылы қайықпен өтуді біріктіреді. Ірі залдарының бірі «Собор» деп аталады.<ref name="caves" /> === Руакури === Руакуриде әктасты түзілімдер, жер асты ағысы және жарық дернәсілдер бар. Келушілерге арналған бағытқа жасанды спираль тәрізді кіреберіс енгізілген.<ref name="caves" /> === Арануи === Арануи сталактиттері мен сталагмиттері арқылы белгілі. Discover Waitomo сипаттамасында мұнда ақ, қызғылт және ашық қоңыр реңкті түзілімдер кездесетіні көрсетілген.<ref name="caves" /> == Үңгір ортасын қорғау == Вайтомо жарық дернәсілдер үңгіріндегі табиғи ортаны сақтау үшін микроклиматты бақылау маңызды. Ауа алмасуы ылғалдың булануы мен конденсациясына әсер етеді. Ылғалдың азаюы дернәсілдерге қолайсыз жағдай туғызуы мүмкін; ал көмірқышқыл газы араласқан ылғал әктасты беттердің бұзылуын күшейтеді.<ref name="conservation">[https://www.doc.govt.nz/documents/science-and-technical/DSIS15.pdf Condensation in Glow-worm Cave, Waitomo, New Zealand]. DOC Science Internal Series 15. Department of Conservation. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Үңгірдегі табиғи жағдайларды зерттеу аясында микроклимат пен дернәсілдердің күйі туралы деректер жиналған. 1990-жылдары бақылау жүйесіне автоматты өлшеу құралдары, көмірқышқыл газы датчиктері және келушілер ағынын есепке алу енгізілген. Бұл жұмыстар туризм мен үңгір экожүйесін сақтауды үйлестіруге бағытталған.<ref name="conservation" /> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.waitomo.com/ Discover Waitomo сайты] {{ref-en}} * [https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/waikato/places/waitomo-area/ Жаңа Зеландияның Табиғатты қорғау департаменті: Вайтомо өңірі] {{ref-en}} [[Санат:Үңгірлер]] [[Санат:Жаңа Зеландия географиясы]] qm2n2un66556ofij5chrpfouzwc5r4g 3688815 3688810 2026-10-30T11:07:06Z Pristome 177151 3688815 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Вайтомо үңгірлері''' (ағылш. ''Waitomo Caves'') — [[Жаңа Зеландия]]ның Солтүстік аралындағы Вайтомо өңірінде орналасқан әктасты үңгірлер. Оларға жер астындағы өзендер, сталактиттер мен сталагмиттер, сондай-ақ жарық шығаратын жәндіктердің дернәсілдері мекендейтін қуыстар тән. Өңірдің белгілі туристік үңгірлеріне Вайтомо жарық дернәсілдер үңгірі, Руакури және Арануи жатады.<ref name="caves">[https://www.waitomo.com/glowworms-and-caves Waitomo Caves Family Adventure]. Discover Waitomo. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Жарық дернәсілдер үңгірі XIX ғасырдың соңынан бастап туристерге көрсетіліп келеді. Вайтомодағы үңгір туризмі жергілікті маори қауымдарының қатысуымен дамыған.<ref name="tourism">[https://teara.govt.nz/en/caving/page-2 Caving tourism]. Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Атауы және орналасуы == «Вайтомо» атауы [[Маори тілі|маори тіліндегі]] ''wai'' — «су» және ''tomo'' — «тесік», «жердегі қуыс» сөздерінен құралған. Атау судың жер астына енуімен байланысты.<ref name="limestone">Paul Williams. [https://teara.govt.nz/en/limestone-country/print Limestone country]. Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Вайтомо үңгірлері Кинг-Кантри деп аталатын өңірдің әктасты аумағында орналасқан. Үңгірлер маңында жер астына сіңетін ағындар, жартас қабырғалары мен карст қуыстары кездеседі.<ref name="region">[https://teara.govt.nz/en/king-country-region/page-11 Tourism, recreation and sport]. Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Геологиялық ерекшеліктері == Үңгірлер әктастың су әсерінен еруі нәтижесінде қалыптасқан. Жер асты ағындары тау жынысындағы жарықтар мен қуыстарды біртіндеп кеңейтіп, өткелдер мен залдар түзген. Бұл құбылыс карст үдерістеріне жатады.<ref name="geology">James Cecil Schofield. [https://teara.govt.nz/mi/1966/waitomo-caves Waitomo Caves]. An Encyclopaedia of New Zealand, A. H. McLintock редакциясымен. 1966. Te Ara электрондық нұсқасы. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Әктас арқылы сіңген су еріген минералдарды тасымалдайды. Үңгір төбесінен тамған судан минералдық заттардың бөлінуі сталактиттер мен сталагмиттердің өсуіне жағдай жасайды. Вайтомо үңгірлерінің ішкі кеңістігінде осындай шөгінді түзілімдердің әртүрлі пішіндері кездеседі.<ref name="geology" /> Өңірдің жер бетінде де карст бедері байқалады. Оған тұйық ойыстар мен судың жер астына кететін орындары кіреді. Сондықтан үңгірлерді қоршаған аумақ жер үсті және жер асты су айналымы өзара байланысқан ландшафт болып саналады.<ref name="limestone" /> == Жарық шығаратын дернәсілдер == Вайтомодағы табиғи жарықты ''Arachnocampa luminosa'' түріне жататын жәндіктердің дернәсілдері шығарады. Ағылшын тіліндегі ''glow-worm'' атауына қарамастан, олар нағыз құрттар емес, қосқанатты жәндіктердің даму сатысы болып табылады. Бұл түр Жаңа Зеландияның басқа ылғалды орындарында да кездеседі.<ref name="glowworms">George Gibbs. [https://teara.govt.nz/en/glow-worms/print Glow-worms]. Te Ara — The Encyclopedia of New Zealand. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Дернәсілдер үңгір төбесі сияқты ылғалды әрі желден қорғалған беттерге орналасады. Олар төмен қарай созылған жабысқақ жіптер жасап, жарығы арқылы ұсақ ұшатын жәндіктерді тартады. Жіптерге ілінген жәндіктер дернәсілдердің қорегіне айналады. Бір қуыста көптеген дернәсілдің қатар тіршілік етуі қараңғы төбеде жұлдыздарға ұқсас жарық нүктелерін қалыптастырады.<ref name="glowworms" /> == Зерттелуі және туризмнің дамуы == Жергілікті маори халқы кейбір үңгірлерді еуропалық қоныстанушылар келгенге дейін білген. Руакури үңгірінің атауы «иттердің апаны» деген мағына береді; оның шығуы үңгір маңындағы жабайы иттер туралы жергілікті әңгімемен байланыстырылады.<ref name="region" /> 1887 жылғы 28 желтоқсанда Тане Тинорау мен жер өлшеуші Фред Мейс Вайтомо жарық дернәсілдер үңгіріне жер асты ағысы арқылы салмен кірген. Жолды жарықтандыру үшін олар алау пайдаланған. Кейін Тинорау және басқа жергілікті маори тұрғындары келушілерге жол көрсеткен.<ref name="tourism" /> XX ғасырдың басына қарай Вайтомо коммерциялық үңгір туризмінің орталығына айналған. 1905 жылы үңгірлерді басқаруды мемлекеттік Туризм департаменті қолға алған. Экскурсиялар құрғақ бөліктерді жаяу аралауды және жер асты өзенімен шағын қайықта жүзуді қамтыған.<ref name="tourism" /> == Негізгі туристік үңгірлері == === Вайтомо жарық дернәсілдер үңгірі === Бұл үңгірдегі экскурсия жаяу бағыт пен жарық дернәсілдер мекендейтін грот арқылы қайықпен өтуді біріктіреді. Ірі залдарының бірі «Собор» деп аталады.<ref name="caves" /> === Руакури === Руакуриде әктасты түзілімдер, жер асты ағысы және жарық дернәсілдер бар. Келушілерге арналған бағытқа жасанды спираль тәрізді кіреберіс енгізілген.<ref name="caves" /> === Арануи === Арануи сталактиттері мен сталагмиттері арқылы белгілі. Discover Waitomo сипаттамасында мұнда ақ, қызғылт және ашық қоңыр реңкті түзілімдер кездесетіні көрсетілген.<ref name="caves" /> == Үңгір ортасын қорғау == Вайтомо жарық дернәсілдер үңгіріндегі табиғи ортаны сақтау үшін микроклиматты бақылау маңызды. Ауа алмасуы ылғалдың булануы мен конденсациясына әсер етеді. Ылғалдың азаюы дернәсілдерге қолайсыз жағдай туғызуы мүмкін; ал көмірқышқыл газы араласқан ылғал әктасты беттердің бұзылуын күшейтеді.<ref name="conservation">[https://www.doc.govt.nz/documents/science-and-technical/DSIS15.pdf Condensation in Glow-worm Cave, Waitomo, New Zealand]. DOC Science Internal Series 15. Department of Conservation. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Үңгірдегі табиғи жағдайларды зерттеу аясында микроклимат пен дернәсілдердің күйі туралы деректер жиналған. 1990-жылдары бақылау жүйесіне автоматты өлшеу құралдары, көмірқышқыл газы датчиктері және келушілер ағынын есепке алу енгізілген. Бұл жұмыстар туризм мен үңгір экожүйесін сақтауды үйлестіруге бағытталған.<ref name="conservation" /> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.waitomo.com/ Discover Waitomo сайты] {{ref-en}} * [https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/waikato/places/waitomo-area/ Жаңа Зеландияның Табиғатты қорғау департаменті: Вайтомо өңірі] {{ref-en}} [[Санат:Үңгірлер]] [[Санат:Жаңа Зеландия географиясы]] bc8pc0jtbpqcf5wqcnw8t1g9rymot9y Эйзе Эйзинга планетарийі 0 789493 3688808 2026-10-30T11:03:58Z Akmaral090 186657 Эйзе Эйзинга планетарийінің тарихы, құрылысы және мәдени маңызы туралы дереккөздерге негізделген жаңа мақала жазылды. 3688808 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->'''Эйзе Эйзинга планетарийі''' (нидерл. ''Koninklijk Eise Eisinga Planetarium'') — [[Нидерланд]]тың Франекер қаласында орналасқан тарихи механикалық планетарий және музей. Оны жүн өңдеуші әрі әуесқой астроном Эйзе Эйзинга 1774–1781 жылдары өз үйінде жасаған. Құрылғы сол кезеңде белгілі болған [[Күн жүйесі]]нің қозғалысын көрсетеді. ЮНЕСКО сипаттамасында ол әлемдегі жұмысын жалғастырып келе жатқан ең көне механикалық планетарий ретінде көрсетілген.<ref name="UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/1683/ Eisinga Planetarium in Franeker]. UNESCO World Heritage Centre. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> 2023 жылғы 19 қыркүйекте планетарий [[ЮНЕСКО]]-ның [[Дүниежүзілік мұра]] тізіміне енгізілген.<ref name="ICOMOS">[https://www.icomos.nl/werelderfgoed/eise-eisinga-planetarium-0 Eise Eisinga Planetarium]. ICOMOS Nederland. Қаралған күні: 30 қазан 2026.</ref> == Жасаушысы == Эйзе Эйзинга 1744 жылғы 21 ақпанда Дронрейпте дүниеге келген. Ол бала кезінен әкесінің жүн өңдеу кәсібіне араласқан. Сонымен қатар математика мен астрономияға қызығып, Франекерге барып, Виллем Вейтсестің көмегімен Евклид еңбектерін оқыған.<ref name="history">[https://www.eisinga-planetarium.nl/en/geschiedenis/ History]. Royal Eise Eisinga Planetarium. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> 1768 жылы үйленгеннен кейін Эйзинга Франекерге қоныстанып, жүн өңдеуші болып жұмыс істеген. Оның астрономияға қызығуы негізгі кәсібімен қатар жалғасқан. Кейін ол үйінің тұрғын бөлмесіне Күн жүйесінің қозғалысын көрсететін ауқымды үлгі орнатқан.<ref name="history" /> == Жасалу тарихы == Планетарийді құрастыру 1774 жылы басталып, жеті жылға созылған. Эйзинга аспан денелерінің қозғалысын көпшілікке түсінікті түрде көрсетуді көздеген. Оның үлгісі Күнді орталыққа орналастырып, планеталардың оның айналасындағы орнын бақылауға мүмкіндік берген.<ref name="Nagoya">[https://www.ncsm.city.nagoya.jp/cgi-bin/en/exhibition_guide/exhibit.cgi?id=A530&key=P&keyword=planetarium Eise Eisinga Planetarium]. Nagoya City Science Museum. 6 шілде 2022. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Үлгі жеке тұрғын үйдің төбесіне орнатылғандықтан, оны тамашалауға арналған кеңістік сол бөлменің ішінде қалыптасқан. Эйзинга қала тұрғындарын үйіне шақырып, планеталардың қозғалысын түсіндірген. Осы қызметі арқылы планетарий ғылыми білімді көпшілікке таныстыру құралына айналған.<ref name="Nagoya" /> == Құрылысы және жұмыс істеуі == Планетарийдің көрінетін бөлігі Эйзинганың бұрынғы қонақ әрі жатын бөлмесінің төбесі мен оңтүстік қабырғасына орналастырылған. Үлгіде Күн, Ай, Жер және сол кезде белгілі болған тағы бес планета — Меркурий, Шолпан, Марс, Юпитер мен Сатурн көрсетілген.<ref name="UNESCO" /> Планеталар Күнді нақты астрономиялық уақытқа сәйкес айналады. Олардың арақашықтықтары масштабпен берілген. Сондықтан құрылғы тек қозғалатын безендіру ретінде емес, аспан денелерінің сол сәттегі орналасуын көрсететін құрал ретінде жұмыс істейді.<ref name="UNESCO" /> Механизмнің негізгі бөлшектері төбенің үстіндегі кеңістікте орналасқан. Ағаш дөңгелектер мен басқа тетіктердің қозғалысы маятникті сағат арқылы реттеледі. Тісті берілістердегі тістердің орнына қолдан жасалған шегелер пайдаланылған.<ref name="LindaHall">[https://www.lindahall.org/about/news/scientist-of-the-day/eise-eisinga/ Eise Eisinga]. Scientist of the Day. Linda Hall Library. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Құрылымның ерекшелігі — қарапайым материалдардан жасалған көптеген бөлшектің өзара үйлесіп жұмыс істеуі. Планеталардың әртүрлі жылдамдықпен қозғалуын осы механикалық берілістер қамтамасыз етеді.<ref name="LindaHall" /> == Музей экспозициясы == Планетарий залы музейдің негізгі бөлігі болып саналады. Оның айналасындағы тұрақты экспозициялар Эйзинганың өмірін, жүн өңдеу кәсібін және астрономиялық құралдардың тарихын таныстырады. Музейде тарихи астрономиялық аспаптар жинағы сақталған.<ref name="museum">[https://www.eisinga-planetarium.nl/en/the-planetarium/ The planetarium]. Royal Eise Eisinga Planetarium. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Келушілер Эйзинганың математикалық және астрономиялық қолжазбаларының цифрлық нұсқаларын көре алады. Экспозицияда қазіргі астрономияға арналған материалдар мен деректі фильмдер де ұсынылады. 2016 жылдан бастап «De Ruimte» («Ғарыш») атты интерактивті тұрақты көрме жұмыс істейді.<ref name="museum" /> Осылайша музей бір мезгілде тарихи тұрғын үйді, жұмыс істейтін механикалық аспапты және астрономия туралы білім беру кеңістігін біріктіреді.<ref name="museum" /> == Мәдени мұра ретіндегі маңызы == Планетарий Франекердің тарихи орталығындағы шағын үйде сақталған. ICOMOS Nederland оны XVIII ғасырдан бері жұмыс істеп келе жатқан Күн жүйесінің механикалық үлгісі ретінде сипаттайды. Оның дүниежүзілік мұра мәртебесі тек жеке механизмге емес, сол механизм орналасқан тарихи ортаға да қатысты.<ref name="ICOMOS" /> ЮНЕСКО нысанды дүниежүзілік мұраның IV өлшемі бойынша тіркеген. Бағалауда оның техникалық құрылысы мен астрономиялық білімді көпшілікке жеткізудегі орны ескерілген.<ref name="UNESCO" /> Нагоя ғылыми музейінде Эйзинга планетарийінің толық өлшемді көшірмесі қойылған. Бұл экспонат тарихи құрылғының жұмысын және астрономияны түсіндіру тәсілін басқа елдегі көрермендерге таныстырады.<ref name="Nagoya" /> == Сақталуы == Планетарийдің жұмысын жалғастыру үшін тұрақты техникалық күтім жасалады. ЮНЕСКО дерегіне сәйкес, тісті дөңгелектер жыл сайын тазартылып, майланып, балауызбен өңделеді; ірі техникалық қызмет шамамен он екі–он бес жыл сайын жүргізіледі. Күтім жұмыстары жасаушысы қалдырған нұсқауларға сүйенеді.<ref name="UNESCO" /> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://www.eisinga-planetarium.nl/en/ Планетарийдің ресми сайты] {{ref-en}} * [https://whc.unesco.org/en/list/1683/ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміндегі парағы] {{ref-en}} [[Санат:Нидерланд музейлері]] [[Санат:Планетарийлер]] [[Санат:Дүниежүзілік мұра]] rxldk2gbfnyq3pce9dv5gusgya6pfru Рани-ки-Вав 0 789495 3688817 2026-10-30T11:07:28Z Akmaral090 186657 Рани-ки-Вав сатылы құдығының тарихы, сәулеті және мәдени маңызы туралы дереккөздерге негізделген жаңа мақала жазылды. 3688817 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->'''Рани-ки-Вав''' (ағылш. ''Rani-ki-Vav'', «Патшайымның сатылы құдығы») — [[Үндістан]]ның [[Гуджарат]] штатындағы Патан қаласында орналасқан XI ғасырдың сатылы құдығы. Сарасвати өзенінің маңында салынған нысан суға түсетін баспалдақтарды, бағаналы павильондарды және мүсіндермен безендірілген жерасты кеңістігін біріктіреді. Құрылыс Мару-Гурджара сәулет дәстүріне жатады.<ref name="UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/922/ Rani-ki-Vav (the Queen’s Stepwell) at Patan, Gujarat]. UNESCO World Heritage Centre. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> 2014 жылғы 22 маусымда Рани-ки-Вав [[ЮНЕСКО]]-ның [[Дүниежүзілік мұра]] тізіміне енгізілген.<ref name="Patan">[https://patan.nic.in/tourist-place/rani-ki-vav-patan/ Rani ki Vav, Patan]. Patan District, Government of Gujarat. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Тарихы == Құдықтың салынуы Соланки әулеті билеген кезеңмен байланысты. Индира Ганди атындағы Ұлттық өнер орталығының мәліметінде оны Бхимадева I патшаның жұбайы Удаямати салдырған деп есептелетіні көрсетілген. Құрылыс билеушіні еске алуға арналған ескерткіш ретінде сипатталады.<ref name="IGNCA">[https://ignca.gov.in/rani-ki-vav-patan-gujarat/ Rani-ki-Vav Patan Gujarat]. Indira Gandhi National Centre for the Arts. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Уақыт өте келе құдықтың сатылары мен ішкі бөліктерін шөгінділер басқан. Бұл жағдай құрылыстың пайдаланылуын тоқтатқанымен, оның ойма әшекейлерінің сақталуына көмектескен. Кейін нысанды зерттеу және тазарту барысында жерасты галереялары мен мүсіндері қайта ашылған.<ref name="Scotland">[https://www.engineshed.scot/about-us/our-work/the-scottish-ten/sites/rani-ki-vav-india/ Rani ki Vav, India]. Historic Environment Scotland, The Engine Shed. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref><ref name="CyArk">[https://www.cyark.org/projects/rani-ki-vav Rani ki Vav]. CyArk. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> CyArk сипаттамасына сәйкес, Үндістанның археологиялық қызметі жүргізген қазба жұмыстары 1960-жылдары басталған. Құдықтың ұзақ уақыт жер астында қалуы оны зерттеу мен қалпына келтіру тарихының маңызды ерекшелігіне айналған.<ref name="CyArk" /> == Қызметі == Үндістандағы сатылы құдықтар ортақ су көзі ретінде пайдаланылған. Баспалдақтар адамдардың төмендегі суға жетуіне мүмкіндік берген. Мұндай құрылыстардың төменгі қабаттары аптап ыстықтан саялайтын және адамдар жиналатын орын қызметін де атқарған.<ref name="Scotland" /> Рани-ки-Вавта суға қол жеткізу қызметі діни мазмұнмен ұштасқан. Құрылыс жер астына бағытталған ғибадатхана тәрізді жобаланған. Оның сәулеттік бейнесі мен мүсіндік безендірілуі судың киелілігін көрсетуге арналған.<ref name="art">[https://www.unesco.org/en/articles/rani-ki-vav-queens-stepwell?hub=66942 Rani-ki-Vav (The Queen’s Stepwell)]. UNESCO. 18 шілде 2024, жаңартылған күні: 15 қараша 2024. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Сәулеті == Кешеннің құрылымы жеті деңгейге бөлінген. Төмен түсетін сатылар мен бағаналы кеңістіктер су жиналатын бөлікке апарады. Құдықтың негізгі ұңғымасы кешеннің батыс шетінде орналасқан.<ref name="UNESCO" /> ЮНЕСКО дерегінде төменгі су қоймасының өлшемі 9,5 × 9,4 метр, орналасу тереңдігі 23 метр деп берілген. Батыстағы ұңғыманың диаметрі шамамен 10 метр, тереңдігі 30 метрге жетеді. Бұл өлшемдер су қоймасы мен ұңғыманың кешеннің бөлек бөліктері екенін көрсетеді.<ref name="UNESCO" /> Сәулетте суға түсу жолы біртіндеп ашылатын кеңістіктер тізбегі ретінде ұйымдастырылған. Галерея қабырғалары, бағаналы павильондар және құдықтың ішкі беттері мүсіндермен безендірілген.<ref name="IGNCA" /> == Мүсіндері мен ою-өрнектері == Рани-ки-Вавта бес жүзден астам негізгі мүсін және мыңнан астам шағын бейне бар. Оларда діни, мифологиялық және зайырлы тақырыптар қатар кездеседі. Мүсіндік композициялар кей жағдайда әдеби шығармалармен байланысты.<ref name="UNESCO" /> Безендіруде индуизм құдайларының бейнелері маңызды орын алады. Су деңгейіндегі композициялардың бірі Шеша жыланының үстінде жатқан Вишнуды көрсетеді. Құдай бейнелері құдықтың діни мағынасын айқындайтын элементтер қатарына жатады.<ref name="IGNCA" /> Қабырғалар мен бағандарда геометриялық өрнектер, өсімдік пішіндері және жануарлардың стильденген бейнелері де кездеседі. ЮНЕСКО материалында кейбір торлы өрнектердің Патан өңіріндегі патола маталарының геометриялық нақыштарына ұқсастығы атап өтіледі. Бұл ұқсастық сәулет пен жергілікті тоқыма өнеріндегі ортақ көркемдік дәстүрмен байланыстырылады.<ref name="art" /> == Зерттелуі және цифрлық құжатталуы == 2011 жылы Рани-ки-Вав «The Scottish Ten» халықаралық жобасы аясында цифрлық түрде құжатталған. Жұмысқа Шотландияның мұраны қорғау мамандары мен Үндістанның археологиялық қызметі қатысқан. Далалық өлшеу жұмыстары екі аптаға созылған.<ref name="Scotland" /> Мүсіндердің көптігі мен ойма бөлшектердің күрделілігі түсірілімге арнайы әдістер қолдануды талап еткен. Мамандар үшөлшемді сканерлеу мен фотограмметрияны пайдаланған. Ұңғыманың ішкі қабырғаларын түсіру үшін сканерді төмен түсіретін арнайы құрылғы жасалған.<ref name="Scotland" /> Алынған жоғары дәлдікті үшөлшемді деректер нысанды басқару мен сақтау жұмыстарын жоспарлауға арналған. Цифрлық зерттеу құжаттары дүниежүзілік мұраға ұсыну кезеңіндегі басқару жоспарына да пайдаланылған.<ref name="Scotland" /> == Дүниежүзілік мұра мәртебесі == Рани-ки-Вав Дүниежүзілік мұра тізіміне I және IV өлшемдер бойынша енгізілген. Нысанның құндылығы су жинау жүйесін сәулет және мүсін өнерімен біріктіруімен байланысты. Ол XI ғасырдағы сатылы құдық құрылысының дамыған үлгісі ретінде танылады.<ref name="art" /><ref name="UNESCO" /> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://whc.unesco.org/en/list/922/ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміндегі парағы] {{ref-en}} * [https://www.cyark.org/projects/rani-ki-vav CyArk: Рани-ки-Вав жобасы] {{ref-en}} [[Санат:Үндістан сәулеті]] [[Санат:Гуджарат]] [[Санат:Дүниежүзілік мұра]] ovadp4ktnwhbictwxnbza3s7f389qu3 3688819 3688817 2026-10-30T11:08:48Z Pristome 177151 3688819 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Рани-ки-Вав''' (ағылш. ''Rani-ki-Vav'', «Патшайымның сатылы құдығы») — [[Үндістан]]ның [[Гуджарат]] штатындағы Патан қаласында орналасқан XI ғасырдың сатылы құдығы. Сарасвати өзенінің маңында салынған нысан суға түсетін баспалдақтарды, бағаналы павильондарды және мүсіндермен безендірілген жерасты кеңістігін біріктіреді. Құрылыс Мару-Гурджара сәулет дәстүріне жатады.<ref name="UNESCO">[https://whc.unesco.org/en/list/922/ Rani-ki-Vav (the Queen’s Stepwell) at Patan, Gujarat]. UNESCO World Heritage Centre. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> 2014 жылғы 22 маусымда Рани-ки-Вав [[ЮНЕСКО]]-ның [[Дүниежүзілік мұра]] тізіміне енгізілген.<ref name="Patan">[https://patan.nic.in/tourist-place/rani-ki-vav-patan/ Rani ki Vav, Patan]. Patan District, Government of Gujarat. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Тарихы == Құдықтың салынуы Соланки әулеті билеген кезеңмен байланысты. Индира Ганди атындағы Ұлттық өнер орталығының мәліметінде оны Бхимадева I патшаның жұбайы Удаямати салдырған деп есептелетіні көрсетілген. Құрылыс билеушіні еске алуға арналған ескерткіш ретінде сипатталады.<ref name="IGNCA">[https://ignca.gov.in/rani-ki-vav-patan-gujarat/ Rani-ki-Vav Patan Gujarat]. Indira Gandhi National Centre for the Arts. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> Уақыт өте келе құдықтың сатылары мен ішкі бөліктерін шөгінділер басқан. Бұл жағдай құрылыстың пайдаланылуын тоқтатқанымен, оның ойма әшекейлерінің сақталуына көмектескен. Кейін нысанды зерттеу және тазарту барысында жерасты галереялары мен мүсіндері қайта ашылған.<ref name="Scotland">[https://www.engineshed.scot/about-us/our-work/the-scottish-ten/sites/rani-ki-vav-india/ Rani ki Vav, India]. Historic Environment Scotland, The Engine Shed. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref><ref name="CyArk">[https://www.cyark.org/projects/rani-ki-vav Rani ki Vav]. CyArk. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> CyArk сипаттамасына сәйкес, Үндістанның археологиялық қызметі жүргізген қазба жұмыстары 1960-жылдары басталған. Құдықтың ұзақ уақыт жер астында қалуы оны зерттеу мен қалпына келтіру тарихының маңызды ерекшелігіне айналған.<ref name="CyArk" /> == Қызметі == Үндістандағы сатылы құдықтар ортақ су көзі ретінде пайдаланылған. Баспалдақтар адамдардың төмендегі суға жетуіне мүмкіндік берген. Мұндай құрылыстардың төменгі қабаттары аптап ыстықтан саялайтын және адамдар жиналатын орын қызметін де атқарған.<ref name="Scotland" /> Рани-ки-Вавта суға қол жеткізу қызметі діни мазмұнмен ұштасқан. Құрылыс жер астына бағытталған ғибадатхана тәрізді жобаланған. Оның сәулеттік бейнесі мен мүсіндік безендірілуі судың киелілігін көрсетуге арналған.<ref name="art">[https://www.unesco.org/en/articles/rani-ki-vav-queens-stepwell?hub=66942 Rani-ki-Vav (The Queen’s Stepwell)]. UNESCO. 18 шілде 2024, жаңартылған күні: 15 қараша 2024. Қаралған күні: 30 қазан 2026. {{ref-en}}</ref> == Сәулеті == Кешеннің құрылымы жеті деңгейге бөлінген. Төмен түсетін сатылар мен бағаналы кеңістіктер су жиналатын бөлікке апарады. Құдықтың негізгі ұңғымасы кешеннің батыс шетінде орналасқан.<ref name="UNESCO" /> ЮНЕСКО дерегінде төменгі су қоймасының өлшемі 9,5 × 9,4 метр, орналасу тереңдігі 23 метр деп берілген. Батыстағы ұңғыманың диаметрі шамамен 10 метр, тереңдігі 30 метрге жетеді. Бұл өлшемдер су қоймасы мен ұңғыманың кешеннің бөлек бөліктері екенін көрсетеді.<ref name="UNESCO" /> Сәулетте суға түсу жолы біртіндеп ашылатын кеңістіктер тізбегі ретінде ұйымдастырылған. Галерея қабырғалары, бағаналы павильондар және құдықтың ішкі беттері мүсіндермен безендірілген.<ref name="IGNCA" /> == Мүсіндері мен ою-өрнектері == Рани-ки-Вавта бес жүзден астам негізгі мүсін және мыңнан астам шағын бейне бар. Оларда діни, мифологиялық және зайырлы тақырыптар қатар кездеседі. Мүсіндік композициялар кей жағдайда әдеби шығармалармен байланысты.<ref name="UNESCO" /> Безендіруде индуизм құдайларының бейнелері маңызды орын алады. Су деңгейіндегі композициялардың бірі Шеша жыланының үстінде жатқан Вишнуды көрсетеді. Құдай бейнелері құдықтың діни мағынасын айқындайтын элементтер қатарына жатады.<ref name="IGNCA" /> Қабырғалар мен бағандарда геометриялық өрнектер, өсімдік пішіндері және жануарлардың стильденген бейнелері де кездеседі. ЮНЕСКО материалында кейбір торлы өрнектердің Патан өңіріндегі патола маталарының геометриялық нақыштарына ұқсастығы атап өтіледі. Бұл ұқсастық сәулет пен жергілікті тоқыма өнеріндегі ортақ көркемдік дәстүрмен байланыстырылады.<ref name="art" /> == Зерттелуі және цифрлық құжатталуы == 2011 жылы Рани-ки-Вав «The Scottish Ten» халықаралық жобасы аясында цифрлық түрде құжатталған. Жұмысқа Шотландияның мұраны қорғау мамандары мен Үндістанның археологиялық қызметі қатысқан. Далалық өлшеу жұмыстары екі аптаға созылған.<ref name="Scotland" /> Мүсіндердің көптігі мен ойма бөлшектердің күрделілігі түсірілімге арнайы әдістер қолдануды талап еткен. Мамандар үшөлшемді сканерлеу мен фотограмметрияны пайдаланған. Ұңғыманың ішкі қабырғаларын түсіру үшін сканерді төмен түсіретін арнайы құрылғы жасалған.<ref name="Scotland" /> Алынған жоғары дәлдікті үшөлшемді деректер нысанды басқару мен сақтау жұмыстарын жоспарлауға арналған. Цифрлық зерттеу құжаттары дүниежүзілік мұраға ұсыну кезеңіндегі басқару жоспарына да пайдаланылған.<ref name="Scotland" /> == Дүниежүзілік мұра мәртебесі == Рани-ки-Вав Дүниежүзілік мұра тізіміне I және IV өлшемдер бойынша енгізілген. Нысанның құндылығы су жинау жүйесін сәулет және мүсін өнерімен біріктіруімен байланысты. Ол XI ғасырдағы сатылы құдық құрылысының дамыған үлгісі ретінде танылады.<ref name="art" /><ref name="UNESCO" /> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://whc.unesco.org/en/list/922/ ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміндегі парағы] {{ref-en}} * [https://www.cyark.org/projects/rani-ki-vav CyArk: Рани-ки-Вав жобасы] {{ref-en}} [[Санат:Үндістан сәулеті]] [[Санат:Гуджарат]] [[Санат:Дүниежүзілік мұра]] e0p8b9wthsk1nti7co01m1brtk39l0q Қатысушы талқылауы:Келес Тілдер орталығы 3 789497 3688825 2026-10-30T11:12:22Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688825 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Келес Тілдер орталығы}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]<sup> <big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big></sup> 16:12, 2026 ж. қазанның 30 (+05) hv0vuz2sk87rhl4wiskh0gpsj8h307z Виктор Флеминг 0 789498 3688826 2026-10-30T11:14:03Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Виктор Флеминг |шынайы есімі = {{lang-en|Victor Fleming}} |сурет = Victor Fleming (1927 headshot).jpg |сурет ені = 240px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Виктор Лонзо Флеминг |туған күні = 23.02.1889 |туған жері = {{туғанжері|Па... 3688826 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Виктор Флеминг |шынайы есімі = {{lang-en|Victor Fleming}} |сурет = Victor Fleming (1927 headshot).jpg |сурет ені = 240px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Виктор Лонзо Флеминг |туған күні = 23.02.1889 |туған жері = {{туғанжері|Пасадина|Пасадинада}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 06.01.1949 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Коттонвуд (Аризона)|Коттонвудта (Аризона)}}, [[Аризона]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}, {{оператор|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1911—1948 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1940) |imdb_id = 0281808 |сайты = |ортаққор = Victor Fleming }} '''Виктор Лонзо Флеминг''' ({{lang-en|Victor Lonzo Fleming}}; [[23 ақпан]] [[1889 жыл|1889]], [[Пасадина]], [[Калифорния]] — [[6 қаңтар]] [[1949 жыл|1949]], [[Коттонвуд (Аризона)|Коттонвуд]], [[Аризона]]<ref name="google2">{{cite web|url=https://news.google.com/newspapers?nid=MNNNGtAgD4EC&dat=19490107&printsec=frontpage&hl=en|title=Prescott Evening Courier - Google News Archive Search|access-date=November 30, 2014}}</ref>) — америкалық кинорежиссёр, кинооператор және продюсер. Оның ең танымал фильмдеріне «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]]» номинациясы бойынша «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығын әкелген «[[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]]» (1939) [[тарихи драма]]сы мен «[[Оз елінің сиқыршысы (фильм, 1939)|Оз елінің сиқыршысы]]» (1939) [[фэнтези]] фильмі жатады. Флемингтің осы екі фильмі де [[Америка кино институты]]ның 2007 жылғы «[[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 жыл… 100 фильм]]» тізімінің алғашқы ондығына енген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Миокард инфарктінен қайтыс болғандар]] 6jz4uqu3dlee9ap19biy1mp9r88quo3 Веллингтон тауы (Тасмания) 0 789500 3688838 2026-10-30T11:27:35Z PushkinVko 184261 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Mount Wellington Tasmania ad.jpg|нобай|Веллингтон тауы. Тасмания. Австралия]] '''Веллингтон тауы''' (ағылш. Mount Wellington, палава-кани тілінде kunanyi) — [[Австралия]]ның Тасмания... 3688838 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Mount Wellington Tasmania ad.jpg|нобай|Веллингтон тауы. Тасмания. Австралия]] '''Веллингтон тауы''' (ағылш. Mount Wellington, палава-кани тілінде kunanyi) — [[Австралия]]ның [[Тасмания]] аралының (осы аттас штатының) оңтүстік-шығыс бөлігінде, штат астанасы [[Хобарт қаласы]]ның маңында орналасқан тау. Оның теңіз деңгейінен биіктігі — 1271 м. (кейбір карталарда 1270 м. деп көрсетілген).<ref>{{citeweb|url=https://www.tourtasmania.com/content.php?id=wellington|title=Mt.Wellington. Tasmania `ағылш.)|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> Таудың төменгі беткейлері қалың орманмен көмкерілген, орман арасымен көптеген жаяу жүргіншілер соқпақтары өтеді. Таудың жоғарғы бөлігі жиі қармен жабылады, кейде тіпті жаз мезгілінде де қар жатады. Таудың шыңына дейін тар асфальт жол салынған. Хобарт қаласының орталығынан Веллингтон тауының шыңына дейінгі жолдың жалпы ұзындығы 22 км құрайды. Хобарт қаласы жағынан қарағанда, таудың баған тәрізді жартасты құламалары көзге түседі. Олар «Орган түтіктері» (ағылш. Organ Pipes) деп аталады. Ауа райы ашық болған кезде тау шыңынан Хобарт қаласының, [[Деруэнт өзені]]нің, сондай-ақ алыстағы таулардың, мүйістер мен шығанақтардың көркем көрінісі ашылады. == Географиясы және геологиясы == [[Сурет:Hobart-Tasmania-Australia13.JPG|нобай|Таудың шыңына жақын жердегі долеритті жартастар.]] Веллингтон тауы [[Тасмания]] аралының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Хобарт қаласының орталығынан батысқа қарай шамамен 15 км қашықтықта орналасқан. Ол солтүстігі мен шығысында [[Деруэнт өзені]]мен шектесетін Веллингтон тау жотасының (ағылш. Wellington Range) құрамына кіреді. Шың бөлігі осы аттас тау жотасының ең биік нүктесі болып табылатын Веллингтон тауынан басқа, бұл тау жотасына Мариан (Mount Marian), Трестл (Trestle Mountain), Коллинз-Боннет (Collins Bonnet), Коннекшен (Mount Connection), Монтагю (Mount Montagu), Артур (Mount Arthur) және басқа да таулар кіреді. Веллингтон тауынан солтүстік-батысқа қарай 20 км жерде Нью-Норфолк қаласы орналасқан. [[Сурет:Strickland Falls Shadows Lifted.jpg|нобай|солға|Таудың шығыс беткейіндегі Стрикленд сарқырамасы.]] Таудың негізгі шыңынан оңтүстікке қарай салыстырмалы түрде жайпақ, ұзындығы шамамен 2 км болатын жота созылып жатыр. Ол таудың Оңтүстік шыңына (South Wellington, биіктігі шамамен 1180 м) алып барады. Осы жотаның батыс жағында таулы үстірт орналасқан, оның кейбір бөліктері батпақты болып келеді. Бұл жерде [[Норт-Уэст-Бей өзені]] (ағылш. North West Bay River) бастау алады. Өзен одан әрі оңтүстікке қарай ағып, Норт-Уэст-Бей шығанағына құяды. Бұл шығанақ Д’Антркасто бұғазы (D'Entrecasteaux Channel) және Сторм шығанағымен (Storm Bay) жалғасады. Норт-Уэст-Бей өзенінде Веллингтон сарқырамасы (ағылш. Wellington Falls) орналасқан. Бұл өзен мен оның салалары Хобарт қаласының ауызсуға деген қажеттілігінің шамамен төрттен бір бөлігін қамтамасыз етеді. Веллингтон тауының шығыс беткейінде Хобарт жылғасы (ағылш. Hobart Rivulet) бастау алады. Ол шығысқа қарай ағып, Хобарт қаласының орталық бөлігінің астындағы жерасты су арнасы арқылы өтіп, [[Деруэнт өзені]]не құяды. Жылғаның жоғарғы ағысында, Ферн-Три елді мекенінен алыс емес жерде Стрикленд сарқырамасы (ағылш. Strickland Falls) орналасқан. Одан сәл оңтүстікке қарай таудың шығыс беткейінде Санди-Бей жылғасының бастауы бар. Ол да Хобарт қаласы арқылы ағып өтіп, [[Деруэнт өзені]]не құяды. Санди-Бей жылғасының бойында тұщы су қоймаларын құрайтын екі бөгет орналасқан. Таудың шығыс беткейінің етегінде, теңіз деңгейінен шамамен 400 м биіктікте Ферн-Три (ағылш. Fern Tree) елді мекені орналасқан. Ол Хьюон-Роуд (Huon Road) автомобиль жолының бойында орналасқан. Бұл жол бұрын Хобарт пен [[Хьюонвилл]] қалаларын байланыстыратын негізгі бағыт болған. Алайда 1980 жылдары Ферн-Три елді мекенін оңтүстік жағынан айналып өтетін Хьюон-Хайвей (ағылш. Huon Highway) тасжолы салынғаннан кейін, бұрынғы жолдың маңызы өзгерді. Геологиялық тұрғыдан Веллингтон тауы пермь, триас және юра кезеңдерінде қалыптасқан. Таудың төменгі бөлігіндегі шөгінді құмтастар мен аргиллиттер пермь кезеңіне (230–280 миллион жыл бұрын) жатады. Шамамен 600 м биіктікте триас кезеңінде (180–230 миллион жыл бұрын) түзілген, құрамында кварц мөлшері жоғары құмтастар кездеседі. Ал таудың шыңына жақын бөлігінде юра кезеңінде пайда болған долеритті жыныстар басым. == Тарих == XVIII ғасыр және одан ертерек кезең [[Тасмания]]ның байырғы халқы — тасманиялық аборигендер бұл тауды әртүрлі атаулармен (Unghanyaletta, Pooranetere және т.б.) атаған. Ал кейінгі кезеңдерде Кунании (Kunanyi) атауын жиі қолдана бастаған. [[Сурет:Near the pinnacle of Mount Wellington Tasmania ad.jpg|нобай|солға|Тау шыңына жақын жердегі өсімдіктер дүниесі]] Тау шыңына жақын жердегі өсімдіктер дүниесі Бұл аралдың осы бөлігіне жеткен алғашқы еуропалық Абель Тасман болған (ол болашақ [[Тасмания]] аралын Ван-Димен Жері деп атаған). Алайда 1642 жылы ол бұл тауды көре алмаған болуы мүмкін, өйткені аралдың оңтүстік-шығыс шетіне қарай жүзіп бара жатып, жағалаудан едәуір қашықтықта өткен. 1792 жылы [[Уильям Блай]] бұл тауды [[Оңтүстік Африка]]дағы Үстел тауына ұқсастығына байланысты Үстел шоқысы (ағылш. Table Hill немесе Table Mountain) деп атаған. Блай экспедициясына жас Мэтью Флиндерс те қатысқан. Сол жылы француз зерттеушісі Жозеф Антуан де Брюни Д’Антркасто, одан кейін Николя-Тома Боден де осыған ұқсас атауды француз тілінде — Montagne du Plateau деп қолданған. 1793 жылы Джон Хейз (ағылш. John Hayes) Деруэнт өзеніне жетіп, тауға Англиядағы таудың құрметіне Скиддоу (Skiddaw) деген атау берген. Алайда бұл атау кейін кең қолданысқа енбеген. 1798 жылы [[Тасмания]]ны (Ван-Димен Жерін) толық айналып шыққан алғашқы теңіз саяхаты кезінде Мэтью Флиндерс пен Джордж Басс та Деруэнт өзені маңына тоқтаған. Флиндерс те Блай сияқты бұл тауды Table Mountain деп атаған. 1798 жылғы 25 желтоқсанда, Рождество күні, [[Джордж Басс]] таудың шыңына көтерілген. Бұл еуропалық текті адамның осы тауға жасаған алғашқы өрлеуі болып саналады. == XIX ғасыр == 1804 жылы [[Ұлыбритания]]дан келген қоныстанушылар қазіргі Хобарт қаласының аумағына алғаш рет қоныстанған кезде, таудың Table Mountain деген ағылшын тіліндегі атауы кеңінен қолданыла бастады. Бұл атау 1822 жылға дейін сақталды. Сол жылы тауды Артур Уэлсли Веллингтонның құрметіне қайта атау туралы шешім қабылданды. Ол 1815 жылғы 18 маусымда [[Ватерлоо]] шайқасында Блюхермен бірге [[Наполеон]] әскерін түпкілікті жеңген болатын. 1805 жылы белгілі ботаник [[Роберт Броун]] өсімдіктер жинау мақсатында тауға бірнеше рет көтерілген, ал 1819 жылы тағы бір ботаник [[Аллан Каннингем]] осы жерге барған. 1836 жылғы ақпанда [[Чарльз Дарвин]] «Бигль» (HMS Beagle) кемесімен дүниежүзін айнала жасаған саяхаты кезінде Хобарт қаласына келіп, Веллингтон тауына көтерілген. Ол бұл сапарын «Бигль кемесімен натуралистің дүниежүзі бойынша саяхаты» (The Voyage of the Beagle) атты кітабында сипаттаған. Атап айтқанда, ол тау беткейінде өсетін эвкалипт ағаштары мен алып қырықжапырақтарды (Dicksonia antarctica) атап өткен. [[Сурет:Mount Wellington hut Tasmania ad.jpg|нобай|солға|Веллингтон тауының шығыс беткейіндегі паналау үйі]] Еуропалық текті адамдар арасында Веллингтон тауының шыңына алғаш көтерілген әйел, болжам бойынша, сол кездегі [[Тасмания]] губернаторының орынбасары [[Джон Франклин]]нің жұбайы [[Джейн Франклин]] (Jane Franklin) болған. Бұл оқиға 1837 жылы орын алған. Осы кезеңнен бастап тау Хобарт тұрғындарының белсенді демалыс орындарының біріне айналды. Таудың беткейлерінде көптеген шағын баспаналар мен демалыс орындары салынып, сондай-ақ Хобарт қаласын сумен қамтамасыз етуге арналған су қоймалары ұйымдастырылды. 1840 жылдары еуропалық текті алғашқы адамдар таудың оңтүстік жағындағы көркем сарқырамаға жетіп, оны Веллингтон сарқырамасы деп атаған. Тау шыңына жақын орналасқан Australia Tower телемұнарасы 1855 жылы Ван-Димен Жері [[Тасмания]] деп қайта аталды. Алайда бұл жыл тек осы оқиғамен ғана емес, Хобарт қаласы мен Веллингтон тауы маңында болған бірнеше қарақшылық шабуыл мен кісі өлтіру оқиғаларымен де есте қалды. Сол жылы осы қылмыстарға күдікті Джон «Рокки» Уилан (John 'Rocky' Whelan) ұсталып, кейін дарға асылды. Тергеу барысында оның тау беткейіндегі үңгірде тұрғаны анықталды. Бұл үңгір бүгінгі күнге дейін карталарда Rocky Whelan’s Cave деген атаумен белгіленген. 1861 жылы Ферн-Три елді мекенінде Fern Tree Inn қонақүйі ашылды. Сол жылы Санди-Бей жылғасында бөгеттер салынып, Хобарт қаласының сумен жабдықтау жүйесінің құрамына кіретін су қоймалары құрылды. 1869 жылы [[Хобарт]] пен [[Хьюонвилл]] қалаларын байланыстыратын, Ферн-Три елді мекені арқылы өтетін Хьюон-Роуд жолының құрылысы аяқталды. 1895 жылы Веллингтон тауының шыңында алғашқы метеорологиялық станция орнатылды. == XX ғасыр және қазіргі кезең == 1906 жылы таудың шығыс беткейлерінің басым бөлігі, яғни Хобарт қаласына қараған бөлігі ресми түрде қоғамдық саябақ болып жарияланды. 1920 жылдары жаңа жаяу жүргіншілер соқпақтары салынды, олардың кейбірі бүгінгі күнге дейін сақталған. «Орган түтіктері» жартас түзілімдерінің жақыннан көрінісі 1930 жылдардың басында Ұлы депрессия кезінде [[Тасмания]]дағы жұмыссыздық деңгейі 27 пайызға жетті. Жұмыссыздықпен күресу шараларының бірі ретінде сол кездегі Тасмания премьер-министрі [[Альберт Огилви]] (Albert G. Ogilvie) Веллингтон тауының шыңына дейін автомобиль жолын салуды ұйымдастырды. Жол құрылысы 1937 жылы аяқталып, оған Pinnacle Drive («Шыңға апаратын жол») деген атау берілді. Алайда ұзақ уақыт бойы ол бейресми түрде «Огилвидің тыртығы» (ағылш. Ogilvie's scar) деп аталып келді. Себебі жол тау беткейін қиғаш кесіп өтетін. Тау шыңына апаратын жолдың шамамен ортасында The Springs («Бұлақтар») деп аталатын демалыс орны орналасқан. Бұрын бұл жерде емдік бұлақтары бар шале үлгісіндегі демалыс үйі болған. Алайда 1967 жылы болған ірі орман өрті кезінде ол толығымен жанып кеткен. Сол өрт салдарынан бұған дейін салынған паналау орындарының көпшілігі де жойылды. Тау шыңынан бақылау алаңының ғимаратына қарай көрініс 1959–1960 жылдары Веллингтон тауының шыңына радио және телехабар таратуға арналған биіктігі 104 метрлік болат NTA Tower мұнарасы орнатылды. Ол 1990 жылдарға дейін жұмыс істеді. 1991 жылы оның орнына заманауи жаңа мұнара салу туралы шешім қабылданды. Биіктігі 131 метрлік темірбетоннан жасалған Australia Tower мұнарасының құрылысы 1996 жылы аяқталды, ал 1997 жылы ескі болат мұнара бөлшектелді. == Климаттық жағдайы == Веллингтон тауы бойынша айлық орташа ең жоғары және ең төменгі температуралар, сондай-ақ жауын-шашынның орташа мөлшері климатограммада көрсетілген. Ең жоғары температура — 34,5 °C, ол 1993 жылғы 19 наурызда тіркелген, ал ең төменгі температура — −9,1 °C, 1993 жылғы 3 қыркүйекте тіркелген. Тау Хобарт қаласының ауа райына айтарлықтай әсер етеді. Кейде Хобарт тұрғындарына ауа райын болжау үшін Веллингтон тауына көз жүгіртсе жеткілікті деп те айтылады. Тау шыңында қатты жел соғуы мүмкін, оның екпіні 174 км/сағ-қа дейін жеткен. Жыл бойы жел негізінен батыс және солтүстік-батыс бағыттарынан соғады. Қыста тау шыңы жиі қармен жабылады. Көктемде, күзде, тіпті жаз мезгілінде де аздаған қар жаууы мүмкін. Мұнда ауа райы өте жылдам өзгеріп отырады: күн ашық болып басталып, кейін жаңбыр немесе қар жаууы мүмкін, одан соң қайтадан күн ашылады және осылай жалғаса береді. c6s3i4z4woei4mn574qphuz8zl5qtwc Майкл Кёртис 0 789501 3688845 2026-10-30T11:35:33Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Майкл Кёртис |шынайы есімі = {{lang-en|Michael Curtiz}} |сурет = Curtiz 1928 portrait.jpg |сурет ені = 240px |сурет атауы = Кёртис 1928 жылы шамамен |туған кездегі есімі = Мано Каминер (Михай Кертес) |туған күні = 25.12.1886<ref name=Britannica>"[... 3688845 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Майкл Кёртис |шынайы есімі = {{lang-en|Michael Curtiz}} |сурет = Curtiz 1928 portrait.jpg |сурет ені = 240px |сурет атауы = Кёртис 1928 жылы шамамен |туған кездегі есімі = Мано Каминер (Михай Кертес) |туған күні = 25.12.1886<ref name=Britannica>"[https://www.britannica.com/biography/Michael-Curtiz Michael Curtiz]", ''[[Encyclopædia Britannica]]''. Retrieved January 26, 2026.</ref> |туған жері = {{туғанжері|Будапешт|Будапештте}}, [[Аустрия-Мажарстан]] |қайтыс болған күні = 10.04.1962 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос-Анджелес|Лос Анжелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|Аустрия-Мажарстан}} <br />{{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1912—1961 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1944) |imdb_id = 0002031 |сайты = |ортаққор = Michael Curtiz }} '''Майкл Кёртис''' ({{lang-en|Michael Curtiz}}, туған кездегі есімі — '''Мано Каминер''', 1905 жылдан бастап — '''Михай Кертес'''; {{lang-hu|Kertész Mihály}}; [[25 желтоқсан]] [[1886 жыл|1886]], [[Будапешт]], [[Аустрия-Мажарстан]] — [[10 сәуір]] [[1962 жыл|1962]], [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — мажар және америкалық кинорежиссёр, тарихтағы ең өнімді режиссерлердің бірі ретінде танымал. Ол 160-тан астам фильм түсірді, соның ішінде «[[Касабланка (фильм)|Касабланка]]» (1942) және «[[Милдред Пирс]]» (1945) сияқты табысты туындылар бар. Кёртис [[дыбыссыз кино]] дәуірінің классикалық фильмдерін және Голливудтың студиялық жүйесі үстемдік құрған [[Классикалық голливудтық кинематограф|Алтын ғасырында]] көптеген басқа да туындыларды түсірді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Обырдан қайтыс болғандар]] d81s56rw339abvl90vlt74mw2bsa53f Шон Бейкер 0 789504 3688867 2026-10-30T11:54:11Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кинематограф |есімі = Шон Бейкер |шынайы есімі = {{lang-en|Sean Baker}} |сурет = Sean Baker at the 2024 Toronto International Film Festival (cropped).jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = Бейкер [[Торонто кинофестивалі|Торонто халықаралық кинофестивалі]]нде (2024) |туған кезде... 3688867 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Шон Бейкер |шынайы есімі = {{lang-en|Sean Baker}} |сурет = Sean Baker at the 2024 Toronto International Film Festival (cropped).jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = Бейкер [[Торонто кинофестивалі|Торонто халықаралық кинофестивалі]]нде (2024) |туған кездегі есімі = Шон С. Бейкер |туған күні = 26.02.1971 |туған жері = {{туғанжері|Саммит (Нью-Джерси)|Саммитте (Нью-Джерси)}}, [[Нью-Джерси]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 2000—қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (2025 — төрт рет)<br />[[BAFTA]] (2025)<br />«[[Алтын пальма бұтағы]]» (2024)<br />«[[Critics' Choice Awards]]» (2025)<br />«[[Тәуелсіз рух]]» (2013, 2025 — екі рет) |imdb_id = 0048918 |сайты = |ортаққор = Sean Baker }} '''Шон Бейкер''' ({{lang-en|Sean Baker}}; [[26 ақпан]] [[1971 жыл|1971]], [[Саммит (Нью-Джерси)|Саммит]], [[Нью-Джерси]]) — америкалық киногер. Ол көбінесе [[маргинал]]ды топтардың, әсіресе иммигранттар мен сексуалды қызметкерлердің өмірі туралы баяндайтын тәуелсіз көркем фильмдердің режиссері, сценарийшісі, монтажисі және продюсері.<ref>{{cite web |last1=Krueger |first1=Katherine |title="'Red Rocket'" Director Sean Baker Wants To Break Down The Stigma About Sex Work, One Film At A Time |url=https://www.elle.com/culture/movies-tv/a38542653/sean-baker-red-rocket-interview/ |website=elle.com |date=2022-01-05 |publisher=Elle |access-date=2024-05-25 |archive-date=2024-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240525231603/https://www.elle.com/culture/movies-tv/a38542653/sean-baker-red-rocket-interview/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Shaffer |first1=Ellise |last2=Ritman |first2=Alex |title=Sean Baker Makes Movies About Sex Workers in Hopes of 'Helping Remove the Stigma' — and He's 'Already Talking About the Next One' |lang=en |url=https://variety.com/2024/film/festivals/sean-baker-movies-sex-workers-remove-stigma-next-film-1236012783/ |website=variety.com |date=2024-05-22 |publisher=Variety |access-date=2024-05-25 |archive-date=2024-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921031352/https://variety.com/2024/film/festivals/sean-baker-movies-sex-workers-remove-stigma-next-film-1236012783/ |url-status=live }}</ref> Өзінің режиссерлік дебютін «Төрт әріпті сөздер» (2000) фильмінен бастап, сондай-ақ [[Greg the Bunny]] телевизиялық кейіпкерінің авторларының бірі болды. Содан бері Бейкер жеті толықметражды фильм түсірді: «Тапсырыс» (2004), «Бродвей ханзадасы» (2008), «Старлет» (2012), «Мандарин» (2015), «Флорида жобасы» (2017), «Қызыл зымыран» (2021) және «[[Анора]]» (2024). Бейкер мансабында төрт [[Оскар сыйлығы|Оскар]], [[BAFTA]] сыйлығы, [[Critics' Choice Awards]] сыйлығы және үш [[Тәуелсіз рух]] сыйлығын қоса алғанда,көптеген марапаттарға ие болды. «[[Анора]]» фильмі үшін ол [[Канн кинофестивалі]]нде [[Алтын пальма бұтағы]]н жеңіп алды, ал әйелі [[Саманта Куан]]мен бірге Үздік кастинг үшін [[BAFTA]] сыйлығын иеленді. Одан кейін [[Оскар (2025)|97-ші Оскар марапатында]] [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]], [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|«Үздік режиссер»]], [[Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы|«Үздік түпнұсқа сценарий»]] және [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|«Үздік монтаж»]] номинациялары бойынша жеңіске жетті. Ол бір рәсімде бір фильм үшін жеке өзі төрт Оскар алған тарихтағы алғашқы адам. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} {{Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Үздік түпнұсқалық сценарий үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (продюсерлер)]] [[Санат:Америка режиссерлер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка сценарийшілер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Америка продюсерлер гильдиясы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] 51y691ef01dbqyenwuqwyuvse2a7dln Қатысушы талқылауы:Til ortalygy 3 789505 3688870 2026-10-30T11:57:08Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3688870 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Til ortalygy}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 16:57, 2026 ж. қазанның 30 (+05) 12av34pdbyrurn8tir0gkw9g07tyt2y